فتح مصر توسط ساسانیان

خسرو پرویز به سردار خود شهربراز دستور داد با لشکری برای فتح مصر برود.
شهربراز پس از فتح اورشلیم و گذر از صحرای سینا به مصر قدم گذاشت و در سال ۶۱۶ میلادی اسکندریه را با سختی‌های بسیار تصرف کرد، پس از آن ارتش ایران در مصر دو قسمت شد و از دو سو یکی به غرب و یکی به جنوب حرکت در آمد و وسعت خاک ایران را از غرب به لیبی و از جنوب به شمال سودان رسانید. این پیروزی برای ساسانیان تأثیر شگرفی برجای گذاشت، زیرا مصر از چندین قرن پیش از تصرف ایران خارج شده بود و شاهان ساسانی همواره میل داشتند مرزهای کشور را به حدود هخامنشیان برسانند.
گفته شده در دوران همین فتوحات ترکان در مرزهای شمال شرقی به سختی در هم کوبیده شدند. شاهرگ‌های اقتصادی و تجارتی شام در دست ایرانیان بودند، مصر هم که گندم متصرفاتش را تأمین می‌کرد به تصرف ایرانیان در آمده بود. مستعمرات یهودی‌نشین اورشلیم که کمک کوروش را فراموش نکرده بودند از فتح ایرانیان بسیار خرسند بودند. همچنین مردم شام و مناطق شرقی آسیای صغیر.

شهربراز با گذر از صحرای سینا، راهی مصر شد و در سال ۶۱۹ م. اسکندریه، شهر تجاری نامی آن روزگاران را تصرف کرد. با وجود این، جزئیات وقایع دانسته نیست، و ما نمی‌دانیم که هراکلیوس واقعاً چقدر برای دفاع از مصر در برابر نیروهای مهاجم تلاش کرده‌است. پسرعموی او، نیکتاس، حاکم آن ناحیه بود و از اسکندریه به عنوان مقر فرماندهی خود استفاده می‌کرد. فتح مصر هم تأثیر عجیبی در دنیای آن روز به جا گذاشت؛ ایرانیان از زمان داریوش سوم هخامنشی کنترل بر مصر را از دست داده بودند و طی این چند قرن مصر برای ایرانیان سرزمینی تقریباً بکر و بیگانه جلوه می‌کرد. برخی از مورخان معاصر می‌گویند شاهان ساسانی و از جمله خسرو پرویز، که خود را وارثان امپراتوری هخامنشی می‌دانستند و به آن مباهات می‌کردند، همواره درصدد بودند که حدود قلمروشان را به مرزهای زمان هخامنشیان برسانند. سپاه ایران کلید فتح اسکندریه را به نشانهٔ تصرف مصر نزد خسرو فرستاد و با سرعتی خارق‌العاده حتی تا حدود سرزمین‌های حبشه و لیبی هم پیش رفت و بدین‌سان خاطرهٔ پیروزی‌های افتخارآمیز هخامنشیان در آفریقا را زنده کرد.

این شکست گیج‌کننده، ضربهٔ سخت و مهلکی برای بیزانسی‌ها بود؛ چرا که مصر حکم انبار غلهٔ بیزانس را داشت و چشم حکمرانان بیزانسی برای تأمین مایحتاج غله و گندم‌شان به این سرزمین دوخته بود. علاوه بر این، شاهرگ‌های حیاتی اقتصادی و تجاری شام هم‌اکنون در دست ایرانیان بودند. مستعمرات یهودی‌نشین اورشلیم که کمک کوروش به قوم یهود را فراموش نکرده بودند، از کامیابی‌های پی‌درپی ایرانیان بسیار خرسند بودند. مونوفیزیت‌های اسکندریه هم که از مرتد خوانده‌شدنشان توسط کلیسای رسمی بیزانس طی شورای کالسدون ناراحت بودند، اشتیاقی به نظامیان بیزانسی نداشتند و نیروهای ایرانی را به آنها ترجیح می‌دادند.

پیشینه
در سال ۶۰۲ میلادی ، امپراتور موریس و پسرانش ترور شدند و فوکاس بر تخت امپراتوری روم نشست. مدتی بعد، مرد جوانی در دربار شاه ایران ظاهر شد و ادعا کرد که تئودوسیوس ، پسر ارشد موریس، است. خسرو دوم برای امپراتور موریس که او را دوست و متحد خود می‌دانست، سوگواری کرد، «نامه‌های ننگین» به قسطنطنیه فرستاد، مردی را که خود را تئودوسیوس می‌نامید، تاجگذاری کرد و به بهانه انتقام قتل «ولی نعمت خود»، ارتشی را علیه بیزانس به حرکت درآورد. در سال‌های اول جنگ، ایرانیان شکست‌های پی در پی بر نیروهای بیزانسی وارد کردند. تا سال ۶۰۷ میلادی ، ایرانیان تئودوسیوس و دارا را تصرف کردند و تقریباً کنترل کامل سوریه و ارمنستان را به دست گرفتند. در سال ۶۱۰، کودتایی در امپراتوری بیزانس رخ داد و هراکلیوس اول، پسر حاکم بیزانس در شمال آفریقا، به قدرت رسید. او تلاش کرد با خسرو آشتی کند، اما خسرو با استناد به اینکه تئودوسیوس، پسر موریس، را به تخت سلطنت روم نشانده است، در حالی که هراکلیوس یک شیاد است، از صلح خودداری کرد.http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Sebeos/frametext2.htm تا سال ۶۱۳، ایرانیان سوریه و سواحل شرقی مدیترانه را تصرف کرده بودند. در ۱۵ آوریل ۶۱۴، محاصره اورشلیم آغاز شد و شهر ۲۰ روز بعد سقوط کرد.

سقوط مصر
در سال ۶۱۷ یا ۶۱۸ میلادی، ارتشی به فرماندهی شهربراز به مصر حمله کرد ، استانی که به مدت سه قرن و نیم هیچ عملیات نظامی در آن انجام نشده بود.https://books.google.com/books?id=N6A-AAAAYAAJ مونوفیزیت‌های متعدد ساکن مصر که پس از شورای کالسدون در سال ۴۵۱ سرکوب شده بودند، تمایلی به کمک به نیروهای امپراتوری نداشتند، بنابراین با میل خود از خسرو حمایت کردند.https://books.google.com/books?id=JcmwuoTsKO0C https://books.google.com/books id=N6A-AAAAYAAJ

اطلاعات کمی در مورد لشکرکشی به این استان وجود دارد، این استان عملاً از سرزمین‌های باقی‌مانده رومی جدا شده بودhttps://books.google.com/books?id=zoZIxpQ8A2IC پس از نفوذ در امتداد ساحل، ارتش ایران پلوزیوم را تصرف کرد و در امتداد لبه دلتای نیل به سمت باروی بابلیون ادامه داد، که مانع پیشرفت آنها نشد. از آنجا، ایرانیان به سمت شمال غربی، همچنان در امتداد لبه دلتا، به سمت مرکز مصر یعنی اسکندریه، پیشروی کردند. ژنرال نیکتاس مقاومت در برابر مهاجمان ایرانی را در اسکندریه سازماندهی کرد. پس از محاصره‌ای که یک سال تمام طول کشید، اسکندریه سقوط کرد (ظاهراً به دلیل خیانت یکی از شهروندان که به ایرانیان در مورد کانالی خشک شده که از طریق آن توانستند وارد شهر شوند، خبر داد.) طبق روایتی دیگر، ایرانیان به همراه ماهیگیرانی که بازگشته بودند وارد شهر شدند‌.http://byzantion.ru/polemos/st2.htm  نیکتاس به همراه پاتریارک جان پنجم مهربان، حامی اصلی خود در مصر، به قبرس گریختند. سرنوشت نیکتاس ناشناخته است، زیرا پس از تصرف اسکندریه، ذکری از او ناپدید می‌شود، اما ظاهراً هراکلیوس یک فرمانده مورد اعتماد خود را از دست داده است.https://books.google.com/books?id=tlNlFZ_7UhoC سقوط اسکندریه، پایتخت مصر بیزانس، اولین و مهمترین مرحله در لشکرکشی ساسانیان به آن استان بود. ایرانیان دلتای نیل را تصرف کردند. ثروت عظیمی که بیزانسی‌ها سعی داشتند از طریق دریا از اسکندریه تخلیه کنند، به دلیل طوفان شدیدی که ناوگان را به ساحل راند، به دست مهاجمان افتاد.

طبق گفته رویدادنامه خوزستان اسکندریه در ژوئن ۶۱۹ توسط شخصی به نام پطرس به ایرانیان تسلیم شد.
https://books.google.com/books?id=zoZIxpQ8A2IC ایرانیان همچنین مرکز صومعه در اناتون، نه مایلی غرب اسکندریه در امتداد جاده ساحلی را تصرف کردند.https://gedsh.bethmardutho.org/The-Enaton
پس از سقوط اسکندریه، ایرانیان به تدریج حکومت خود را در امتداد نیل به سمت جنوب گسترش دادند. مقاومت‌های پراکنده نیاز به عملیات پاکسازی داشت، اما تا سال ۶۲۱، این استان به طور کامل در دست ایرانیان بود.https://books.google.com/books?id=1U4rUaLdYnQC

پیامدها
از دست دادن مصر ضربه جدی به اقتصاد بیزانس وارد کرد - بیشتر غلات از مصر به پایتخت تحویل داده می‌شد و بدین ترتیب امپراتوری از انبار اصلی غله خود محروم شد. در نتیجه، توزیع رایگان غلات در قسطنطنیه (توزیع غلات قبلی نیز در روم انجام شده بود) در سال ۶۱۸ میلادی لغو شد.https://books.google.com/books?id=tlNlFZ_7UhoC پس از فتح مصر، خسروپرویز نامه زیر را برای هراکلیوس فرستاد: 

کشور فتح‌شده توسط فرمانداری با عنوان کارفرما-ایدار ("رئیس دربار") اداره می‌شد. او علاوه بر فرمانداری مصر، به عنوان مأمور جمع‌آوری مالیات استان نیز خدمت می‌کرد و به احتمال زیاد در فیوم اقامت داشت. در متون فارسی میانه، مصر با نام آگیپتوس شناخته می‌شد.

 جستارهای وابسته 
 جنگ ساسانیان و روم شرقی (۶۲۸–۶۰۲)
 فوکاس
 شهربراز
 تاریخ ساسانیان
 جنگ‌های ایران و روم

 پانویس 

 منابع 




رده:امپراتوری روم شرقی در دهه ۶۱۰ (میلادی)
رده:امپراتوری روم شرقی در دهه ۶۲۰ (میلادی)
رده:امپراتوری روم شرقی در سده ۷ (میلادی)
رده:امپراتوری ساسانی در دهه ۶۱۰ (میلادی)
رده:امپراتوری ساسانی در دهه ۶۲۰ (میلادی)
رده:تاریخ اسکندریه
رده:تاریخ نظامی اسکندریه
رده:جنگ‌های ساسانیان–روم
رده:درگیری‌های دهه ۶۱۰ (میلادی)
رده:درگیری‌های دهه ۶۲۰ (میلادی)
رده:دهه‌های ۶۱۰ (میلادی) در مصر
رده:دهه‌های ۶۲۰ (میلادی) در مصر
رده:مصر در سده ۷ (میلادی)
رده:مصر ساسانی
رده:نبردهای امپراتوری بیزانس
رده:نبردهای جنگ ایران و روم شرقی (۶۲۸–۶۰۲)
رده:نبردهای جنگ‌های ایران–روم