گویش دزفولی

گویش دزفولی گویشی از زبان فارسی و زیرمجموعهٔ زبان‌های ایرانی جنوب غربی است. به این گویش در استان خوزستان توسط شهروندان بومیِ شهر دزفول در شمال استان خوزستان صحبت می‌شود. گویش شوشتری نزدیک‌ترین گویش به گویش دزفولی به‌شمار می‌رود.

 وابستگی زبانی 
در خصوص وابستگی زبانی، منابع مختلف دزفولی را گویشی از زبان فارسی دانسته‌اند. فهرست لینگوییست گویش شوشتری-دزفولی را مستقل از زبان فارسی و لری دسته‌بندی کرده انتولوگ نیز دزفولی را زبان مستقل می‌داند. گرنوت ویندفور آن را زیر مجموعه زبان فارسی می‌داند گلاتولوگ گویش‌ دزفولی را گویشی از زبانی به نام دزفولی-شوشتری می‌داند که در کنار زبان لری در دسته‌ای به نام لری-دزفولی قرار می‌گیرد و ضمن جدا بودن از زبان لری و فارسی نو، موقیت مشابه‌ای با زبان لری دارند. همچنین گلاتولوگ گویش‌های ایرانی غربی نو را در کنار زبان پهلوی ساسانی (فارسی میانه)، در دسته‌ای به نام فارسی میانه-نو قرار می‌دهد. 

کالین مک‌کینون در دانشنامه ایرانیکا گویش شوشتری-دزفولی را گویشی از زبان فارسی و نزدیک به زبان لری معرفی می‌کند. در مقاله گویش‌های خوزستان، ایرانیکا گویش دزفولی-شوشتری و بختیاری را متعلق به مربوط گروه جنوبی از زبان لری می‌داند.

گروه زاگرس، که گروه لری نیز نامیده می‌شود از شاخۀ ایرانیِ جنوب‌ غربی است و بخش‌های کوهستانی استان خوزستان را در بر می‌گیرد. شوشتری و دزفولی از دیگر گونه‌های موجود در خوزستان هستند که از نظر زبان‌شناسی به گروه زاگرس شباهت دارند، اما به‌دلیل ویژگی‌هایی که نتیجه‌ی تماس با عربی است، از این گروه متمایز می‌‎شوند. ایران اطلس گویش شوشتری، دزفولی و گویش‌های منطقه فارس نظیر دوانی را در این گروه طبقه‌بندی می‌کند.

برخی دیگر از منابع نیز گویش دزفولی را از بازمانده‌های زبان پارسی میانه معرفی می‌کنند که از نظر ترکیب کلمات با سایر گویش‌های ایرانی جنوب غربی ازجمله گویش شوشتری همسان می‌باشد و از لحاظ لهجه و تلفظ اندکی متفاوت است.

 گویش دزفولی در نگاشته‌ها و رسانه‌ها 
محمدتقی ناهیدی دزفولی، شاعر دزفولی، دارای سروده‌هایی به گویش دزفولی است. از میان شاعران امروزی که به گویش دزفولی سروده‌اند می‌توان عظیم محمودزاده سراینده و پژوهشگر دزفولی را نام برد. از نوشته‌های محمودزاده می‌توان کتاب‌های «فرهنگ لغت دزفولی» و «کُلمِجور» که دربرگیرنده واژگان دزفولی به همراه برگردان فارسی معیار آن‌ها می‌باشند را نام برد. همچنین چندین کتاب دیگر دربارهٔ واژگان و لالایی‌ها و سروده‌های دزفولی به‌دست چاپخانهٔ افهام در این شهر به چاپ رسیده‌است.

احمد محمود داستان‌نویس نامی با درنگریستن به این که از پدر و مادری دزفولی زاده شده بود برخی ساختارها و واژگان دزفولی را در نوشته‌هایش به کار گرفته‌است. برای نمونه در رمان همسایه‌ها و نیز مدار صفر درجه جابه‌جا واژگان و ساختارها و سروده‌های دزفولی به کار برده‌است، رادیو دزفول که در آغاز به «فارسی معیار» برنامه پخش می‌کرد از سال ۱۳۷۸ برای گسترش فرهنگ دزفولی به پخش برنامه‌هایی به گویش دزفولی پرداخته‌است. پیش از این نیز در پاره‌ای از زمان‌ها سیمای خوزستان به پخش ترانه‌ها و نمایش‌های تلویزیونی با گویش دزفولی پرداخته‌است.

 نمونه 
 داستانی به گویش دزفولی 
 به دزفولی:
دختر رَف دَم درِ قصر در زَنَد. کنیزِ درَ گُشید گُف چِتَه؟ دختر گف: عیالِه نَخِه؟ کنیز گف: وا روُام بی‌بیَ گُوُم! کُتِه وِیس تا آیُوم!

رَف بی‌بیَ گف. تَمَگُا بی‌بی دخترَ اَ مِه دَریزَه ببینه. اَگِنَه عیالِه نخاسن. تا کنیز گف بی‌بی گف: وابینُمش.

دختر اومَّه. سلام کُرد. بی‌بی گف: علیک سلام. سی چِه مَخی عیالِ بوی؟ دختر گف بی کسِ کیزُم.

بی‌بی گف: خاب. بیُو رو مِی مَطبخ. دختر رَف اَقدَه رنگین بید ور عیالِ نَم برد. بعد چن ماه دختر مَخاس بار وَنه. بی‌بی قَپی لباس خوب بچِه چلَّه دُرُس کُرد. دختر بار وند. خدا کُوَاکِ داش لِفِ ماه شو چهارده. یَه بال طِلا زیر کلِ راسِش یه بال نقرَه زیر کل چپش. بی‌بی گف: حقا حق تَمَگُوا دلُم دونِس که ای یان عیالِ نِی. ای یان زونِه شاه پریون! اما قصَّه نکُرد. بعد مدتها برارِش اومَّه ممونی خونه شون. کواک کوچکه خِت خِت کُرد اومَّه تو. بی‌بی به بِرارِش گف: بِرارُم چه بگویی؟ برار شصتش خبردار بیس. به غلوم گف: غلوم چا او دختر کشتی؟ غلوم گف: قبله عالم اَر کشی یا هِلی! نه! دخترَ اوُردُم مِه قصر بی‌بی. خلاصه چه عاجزِت کنم، شاه پریون زند قد بچَه و زونَه بردشون به قصر خودش. نشسِّن ناز نعمت تاج دولت. مَتَلم چه بید، دسه گُل بید!

 به فارسی:
دختر رفت دَم درِ قصر در بزند. کنیزی در را گشود و گفت: چه می‌خواهی؟ دختر گفت: خدمتکار نمی‌خواهید؟ کنیز گفت: صبر کن، باید بروم به بی‌بی بگویم. کمی صبر کن تا بیایم.

کنیز رفت تا از بی‌بی بپرسد. بی‌بی، که دختر را از پنجره دیده بود، گفت: به او بگو بیاید تا ببینمش.

دختر آمد، سلام کرد. بی‌بی گفت: علیک سلام. چرا می‌خواهی خدمتکار شوی؟ دختر گفت: هیچ کس و کاری ندارم!

بی‌بی گفت: خوب، بیا برو به مطبخ. دختر آنقدر زیبا بود که به خدمتکار نمی‌بُرد. بعد از چند ماه موقع زایمان دختر شد. بی‌بی تعداد زیادی لباس نوزاد آماده کرد. دختر زایمان کرد و پسر زیبایی چون ماه شب چهارده به دنیا آورد. یک بال طلا زیر دست راست و یک بال نقره زیر دست چپش داشت. بی‌بی گفت: من می‌دانستم که این دختر کنیز نیست؛ زن شاه پریان است! اما حرفی نزد.

بعد از مدت‌ها، برادر بی‌بی (شاه پریون) به مهمانی بی‌بی آمد. پسر کوچک به نزدِ شاه پریان آمد. بی‌بی گفت: برادر، نظرت چیست؟ شاه پریان شک کرد. به غلام گفت: غلام، آن دختر را که به صحرا بردی، کُشتی؟

غلام گفت: قبلهٔ عالم! اگر مرا بکُشی یا آزادم کنی حقیقت را می‌گویم! نه! دختر را به قصر بی‌بی آوردم. شاه پریان فهمید که آن پسر و دختر، بچه و زن او هستند. پس آنها را به قصر خود برد و در ناز و نعمت زندگی کردند.

 نمونه‌های واژگان 
نمونه‌هایی از واژگان گویش دزفولی و مقایسهٔ آن‌ها با فارسی معیار، لری خرم‌آبادی، و بختیاری.
 فارسی  دزفولی  خرم‌آبادی  بختیاری آب  او  آو، اُوْآو، اَوتکان و لرزش شَـکشَـکشَک، شکنیدِن پیچ‌خوردنپیت خوَردنپیت هه‌ردهپیت خوَردنغدّه، دملدِشبُلدوملدُمبَل، دِشبُل، فیزَرعشقپالاعشقعشقچشمتیهتیهتیه، تی (تلفظ قدیمی دیده فارسی) پاشنهٔ پاگِندیکپه‌سهپه سهدماغپِتپِتپِت، نُفت، نِفتپیشانیتیکتولتیگابروبُرگبه‌رماوروآرنجکُلمَکمرکمِرکناهار، چاشتچاسنهارچاس، چاستشامشوومشوومشوومصبحانه، ناشتا (در اصل ناشِتاب) ناشتائه‌ناشتائه ناشتا مراسم ختم، پُرسهپُرسپُرسپُرس یواش‌یواش (آهسته)سُنگ سُنگسُنگ سُنگسُنگ سُنگ، آستاک (تلفظ پهلوی آهسته)بزرگگَپگَپگَپاتاقتوواتاقتووهندوانهشوومیشوومیشوومیگریهگِریوَگِریوَگِریوَآرزو (در فارسی وایه به معنای حاجت وجود دارد)وایهوایهوایه‏، ویارخالی (در فارسی پتی به معنی تهی وجود دارد)پتیپتیپَتی سر خم‌کردن، دولا شدنکُت کوردنکت بیهکُت کردن، کُت آبیدن خرد خرد، تکه‌تکهکُت کُتکُت کُتکُت کُت، کُته کُته، لَت لَتانگشتکِلِککِلِککِلِککاهوکویکاهوکویر گیج و خیرهگیزگِـزگیژعنکبوتتار بفکشیتوشیتولبلولولوسوراخسیلاسیلاسیلا موج آبلَفولَفولِف، لِفونمی‌تواندنَتَرَنه‌تونهنَتَرِه مادر ماردادا مادر زن یا مادر شوهرخَسیهوسیرهخسی، خسیرهخواهرخوارخوارخووار، دَدهبرادربِراربِراربِرار، کاکا، گئو، گگهمرد (در فارسی پیا به معنی مرد کامل هست)پِیاپِیاپِیاشوهرمِیرَمِیرَهمِیرَهآفتاباَفتو (عّفتو)عه‌فتآوهه فتآو پس از ظهر (در فارسی پسین نیز وجود دارد)پَسینپَسین، وراز زوهرپَسین اینک (اکنون)، این زمانایسونایسهایسه؛ هیسه آن زمان (آن سان)اوسوناوسهاوسه هوسه این سو ایلاایلاایلا آن سواولااولاوولا کاوش و جستجوکُلمِجورمه‌نی کردهمودی کرده آهسته و به رو به بغل افتادنقَلَپیدنپه‌لسهپلاپل تکان دادن، شکاندن، لرزیدن (در فارسی شکنیدن نیز وجود دارد)شَکنیدنشَکنیدنشَکنیدن به‌هم‌زدنشِیونیدنشِیونیدنشِیونیدن روشن‌کردنگُلنیدنکولیدنگُلنیدنخوابیدنخُفتیدنهوفتیهخُفتیدن‏، خُوسیدن بلندشدن (برخاستن)وِرسیدنوِرسیدنوِریسدن (معادل بَرایستادن)توانستنتَرِسَّنتونسهتَرِسَّن، ترِسْتِن بیختن، جدا کردنبزنیدنجگا کردهبزنیدن، بِختِن خُردکردن (در فارسی انجنیدن وجود دارد)انجنیدنهیرد کردهانجنیدن؛ هیر کردن ویران کردنرومنیدنره‌مه‌سهرومهسهتقلاقَپِ رِیتقَپِ رِیتقپ ریت (دست و پا زدن و تقلا)

 جستارهای وابسته 
 دزفول

 پانویس 

 منابع 


رده:استان خوزستان
رده:زبان فارسی
رده:گویش‌های زبان فارسی
رده:لهجه‌های زبان فارسی