ایشیک آقاسی

ایشیک آقاسی یا ائشیک آقاسی باشی منصبی در دوره صفویان و قاجاریان بود که به کارهای تشریفات بیرون از دیوان می‌پرداخت.لغت‌نامه دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۲۵ ایشیک آقاسی رئیس رؤسای بیرون محسوب می‌شد و رئیس تشریفات صفویان و رئیس ایشیک خانهٔ قاجاریان بود. فرهنگ معین، محمد معین، انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۲ (ایشیک در ترکی به معنی بیرونی است  و ایشیک اقاسی به معنی سرور کارهای بیرونی دربار اندرونی و بیرونی  هر یک دو ٰ بخش از دربار بود).

در دوره صفوی ایشیک آقاسی باشی رئیس تشریفات، و در حکم آجودان بود که پیوسته با چماقی نقره‌ای در مجلس شاه حاضر می‌شد. یکی از ایشیک آقاسی باشی‌ها در دوره شاه محمد خدابنده غازی‌بیگ ذوالقدر بود. در دوران پهلوی اول، عنوان این منصب به وزیر تشریفات تغییر نام داد.

در افغانستان منصب و رُتبۀ ایشیک آقاسی از دوره های تُرکان عثمانی، صفویان و قاجاریان ایرانی و بعد در دربار احمدشاه درانی منحیث یک منصب بسیار مهم و قابل اعتماد وجود داشت. در دوران سلطنت بارک‌زایی منصب ایشیک آقاسی از جانب سردار شیردل خان بارک‌زایی حاکم قندهار و برادر امیر دوست‌محمد خان به میرداد خان بارک‌زایی داده شد. میرداد خان بارک‌زایی در جریان تصرف نمودن قلعه و شهر قندهار توسط سرداران بارک‌زایی در سال ۱۲۳۴هـ ق که منجر به انتقال قدرت از سلسلۀ پوپل‌زایی به سلسله و دودمان بارک‌زایی شد از خود شجاعت و دلیرئ خارق‌العادۀ نشان داده بود، چون نامبرده نخُستین کسی بود که بوسیلۀ زینه بر دیوار قلعۀ شهر قندهار  صعود کرد و درنتیجۀ رزمیدنش دروازۀ شهر را بر روی همرزمان خود باز کرد. 

منصب و رُتبۀ ایشیک آقاسی در افغانستان بر وزیر تشریفات و وزیر دربار اطلاق میشد، و چون نامبرده میرداد خان بارک‌زایی به مدت بیست سال در رُتبۀ سردار (جنرال) نُخست وزیر دربار سرداران و برادران قندهاری در قندهار و بعداً نخُستین وزیر دربار امیر دوست‌محمد خان در کابل باقی ماند؛ بنابراین شکل مغفن کلمۀ ترکیبئ (ایشیک آقاسی) در قندهار و کابل به (شاغاسی) تبدیل شده و همۀ خاندان همین سردار میرداد خان بارک‌زایی بنام خاندان (شاغاسی‌خیل) یا (شاغاسیان) مسمی و مشهور شد. این خاندان در دربار مؤسس سلطنت بارک‌زایی؛ امیر دوست‌محمد خان و فرزندش امیر شیرعلی خان خان الی دوران سلطنت امیر امان‌الله شاه در سلسله و دودمان بارک‌زایی نفوذ کامل داشت، چون از جملۀ اشخاص نامدار این خاندان، مادر امیر امان‌الله شاه، علیاحضرت سرور سلطان شاغاسی و امیر علی احمد خان شاغاسی و دیگران نیز به همین خاندان (شاغاسی‌خیل) یا (شاغاسیان) تعلق دارند.

 منابع 

رده:پیشه‌های منسوخ
رده:وام‌واژه‌های ترکی
رده:دولت شاهنشاهی صفویه
رده:صفویان
رده:عنوان‌ها در ایران
رده:واژه‌ها و عبارت‌های ترکی