فهرست فرماندهان ایرانی جنگ ایران و عراق

این نوشتار شامل فهرست فرماندهان نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در جریان جنگ ایران و عراق (۳۱ شهریور ۱۳۵۹ — ۲۹ مرداد ۱۳۶۷) است. درجه‌های نظامی ذکر شده، مربوط به دوران تصدی مسئولیت بوده و شامل ارتقای درجه پس از جنگ نمی‌باشد.

 پیشینه 

پیش از آغاز جنگ ایران و عراق، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در وضعیت خاصی قرار داشتند. ارتش پس از انقلاب اسلامی به دلایل متعدد تضعیف شده و در آستانهٔ فروپاشی بود. روز ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ (یک روز پس از وقوع انقلاب) اغلب پرسنل یگان‌های ارتش بدون اجازه به مرخصی رفته و پادگان‌های ارتش تعطیل شد. پس از وقفهٔ ۲۲ روزه، در ۱۵ اسفند رهبر انقلاب فرمان داد که ارتشیان به پادگان‌ها بازگردند. هنگامی که آنها به پادگان‌ها برگشتند، انتخاب فرماندهان از سوی شوراهایی در داخل یگان‌ها انجام گرفت. افراد شورا درجه‌داران و افسران هر یگان بودند که البته تعداد درجه‌داران بیشتر بود. بنابراین سیستم و شیرازهٔ فرماندهی در یگان‌ها به کلی از هم پاشیده بود. تلاش‌ها برای انحلال ارتش و سر دادن شعار ایجاد ارتشِ بی‌طبقهٔ توحیدی، کاهش طول دورهٔ خدمت وظیفه عمومی توسط دولت موقت به یک سال، انتقال پرسنل متخصص و فنی به خارج از یگان‌های رزمی، عدم خرید هرگونه تجهیزات و تسلیحات، لغو قرارداد خریدهای خارجی و طرح فروش اقلام عمدهٔ تجهیزات ارتش، ازهم‌پاشیدگی سیستم اطلاعاتی ارتش و فراخواندن وابسته‌های نظامی به کشور، تضعیف آموزش و تعمیر و نگهداری و نیز تلفاتی که در مأموریت‌های ارتش برای برقراری امنیت در مناطق مختلف کشور به خصوص در کردستان پیش آمد از جمله عوامل تضعیف ارتش به زعم حسین حسنی سعدی بودند. وی معتقد است نگاه عمومی به ارتش در بین شخصیت‌ها و سران انقلاب منفی بوده و در این بین، فقط سید روح‌الله خمینی و نماینده وی در ارتش سید علی خامنه‌ای مخالف انحلال ارتش بودند. با این حال در سال نخست جنگ، مدیریت و کنترل جبهه‌ها بیشتر بر عهده فرماندهان ارتش بود. سپاه پاسداران نیز در آن روزها در اوایل عمر خود به سر می‌برد و هیچ تصور و ادراکی از یک جنگ تمام‌عیار و جنگیدن با یک ارتش مجهز را نداشت. در روزهای آغازین جنگ، سطح اطلاعات و دانش نظامی سپاه اندک بود و ساختار سازمانی آن هم به صورت نظامی شکل نگرفته بود. با توسعه سازمان رزم سپاه و حضور گسترده نیروهای داوطلب مردمی در جبهه‌ها، سپاه نیز نقش مؤثرتری در جنگ پیدا کرد.

نخستین انتخابات ریاست جمهوری در دی ماه ۱۳۵۸ برگزار شد و سید ابوالحسن بنی‌صدر با ۷۵ درصد آراء به عنوان نخستین رئیس‌جمهور ایران انتخاب شد. با تفویض فرماندهی کل قوا به وی از سوی خمینی، کشمکش‌های سال نخست انقلاب به طور موقت فرونشست و این امر القاء شد که پس از تصمیم‌های عجولانه، نظام برآمده از انقلاب، به سمت پذیرش چارچوب قانونی و تعیین سلسله مراتب تصمیم‌گیری روشن، پیش می‌رود. اما اوضاع داخلی ایران در دوران ریاست‌جمهوری بنی‌صدر آشفته بود. جنگ داخلی در کردستان جریان داشت، در دانشگاه‌ها صف‌بندی شدیدی حاکم بود و بنی‌صدر نیز در مقام سردمدار مخالفانِ خط امام ظاهر شده بود. بحران فزاینده داخلی با سخنرانی بنی‌صدر در ۱۴ اسفند ۱۳۵۹ در دانشگاه تهران نیز به اوج خود رسیده بود. از سوی دیگر، نحوه اداره جنگ از سوی بنی‌صدر به اختلافات وی و مخالفانش افزوده بود. وی در مقام فرمانده کل قوا خواهان کنترل جبهه‌ها بود و بر نبرد کلاسیک با استفاده از ارتش اصرار می‌ورزید. در شش ماهه نخست جنگ، چهار عملیات بزرگ به فرماندهی بنی‌صدر طرح‌ریزی شد (۲۳ مهر، ۳ آبان، هویزه و توکل) که همه آنها به شکست انجامید. پس از این وقایع، خمینی در ۲۰ خرداد ۱۳۶۰ او را از فرماندهی کل قوا برکنار کرد. متعاقب این اقدام، سازمان مجاهدین خلق ایران طی بیانیه‌ای محافظت از جان رئیس‌جمهور را به عهده گرفت. پس از آن، نمایندگان مجلس به سرعت دست به کار شدند و طرح عدم کفایت سیاسی بنی‌صدر را مطرح کردند. این طرح در ۳۱ خرداد ۱۳۶۰ تصویب شده و در اول تیرماه ۱۳۶۰، به تأیید رهبری رسید. در نتیجه سازمان مجاهدین خلق که پس از عزل او از فرماندهی کل قوا، با وی ائتلاف سیاسی تشکیل داده بودند، موجی از ترور و خشونت را به راه انداختند.

با عزل بنی‌صدر، ارتش و سپاه به همکاری بیشتری با یکدیگر پرداخته و موفق شدند تا اولین عملیات مشترک را برای شکستن حصر آبادان در ۵ مهر ماه ۱۳۶۰ با پیروزی انجام دهند. در پی موفقیت عملیات ثامن‌الائمه، فرماندهان نظامی برای ارائه گزارش این عملیات به فرمانده کل نیروهای مسلح عازم تهران شدند اما سقوط هواپیمای سی–۱۳۰ ارتش در منطقه کهریزک تهران، منجر به کشته شدن ولی‌الله فلاحی، جواد فکوری، سید موسی نامجو، یوسف کلاهدوز و محمد جهان‌آرا شد. اهمیت سرنشینان پرواز یادشده تا جایی بود که ستاد مشترک ارتش، نیروی هوایی ارتش و وزارت دفاع در یک روز با خلأ فرماندهان خود مواجه شدند. این رخداد باعث تغییر یافتن معادلات جنگ شده و طرح عملیات آزادسازی خرمشهر نیز به ۸ ماه بعد از آن موکول شد. برخی کارشناسان معتقدند این سقوط، خرابکاری بوده و در ادامهٔ ترورهای تابستان سال ۱۳۶۰ قرار داشت.

پیروزی در عملیات ثامن‌الائمه و همزمان شدن آن با روی کار آمدن فرماندهان جدید سپاه و نیروی زمینی ارتش، سپاه و ارتش را به تشکیل قرارگاه مشترک عملیاتی واداشت. از این زمان بود که قرارگاه مشترک کربلا با حضور فرماندهان ارتش و سپاه، اداره جبهه‌ها را بر عهده گرفت و طرح‌های عملیاتی به صورت مشترک به تصویب رسید و عملیات‌های بزرگ و موفقی همچون طریق‌القدس، فتح‌المبین و بیت‌المقدس انجام و اکثر سرزمین‌های اشغالی ایران آزاد شد. این فرماندهان در چهار سطح مختلف ایفای نقش می‌کردند:
 سطح اول: طراحی و تصمیم‌گیری؛ قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا
 سطح دوم: عملیاتی؛ قرارگاه‌های مرکزی کربلا، نجف، قدس، نوح و قرارگاه‌های تاکتیکی.
 سطح سوم: تاکتیکی؛ قرارگاه‌های لشکری.
 سطح چهارم: صحنه نبرد؛ قرارگاه‌های گردانی و نقش‌های گروهانی و دسته.

پس از عملیات رمضان، اختلاف نظر بین سپاه پاسداران و ارتش افزایش یافت. این اختلاف‌ها، با ناکامی در عملیات‌های والفجر مقدماتی و والفجر ۱ شدت گرفت. عمدهٔ این اختلاف‌ها به نوع تفکر و نحوه اداره و فرماندهی یگان‌ها در عملیات بازمی‌گشت. صیاد شیرازی معتقد بود باید ارتش فرماندهی جبهه را بر عهده داشته باشد و سپاه تحت فرمان آن عمل کند اما هاشمی رفسنجانی معتقد بود این طرح عملی نیست زیرا در آن زمان بیشتر توان رزمی ایران در جنگ، با سپاه بوده، عملیات‌ها را طرح‌ریزی کرده و با کمک یگان‌های خط‌شکن خود اجرا می‌کرد. از آنجا که رئیس‌جمهور خامنه‌ای به عنوان فرمانده عالی جنگ، امکان حضور فعال در صحنه نبرد را نداشت، پیش از آغاز عملیات خیبر، خمینی در ۳۰ بهمن ۱۳۶۲ هاشمی رفسنجانی یکی از نمایندگان خود در شورای عالی دفاع را به فرماندهیِ ادامهٔ عملیات‌های والفجر منصوب کرد.

هاشمی رفسنجانی مسئولیت هماهنگی بین ارتش و سپاه را بر عهده گرفته و توسط قرارگاه خاتم‌الانبیا، دو سازمان سپاه و ارتش را با یکدیگر هماهنگ می‌کرد. این ساختار تا ماه‌های آخر جنگ ادامه داشت و ارتش و سپاه گاهی با هم و گاهی به صورت مستقل عملیات‌هایی را انجام می‌دادند. در خرداد ماه سال ۱۳۶۷ ستاد فرماندهی کل قوا برای مدیریت جنگ و نیز به منظور اداره تمامی نیروهای مسلح به صورت متمرکز تشکیل شد. در این زمان هاشمی رفسنجانی، ستاد فرماندهی کل قوا را با ترکیبی از نخست‌وزیر و اعضای دولت وقت و نیز فرماندهان نیروهای مسلح سازماندهی کرد تا این که جنگ در ۲۹ مرداد ۱۳۶۷ با برقراری آتش‌بس به پایان رسید. فرمانده عالی جنگ از ستادی برخوردار بود که در بررسی طرح‌های عملیاتی سپاه و ارتش به وی کمک می‌کردند که ریاست این ستاد را سید علی‌اکبر موسوی قویدل بر عهده داشت. عملیات خیبر نخستین عملیاتی بود که با فرماندهی جدید انجام شد و یک فرمانده خارج از حوزه نیروهای مسلح، بالای سر فرماندهان سپاه و ارتش قرار گرفت. در این برهه از زمان، قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا بالاترین رده عملیاتی کشور محسوب می‌شده و فرماندهی تمام واحدهای رزمی و پشتیبانی رزم نیروهای مسلح اعم از سپاه، ارتش، ژاندارمری، کمیته‌های انقلاب و جهاد سازندگی را بر عهده داشت و قرارگاه‌های تابعه نقش سپاه‌های عملیاتی را ایفا می‌کردند.

 فرماندهان نظامی 
 جایگاه درجه نام نگاره دوران تصدی نشان‌های افتخار آغاز تصدی پایان تصدی فرماندهی عالی  فرمانده کل نیروهای مسلح  سید ابوالحسن بنی‌صدر  آغاز جنگ ۲۰ خرداد ۱۳۶۰   سید روح‌الله خمینی 60px ۲۰ خرداد ۱۳۶۰ پایان جنگ  جانشین فرمانده کل  اکبر هاشمی رفسنجانی 60px ۱۲ خرداد ۱۳۶۷ پایان جنگ 50px|نشان فتح (درجه ۱) معاون جانشین فرمانده کل  حسن روحانی 60px خرداد ۱۳۶۷ پایان جنگ 50px|نشان فتح (درجه ۲) 50px|نشان نصر (درجه ۱) قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا  فرمانده  سید علی خامنه‌ای 60px ۱۳۶۲ بهمن ۱۳۶۲   اکبر هاشمی رفسنجانی 60px بهمن ۱۳۶۲ پایان جنگ بالاتر گفته شد معاون فرمانده  حسن روحانی 60px ۱۳۶۲ پایان جنگ بالاتر گفته شد رئیس ستاد مرکزی سرهنگ سید علی‌اکبر موسوی قویدل 60px ۱۳۶۲ ۱۳۶۴ 50px|نشان فتح (درجه ۲)  حسن روحانی 60px ۱۳۶۴ اسفند ۱۳۶۶ بالاتر گفته شد  میرحسین موسوی 60px اسفند ۱۳۶۶ پایان جنگ  رئیس ستاد پدافند کل  حسن روحانی 60px ۱۳۶۴ پایان جنگ بالاتر گفته شد ستاد فرماندهی کل قوا  رئیس ستاد  میرحسین موسوی 60px خرداد ۱۳۶۷ پایان جنگ  جانشین رئیس ستاد  سید حسن فیروزآبادی 60px خرداد ۱۳۶۷ پایان جنگ 50px|نشان فتح (درجه ۳) 50px|نشان نصر (درجه ۱) معاون اطلاعات و عملیات  علی شمخانی 60px خرداد ۱۳۶۷ پایان جنگ50px|نشان فتح (درجه ۱) 50px|نشان فتح (درجه ۲) 50px|نشان فتح (درجه ۲) ارتش جمهوری اسلامی ایران  رئیس ستاد مشترک سرتیپ ولی‌الله فلاحی 60px آغاز جنگ ۷ مهر ۱۳۶۰ 50px|نشان نصر (درجه ۱) سرتیپ قاسمعلی ظهیرنژاد 60px ۹ مهر ۱۳۶۰ ۳ آبان ۱۳۶۳ 50px|نشان نصر (درجه ۱) سرهنگ اسماعیل سهرابی 60px ۳ آبان ۱۳۶۳ ۱۳ اردیبهشت ۱۳۶۷  سرتیپ علی شهبازی 60px ۱۳ اردیبهشت ۱۳۶۷ پایان جنگ 50px|نشان نصر (درجه ۱) فرمانده نیروی زمینی سرتیپ قاسمعلی ظهیرنژاد 60px آغاز جنگ ۹ مهر ۱۳۶۰ بالاتر گفته شد سرهنگ علی صیاد شیرازی 60px ۹ مهر ۱۳۶۰ ۱۱ مرداد ۱۳۶۵ 50px|نشان فتح (درجه ۱) 50px|نشان فتح (درجه ۱) سرهنگ  حسین حسنی سعدی 60px ۱۱ مرداد ۱۳۶۵ پایان جنگ 50px|نشان فتح (درجه ۲) فرمانده نیروی هوایی سرهنگ جواد فکوری 60px آغاز جنگ ۲۱ شهریور ۱۳۶۰  سرهنگ محمدحسین معین‌پور 60px ۲۱ شهریور ۱۳۶۰ ۴ آذر ۱۳۶۲  سرهنگ هوشنگ صدیق 60px ۴ آذر ۱۳۶۲ ۱۰ بهمن ۱۳۶۵  سرهنگ منصور ستاری  ۱۰ بهمن ۱۳۶۵ پایان جنگ 50px|نشان فتح (درجه ۲) فرمانده نیروی دریایی ناخدا یکم بهرام افضلی 60px آغاز جنگ ۱۰ اردیبهشت ۱۳۶۲  ناخدا یکم اسفندیار حسینی 60px ۱۰ اردیبهشت ۱۳۶۲ ۶ تیر ۱۳۶۴  ناخدا یکم محمدحسین ملک‌زادگان 60px ۶ تیر ۱۳۶۴ پایان جنگ  سپاه پاسداران انقلاب اسلامی  فرمانده کل  مرتضی رضایی 60px آغاز جنگ ۲۰ شهریور ۱۳۶۰   محسن رضایی 60px ۲۰ شهریور ۱۳۶۰ پایان جنگ 50px|نشان فتح (درجه ۱) 50px|نشان فتح (درجه ۱) 50px|نشان فتح (درجه ۱) جانشین فرمانده کل سرهنگ دوم یوسف کلاهدوز 60px آغاز جنگ ۷ مهر ۱۳۶۰   علی شمخانی 60px مهر ۱۳۶۰ پایان جنگ بالاتر گفته شد رئیس ستاد کل  علیرضا افشار 60px آبان ۱۳۶۳ ۱۳۶۶ 50px|نشان نصر (درجه ۱)  محمد فروزنده 60px ۱۳۶۶ پایان جنگ  فرمانده نیروی زمینی  سید یحیی صفوی 60px شهریور ۱۳۶۴ اردیبهشت ۱۳۶۵ 50px|نشان فتح (درجه ۲)  علی شمخانی 60px اردیبهشت ۱۳۶۵ پایان جنگ بالاتر گفته شد فرمانده نیروی هوایی  موسی رفان 60px اردیبهشت ۱۳۶۵ پایان جنگ  فرمانده نیروی دریایی  حسین علائی 60px شهریور ۱۳۶۵ پایان جنگ 

 مقامات حکومت 
 جایگاه درجه نام نگاره دوران تصدی نشان‌های افتخار آغاز تصدی پایان تصدی شورای عالی دفاع  رئیس  سید ابوالحسن بنی‌صدر  آغاز جنگ ۱ تیر ۱۳۶۰   اکبر هاشمی رفسنجانی 60px ۱ تیر ۱۳۶۰ ۱۱ مرداد ۱۳۶۰ بالاتر گفته شد  محمدعلی رجایی 60px ۱۱ مرداد ۱۳۶۰ ۸ شهریور ۱۳۶۰   اکبر هاشمی رفسنجانی 60px ۸ شهریور ۱۳۶۰ ۱۷ مهر ۱۳۶۰ بالاتر گفته شد  سید علی خامنه‌ای 60px ۱۷ مهر ۱۳۶۰ پایان جنگ  دبیر  مهدی چمران 60px آغاز جنگ ۱۳۶۰  سروان محمدعلی نظران 60px مهر ۱۳۶۰ پایان جنگ  شورای عالی پشتیبانی جنگ  رئیس  سید علی خامنه‌ای 60px تیر ۱۳۶۶ پایان جنگ  دبیران مشترک  سید حسن فیروزآبادی 60px تیر ۱۳۶۶ پایان جنگ بالاتر گفته شد  علیرضا افشار 60px تیر ۱۳۶۶ پایان جنگ بالاتر گفته شد  سید علی مقدم 60px تیر ۱۳۶۶ پایان جنگ  ستاد پشتیبانی جنگ  رئیس  حسن روحانی 60px مهر ۱۳۶۴ پایان جنگ بالاتر گفته شد دبیر  سید حسن فیروزآبادی 60px مهر ۱۳۶۴ پایان جنگ بالاتر گفته شد هیئت دولت  معاون امور دفاعی نخست‌وزیر  سید حسن فیروزآبادی 60px اردیبهشت ۱۳۶۴ پایان جنگ بالاتر گفته شد وزیر دفاع سرهنگ جواد فکوری 60px آغاز جنگ ۲۶ مرداد ۱۳۶۰  سرهنگ سید موسی نامجو  ۲۶ مرداد ۱۳۶۰ ۷ مهر ۱۳۶۰ 50px|نشان نصر (درجه ۱) سرهنگ محمد سلیمی 60px ۱۱ آبان ۱۳۶۰ ۲۳ مرداد ۱۳۶۳ 50px|نشان نصر (درجه ۱)  میرحسین موسوی 60px ۲۹ مرداد ۱۳۶۳ ۲۹ مهر ۱۳۶۳  سرهنگ محمدرضا رحیمی 60px ۲۹ مهر ۱۳۶۳ ۶ آبان ۱۳۶۴  سرهنگ محمدحسین جلالی 60px ۶ آبان ۱۳۶۴ پایان جنگ 50px|نشان نصر (درجه ۱) وزیر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی  محسن رفیق‌دوست 60px ۱۸ آبان ۱۳۶۱ پایان جنگ 50px|نشان نصر (درجه ۱) وزیر جهاد سازندگی  بیژن نامدار زنگنه 60px ۱ اسفند ۱۳۶۲ پایان جنگ  مجلس شورای اسلامی  رئیس کمیسیون امور دفاعی  سید علی خامنه‌ای 60px آغاز جنگ ۱۷ مهر ۱۳۶۰   حسن روحانی 60px مهر ۱۳۶۰ پایان جنگ بالاتر گفته شد

 جستارهای وابسته 
 فهرست فرماندهان ارتش ایران
 فهرست فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

 یادداشت‌ها 

 پی‌نوشت‌ها 

 منابع 






































رده:فرماندهان نظامی اهل ایران
رده:نظامیان اهل ایران در جنگ ایران و عراق
رده:فهرست‌های نظامیان اهل ایران