منشأ فرگشتی ادیان

خاستگاه فرگشتی دین، منشأ فرگشتی دین یا ریشه تکاملی دین نظریه‌هایی برای توضیح پدیدار شدن رفتار مذهبی در طول فرگشت انسان است.

ظهور رفتار دینی از دوره نوسنگی، به لحاظ روان‌شناسی فرگشتی، منشأ زبان، اسطوره‌شناسی، مقایسه میان-فرهنگی انسان‌شناسی دین، و همچنین شواهدی بر معنویت و رفتار فرقه‌وار در دوره پارینه‌سنگی زیرین، و مشابهت‌ها در رفتار کپی‌های بزرگ مورد بحث قرار می‌گیرند.

 رفتار مذهبی در جانوران ناانسان 
نزدیک‌ترین خویشاوندان زنده انسان امروزین، شامپانزه‌های معمولی و بونوبوها هستند. این نخستی‌ها نیای مشترکی با اجداد انسان در ۴ تا ۶ میلیون سال پیش داشته‌اند. به همین علت، شامپانزه‌ها و بونوبوها به عنوان جایگزینی برای نیای مشترک انگاشته می‌شوند. به نظر باربارا کینگ، با اینکه نخستی‌های ناانسان مذهبی نیستند، ولی برخی خصیصه‌ها که برای تکامل دین لازم است دارا می‌باشند. این خصیصه‌ها هوش بالا، امکان ارتباط نمادین، نوعی هنجار اجتماعی، درک خود و نوعی مفهوم پیوستگی است.Gods and GorillasKing, Barbara (2007). Evolving God: A Provocative View on the Origins of Religion. Doubleday Publishing." .

شواهد غیرقاطعی از رفتار خاک کردن مردگان در انسان نئاندرتال وجود دارد. به خاک‌سپاری نشانه‌ای از وجود آداب و رسوم مذهبی است، ولی به جز آن شواهد دیگری از وجود رفتار مذهبی در فرهنگ انسانی پیش از فرهنگ مدرن وجود ندارد. فیل‌ها تنها گونه دیگری هستند که آداب و رسوم قابل شناسایی در مورد مرگ دارند. به نظر مارک بکاف، استاد بازنشسته اکولوژی و زیست‌شناسی تکامل دانشگاه کلرادو بسیاری از گونه‌ها با مرگ و از دست دادن اندوهگین می‌شوند.

 پیش‌نیازهای مربوط به دین انسان 
 افزایش اندازه مغز 
گفته می‌شود ذهن مذهبی در نتیجه‌ی‌افزایش اندازهٔ مغز تا جایی که بتواند خاستگاه دین و مفاهیم فلسفی باشد به وجود آمده است. در طول فرگشت انسان، اندازه مغز انسان سه برابر شد. بیشتر این توسعه در لایهٔ نئوکورتکس (قشر جدید مخ) اتفاق افتاد. نئوکورتکس در فرایند کارکردهای درکی متعالی نقش دارد و با خودآگاهی، زبان و عواطف مرتبط است.

استفان جی گولد می‌گوید دین احتمالاً به دلیل یک فرایند فرگشتی به وجود آمده است. افزایش در اندازهٔ مغز منتج به درک متقابل و نزدیک شدن افراد گروه در بین انسان‌های شکارچی شد، و در نهایت سبب تفکر در چاره‌ناپذیری مرگ شده است.

 استفاده از ابزار 
لوئیس وولپرتبه انگلیسی: Lewis Wolpert استدلال می‌کند که باورهای علّیبه انگلیسی: Causal beliefs که در اثر استفاده از ابزار ظهور پیدا کرد نقشی عمده در فرگشت باور بازی کرد. پیش نیاز فرآوری ابزارهای پیچیده این است که قبل از ساخت مصنوع، تصویری ذهنی از شیئی که هنوز به‌طور طبیعی وجود ندارد خلق شود. از این رو، درجه پیچیدگی ابزارهای سنگی شاخصی مفید برای باورهای علّی است. وولپرت بحث می‌کند که استفاده از ابزارهایی که از بیش از یک جزء تشکیل شده‌اند، مانند تیشه مشتی، نشان گر توانایی فهم علت و معلول بودند. مع‌هذا، مطالعات اخیر از دیگر نخستی‌سانان نشان گر این است که علیت ممکن است یک خصیصه یکتای انسانی نباشد. برای مثال، شامپانزه‌ها به علت فرار از آغل‌های بسته شده با چندین چفت و بست شناخته شده‌اند، که قبلاً تصور می‌شود فقط ممکن است این را انسان‌ها دریابند که علیت را درک می‌کنند. شامپانزه‌ها همچنین برای مردگان سوگواری می‌کنند، و چیزهایی که فقط ارزش زیبایی شناختی دارند را مثل غروب آفتاب مورد توجه قرار می‌دهند، که هر دوی این موارد ممکن است اجزائی از دین و معنویت به‌شمار روند. تفاوت بین ادراک علیت توسط انسان‌ها و شامپانزه‌ها یک درجه است. درجه ادراک در یک حیوان به سایز قشر پیش‌پیشانی مغز بستگی دارد: هر چه سایز قشر پیش‌پیشانی بیش تر باشد، ادراک عمیق‌تر است.

 پیدایش زبان 

دین به یک سیستم ارتباط سمبلیک نیازمند است، مانند زبان، تا بتواند از یک فرد به فرد دیگری منتقل شود.

 تمایز میان منشأ فرگشتی ادیان و روان‌شناسی فرگشتی دین 
اگرچه هر دو حوزه به مطالعه دین از منظر زیست‌شناسی فرگشتی می‌پردازند، اما از نظر تمرکز محتوایی و روش‌شناسی تفاوت‌های ساختاری با یکدیگر دارند:

 منشأ فرگشتی ادیان 
این حوزه عمدتاً بر «تاریخچه تحول» و سیر زمانی ظهور پدیده‌های دینی در گونه انسان تمرکز دارد. موضوعات اصلی آن عبارتند از:
 باستان‌شناسی رفتار مذهبی: بررسی اولین شواهد تدفین، نقاشی‌های غار و نمادگرایی در دوران پارینه‌سنگی.
 گذار از جوامع کوچک به بزرگ: چگونگی تبدیل باورهای آنیمیستی به ادیان سازمان‌یافته با ظهور کشاورزی و تمدن.
 فرگشت اجتماعی: بررسی نقش دین در ایجاد انسجام گروهی و بقای جوامع اولیه در برابر رقبا.

 روان‌شناسی فرگشتی دین 

این حوزه بر «مکانیزم‌های شناختی» و زیرساخت‌های ذهنی تمرکز دارد که باعث می‌شوند مغز انسان مستعد پذیرش و تولید باورهای دینی باشد. موضوعات اصلی آن عبارتند از:
 محصولات جانبی شناختی: بررسی اینکه چگونه سیستم‌های ذهنی مانند «عامل‌شناسی بیش‌فعال» (HADD) یا «نظریه ذهن» به‌طور ناخواسته منجر به باور به موجودات فراطبیعی می‌شوند.
 مکانیزم‌های انتخاب طبیعی: بررسی اینکه آیا تمایل به دینداری یک «سازگاری» ژنتیکی برای افزایش سازگاری فردی است یا صرفاً یک اثر جانبی فرگشتی.
 نوروساینس فرگشتی: مطالعه بخش‌هایی از مغز که در هنگام تجربه‌های مذهبی فعال می‌شوند و بررسی ریشه‌های فرگشتی این واکنش‌ها.

 نظریه‌های فرگشتی دربارهٔ منشأ دین 
در دهه‌های اخیر، زیست‌شناسان و روان‌شناسان فرگشتی تلاش کرده‌اند تا با استفاده از مدل‌های علمی، علت پایداری و گسترش باورهای دینی در جوامع انسانی را تبیین کنند. این نظریات به سه رویکرد اصلی تقسیم می‌شوند:

 رویکرد انطباق‌گرایی 
این دیدگاه معتقد است دین یک سازگاری بیولوژیکی یا اجتماعی است که مستقیماً باعث افزایش بقا و تولیدمثل انسان‌ها شده است. دانشمندان شاخص این جریان عبارتند از:
دیوید اسلون ویلسون: تبیین دین به عنوان یک ارگانیسم جمعی که باعث پیروزی گروه‌ها در انتخاب طبیعی می‌شود.
ریچارد سوسیس: تحلیل مناسک دشوار به مثابه علامت‌دهی پرهزینه جهت تضمین وفاداری اعضای گروه.
مت راسانو: بررسی نقش مذهب در مدیریت رفتارهای اجتماعی و ایجاد نظم در جوامع نخستین.
رابین دانبار: تأکید بر پیوند میان اندازه مغز انسان، توانایی ایجاد پیوندهای اجتماعی و تکامل مناسک جمعی.
ادوارد ویلسون: تبیین ریشه‌های زیستی و ژنتیکی رفتارهای دینی در چارچوب سوسیوبیولوژی.

 محصول جانبی فرگشت 
این دیدگاه که به «رویکرد شناختی دین» نیز معروف است، دین را نه یک سازگاری مستقیم، بلکه محصول فرعی سایر توانمندی‌های ذهنی انسان می‌داند. چهره‌های کلیدی این رویکرد:
پاسکال بویر: تبیین ماندگاری دین بر اساس مفاهیم ضدشهودی که با ساختار حافظه انسان سازگار است.
اسکات آتران: تمرکز بر مکانیزم عامل‌شناسی بیش‌فعال که باعث می‌شود انسان در پدیده‌های طبیعی، اراده‌ای هوشمند ببیند.
جاستین بارت: بررسی چگونگی شکل‌گیری تصور موجودات ماوراءطبیعی در ذهن کودکان.
پل بلوم: تحلیل دوگانه‌انگاری فطری در ذهن انسان که تمایل به جدایی روح از بدن را ایجاد می‌کند.
استیون پینکر: او دین را مجموعه‌ای از محصولات جانبی شناختی برای تسکین ترس از مرگ و ایجاد انسجام خیالی توصیف می‌کند.

 فرگشت مشترک ژن-فرهنگ 
این رویکرد ترکیبی معتقد است که دین محصول تعامل متقابل وراثت بیولوژیکی و یادگیری فرهنگی در طول نسل‌هاست. نظریه‌پردازان برجسته این حوزه:
جوزف هنریش: بررسی نقش نمایش‌های پرهزینه در انتقال فرهنگ و تثبیت باورهای دینی در جوامع.
آرا نورنزایان: واضع نظریه خدایان بزرگ که بر نقش نظارت الهی در گسترش همکاری میان غریبه‌ها تأکید دارد.
هاروی وایت‌هاوس: تحلیل دو حالت متفاوت دینداری (هیجانی و عقیدتی) و تأثیر آن‌ها بر پایداری ساختارهای اجتماعی.
رابرت بوید و پیتر ریچرسون: تبیین چگونگی انتقال اطلاعات فرهنگی و نقش آن در انتخاب طبیعی گروه‌های انسانی.

 شواهد پیشاتاریخ دین 

به گفته رابین دانبار، استاد بازنشسته روان‌شناسی فرگشتی در دانشگاه آکسفورد، تنها با ظهور هومو ساپینس - انسان‌های مدرن از نظر تشریحی - در حدود ۲۰۰۰۰۰ سال پیش بود که دین بخشی از تجربه بشری شد.
محرک دین، توانایی‌های شناختی بسیار قوی‌تر انسان‌های خردمند و توانایی «ذهن‌سازی» بود - توانایی‌ای که نئاندرتال‌ها و سایر «هوموس‌ها» فقط در مقادیر متوسطی از آن برخوردار بودند. ذهنی‌سازی به انسان‌های خردمند این توانایی را داد که از ناشناخته‌ها سؤال کنند، این توانایی را داشته باشند که به آنچه در پشت سطح زندگی نهفته است فکر کنند، و دنیای دیگری موازی با دنیای ما - یک دنیای معنوی یا متعالی را تصور کنند. توانایی ذهنی کردن همچنین به ما توانایی انجام کارهای دیگر مانند خلق داستان یا انجام علم را می‌دهد. توانایی‌های ذهنی برتر انسان‌های خردمند به آن‌ها این امکان را می‌داد که گزاره‌های پیچیده را درک کنند و با همسفران خود درگیر بحث و گفتگو شوند که باعث ایجاد «دین اشتراکی» می‌شود، که از نظر دانبار جوهر دین است. این تجربه‌ها از طریق آیین‌ها، اسطوره‌ها، خلسه‌ها و احساس حضور دنیایی موازی با زندگی پس از مرگ و روابط با اجداد به اشتراک گذاشته شد. این مراسم مذهبی اندورفین را آزاد می‌کند که ما را قادر می‌سازد احساسات غوطه ور شدن شدید در آگاهی فراتر از خودمان را تجربه کنیم. این احساسات مبتنی بر اندورفین برای بقای دین مهم هستند، زیرا باعث می‌شوند که شما بخواهید برای دریافت بیشتر آن به دین وابسته باشید. اندورفین‌ها پیوند اجتماعی را تقویت می‌کنند و به عنوان یک داروی طبیعی سلامت شخصی را بهبود می‌بخشند. اولین مرحله دین، دنیای آنیمیسم بود که در آن ارواح در کوه‌ها، چشمه‌های آب، صخره‌ها و جاهای دیگر طبیعت وجود داشتند. همچنین متخصصان مذهبی مانند شمن بودند که می‌توانستند ما را از طریق این کیهان‌شناسی‌های موازی راهنمایی کنند. اما هیچ الهیات رسمی یا خدا یا راهب و کشیشی وجود نداشت. قوانین اخلاقی در آن زمان صرفاً اجتماعی بودند، نه مذهبی و نه از بالا. همه چیز با ظهور عصر نوسنگی و پایان آخرین عصر یخبندان، حدود ۱۰۰۰۰ سال پیش تغییر کرد. شمال آفریقا بسیار سرسبز و حاصلخیز بود. جمعیت به سرعت افزایش یافت. از آن زمان بود که مردم به عنوان بهترین حالت دفاعی شروع به زندگی در روستاها کردند. حرکت به سمت زندگی روستایی باعث رشد کشاورزی شد. . این همچنین دوره امپراتوری‌ها بود، مانند امپراتوری هاراپا (دوران اوج: ۲۶۰۰–۱۹۰۰ پیش از میلاد) در هند، امپراتوری هیتی‌ها (بین سال‌های ۱۷۰۰ تا ۱۲۰۰ قبل از میلاد) در خاور نزدیک، و فرهنگ حوضه بزرگ در چین باعث پیدایش «ادیان اعتقادی» شد که با آنها خدایان، راهبان، معابد و مناسک رسمی وجود دارد. احساس خدایی در آن بالا وجود داشت که به فعالیت‌های انسانی علاقه دارد، قربانی می‌خواست و انسان‌ها را مجازات می‌کند مگر اینکه قربانی کنند و به نظر می‌رسید که ادیان اعتقادی انسجام اجتماعی را تقویت کرده‌اند که مردم را قادر می‌سازد تا در تراکم‌های زیاد با آرامش نسبتاً مسالمت آمیز با هم زندگی کنند. سپس رویداد اقلیمی اواسط هولوسن در حدود ۴۲۰۰ سال پیش در سراسر جهان رخ داد. در اثر تغییرات آب و هوا همه چیز بسیار خشک‌تر و سردتر شد و در نتیجه صحراها ظاهر شدند. در طی حدود ۱۰۰۰ سال مهاجرت‌های گسترده و تحولات اجتماعی عظیمی رخ داد. همه این امپراتوری‌ها در همان زمان فروپاشیدند. این ما را به عصر محوری می‌رساند، زمانی که ادیان مدرن جهان ("ادیان وحیانی") در همان دوره زمانی، حدود ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش، در اطراف یک نوار عرضی یکسان ظهور کردند. آنها آیین کنفوسیوس، تائوئیسم، هندوئیسم، جینیسم، بودیسم، دین زرتشتی، یهودیت، مسیحیت، اسلام، دین مندایی و مانویان بودند. وجود این ادیان تلاشی برای ایجاد جمعیتی یکپارچه‌تر است. در اینجا ما مفهوم خدایان عالی اخلاقی را داریم. دانبار استدلال می‌کند که دین برای نوع بشر بسیار مفید بوده است. شواهد حاکی از آن است که افراد فعال مذهبی شادتر، از زندگی خود راضی‌تر، با اجتماعات خود بیشتر درگیر هستند، به افرادی که بیشتر در میان آنها زندگی می‌کنند اعتماد دارند، دوستان نزدیک بیشتری دارند، سالم‌تر هستند و عمر طولانی‌تری دارند. یکی از روندهای نگران‌کننده استفاده از هویت مذهبی برای ارتقای منافع سیاسی بوده است. دانبار استدلال می‌کند که با افزایش تصاعدی جمعیت در دوران نوسنگی و فراتر از آن، تأثیرات جمعیت بر روان‌شناسی توده‌ها دین به راحتی به درگیری تبدیل شد. این تا حد زیادی مسئول تاریخ هولناک خشونت ستیزه‌جویان بوده است که مشخصه همه ادیان بزرگ بدون استثنا در چند هزاره اخیر بوده است؛ بنابراین، در حالی که دین در سطح شخصی سودمند بوده است، توانایی آن در برانگیختن خشونت جمعیت علیه اعضای سایر ادیان همیشه یک مشکل بزرگ برای ادیان بوده و هنوز هم هست. دانبار استدلال می‌کند که یافتن شواهد قانع کننده‌ای که هر چیز دیگری می‌تواند جایگزین دین شود دشوار است، دین یک ویژگی عمیقاً انسانی است.‏

 جستارهای وابسته 
 تاریخ ادیان و مذاهب
 گاهشمار دین
 انسان‌شناسی دین
 روان‌شناسی فرگشتی دین

 پانویس 

 پیوند به بیرون 
 Robert Wright´s "The Evolution of God"
 Evolutionary Religious Studies مقدمه‌ای بر مطالعه دین از منظر تکاملی، دانشگاه بینگهمتون

رده:انسان‌شناسی دینی
رده:پارینه‌سنگی
رده:دین‌های پیشاتاریخ
رده:روان‌شناسی دین
رده:روان‌شناسی فرگشتی دین
رده:روان‌شناسی فرگشتی
رده:فرگشت انسان
رده:مطالعه دین