باغ‌قوشخانه

باغ‌قوشخانه، باغِ قوشخانه یا باقوشخانه، نام یکی از باغ‌های بزرگ و باشکوه سلطنتی در شهر اصفهان بود که در عصرهای گذشته (به‌ویژه عصر صفوی و دوران سلطنت شاه‌عباس کبیر) محل نگهداری و پرورش قوش‌ها و بازهای شکاری به‌شمار می‌رفت. قوش‌های شکاریِ پرورش‌یافته و تعلیم‌دیده در این باغ، در جریان مراسم شکار پادشاهان و شاهزادگان صفوی، مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

«ورطانس یوزوکچیان» از مقامات مذهبی جُلفای اصفهان در دورۀ محمدشاه قاجار، شاهد مسابقات عجیبی در باغ قوشخانه بوده است. او نوشته: «یک بار هم در اول ماه دسامبر ۱۸۴۳ در همان کاخ، ناظر بودیم که از طرف «محمدشاه»، خلعتی برای حاکم اصفهان «معتمدالدوله منوچهرخان»، جهت یک شجاعتی که نشان داده بود، فرستاده شد.

«جووانی فرانچسکو جملی کارری»، جهانگرد ایتالیایی که در دورۀ شاه‌سلطان‌حسین به اصفهان سفر کرده، می‌نویسد: «روز پانزدهم، همراه کشیشان دِیر به تماشای باغ خوشخانه (قوشخانه) که در خارج شهر واقع شده، رفتیم. شاه هنگام مسافرت، تا فرا رسیدن ساعت خوش که معمولاً توسط منجمان تعیین می‌شود، در این باغ، خود را مشغول می‌کند … . این باغ از درختان میوه پُر است، ولی چون درخت‌ها به همدیگر خیلی نزدیکند و نور آفتاب به‌اندازۀ کافی بدان‌ها نمی‌تابد، میوه‌هایش عالی نیست».

 موقعیت باغ 
این باغ زیبا و وسیع در نزدیکی یکی از دروازه‌های شمالی شهر اصفهان به‌نام دروازۀ قوشچی واقع بوده است. در حال‌حاضر، در حاشیهٔ میدان طُوقچی و در ابتدای غربی خیابان لاله، بوستانی به‌نام قوشخانه قرار دارد که در گذشته، محل استقرار این باغ زیبا و باشکوه بوده است.

این بنا در حال حاضر در میدان قدس (نام امروزی میدان طوقچی)، خیابان زینبیه (نام امروزی خیابان لاله) واقع است.

در این باغ، چشمه‌ای در بستری از سنگ‌تراش جاری است. در وسط باغ، رواق مربعی وجود دارد و حوض مرمرین کوچکی در آن تعبیه شده است. از هر طرف رواق، دری به بیرون باز می‌شود و هر گوشۀ آن به اتاق کوچک هشت‌ضلعی گنبدداری متصل می‌شود. همۀ گنبدها با تصاویر زیبایی منقش است. در تزئین و نقاشی دیوارها و سقف‌ها از طلا و لاجورد استفاده شده است.

 وجه تسمیۀ باغ 
وجه تسمیۀ این مکان به باغ قوشخانه، به مناسبت آن است که در این باغ به‌عنوان یکی از باغ‌های سلطنتی، قوش‌ها و بازهای شکاری پادشاهان صفوی پرورش داده شده و بدین پرندگانِ دست‌آموز، آموزش‌هایی داده می‌شد که آنان را جهت استفاده در شکار، مناسب می‌ساخت. گرچه گزارش‌های مرتبط با قوش‌ها و بازهای شکاری که در این باغ نگهداری می‌شده‌اند، عمدتاً مربوط به دورۀ شاه‌عباس اول صفوی است، اما گویا قبل از دوران سلطنت او نیز این باغ در اصفهان به‌همین منظور، مورد استفاده قرار داشته است.

 تاریخچه باغ 
گرچه اوج دوران شکوه و عظمت این باغ، همانند بسیاری دیگر از بناهای تاریخی اصفهان به عصر صفویه مربوط است، اما برخی، قدمت این بنا را به اَعصار قبل از صفویه، و قرن ۸ هجری قمری مربوط دانسته‌اند؛ هرچند گروهی نیز با توجه به تزئینات و نحوۀ معماری منارۀ مجاور این باغ، زمان ساخت آن را مربوط به دوران مغول می‌دانند و به‌همین اعتبار، قدمت باغ را نیز بدان دوران منتسب کرده‌اند.
باغ مذکور در دورهٔ صفویه، محلی برای نگهداری پرندگان شکاری و حیوانات مورد علاقهٔ پادشاه به‌شمار می‌آمد، اما بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، در دوران قاجار، کاربردهای دیگری یافته و از جمله برای بر تن کردن خلعت اِعطایی شاهان و حاکمان قاجار و نیز به‌عنوان مکانی مناسب جهت پذیرایی از میهمانان و سفرای خارجی محسوب می‌گردید.

این موارد را از اشاراتی که در منابع مختلف به این باغ شده، می‌توان دریافت.

 در سیاحتنامۀ شاردن 
ژان شاردن، سیاح فرانسوی، در سیاحتنامۀ خود به این باغ اشاره کرده و در این رابطه می‌نویسد:

در این نوشته و دیگر منابع مربوط به عصر صفوی، به وجود کاروانسراهای مخصوص زوار نیز در اطراف این بنا اشاره شده است:

 در مرآةالبلدان 
مؤلف کتاب مِرآت البُلدان ناصری نیز که در عصر قاجاریه می‌زیسته، در مورد وضعیت این باغ در دورۀ قاجاریه چنین آورده است:

 عاقبت باغ 
در ابتدای دورهٔ پهلوی، باغ قوشخانه متروک ماند و تنها برای مدتی، از میان‌سَرای وسیع داخلی آن به‌عنوان مکانی جهت برگزاری مراسم شبیه‌خوانی استفاده می‌گردید.

گفته می‌شود که پس از آن، باغ قوشخانه به‌همراه ابنیهٔ موجود در آن، در تحت تملک یکی از سران حکومت پهلوی به‌نام «مشیر فاطمی» قرار گرفت که وی ضمن ایجاد تغییراتی در بنای یادشده، در جبههٔ میانی باغ نیز بنای کوشک‌مانند دیگری برای اقامت شخصی خویش احداث نمود.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ضمن مصادرۀ این باغ تاریخی به نفع انقلابیون، دیوارهای باغ برداشته شد تا از فضای داخلی آن به‌منظور احداث پارکی عمومی استفاده شود، اما دیری نپایید که باغ تاریخی در تملک شهرداری قرار گرفت و از ساختمان قاجاریِ زیبای واقع در ابتدای باغ، جهت استقرار شهرداری ناحیهٔ هفت اصفهان بهره گرفته شد. در سال‌های بعد و در ادامۀ مالکیت شهرداری در این مکان که با دخل و تصرفاتی در ماهیت بافت تاریخی آن همراه بود، یکی از مراکز فرهنگی شهرداری اصفهان به‌نام خانهٔ جوان در آن مستقر شد و کوشک مشیر فاطمی نیز به کتابخانه‌ای عمومی تبدیل گردید.

 منابع 

 فقیهی، مهدی؛ مقاله: باغ قوشخانه نگینی که دیگر نمی‌درخشد

 درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان

 جستارهای وابسته 
 بناهای تاریخی تخریب شده توسط ظل‌السلطان
 مناره باغوشخانه
 طوقچی

رده:آثار دوره ایلخانیان در شهرستان اصفهان
رده:باغ‌ها در ایران
رده:باغ‌های تاریخی شهرستان اصفهان
رده:بناهای تاریخی استان اصفهان
رده:خانه‌های تاریخی شهرستان اصفهان
رده:ساختمان‌ها و سازه‌ها در اصفهان