هزاردستان (مجموعه تلویزیونی)

هزاردستان یک مجموعهٔ تلویزیونی ایرانی ساختهٔ علی حاتمی است که در سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۶ به صورت مجموعهٔ تلویزیونی برای تلویزیون ایران ساخته شد. پروژهٔ هزاردستان بعد از ۸ سال تمام شد. طرح اولیه این سریال در سال ۱۳۵۴ با عنوان جادهٔ ابریشم و با حضور شخصیت‌هایی مثل سید حسن مدرس، میرزا کوچک خان و رضاشاه به ذهن حاتمی آمد و بعدتر دچار تغییرات اساسی شد که ماهیت کار را عوض کرد. این مجموعهٔ تلویزیونی در روز جهانی میراث دیداری و شنیداری در فهرست ملی برنامهٔ حافظه جهانی یونسکو ثبت شد.

ماندگارترین تأثیر هزاردستان در تاریخ سینمای ایران، ساخته‌شدن شهرک سینمایی غزالی است؛ شهرکی که به گفتهٔ خود علی حاتمی، زمان شروعش جوان بوده و وقتی تمام شده پیرمردی از شهرک بیرون آمده‌است. در این شهرک محله‌های اصلی و قدیمی تهران با زیربنای ۷هزار متر مربع ساخته شده و ۳۰هزار متر مربع به خیابان لاله‌زار و میدان توپخانه اختصاص یافته‌است؛ آن هم به گونه‌ای که نمای بیرونی ساختمان‌ها قابل جابه‌جا شدن باشد و بتوان هر عمارت را به بنایی دیگر تبدیل کرد.

فیلمنامهٔ هزاردستان ۸ تا ۱۰ بار بازنویسی شده است. همهٔ اینها به زعم خود حاتمی باعث شد که فرم لایه‌لایه و هزارویک‌شبیِ کار از بین برود. حتی ماجرای عشق رضا خوشنویس به دختر استادش به کلی از بین رفت. به گفته‌ای ۱۱ ساعت از سریال «هزاردستان» سانسور و خیلی از صحنه‌ها کم شد. گرچه این حذفیات هم‌اکنون در آرشیو صدا و سیما وجود دارد و در نسخه‌های پخش شدهٔ مختلف، صحنه‌هایی کم و زیاد می‌گردد.همه چیز دربارهٔ سریال «هزار دستان» و «علی حاتمی» -بولتن نیوز 

این سریال به داستان زندگی رضا خوشنویس، که شخصیتی تخیلی مبتنی بر شخصیتی تاریخی به‌نام کریم دواتگر است و نظریهٔ توطئه‌ای مبنی بر دست داشتن شخصیتی به نام خان مظفر در وقایع پشت پردهٔ سیاسی و اجتماعی ایران در دوران قاجار و پهلوی می‌پردازد. محیط بازیگری این سریال در محیطی بازسازی‌شده از تهران قدیم است.

فیلم در دو بخش اصلی تشکیل شده‌است، بخش اول داستان رضا تفنگچی است، که در دوران احمدشاه و آغاز حکومت رضا شاه واقع شده و بخش دوم در مورد زندگی رضا خوشنویس است که همزمان با دوران پایانی حکومت رضا شاه و آغاز حکومت محمدرضا شاه است. پس از مرگ حاتمی، دو فیلم سینمایی با تدوین واروژ کریم‌مسیحی بر اساس هزاردستان ساخته شد. این دو فیلم کمیته مجازات و طهران روزگار نو نام دارند. تیتراژ اولیهٔ فیلم، پیش‌درآمدی در آواز اصفهان ساختهٔ مرتضی نی‌داوود (سازنده تصنیف مرغ سحر) با تنظیم برای ارکستر از مرتضی حنانه است.

داستان هزاردستان دو دوره از تاریخ معاصر ایران را روایت می‌کند: اواخر حکومت احمد شاه تا آغاز سلطنت رضا شاه و دوران پایانی حکومت رضا شاه تا به تخت نشستن محمدرضا پهلوی. بسیاری از شخصیت‌های این مجموعهٔ تلویزیونی برگرفته از یک یا چند شخصیت تاریخی هستند که با تخیل فیلمساز درآمیخته‌اند و داستانی غیرمستند از وقایع تاریخی دوران خود را روایت می‌کنند.

این اثر در روز جهانی میراث دیداری و شنیداری در فهرست ملی برنامه حافظهٔ جهانی یونسکو ثبت شد.‏‏

 داستان 
بندانگشتی|150x150پیکسل|جمشید مشایخی در نقش رضا خوشنویس/تفنگچی
رضا (با بازی جمشید مشایخی) شخصیت اصلی هزاردستان است. ابتدا او را در هیبت پیرمردی خوشنویس می‌بینیم که با همسرش، قمربانو (با بازی شهلا میربختیار)، در مشهد و به دور از جنجال‌های سیاسی تهران زندگی می‌کند. خلوت این زن و شوهر پیر را حضور مفتش شش‌انگشتی (با بازی داود رشیدی) برهم می‌زند. مفتش رضا را به علتی نامعلوم دستگیر می‌کند و با تهدید و ارعاب و شکنجه از او می‌خواهد به جرمی نامشخص اعتراف کند. این بازجویی‌ها محملی می‌شود برای بازگشت به گذشتهٔ پر ماجرای «رضا خوشنویس» در سی سال پیش، زمانی که شهرتش «تفنگچی» بود.
بندانگشتی|150x150پیکسل|علی نصیریان در نقش ابوالفتح
«رضا تفنگچی» در اواخر حکومت احمدشاه، تیرانداز قابلی بود و «تفنگچی خاصه» یکی از شاهزاده‌های قاجار به حساب می‌آمد. با نازشستی که در هر شکار از شازده می‌گرفت سور و ساتش همیشه به راه بود. تا این که با مرد صحافی به نام ابوالفتح (با بازی علی نصیریان) آشنا شد. ابوالفتح او را به خاطر مهارتش در تیراندازی برای مأموریتی در نظر گرفت. این مأموریت که به دستور انجمن مجازات انجام می‌شد عبارت بود از ترور اسماعیل خان، رئیس محتکر انبار غله تهران. رضا اسماعیل خان را با شلیک گلوله ترور می‌کند. مأمور تأمینات (باقر میرزا با بازی جهانگیر فروهر) به رضا مشکوک است و همه‌جا مثل سایه او را تعقیب می‌کند. پس از آن برنامه ترور متین السلطنه (با بازی پرویز پورحسینی)، مدیر روزنامه عصر جدید، طرح‌ریزی می‌شود. متین السلطنه که در روزنامه‌اش علیه ترورهای انجمن قلم می‌زند، متهم به خیانت و غرب‌شیفتگی است. رضا او را هم به قتل می‌رساند.

پس از این ترور ابوالفتح بار دیگر به سراغ رضا می‌آید و از نقشه ترور دیگری با او حرف می‌زند. کسی که از او با اسم رمز «هزاردستان» یاد می‌شود. ابوالفتح هزاردستان را سردستهٔ خائنین به مملکت می‌نامد. این ترور منتفی می‌شود چون هزاردستان که از نقشهٔ قتلش باخبر شده با پرداخت پول به انجمن جان خود را می‌خرد.
بندانگشتی|150x150پیکسل|محمدعلی کشاورز در نقش شعبان استخوانی
شبی رضا دوباره دمی به خمره می‌زند. میرزا باقر که در محفل حاضر است فرصت را مناسب می‌بیند و با او حرف می‌زند. رضا در مستی حرف‌هایی دربارهٔ قتل‌ها می‌زند. شعبون استخونی (با بازی محمدعلی کشاورز) که از لات‌ها و اوباش بنام شهر است و در این زمان از انجمن پول می‌گیرد، رضا را از خانه بیرون می‌کشد و کتک می‌زند. رضای کتک‌خورده به خانه برمی‌گردد و می‌بیند که ابوالفتح منتظر اوست. ابوالفتح به رضا خبر می‌دهد که فرمان قتلش صادر شده و از او می‌خواهد از تهران بگریزد. خود ابوالفتح هم که معتقد است انجمن از مسیر اصلی‌اش منحرف شده (هزاردستان انجمن را خریده) خیال دارد زن و فرزندش را از تهران خارج کند.

میرزا باقر به سراغ رضا می‌آید و از او می‌خواهد اسرار انجمن را فاش کند تا تحت حمایت دولت قرار بگیرد. رضا حاضر به اعتراف نمی‌شود. شعبان رضا و میرزا باقر را در حال صحبت می‌بیند و در فرصتی مناسب میرزا باقر را می‌کشد و به سراغ رضا می‌رود. رضا فرار می‌کند و به مشهد می‌رود.

مفتش شش‌انگشتی که تا این‌جای داستان رضا را شنیده، او را آزاد می‌کند. معلوم می‌شود که او به قصد سرکیسه کردن رضا او را دستگیر کرده. اما رضا خیال بازگشت به خانه‌اش را ندارد. او می‌خواهد به تهران برود و مأموریت ناتمام، یعنی ترور هزاردستان، را به انجام برساند.
بندانگشتی|150x150پیکسل|عزت‌الله انتظامی در نقش خان مظفر
رضا در گراندهتل ساکن می‌شود. در رستوران با خان مظفر (با بازی عزت‌الله انتظامی) ملاقات می‌کند. خان مظفر، حاکم قبلی کرمان مردی ثروتمند و بسیار بانفوذ است. خان مظفر به او سفارش کتابی خطی از خاطرات خودش را می‌دهد. رضا می‌پذیرد. در حین نوشتن خاطرات متوجه می‌شود که پس از رفتن او، ابوالفتح دستگیر و در زندان به دست همبندش، شعبان استخوانی، کشته شده‌است. در ضمن پی می‌برد که خان مظفر همان هزاردستان است.

در این زمان، تهران در اشغال ارتش متفقین است. مردم ناراضی و گرسنه دست به تظاهرات می‌زنند. یکی از معترضان سیدمرتضی است. شعبان استخوانی که دیگر در خدمت انجمن نیست و از افراد دیگری پول می‌گیرد به همراه نوچه‌هایش به تظاهرکنندگان حمله می‌کند و مغازه‌ها را غارت می‌کند. مفتش شعبان استخوانی را می‌کشد. خوشنویس کل داستان را برای مفتش تعریف می‌کند و به او می‌گوید فرمان قتل مفتش هم صادر شده و از او برای ترور خان مظفر کمک می‌خواهد. مفتش می‌گوید مبارزه با مردی که سر همهٔ رشته‌ها در دست اوست محکوم به شکست است. غلام‌عمه (از نوچه‌های شعبان)، به خونخواهی او و به دستور خان، مفتش شش‌انگشتی را می‌کشد و خود نیز به جرم قتل به دار آویخته می‌شود.
بندانگشتی|150x150پیکسل|داوود رشیدی در نقش مفتش شش‌انگشتی
خوشنویس با سیدمرتضی که از مبارزان مسلمان است موضوع هزاردستان را درمیان می‌گذارد و می‌گوید که که تنها تا زمانی که کار نوشتن خاطرات خان مظفر تمام نشده زنده است و پس از آن به قتل می‌رسد؛ بنابراین خیال دارد خود کار هزاردستان را تمام کند. رضا از بالکن اتاقش در گراند هتل وارد اتاق خان می‌شود. اما در تختخواب خان، سرگارسون هتل (با بازی جهانگیر فروهر) خوابیده‌است. رضا قادر به شلیک نیست. سرگارسون او را از بالکن به بیرون پرتاب می‌کند. جمعیتی پای بالکن اتاق جمع می‌شوند. سید مرتضی در میان جمعیت است و خان مظفر را نگاه می‌کند. صدای راوی (صدای منوچهر نوذری) روی تصویر می‌گوید: «کاری که امروز به دست رضا نشد، فردا به امر خدا، دست مرتضی بساخت. هزاردستان بود و ابردست، غافل که دست خداست بالاترین دست‌ها.»
بندانگشتی|150x150پیکسل|جهانگیر فروهر در نقش باقر میرزا

 بازیگران و شخصیت‌ها 

بازیگرنقشتوضیحاتصداپیشهجمشید مشایخیرضا تفنگچی - خوشنویسبه گفتهٔ علی حاتمی: «تلفیقی است از عمادالکتاب، میرزا رضا کلهر، کریم دواتگر و علی حاتمی»منوچهر اسماعیلیعزت‌الله انتظامیخان مظفرخود هزاردستان؛ آدمی ظاهر الصلاح که در پشت پردهٔ تمام اتفاقات سیاسی - اجتماعی روز نقش دارد و برگرفته از شخصیت عبدالحسین میرزا فرمانفرما است اما به گفتهٔ حاتمی، چکیدهٔ همهٔ خاندان‌های حکومت‌گر در ایران است.منوچهر اسماعیلیعلی نصیریانابوالفتح صحافنماد مشروطه خواهان وطن‌پرست که از رنج مردم عذاب می‌کشند. لهجهٔ ترکی اش یکی از اجزای اصلی شخصیتش بود که اوج آن در لحظهٔ وداع با همسرش بود. برگرفته از شخصیت‌های اسدالله‌خان ابوالفتح‌زاده، میرزا ابراهیم خان منشی‌زاده، محمد نظرخان مشکوة الممالکهزاری توی سردرگم شهری که همه بی حقیقتند - ماهنامه سینمایی فیلم، شماره ۶۹، سال ششم - مهر ۱۳۶۷، صفحهٔ ۶۷ هر سه از اعضای اولیهٔ کمیته مجازاتناصر طهماسبداوود رشیدیمفتش شش‌انگشتیبه عقیدهٔ حاتمی، مفتش، عصاره و ملغمه‌ای از آدمهایی نظیر آیرم، سرپاس مختاری، سرهنگ درگاهی، پاسبان عباس بختیاری (معروف به شش انگشتی) و پاسیار یحیی رادسر (ادیب‌السلطنه) است.«گفتگو با علی حاتمی: در جستجوی هزار و یک شب از دست رفته» - ماهنامه سینمایی فیلم، شماره ۶۹، سال ششم - مهر ۱۳۶۷، صفحهٔ ۶۱«هزارتوی سردرگم شهری که همه بی حقیقتند» - ماهنامه سینمایی فیلم، شماره ۶۹، سال ششم - مهر ۱۳۶۷، صفحهٔ ۶۷ایرج ناظریانمحمدعلی کشاورزشعبون (شعبان) استخونینمادی از اوباش و برگرفته از شخصیت شعبان جعفری مشهور به «شعبون بی‌مخ»منوچهر اسماعیلیجهانگیر فروهرمیرزا باقرکفیل شعبهٔ تأمینات در تهران قدیم ناصر طهماسبسرگارسونپیشخدمت مخصوص خان مظفر در تهران جدیدعزت‌الله مقبلیجعفر والی رئیس نظمیهعزت‌الله مقبلیحسین گیلسید مرتضیسماور ساز تهرانیبهرام زندزری خوشکامآمینه اقدسعروس خان مظفرمهین کسماییشهلا میربختیارقمربانوهمسر رضا خوشنویسزهره شکوفندهپرویز پورحسینیمتین السلطنهمدیر روزنامهٔ عصر جدیدخسرو خسروشاهیمحمد مطیعغلام عمهبرادرزادهٔ زن شعبانحسین عرفانیجمشید لایقجعفرقلی خان نشاطمأمور سرشماریمنوچهر اسماعیلیاسماعیل محرابینصرالله خرمیمأمور سرشماریناصر طهماسبرقیه چهره‌آزادقدسیمستخدمهٔ خان مظفربدری نوراللهیمینو ابریشمیجیرانهمسر ابوالفتح صحافشمسی فضل الهیعطاءالله زاهدآقا سید ابراهیمروحانیاحمد رسول‌زادهاسماعیل محمدیاستاد گلبهاراستاد موسیقیناصر طهماسبنعمت‌الله گرجیرجبعلیآژان نظمیهناصر طهماسبمحمد ورشوچیرجبعلی عسگریآژان نظمیه، مأمور خدمت در شعبه راهنمایی و انتظامات عبور و مروراصغر افضلیسروش خلیلیزین العابدینمتولی سقاخانه در تهران قدیمزاون قازاریانجواهر فروش ارمنی در تهران جدیداصغر افضلیمنصور والامقاماصغر مدیریمدیر گراندهتلژرژ پطرسیجهانگیر الماسیدکتر موسی خان فیضپزشک تازه از فرنگ برگشتهجلال مقامیسعید امیرسلیمانیمعیرالدولهشاهزاده قاجاریپرویز بهراماسماعیل پایندهاسماعیل خانرئیس انبار غلهمهری ودادیانهمسر اسماعیل خانآذر دانشیهوشنگ بهشتیجلال الملکپدر همسر رضا خوشنویسعطاءالله کاملیایرن زازیانسهمسر جلال الملکمحمدتقی کهنموییمیرزا هدادرویشپرویز بهرامخیرالله تفرشی آزادطبیبطبیب مشهد قدیمعزت الله مقبلیاصغر همتحسن سربازیکی از سربازهای ارتش ایران در شهریور ۱۳۲۰جلال مقامیافسر اسدیشاهدختنقش بدون کلام و دیالوگ بود.منوچهر آذریدربان گراندهتلاصغر افضلیفرهنگ مهرپروردکتر خندانمنوچهر نوذریرضا عبدیاز دوستان اهل موسیقی خان مظفرعزت الله مقبلیحسین حاتمیآرایشگرآرایشگر تهران جدیدحسین حاتمیحسین شهابمملینوچهٔ شعبون استخونی در تهران جدیدحسین معمارزادهحسین صفاریانحسنینوچهٔ شعبون استخونی در تهران جدیدعباس سلطانی رحمتیمیرصلاح حسینیحسینینوچهٔ شعبون استخونی در تهران جدیدسیامک اطلسیمحمود بصیری اتوشویی در تهران جدیدتورج نصرنمکی در تهران قدیمکنعان کیانیاکبر دودکارنسخه پیچ داروخانهمحمد خواجوی هاسامی تحصنیمش موسیپیشکار شازده معیرالدولهعلی کنگرلولوطیلوطی در تهران قدیماسفندیار ماوندادیآکاووسصاحب میخانه در تهران قدیمافراسیاب طوفانغلام حسینتوتون فروش در تهران قدیمکارگر میخانهٔ آکاووس در تهران قدیممسئول داروخانه در تهران جدیدحامد تحصنیلهراسب گلچینشهروند تهران جدیدحسن عظیمیطباخ باشی تهران قدیمحسن کهنمرد نابیناتهران قدیمپرویز بهرامحسین رنگین وندمدیر سینما در تهران جدیدپرویز ربیعیرشید اصلانیشاگرد سلمانی در تهران قدیملیلا حاتمیآمینه اقدسکودکی آمینه اقدس

 سرنوشت شخصیت‌ها 
نام شخصیت نام بازیگر معادل تاریخی شخصیت سرنوشت شخصیت واقعی سرنوشت شخصیت داستانیرضا خوشنویس/رضا تفنگچیجمشید مشایخیمیرزا محمدحسین سیفی قزوینی (عمادالکتاب)، کریم دواتگرکریم دواتگر به‌علت تهدید به فاش کردن اسرار کمیته مجازات، به‌دست رشیدالسلطان به قتل رسید.میرزا محمد حسین خان تبعید شد.به خراسان تبعید شد، با دختر صاحب‌منصبی ازدواج کرد و خوشنویس شد. در حوادث پس از شهریور ۱۳۲۰ به دستور خان مظفر کشته شد.خان مظفرعزت‌الله انتظامیبه گفتهٔ حاتمی، چکیدهٔ همهٔ خاندان‌های حکومت‌گر در ایران است نه فرمانفرما، نه مخبرالسلطنه و نه امیر شوکت‌الملکفرمانفرما: افسردگی پس از کشته شدن پسرش فیروز فیروز به دست رضاشاه، مرگ در ۸۲ سالگی به علت سکته مغزیبه دست سیدمرتضی کشته شد.مفتش شش‌انگشتیداوود رشیدیبه گفتهٔ حاتمی، شخصیت مفتش، ملغمه‌ای از افرادی نظیر سرلشکر آیرم، سرپاس مختاری، سرهنگ درگاهی، پاسبان عباس بختیاری (معروف به شش انگشتی) و پاسیار یحیی رادسر (ادیب‌السلطنه) است.گفتگو با علی حاتمی - ماهنامه سینمایی فیلم، شماره ۶۹، سال ششم - مهر ۱۳۶۷، صفحهٔ ۶۱پروندهٔ یک سریال: هزاردستان - ماهنامه سینمایی فیلم، شماره ۶۹، سال ششم - مهر ۱۳۶۷، صفحهٔ ۶۷مفتش خود نیز به دست هزاردستان بازی داده می‌شود و در روز عروسی به دست غلام‌عمه به خونخواهی شعبان استخوانی کشته شد.ابوالفتحعلی نصیریاناسدالله‌خان ابوالفتح‌زاده، میرزا ابراهیم خان منشی‌زاده، محمد نظرخان مشکوة الممالک (هر سه از اعضای اولیه کمیته مجازات)در سال ۱۳۳۶ اعدام شد.در زندان به دست شعبان استخوانی کشته شد.شعبان استخوانیمحمدعلی کشاورزشعبان جعفریدر سن ۸۵ سالگی در لس‌آنجلس درگذشت.به دست مفتش شش‌انگشتی کشته شد.میرزا باقرجهانگیر فروهر - - به دست شعبان استخوانی کشته شد.سید مرتضیحسین گیل - - خان مظفر را به قتل رساند.امینه اقدسزری خوشکام - - -قمربانوشهلا میربختیار - - -رئیس نظمیهجعفر والیرکن‌الدین مختاری -اسماعیل خان رئیس انبار غلهاسماعیل ارحام صدرمیرزا اسماعیل خانهنگام بازگشت از انبار در درشکهٔ خود ترور شدتوسط انجمن مجازات ترور شد.متین السلطنهپرویز پورحسینیمتین السلطنهدر دفتر کار خود در روزنامه عصر جدید به دست کمیته مجازات ترور شد.روزی که متین‌السلطنه ترور شد، روزنامه جام جم خانیان، فاطمه‌زهرا؛ متین السلطنه و روزنامه عصر جدید-پیام بهارستان، شماره ۳، تهران ۱۳۸۸، صص ۴۵۵–۴۶۷توسط انجمن مجازات ترور شد.غلام‌عمهمحمد مطیع - -به جرم قتل مفتش شش‌انگشتی به دار آویخته شد.نشاطجمشید لایق - - -نصراللهاسماعیل محرابی - - -مستخدمهرقیه چهره‌آزاد - - -جیرانمینو ابریشمی - -به درخواست همسرش (ابوالفتح) و به همراه فرزندش به تبریز رفت.آقا سید ابراهیمعطاالله زاهد - - -استاد موسیقیاسماعیل محمدی - - -سرگارسونجهانگیر فروهر - -با خوابیدن در جای خان مظفر جان او را نجات داد و رضا خوشنویس را به قتل رساند.پاسبان ۱نعمت گرجی - - -پاسبان ۲محمد ورشوچی - - -بارون قازاریان (جواهر فروش)سروش خلیلی - -در روز سرشماری جواهر فروشیش توسط مفتش شش انگشتی مورد سرقت قرار گرفت و حالت جنون پیدا کرد.اصغر مدیری (مدیر گراند هتل)منصور والامقام - - -

 سانسور سریال 
حاتمی بیش از ۵۰ شخصیت فرعی و اصلی را در فیلمنامه هزاردستان روایت می‌کند. او نوشتن فیلم نامه را با نام اولیه جاده ابریشم از سال ۱۳۵۴ شروع می‌کند اما بعد از انقلاب ۵۷ برای تصویب مجبور می‌شود نزدیک به ده بار این فیلمنامه را بازنویسی کند تا بتواند مجوز ساخت آن را بگیرد. اگرچه در نهایت آنچه نهایتاً صداوسیمای ایران پخش کرد تنها ۱۵ قسمت از ۲۶ قسمت ساخته شده توسط او بود. برخی از موارد سانسور را حجاب بازیگران زن اعلام کردند.https://www.khabaronline.ir/news/450794/پایان-واقعی-سریال-هزار-دستان-که-عوض-شدhttps://www.1pezeshk.com/archives/2007/08/post_554.html
همچنین قسمت پایانی این سریال نیز به دلیل عدم تأمین بودجه فیلمبرداری نشد. احمد بخشی دستیار علی حاتمی در این مورد چنین می‌گوید:
https://www.1pezeshk.com/archives/2007/08/post_554.html

 گویندگان سریال 
گفتگوهای این سریال مانند دیگر آثار حاتمی در استودیوی دوبلاژ پالوده و شنیدنی شد. گویندگان سریال هم جملگی از بهترین گویندگان تاریخ دوبله بودند. چه آنهایی که نقشهای اول را گفتند و چه مکمل گوها و…
 منوچهر اسماعیلی (به‌جای جمشید مشایخی، عزت‌الله انتظامی، محمدعلی کشاورز و جمشید لایق)
 ناصر طهماسب (به‌جای علی نصیریان، اسماعیل محرابی، اسماعیل محمدی، جهانگیر فروهر و نعمت‌الله گرجی و برخی هنرورها)
 ایرج ناظریان (به‌جای داوود رشیدی)
 عزت‌الله مقبلی (به‌جای جعفر والی در نقش کفیل نظمیه تهران جدید، جهانگیر فروهر در نقش میرزاباقر سرمفتش، رضا عبدی در نقش یکی از پیشکسوتان موسیقی و طبیب در مشهد قدیم)
 منوچهر نوذری (راوی سریال، به‌جای فرهنگ مهرپرور در نقش دکتر خندان، صدای گوینده اخبار رادیو و چند گویندگی به‌جای هنرورها)
 اصغر افضلی (به‌جای محمد ورشوچی، منوچهر آذری، سروش خلیلی و برخی هنرورها)
 به‌همراه بهرام زند، مهین کسمایی، زهره شکوفنده، خسرو خسروشاهی، حسین عرفانی، بدری نوراللهی، شمسی فضل‌اللهی، احمد رسول‌زاده، ژرژ پطرسی، عطاءالله کاملی، پرویز بهرام، جلال مقامی، حسین حاتمی، آذر دانشی، حسین معمارزاده، داوود باقری، تورج نصر، کنعان کیانی، مانی (محمد خواجوی‌ها)، مهدی آژیر، پرویز ربیعی، مهدی آرین‌نژاد، منوچهر والی‌زاده، امیرهوشنگ زند، زهرا آقارضا، خسرو شایگان، پرویز نارنجی‌ها، مهین برزویی، سیامک اطلسی، عباس سلطانی رحمتی، مهوش افشاری، نوشابه امیری، ولی الله مومنی، محمدعلی دیباج، جواد پزشکیان، حمید منوچهری، شهروز ملک آرایی، علی اکبر هرانر و …

 موسیقی 
موسیقی عنوان‌بندی این سریال، بازتنظیمی از تصنیف شاه من ماه من از ساخته‌های مرتضی نی‌داود است. بازتنظیم و اجرای این موسیقی را مرتضی حنانه انجام داد.

 عوامل 
 گروه فیلمبرداری: مهرداد فخیمی و مازیار پرتو
 گروه تدوین: عباس گنجوی، علی حاتمی و حسن حسن‌دوست (تدوین نسخه‌های سینمایی: واروژ کریم‌مسیحی)
 موسیقی متن: مرتضی حنانه
 خطاط: صمد رستمخانی
 گروه چهره‌پردازی:
 جلال الدین معیریان (طراح گریم)
 عبدالله اسکندری
 طراح لباس: علی حاتمی
 طراح صحنه (دکوراتور): ولی‌الله خاکدان
 سرپرست گویندگان: علی کسمایی
 صداگذاری: روبیک منصوری
 تهیه‌کننده و مدیر تولید: محمدمهدی دادگو

 جستارهای وابسته 
 کمیته مجازات (فیلم)
 کمیته مجازات
 طهران روزگار نو
 شخصیت‌های مجموعه تلویزیونی هزاردستان

 منابع 

 سایت علی حاتمی''
 کتاب سال دوبله ماهنامه فیلم
 «پروندهٔ یک سریال: هزار دستان»، ماهنامهٔ سینمایی فیلم، شماره ۶۹، سال ششم، مهر ۱۳۶۷

 پیوند به بیرون 


رده:فیلم‌ها به کارگردانی علی حاتمی
رده:فیلم‌های ایرانی
رده:مجموعه‌های تلویزیونی ایرانی پایان‌یافته در ۱۹۸۷ (میلادی)
رده:مجموعه‌های تلویزیونی ایرانی دهه ۱۳۶۰
رده:مجموعه‌های تلویزیونی ایرانی
رده:مجموعه‌های تلویزیونی تاریخی ایرانی
رده:مجموعه‌های تلویزیونی تاریخی