برنامه سلاح‌های شیمیایی عراق

عراق در زمان صدام حسین، سلاح‌های شیمیایی را برای مقابله با مخالفان داخلی و جنگ با ایران به‌کار برد. از سال ۱۳۵۵، رژیم عراق با جمع‌آوری برخی از استادان دانشگاه و صرف بودجه، به جمع‌آوری اطلاعات دربارهٔ سلاح‌های شیمیایی ـ میکروبی و رادیواکتیو پرداخت و در هر سه زمینه، موفقیت‌هایی را به دست آورد.http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=6341&mid=12551

اولین استفاده از سلاح شیمیایی در اواخر مهر ۱۳۵۹ (نوامبر ۱۹۸۰) توسط ارتش عراق برای مقابله با نیروهای ایران که به‌دلیل عدم آمادگی نظامی از موج انسانی استفاده می‌کردند صورت گرفت.

صدام حسین از سال ۱۹۸۴ به‌ بعد به‌طور گسترده از تابون استفاده می‌کرد، اما این ماده گران بود و پیدا کردن مواد لازم برای ساخت آن هم سخت بود. او بعدها بیشتر به سراغ گاز وی ایکس رفت که قدرت و دوام بیشتری داشت و در سال ۱۹۸۸ حدود ۴ تن از این گاز را در اختیار داشت. ماده‌ای (شیمیایی) که در حجم وسیع‌تری در دسترس او قرار داشت، گاز سارین بود. صدام حسین به گاز خردل هم علاقه داشت؛ چرا که این گاز اثرات درازمدتی نظیر کوری، انواع سرطان، ناباروری و نقص عضوهای پیش از تولد داشت.

از سال ۱۳۶۳ استفاده گسترده عراق از گاز اعصاب، گاز تاول‌زا و گازهای عامل خون آغاز شد. تنها در یکی از موارد استفادهٔ عراق از این قبیل سلاح‌ها علیه شهروندان عراقی حامی ایران (اسفند ۱۳۶۶)، متجاوز از ۵۰۰۰ نفر غیرنظامی کشته و ۷۰۰۰ نفر دیگر مجروح شدند. این در حالیست که نخستین حمله شیمیایی عراق (به ایران) که توسط سازمان ملل در جنگ ثبت شده بود، مربوط به ۲۳ دی سال ۱۳۵۹ می‌شد که در منطقه‌ای واقع در پنجاه کیلومتری غرب ایلام بود که در آن عراق علیه نیروهای ایرانی به کار برد و نهایتاً بر اثر این حمله شیمیایی، ۱۰ نفر کشته شدند.
بندانگشتی|علی حسن المجید یا علی شیمیایی مرد شماره یک سلاح‌های شیمیایی عراق
پروفسور گرهارد فرایلینگر استاد و رئیس سابق بخش جراحی پلاستیک دانشگاه وین، با مشاهده وضعیت نخستین گروه بیماران ایرانی که به دلیل مصدومیت ناشی از سلاح شیمیایی در سال ۱۹۸۴ به وین آورده شده بودند، راهی ایران شد و تلاش‌هایی برای اثبات استفاده صدام از سلاح شیمیایی انجام داد.

 سرکوبی کردهای عراق 
عراق پیش از آغاز جنگ با ایران در سال ۱۹۷۴، سابقه استفاده از تسلیحات شیمیائی علیه کردهای این کشور را در کارنامه خود داشت.

 جنگ ایران و عراق 

انگشتی|چپ|200px|انقباض مردمک چشم سرباز ایرانی آلوده‌شده به گاز اعصاب در برابر نور انعکاسی در مقایسه با یک پرستار نظامی در دو موقعیت یکسان
اولین استفاده از سلاح شیمیایی در اواخر مهر ۱۳۵۹ (نوامبر ۱۹۸۰) توسط ارتش عراق برای مقابله با نیروهای ایران که بدلیل عدم آمادگی نظامی از موج انسانی استفاده میکردند از سلاح‌های شیمیایی ساخت عراق استفاده کرد .در اواخر مهر ۱۳۶۲ (نوامبر ۱۹۸۳) ایران اقدام به شکایت در مورد استفاده عراق از سلاحهای شیمیایی کرد و عده ای از مسدومان را به بیمارستانهای غرب ارسال کرد. سازمان ملل سه گروه حقیقت یاب را در سالهای ۱۹۸۴-۱۳۶۵و ۱۹۸۶-۱۳۶۷ و ۱۹۸۷-۱۳۶۸ ارسال کرد و همگی استفاده از سلاحهای شیمیایی و روند افزایشی آنرا تایید کردند رفسنجانی در خاطرات  اول آذر ۱۳۶۱ مینویسد :‌ محسن رضایی اطلاع داد که امروز صدامی ها در جبهه با گاز اشک آور و شیمیایی حمله کرده اند. نیروهای ما کمی عقب نشسته اند ولی با حمله مجدد عراقیها را عقب رانده اند...شروع حرکت خطرناکی است....باید برای دفاع از این سلاح خطرناک فکری بکنیم 

کاربرد گسترده سلاحهای شیمیایی را باید پس از پیروزی‌های ایران در عملیات‌ والفجر۲ (۲۹ تیر تا ۱۳ مرداد ۱۳۶۲) ، عملیات والفجر ۴ (۲۷ مهر تا۳۰ آبان ۱۳۶۲)  خیبر و بدر دانست.http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=6341&mid=12551در عملیات رمضان (۲۲ تیر -۷مرداد ۱۳۶۱) و عملیات خیبر (۳ تا ۲۲اسفند ۱۳۶۲) بمب‍های شیمیائی تولید عراق به کمک توپخانه و هواپیما مورد استفاده قرار گرفتند. عراقی‌ها نه‌تنها در برابر نظامیان بلکه از طیف گسترده‌ای از این سلاح‌ها علیه غیرنظامیان استفاده می‌کردند.

گلوله‌های شیمیایی
از زمستان سال ۱۳۵۹ عراق شروع به استفاده از گلوله‌های شیمیایی نمود که غالباً ترکیبات اشک‌آور و تهوع زا و عصبی بود و موارد آن بسیار محدود و به نظر می‌رسید که، بیشتر جنبه آزمایشی داشته باشد.http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=6344&mid=12551

 مناطق مورد حمله شیمیایی 
ایران
 مناطق عملیاتی شمال غرب (والفجر ۲)، روستاهای مجاور و حاج عمرانhttp://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=6344&mid=12551
 زرده، ۳۱ تیر ۱۳۶۷ (کرمانشاه)
 نساردیره، نساردیره سفلی، شاهماردیره، باباجانی، دودان و شیخ صله، ۳۱ تیر ۱۳۶۷پایگاه اینترنتی فردانیوز: نمایندگان روحانی به دهستان دیره رفتند بازدید در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۳ (کرمانشاه)
 سومار، ۱۶ مهر ۱۳۶۶پایگاه خبری تحلیلی سیرنیوز: رژیم عراق شهر سومار را بمباران شیمیایی کرد؛  بازدید در ۱۷ ژوئیه ۲۰۱۴ میلادی. (کرمانشاه)
 مریوان (کردستان)
 بانه و روستاهای مجاور (کردستان)
 پیرانشهر(آذربایجان غربی)
 نودشه (کرمانشاه)
 اشنویه (آذربایجان غربی)
 سردشت (آذربایجان غربی)
 منطقه عملیاتی طلائیه
عراق
 حلبچه
 فاو
 جزایر مجنونhttp://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=6306&mid=12551

 عملیات‌ نظامی 
در عملیات‌های زیر نیروهای عراقی از بمب‌های شیمیایی استفاده کردند.https://www.isna.ir/news/95120804711/شهادت-به-وقت-استنشاق-گاز-خردل
ردیفنام عملیاتعوامل مورد استفادهوسیله پرتاب ۱عملیات والفجر ۲گاز خردلحمله هوایی ۲عملیات والفجر ۴گاز خردلحمله هوایی + توپخانه۳عملیات والفجر۸ (فتح فاو) گاز تاول زا + گاز اعصاب + گاز خفه کننده توپخانه + حمله هوایی۴عملیات کربلای ۸ گاز سیانورتوپخانه + موشک کاتیوشا ۵عملیات خیبرگاز خردل+گاز اعصاب+گاز خفه‌کنندهحمله هوایی + توپخانه ۶عملیات بدرگاز خردل (ناچیز)+گاز اعصاب+سیانورحمله هوایی+توپخانه+پخش با هواپیما ۷نبرد دوم فاو گاز اعصاب، سیانید در خطوط مقدم و گاز خردل در پشت جبههبمباران توپخانه‌ای و هوایی ۸عملیات توکلنا علی‌اللهگاز اعصاب، سیانید در خطوط مقدم و گاز خردل در پشت جبههبمباران توپخانه‌ای و هوایی

فهرست بمب‌های شیمیایی استفاده شده توسط عراق تا سال ۱۹۸۸م:https://www.globalsecurity.org/wmd/library/report/2004/isg-final-report/isg-final-report_vol3_cw-01.htmhttps://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/iraq/un/s-2006-342_30may2006.pdf

 نوع  اندازه - وزن  گاز  مقدار گازهر بمب  زمان  تعدادlبمب هدایت ناپذیر  از هواپیما  ۲۵۰ کیلوگرم  گاز خردلسارینتابون  ۶۰ لیتر  ۱۹۸۳–۸۸ ۶٫۵۰۰بمب هدایت ناپذیر  از هواپیما  ۵۰۰ کیلوگرم  گاز خردلسارینتابون  ۱۲۰ لیتر  ۱۹۸۳–۸۸  ۱۲٫۰۰۰بمب هدایت ناپذیر  از هواپیما  (؟)  سارین  ۲۶۰ لیتر  ۱۹۸۸  ۱۵۵خمپاره توپخانه  ۱۳۰ میلیمتر  گاز خردل  ۱٬۹ لیتر  ۱۹۸۲–۸۳  ۴٫۰۰۰خمپاره توپخانه  ۱۵۵ میلیمتر  گاز خردل  ۳٬۵ لیتر  ۱۹۸۴–۸۸ ۵۴٫۵۵۰موشک انداز  ۱۲۲ میلیمتر  سارین  ۵–۸ لیتر  ۱۹۸۶–۸۸ ۲۷٫۰۰۰ جمع کل      ۱۰۴٫۲۰۵

 بمباران سردشت 

بندانگشتی|تصویری از قربانیان بمباران شیمیایی سردشت
بمباران شیمیایی سردشت بمبارانی بود که نیروی هوایی عراق از ۷ تیر۱۳۶۶ با استفاده از بمب‌های شیمیایی در چهار نقطه پرازدحام شهر سردشت (از توابع استان آذربایجان غربی) انجام شد. در این حمله ۱۱۰ نفر از ساکنان غیرنظامی شهر کشته و ۸۰۰۰ تن دیگر نیز در معرض گازهای سمی قرار گرفتند و مسموم شدند.عراق در جنگ ایران و عراق ۳ هزار و ۵۰۰ بار ایران را بمباران شیمیایی کرد  پایگاه اطلاع‌رسانی قربانیان سلاح‌های شیمیایی

 بمباران نودشه 
شهرستان «نودشه» از توابع پاوه است در نزدیکی مرز ایران و عراق در استان کرمانشاه قرار دارد. این شهر در سه نوبت هدف بمباران شیمیایی رژیم بعثی عراق قرار گرفت که بر اثر آن بیش از یکصد نفر از اهالی آن که اکثراً زن و کودک بودند کشته شدند. در این بمباران‌ها ۱۰۴ نفر کشته و تعداد زیادی از اهالی مصدوم شدندhttp://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=6362&mid=12551

 حمله شیمیایی به گردان فجر بهبهان 

بندانگشتی|چپ|250px|تابلوی راهنمای نصب شده در جاده خرمشهر - اهواز در نزدیکی محل وقوع حمله شیمیایی به رزمندگان بهبهان

در سحرگاه ۱۹ دی ۱۳۶۵ و همزمان با آغاز عملیات کربلای ۵ در جریان جنگ ایران و عراق، رزمندگان گردان فجر بهبهان (از لشکر ۷ زرهی ولی عصر خوزستان) که در جاده شهید صفوی در نزدیکی منطقه شلمچه و در ۱۰ کیلومتری جاده خرمشهر به اهواز آماده شرکت در عملیات بودند، هدف حمله شیمیایی هواپیماهای عراقی قرار گرفتند.

برخی از بمب‌های حاوی گاز خردل به روی جاده و برخی در کنار جاده اصابت کردند. رزمندگان گردان فجر که در آن زمان حدود سیصد نفر بودند در داخل سنگرهای روباز کنار جاده و خاکریز حاشیه جاده مستقر بودند و فاصله بمب‌ها تا محل تجمع آن‌ها بسیار کم بود.

شدت و غلظت آلودگی منطقه به گاز خردل به حدی بود که بسیاری از رزمندگان این گردان در معرض مقادیر زیاد مواد شیمیایی (مایع و گاز) قرار گرفته و به شدت آسیب دیدند به‌طوری‌که برخی از آن‌ها در همان دقایق و ساعات اولیه جان خود را از دست دادند و بسیاری از آنان به نقاهتگاه سیدالشهداء اهواز و تعدادی به بیمارستان‌های تهران منتقل شدند. برخی از فرماندهان و رزمندگان گردان با وجود این‌که خود مصدوم بودند اما ساعت‌ها در منطقه آلوده ماندند تا به سایر مجروحان کمک کنند و از اعزام آن‌ها به پشت جبهه مطمئن شوند.

در این روز و روزهای بعد به‌تدریج تعداد بیشتری از مصدومان شیمیایی این گردان جان خود را از دست دادند و مجموعاً در اثر این حمله شیمیایی حدود ۹۰ نفر از رزمندگان این گردان در اثر شدت مصدومیت شیمیایی جان خود را از دست دادند (این یکی از موارد نادر تعداد بالای تلفات در یک حمله در اثر گاز خردل در طول جنگ ایران و عراق بود).فروتن سید عباس، جنگ شیمیایی عراق و تجارب پزشکی آن، نشر طبیب - ۱۳۸۲

بسیاری از رزمندگان این گردان در طول سال‌های بعد دچار عوارض دیررس ناشی از مصدومیت با گاز خردل شدند و تعدادی از آن‌ها نیز در سال‌های بعد جان خود را از دست دادند، آخرین مورد از این افراد عنایت‌الله ناصری بود که در مهرماه سال ۱۳۸۸دومین نبرد ایپر در بیمارستانی در تهران در اثر عوارض ریوی گاز خردل از درگذشت.خاطری شهریار، زخم التیام نیافته، انتشارات موزه صلح تهران۱۳۸۹
علاوه بر رزمندگان گردان فجر، برخی از رزمندگان سایر گردان‌ها و واحدهایی که در آن منطقه حضور داشتند نیز در این حمله شیمیایی آسیب دیدند.

اکنون سال‌هاست که بازماندگان آن حمله شیمیایی به همراه همرزمانشان، عموم مردم شهرستان بهبهان و نیز افرادی از سراسر کشور در سالروز آن واقعه در محل وقوع این حمله شیمیایی در نزدیکی خرمشهر گرد هم جمع می‌شوند تا یاد و خاطره عزیزانشان را گرامی بدارندمحمودزاده نصرت‌الله، تیکه‌های آینه، انتشارات جنات فکه ۱۳۸۷

 استفاده در داخل عراق 
200px|بندانگشتی|بخشی‌از قربانیان بمباران حلبچه

 حمله شیمیایی به حلبچه 

حملهٔ شیمیایی به حلبچه که به کشتار حلبچه یا جمعهٔ خونین نیز شناخته می‌شود، یک نسل‌کشی مردم کرد بود که در ۱۶ مارس ۱۹۸۸ به وسیلهٔ بمباران شیمیایی توسط نیروهای دولتی عراقی در شهر حلبچهٔ کردستان عراق در طی روزهای پایانی جنگ ایران و عراق روی داد.

 سرکوب شورش نجف و کربلا 
در سال ۱۹۹۱ صدام برای سرکوب مردم شیعه نجف و کربلا از مواد عامل اعصاب و CS استفاده کرد.

 تولیدکنندگان و فروشندگان سلاح‌های شیمیایی 
بندانگشتی|چپ|150px|تابلوی یادآوری فروش افزار جنگی شیمیایی توسط آلمان به عراق نصب شده در خیابان فردوسی تهران، روبروی سفارت آلمان در تهران.

مواد اولیه و تجهیزات تولید از منابع مختلفی تأمین شدند. دولت عراق توان بومی گسترده‌ای برای ساخت سلاح داشت. علائم موجود روی بقایای بسیاری از بمب‌هایی که در حلبچه پیدا شده‌اند، نشان می‌دهد که ساخت اتحاد شوروی سابق بوده‌اند. داده‌های موجود از مشارکت ۸۵ شرکت آلمانی، ۱۹ شرکت فرانسوی، ۱۸ شرکت بریتانیایی و ۱۸ شرکت آمریکایی حکایت دارند

نقل قول از خبر بی‌بی‌سی:

«به نظر می‌رسد اتحاد شوروی که در زمینه جنگ‌افزارهای شیمیایی توانایی گسترده‌ای داشت، مواد لازم را در اختیار صدام حسین قرار داده باشد. دولت آلمان غربی هم در آن زمان صنایع شیمیایی این کشور را از پایبندی به موافقت‌نامه‌های بین‌المللی در زمینه ممنوعیت فروش سلاح‌های شیمیایی معاف کرد. شاید کشورهای دیگری هم در این قضیه دست داشته‌اند.» نویسنده بی‌بی‌سی به سندی اشاره نکرده.

یکی از بزرگ‌ترین فروشنده‌های مواد لازمه بمب‌های شیمیایی عراق، شرکت آلمانی ایمهاوزن شیمی بود و رسانه‌های اروپایی، بخصوص آلمانی مستندات بسیاری در این باره منتشر کرده‌اند.

فهرست کشورهای فروشنده مواد و تجهیزات جنگ‌افزار شیمیایی به عراق
 کشور فروشنده  مواد اولیهتن درصد تجهیزات فروخته شده  تعداد محفظه یا پوسته بمب مصر  ۲٫۴۰۰   ۲۸٫۵۰۰ برزیل  ۱۰۰   چین    ۴۵٫۰۰۰ آلمان  ۱٫۰۲۷  ۵۲٬۶٪  فرانسه   ۲۱٬۶٪  هندوستان  ۲٫۳۴۳   ایتالیا    ۷۵٫۰۰۰ لوکزامبورگ  ۶۵۰   هلند  ۴٫۲۶۱   اتریش   ۱۶٬۰٪  سنگاپور  ۴٫۵۱۵   اسپانیا   ۴٬۴٪  ۵۷٫۵۰۰

فهرست کشورهایی که مواد شیمیایی، تجهیزات فنی/مهندسی و محفظه (پوسته) ساخت بمب، کلاهک موشک ویژه سلاح‌های شیمیایی را به عراق صادر کرده و در تولید جنگ‌افزار سهیم بوده‌اند، تکمیل نیست و آمار ایالات متحد و انگلستان در دست تحقیق هستند. عراق در این رابطه در سال ۱۹۹۱م گزارش داد که ۱۷۶۰۲ تن مواد شیمیایی دریافت کرده‌است.https://web.archive.org/web/20060504214128/http://www.iraqwatch.org/suppliers/nyt-041303.gifhttps://www.armscontrol.org/act/2002-10/features/iraq-chronology-un-inspections

 تأثیرات 
حلبچه
مشکل مردم در شهر حلبچه این است که برای ساخت ساختمان‌های جدید، پی بنا کنده می‌شود، و در این هنگام توده‌هایی از گاز خردل که در زیر ساختمان جمع شده، آزاد می‌شود که اخیراً این مسئله باعث مرگ عده‌ای شده‌است.
جانبازهای شیمیایی

 سرنوشت سلاح‌های شیمیایی 

عراق موفق نشد در جنگ خلیج فارس از این سلاح‌ها استفاده کند، ولی پس از شکست در این جنگ براساس توافقنامهٔ آتش‌بس پذیرفت که همهٔ جنگ‌افزارهای شیمیایی و بیولوژیک خود را از بین برده و به بازرسان سازمان ملل اجازهٔ بازرسی از پایگاه‌های خود را بدهد. تحریم تجاری سازمان ملل تا زمانی که عراق تمامی شروط را اجرا نکرده بود، باقی می‌ماند.

 بیانیه‌های سازمان ملل 
ایران از سازمان ملل خواست تا در جلوگیری از استفاده عراق از عوامل تسلیحات شیمیایی مشارکت کند، اما هیچ اقدام قوی از سوی سازمان ملل یا سایر سازمان های بین المللی صورت نگرفت. تیم های متخصص سازمان ملل متحد بنا به درخواست دولت ایران در مارس ۱۹۸۴، آوریل ۱۹۸۵، فوریه تا مارس ۱۹۸۶، آوریل ۱۹۸۷، و در مارس، ژوئیه و اوت ۱۹۸۸ به ایران اعزام شدند. در نتیجه، طبق بازرسی های میدانی، بررسی مجروحان و تجزیه و تحلیل های آزمایشگاهی نمونه های انجام شده توسط تیم حقیقت یاب سازمان ملل، استفاده ارتش عراق از گاز خردل و عوامل اعصاب علیه ایرانیان تایید شد. شورای امنیت این گزارش ها را قبول کرد و دو بیانیه در ۱۳ مارس ۱۹۸۴ و ۲۱ مارس ۱۹۸۶ صادر شد که عراق را به دلیل آن حملات شیمیایی محکوم کرد، اما رژیم عراق به آن محکومیت ها پایبند نبود و به حملات شیمیایی ادامه داد.

بیانیه ۳۰ مارس ۱۹۸۴ شورای امنیت اولین واکنش شورا به کاربرد سلاح‌های شیمیایی در جنگ ایران و عراق محسوب می‌شود.http://www.chemical-victims.com/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?TabID=3961&Site=chemical&Lang=fa-IR&ItemID=6306&mid=12551
و دیگر بیانیه‌ها عبارتند از
 بیانیه ۲۵ آوریل ۱۹۸۵ شورای امنیت
 بیانیه ۲۶ مارس ۱۹۸۶ شورای امنیت

 جستارهای وابسته 
 حملات شیمیایی عراق به ایران
 عراق و سلاح‌های کشتار جمعی
 تسلیحات شیمیایی
 ایمهاوزن شیمی

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 مجله سیاسی اشپیگل: مدارک بدست آمده نشان می‌دهند که دونالد رامسفلد، فرستاده ویژه ریگان نزد صدام حسین، چراغ سبز استفاده از بمب‌های شیمیایی را علیه ایران به صدام داد.
 آمریکایی‌ها سال ۲۰۰۳ جنگ‌افزارهای شیمیایی عراق را مخفی کردند
 نیروهای آمریکایی هزاران سلاح شیمیایی را در عراق پیدا کرده و این خبر را «مخفی» رده بتدی نمودند. این جنگ‌افزارهای شیمیایی دخالت غرب در تولید اینگونه تسلیحات را در عراق ثابت میکنند.


رده:جنایت‌های جنگی در جنگ ایران و عراق
رده:جنگ ایران و عراق
رده:جنگ شیمیایی
رده:جنگ‌افزارهای عراق
رده:سلاح‌های کشتار جمعی و عراق
رده:سلاح‌های کشتار جمعی
رده:نیروی نظامی عراق