دسته عزاداری

جایگزین=عکس از یک دسته عزاداری موسوم به «هیئت رزمندگان اسلام» در شهر قم در روز تاسوعا|بندانگشتی|220x220پیکسل|یک دسته عزاداری موسوم به «هیئت رزمندگان اسلام» در شهر قم در روز تاسوعا
دسته عزاداری که به آن هیئت هم گفته می‌شود، به جمعی از مردم گفته می‌شود که به صورت جمعی به عزاداری می‌پردازند. این نوع عزاداری به خصوص در بین شیعیان ایران شایع استلغت نامه دهخدا .دسته‌های عزاداری معمولاً فقط از مردان تشکیل می‌شوند، و گاهی تعدادی از کودکان نیز در دسته حضور دارند. اگر چه دسته‌ها بیشتر برای سوگ درگذشت امام سوم شیعیان، حسین بن علی برگزار می‌شوند، اما ندرتاً در مناسبت‌های مذهبی دیگر نیز برپا می‌گردند.

به باور برخی منابع، دسته‌های عزاداری اولین بار در اواخر دورهٔ قاجار در ایران شکل گرفتند. برخی محققین شیعه ریشهٔ تاریخی این نوع عزاداری را قدیمی‌تر، و مربوط به دوران حکومت آل بویه می‌دانند.

در جلوی دسته معمولاً یک فرد قوی جسمی به نام علم را بلند می‌کند. بقیهٔ دسته به دنبال این شخص راه می‌روند و هماهنگ با نوحه‌خوانی یک نوحه سرا، سینه یا زنجیر می‌زنند.

 تاریخچه شکل‌گیری دسته‌های عزاداری 
عبدالمحمد آیتی معتقد است که نخستین مراسم عزاداری در دوره آل بویه و توسط معزالدوله دیلمی در بغداد شکل گرفته‌است. ناصرالدین‌شاه قاجار با الگوگیری از اپراهای اروپایی دستور ایجاد تکیه در تهران را صادر کرد و این به رونق عزاداری، تعزیه و روضه خوانی در ایران انجامید. در دوره پهلوی (رضاشاه) ابتدا روضه قدغن شد و سپس سینه زنی و زنجیرزنی نیز به همین ترتیب ممنوع شد و روضه خوانان مجبور به ترک لباس مذهبی شدند. با آغاز حاکمیت محمدرضا پهلوی در سال ۱۳۲۰، سوگواری‌ها و فعالیت دسته‌های مذهبی مجدداً شروع شدآیتی، عبدالمحمد (۱۳۸۷). مراسم محرم در بروجرد از زبان استاد عبدالمحمد آیتی. مصاحبه از فاطمه نورائی نژاد. گنجینه اسناد، شماره ۷۱.

 اجزای دسته 
معمولاً دستهٔ عزاداری شامل این اجزا است:
 علمدار: فردی که علم را به دوش می‌کشد و در جلوی دسته حرکت می‌کند. در فرهنگ شیعه، این فرد نمایندهٔ ابوالفضل (علمدار کربلا) است.
 پرچم‌دار: عده‌ای کودک که پرچم‌ها حاوی شعارها یا ادعیهٔ مذهبی را حمل می‌کنند.
 زنجیرزنان: مردان و پسرانی هستند که در دو طرف معبر زنجیر می‌زنند.
 نوحه‌سرا: یک یا چند نوحه‌خوان که با صدای بلند ترانه‌های محزون می‌خوانند.
 طبال و سنج‌زن و دهل‌زن: چند نفر که با نواختن طبل، سنج و دهل، ضرب‌آهنگ نوحه و سینه‌زنی را هماهنگ می‌کنند.

 نظم و آرایش نفرات 
معمولاً دسته‌های عزاداری به ویژه به هنگام حرکت در کوچه و خیابان دارای نظم و آرایش خاصی هستند. پرچم‌های سیاه، سبز و قرمز که بر روی آن‌ها نام حسین ابن علی یا اباالفضل العباس نوشته شده توسط نوجوانان حمل می‌شود که به آن‌ها علم گفته می‌شود. دسته این علم‌ها از چوب بلند یا نی‌های بزرگ است به گونه‌ای که دارای انعطاف هستند و شکسته نمی‌شوند. پس از آن‌ها علامت (علم) و سینه زنان یا زنجیرنان قرار دارند و بعد هم نوحه‌خوان حرکت می‌کند.

حسین حزین در «تذکره حزین» که در دوره پهلوی اول نوشته شده‌است وضعیت دسته‌های عزاداری در بروجرد را چنین تشریح کرده‌است:

معمولاً رسم است عده‌ای از زنان و کودکان نیز به دنبال دسته‌ها در معابر حرکت می‌کنند.

 موسیقی دسته 
بندانگشتی|دمام زنی دسته عزاداری عرب ها در محرم سال ۲۰۰۹ میلادی در شهر قم
نوع موسیقی که در دسته‌های عزاداری به کار می‌رود، شامل نوحه‌های محزونی است که غالباً در ریتم‌های یک‌ضربی یا سه ضربی، و در دستگاه همایون یا چهارگاه اجرا می‌شوند. سازهای اولیه‌ای که در این موسیقی به کار گرفته می‌شده شامل دف، دمام و سنج بوده که در گذشت زمان، برخی از این سازها جای خود را به سازهای کوبه‌ای غربی نظیر طبل داده‌اند.

 جستارهای وابسته 
 سوگواری محرم

 منابع 

رده:عاشورا
رده:مراسم ماه محرم