تاریخ الفی

تاریخ الفی کتابی معروف در تاریخ هزارساله سرزمین‌های اسلامی به فارسی است که توسط هیئتی از نویسندگان در زمان اکبرشاه، سومین پادشاه گورکانی، نگاشته شده است. و یکی از مهم‌ترین منابع تاریخ اسلام است. این کتاب را دانشنامه‌ای از تاریخ هزار ساله اسلام خوانده‌اند و صفت هزار ساله‌اش هم حاکی از وجه تسمیه الفی است. این کتاب به تاریخ اسلام از درگذشت محمد بن عبدالله پیامبر مسلمانان تا سال ۱۰۰۰ هجری قمری می‌پردازد.

 تاریخچه 
بندانگشتی|برگی از کتاب تاریخ الفی
دربارهٔ چگونگی تألیف تاریخ الفی، عبدالقادر بداؤنی مصحح آن در منتخب التواریخ آورده است که بر اساس گزارش او اکبرشاه گورکانی در ۹۹۰ هجری قمری گروهی از دانشمندان و مورخان را مأمور کرد که کتابی در تاریخ عمومی جهان اسلام از رحلت پیامبر اسلام تا پایان هزاره نخست هجرت تألیف کنند. نگارش این کتاب در ۹۹۳ شروع شد و پس از پایان تألیف آن را الفی نامیدند.

اکبرشاه در آغاز، هفت تن را به نگارش تاریخ الفی مأمور کرد که عبارت‌اند از:
غیاث‌الدین نقیب خان قزوینی، میرفتح‌الله شیرازی، حکیم همام گیلانی، حکیم علی گیلانی، ابراهیم سرهندی، میرزا نظام‌الدین احمد هروی و عبدالقادر بداؤنی. اعضای این هیئت از شخصیت‌های علمی و سیاسی عصر خود محسوب می‌شدند و برخی از آنان از ایران به هند مهاجرت کرده بودند و از پیروان مذاهب مختلف اسلامی بودند.

آنها پس از مشاجراتی که بر سر مسائل شیعی و سنی در ضمن روایت تاریخ صدر اسلام و مسائل خلافت پیدا کردند ادامه کار نگارش را به احمد بن نصرالله تتوی محول کردند. تتوی نسبت به بقیه نویسندگان بخش بیشتری از تاریخ هشت جلدی را نوشت. پس از تتوی نگارش بقیه اثر به آصف خان قزوینی محول شد. وی پس از تتوی بیشترین بخش تاریخ الفی را نوشته است. آصف خان حوادث تاریخی را تا ۹۹۷ به تفصیل ثبت کرد. سرانجام در سال ۱۰۰۰ کار مقابله و تصحیح این اثر به عهده عبدالقادر بداؤنی نهاده شد. او در طی یک سال، دو مجلد اول را تصحیح نمود و تصحیح مجلد سوم را به آصف خان واگذار کرد. پس از تکمیل شدن کتاب ابوالفضل علامی بر آن مقدمه نوشت.تاریخ الفی | کتاب نیوز

از نظر مذهبی، سه دانشمند هندی، سنی‌مذهب بودند، در حالی که گیلانی‌ها و شیرازی، شیعه بودند. مذهب نقیب‌خان مشخص نیست؛ در ایران به‌عنوان یک سنی شناخته می‌شد، اما در دربار گورکانیان، گمان‌هایی مبنی بر گرایش او به تشیع وجود داشت.

 محتوا 
تاریخ الفی یکی از معدود متون تاریخ‌نگارانه در ادبیات عربی یا فارسی است که به هزارهٔ نخست هجری می‌پردازد. این اثر، کتابی بسیار گسترده است که تاریخ جهان اسلام را در طول یک هزاره مستند کرده و تمرکز اصلی آن بر تاریخ سیاسی حکومت‌هاست. حجم این اثر حدود ۶٫۰۰۰ صفحه چاپی است و به‌طور کلی می‌توان آن را به سه جلد تقسیم کرد: جلد نخست با درگذشت محمد پیامبر اسلام (حدود سال ۶۳۲ میلادی) آغاز می‌شود و تا فتوحات چنگیز خان ادامه می‌یابد. جلد دوم با شرح ادامهٔ فتوحات مغول آغاز می‌شود و به پیامدهای سیاسی آن در آسیا می‌پردازد. جلد سوم از دوران حکومت غازان خان آغاز شده و با رویدادهای مربوط به شکل‌گیری و تثبیت امپراتوری گورکانی و سال‌های نخست سلطنت اکبرشاه به پایان می‌رسد.

یکی از ویژگی‌های جالب این کتاب آن است که به‌جای شروع از تولد پیامبر اسلام یا هجرت او در سال ۶۲۲ میلادی — که در تقویم‌ها و تاریخ‌نگاری‌های اسلامی رایج بود — از درگذشت پیامبر آغاز می‌شود. پژوهشگران بر این باورند که این رویکرد، تغییری بنیادین در سنت‌های رایج اسلامی بوده و معنایی نمادین داشته است؛ به این معنا که با آغاز کتاب از درگذشت پیامبر، این پیام ضمنی داده می‌شود که جهان در آستانهٔ هزارهٔ دوم به یک چهرهٔ پیامبرگونهٔ جدید نیاز دارد — و در ادامه، زمینه برای معرفی اکبرشاه به‌عنوان چنین چهره‌ای فراهم می‌شود.

در سراسر کتاب، تاریخ سیاسی و ایدئولوژی مغولان جایگاه ویژه‌ای دارد. نویسندگان از این بستر برای ایجاد پیوند میان اکبرشاه گورکانی و مشروعیت سیاسی او استفاده می‌کنند. در نتیجه، کتاب اکبر را همچون یک شخصیت موعود و نجات‌بخش معرفی می‌کند که در آغاز هزارهٔ دوم ظهور کرده است.

 میراث 
پژوهشگران معاصر اشاره کرده‌اند که تاریخ الفی آن‌طور که باید، مورد توجه علمی قرار نگرفته است. یکی از دلایل این بی‌توجهی، گستردگی و پراکندگی این اثر است. به‌جای آن، مطالعات مربوط به دورهٔ امپراتوری گورکانی بیشتر بر اثر بعدی این کتاب، یعنی اکبرنامه، نوشتهٔ ابوالفضل علامی، متمرکز شده‌اند. تاریخ‌نگار سانجای سوبراهمانیم معتقد است که خود اکبر تاریخ الفی را کنار گذاشت و اکبرنامه را به‌عنوان تاریخ رسمی دربار ترجیح داد.

 پانویس 

 منابع 
 احمد تتوی، آصف خان قزوینی، تاریخ الفی،(دوره هشت جلدی)، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۲، چاپ اول



رده:اکبر کبیر
رده:کتاب‌های تاریخی سده ۱۰ (قمری)
رده:کتاب‌های تاریخی سده ۱۱ (قمری)
رده:کتاب‌های زبان فارسی سده ۱۶ (میلادی)
رده:نسخه‌های خطی تذهیب‌شده اسلامی