شه‌بندر

شَه‌بَندر یا شاه‌بندر اصطلاحی فارسی است به معنی رئیس گمرک‌خانه بندریلغت‌نامه دهخدا: شهبندر. که از زمان صفویان رایج شد و به‌طور گسترده در تمامی بندرهای فارسی‌زبان و عرب‌زبان اقیانوس هند و دیگر بندرهای مسیر رفت‌وآمد آن‌ها، ازجمله در مالزی و اندونزی کاربرد داشت.Shokoohy, Mehrdad. 2003. Muslim architecture of South India: the sultanate of Ma'bar and the traditions of the maritime settlers on the Malabar and Coromandel coasts (Tamil Nadu, Kerala and Goa). London: RoutledgeCurzon. p.168.

شه‌بندر دریافت‌کنندهٔ مالیات و خراج و گمرک در بندر و مسئول ترخیص کالا در باراندازها و غیره بود. به محل کار شه‌بندر «شهبندرخانه» گفته می‌شد.

منصب شاه‌بندری نخست در ایران ایجاد شد و سپس از آنجا به تمامی حوزه اقیانوس هند گسترش یافت.Matthee, R. " S̲h̲āhbandar." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill Online , 2012. پس از این دوره، این اصطلاح رفته‌رفته از رواج افتاد و به جای آن به مأمور گمرک بندرها «حمال‌باشی» و در بندرهای کوچک «ضابط» گفته شد.http://www.uni-muenster.de/imperia/md/content/arabistikislam/publikationen/bauer/sha3ir.pdf

با از رواج افتادن اصطلاح شهبندر برای مسئول گمرک بندری، در دوره بعد این واژه برای اشاره به کنسول دولت عثمانی در خلیج فارس به‌کار رفت. از آن‌جمله نمایندگی سیاسی دولت عثمانی در بوشهر، «شهبندری عثمانی» نامیده می‌شد که مامور رتق و فتق امور سیاسی و اقتصادی دولت عثمانی و شهروندان آن کشور در منطقه خلیج‌فارس و بوشهر بود.نور پورتال ، بازدید: اکتبر ۲۰۱۲. امروزه شهبندرخانه سفیر عثمانی هنوز در محله شنبدی بوشهر پابرجاست.خبرگزاری میراث فرهنگی ، بازدید:اکتبر ۲۰۱۲.

 در ایران 
در ایران، گمرک زمان صفویان هرچند وضع خیلی مرتبی نداشته ولی بهر حال یکی از موارد مهم درآمد شاه به‌شمار می‌آمده‌است. در زمان شاه عباس صفوی تحت نظر اماقلی‌خان والی فارس، روستای بندی گمبرون به بندرعباس تغییر نام یافت و برای اداره آن برای نخستین بار مناصب «سلطان بندر» و شهبندر ایجاد شد.Michael Dumper; Bruce E. Stanley (2007). Cities of the Middle East and North Africa: a historical encyclopedia. ABC-CLIO. p. 351. ISBN 978-1-57607-919-5.

در گمرک خلیج فارس حدود ده درصد قیمت جنس حقوق گمرکی دریافت می‌شد. ولی این نرخ گاهی به ۱۶ درصد می‌رسید و ۴ درصد هم به شهبندر می‌دادند که زودتر کالا را مرخص کند.باستانی پاریزی، محمد ابراهیم: داد و ستد در دوره‌های صفوی. در نشریه: «بررسی‌های تاریخی»، خرداد تا شهریور ۱۳۴۸ - شماره ۲۰ و ۲۱. ص۲۰۸.

بندر مهم ایران در خلیج فارس بندرعباس بوده‌است و اولین شه‌بندر بندرعباس در سال ۲۳۰۱ ق. نقدعلی‌بیک، و آخرین شه‌بندرهای آن هم میرزا محمد میرزا زین‌العابدین و میرزا اسماعیل زمین‌داوری در سال ۲۳۷۱/۲۴۱۱-۳۳۷۱ م. بودند.حسن‌نیا، محمد: یادگارهای ماندگار: بندرعباس، کانون تجارت. در: «کتاب ماه تاریخ و جغرافیا»، آذر ۱۳۸۹ - شماره ۱۵۱. ص۱۰۲.

 منابع 

رده:تاریخ دریانوردی
رده:دولت شاهنشاهی صفویه
رده:صفویان
رده:واژگان دریانوردی
رده:حرفه‌های دریایی
رده:واژه‌ها و عبارت‌های فارسی
رده:فرهنگ مالایی