زبان روشانی

زبان روشانی یکی از زبان‌های پامیری است که در افغانستان و تاجیکستان صحبت می‌شود. روشانی به تمامی زیرگروه‌های پامیری شمالی اعم از شُغنانی، یَزغلامی،  سَریقُلی یا اُروشوری از نظر خانوادگی نزدیک است و شباهت‌های دستوری و واژگانی زیادی با همه آن‌ها به‌ویژه با  شغنانی دارد و بنابراین برخی از زبان‌شناسان آن را گویشی از شُغنانی می‌دانند.

روشان توسط رودخانه پنج به دو قسمت تقسیم می‌شود که در سمت راست در امتداد رودخانه بَرتنگ به سمت شرق ولسوالی (شهرستان) روشان در ولایت خودمختار بدخشان کوهستانی در تاجیکستان و در سمت چپ چندین روستا از ناحیه روشان در شمال ولسوالی شغنان در استان بدخشان افغانستان و منطقه خودمختار بدخشان کوهستانی در تاجیکستان قرار دارد. روشان افغانستان متشکل از شش روستای روبوتین، پاگور، چاوید، یورک، شیخین و چاسنود است که پنج روستای آن در کنار رودخانه پنج واقع شده‌است که در مرز تاجیکستان به هم می‌رسد.Muller, K. 2010: Language in Community-Oriented and Contact-Oriented Domains: The Case of the Shughni of Tajakistan. SIL International بیشتر سخنوران روشانی شیعه و پیرو شاخه اسماعیلیه هستند.

 کاربرد زبان 
روشانی، مانند شُغنانی، تنها در محیط‌های غیررسمی استفاده می‌شود. تمامی کودکان در این جامعه، روشانی را به عنوان زبان اول خود می‌آموزند و تا پیش از ثبت‌نام در مدرسه به‌شدت به آن متکی هستند. تنها پس از ورود به مدرسه است که آن‌ها زبان رسمی کشور را فرا می‌گیرند. گویندگان بزرگسال همگی به زبان‌های تاجیکی و روسی دو یا سه‌زبانه هستند.

به‌طور سنتی، روشانی زبانی مکتوب نبود و گویندگان روشانی به فارسی می‌نوشتند.Dodykhudoeva, L. 2007: Revitalization of minority languages: comparative dictionary of key cultural terms in the languages and dialects of the Shugni-Rushani group. London: SOAS. سیستم‌های نوشتاری برای این زبان با استفاده از خطوط سیریلیک و لاتین توسعه یافته است؛ برای نمونه، این خطوط در ترجمه بخش‌هایی از انجیل توسط «مؤسسه ترجمه کتاب مقدس» به کار رفته‌اند.

 واج‌شناسی 

 واکه‌ها 
پیشینمرکزیپسینبستهنزدیک‌بستهنیم‌بستهنیم‌بازباز

 واکه‌های بلند به صورت /، ، ، / ظاهر می‌شوند.

 همخوان‌ها 
همخوان‌های زبان روشانی به شرح زیر هستند:
 دولبی دندانی/لثه‌ای پس‌لثه‌ای نرم‌کامی ملازیچاکنایی انفجاری/انسایشیبی‌واکواک‌دارسایشیبی‌واک()واک‌دار خیشومی() ناسوده لرزشی

 واج /r/ می‌تواند به صورت لرزشی [r] یا زنشی [ɾ] تحقق یابد.
 یک واج چاکنایی /h/ نیز ممکن است به دلیل تأثیر زبان تاجیکی ظاهر شود.

 دستور خط 
سیریلیکلاتینسیریلیکلاتینسیریلیکلاتینسیریلیکلاتینسیریلیکلاتینА аA aД дD dЙ йY yП пP pФ фF fА̄ а̄Ā āД̌ д̌Δ δК кK kР рR rХ хX xБ бB bЕ еE eҚ қQ qС сS sХ̌ х̌X̌ x̌В вV vЖ жŽ žЛ лL lТ тT tЦ цC cВ̌ в̌W wЗ зZ zМ мM mТ̌ т̌Θ ϑЧ чČ čГ гG gҘ ҙӠ ӡН нN nУ уU uҶ ҷJ̌ ǰГ̌ г̌Ɣ̌ ɣ̌И иI iО оO oӮ ӯŪ ūШ шŠ šҒ ғƔ ɣӢ ӣĪ īО̄ о̄Ō ōУ̊ у̊Ů ů

 فعل‌ها 
روشانی در داشتن سامانه همترازی گذرا — یک ساختار بند به‌اصطلاح «غیرفاعلی مضاعف» — در زمان گذشته غیرمعمول است. به این معنا که در زمان گذشته،یا شاید در نمود کامل عامل (فاعل) و مفعولِ یک فعل متعدی هر دو نشانه دریافت می‌کنند، در حالی که فاعل یک فعل لازم نشانه‌ای نمی‌گیرد. در زمان حال، مفعولِ فعل متعدی نشانه می‌گیرد و دو نقش دیگر بدون نشانه می‌مانند؛ که این یک همترازی فاعلی-مفعولی معمولی است.J.R. Payne, 'Language Universals and Language Types', in Collinge, ed. 1990. An Encyclopedia of Language. Routledge. From Payne, 1980. برای نمونه‌ها، همترازی گذرا را ببینید.

 واژگان 
با وجود اینکه واژگان زبان روشانی مشترکات بسیاری با واژگان سایر زبان‌های ایرانی شرقی دارد، بسیاری از واحدهای لغوی تنها در این زبان و زبان خویشاوند آن یعنی سریقلی یافت می‌شوند و در سایر زبان‌های ایرانی شرقی (مانند وَخی، پشتو و اوستایی) وجود ندارند.

+ جدول مقایسه‌ای واژگان در هفت زبان ایرانی فارسی تاجیکی شُغنانی روشانی سَریقُلی وخی پشتو اوستایی پسر   pisar (писар)           (زوي)  putra آتش   (оташ)          ,  (اور)  âtar آب   ob (об)          (ابہ)  aiwyô, ap دست  dæst (دست)  dast (даст)           (لس)  zasta پا  pɒ (پا)  po (по)           (پښہ)  ? دندان  dændɒn (دندان)  dandon (дандон)          (غاښ)  ? چشم   (چشم)   (чашм)           (سترګه)  chashman اسب  æsb (اسب)  asp (асп)           (آس)  aspa ابر  æbr (ابر)  abr (абр)           (اوريځ)  ? گندم  gændom (گندم)  gandum (гандум)           (غانم)  ? گوشت   (گوشت)   (гушт)           (غوښہ)  ? بسیار/زیاد  besjɒr (بسيار)  bisjor (бисёр)          (ډېر، زيات)  paoiri, paoirîsh, pouru بلند  bolænd (بلند)  baland (баланд)           (لوښ)  berezô, berezañt دور   (دور)  dur (дур)           (لره، لرې)  dûra, dûrât خوب   (خوب)   (хуб)           (ښہ)  vohu کوچک   (كوچك)   (хурд)          (لېږ)  ? گفتن  goft (گفت)  guft (гуфт)           (ويل)  aoj-, mrû-, sangh- کردن  kærd (كرد)  kard (кард)           (کول)  kar- دیدن  did (ديد)  did (дид)           (ليدل)  dî-

 منابع مکتوب 

Zarubin, I.I. Bartangskie i rushanskie teksty i slovar. Moskva : Izd-vo Akademii nauk SSSR, 1937.
Payne, John, "Pamir languages" in Compendium Linguarum Iranicarum, ed. Schmitt (1989), 417–444.
Payne, John. "The decay of ergativity in Pamir languages." Lingua 51:147-186.

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 روشانی  در پروژه زبان‌های در معرض خطر

 منابع 

 دائرةالمعارف بزرگ اسلامی

 Wikipedia contributors, "Rushani dialect," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Rushani_dialect&oldid=493301311 (accessed September 12, 2012).

رده:زبان‌های ایرانی جنوب شرقی
رده:زبان‌های پامیری
رده:زبان‌های تاجیکستان
رده:زبان‌های در خطر ایران
رده:زبان‌های در خطر تاجیکستان