قوتوقو نویان

شیگی قوتوقو[1] (حدود 1178-1260)[1] یک مقام عالی‌رتبه در دهه‌های اولیه امپراتوری مغول بود. شیگی قوتوقو، فرزندخوانده تموچین (که بعدها چنگیز خان نامیده شد) و همسرش بورته، نقش مهمی در تدوین قوانین مغول ایفا کرد و به عنوان یک مدیر برجسته در شمال چین خدمت کرد. او همچنین ممکن است منبع اصلی تاریخ مخفی مغول‌ها باشد که او را بسیار مطلوب به تصویر می‌کشد.

اگرچه تاریخ سری بیان می‌کند که شیگی قوتوقو توسط هوئلون، مادر تموچین، به فرزندی پذیرفته شد، اما تناقضات زمانی این روایت را غیرمحتمل می‌کند. این کودک سرراهی در خانه تموچین بزرگ شد و یکی از اولین مغول‌هایی بود که باسواد شد. تاریخ سری نقش او را در سال‌های پس از تأسیس امپراتوری اغراق می‌کند، اما با این وجود شیگی قوتوقو به چندین مقام حقوقی عالی‌رتبه منصوب شد که در طول فتح سلسله جین توسط مغول‌ها در آنها خدمت کرد. او در تنها شکست مغول‌ها در لشکرکشی غربی علیه خوارزمشاهیان، که توسط جلال‌الدین در نبرد پروان در سال ۱۲۲۱ شکست خورد، فرمانده بود.

شیگی قوتوقو در دوران سلطنت برادرخوانده‌اش، اوگتای خان، جانشین چنگیز، به عنوان یک مقام رسمی به کار خود ادامه داد. او در سال‌های ۱۲۳۵-۱۲۳۶ سرشماری از شمال چین انجام داد که به دولت مغول اجازه داد سیاست‌های مالی خود را اصلاح کند. در حالی که برخی از معاصران، احکام و قضاوت‌های او را ظالمانه و جانبدارانه می‌دانستند، برخی دیگر صداقت و درستکاری قضایی او را ستودند. شیگی قوتوقو که از مبارزات قدرت در دوران سلطنت گویوک و مونگکه جان سالم به در برده بود، در سن ۸۱ سالگی در جریان جنگ داخلی تولویید درگذشت.

اوایل زندگی
تاریخ مخفی مغول‌ها و جامع التواریخ رشیدالدین هر دو جزئیاتی[b] از اوایل زندگی شیگی قوتوقو ارائه می‌دهند، اما روایت‌ها بسیار متفاوت هستند.[3] بر اساس تاریخ مخفی، پس از آنکه تموچین (که بعدها چنگیز خان نامیده شد) رهبر مغول‌ها، حمله‌ای را علیه اردوگاه تاتارها به نام ناراتو شیتوئن رهبری کرد، سربازان غارتگر او پسری را که در اردوگاه رها شده بود، یافتند. او از اشراف‌زادگان شناخته می‌شد، زیرا حلقه‌ای از طلا در بینی و جلیقه‌ای ابریشمی با آستر سمور به تن داشت. تاریخ مخفی همچنین ثبت می‌کند که هولون، مادر تموچین، این پسر را به عنوان ششمین فرزند خود به فرزندی پذیرفت و نام او را شیگی قوتوقو گذاشت.[5] با این حال، باور کردن این روایت دشوار است. حمله به ناراتو شیتوئن را می‌توان با دقت نسبتاً زیادی به لشکرکشی تموچین در اتحاد با طغرل، رئیس قبیله کریت و سلسله چینی جین در ماه مه-ژوئن 1196 نسبت داد، اما شیگی قوتوقو در سال 1206 در جامعه مغول چهره‌ای برجسته بود، که اگر او یک دهه قبل کودکی خردسال بود، غیرممکن است. او همچنین دهه‌ها از خواهر و برادرهای خوانده‌اش کوچک‌تر می‌بود.[6] این روایت با به تصویر کشیدن او به عنوان یک اشراف‌زاده در بدو تولد و بعداً برادر خوانده تموچین، ممکن است قصد داشته باشد شیگی قوتوقو را به عنوان عضو ارشدتر جامعه مغول قرار دهد.[7]

طبق روایت رشیدالدین، فرزندخواندگی شیگی قوتوقو بیش از یک دهه قبل اتفاق افتاده است. او می‌نویسد که وقتی تموچین و همسرش بورته هنوز فرزندی نداشتند، پسر جوانی را پیدا کردند و او را به عنوان پسر خود بزرگ کردند. اگر این واقعه دقیق باشد، این واقعه در اوایل دهه 1180 میلادی رخ داده است، زیرا جوچی، پسر بزرگ بورته، حداقل در سال 1184 میلادی به دنیا آمد. توضیح رشیدالدین که بر روابط طبیعی تکیه دارد، توسط مورخان مدرن مانند پاول راچنوفسکی و کریستوفر اتوود قابل قبول‌تر تلقی می‌شود.[8] تسلی که فرزندخواندگی شیگی قوتوقو برای بورته به ارمغان آورد، که ممکن است به دلیل مشکلات بارداری‌اش افسرده بوده باشد، برای توضیح احترام و توجهی که متعاقباً به او داده شد، کافی است. همچنین صحنه‌ای را که پس از مرگ بورته گزارش شده است، روشن می‌کند، که در آن شیگی قوتوقو دستانش را بر قبر او کوبید و ناله کرد: «او، گفتین اِکه مینو!» (به معنای واقعی کلمه: اوه، مادر خوبم!)..[9]

دو واقعه در دوران کودکی شیگی قوتوقو توسط رشیدالدین نقل شده است. در یکی، او موفق شد گله ای از غزال ها را در کولاک زمستانی رام کند؛ در دیگری، او در نجات تولوی، کوچکترین پسر مشروع تموچین، از دست یک راهزن تایسیوت نقش داشت.[7] در حدود سال 1204، تموچین، کاتب اویغوری تاتار، تونگا، را به عنوان معلم پسرانش منصوب کرد؛ شیگی قوتوقو با مهارت به این مسیر جدید روی آورد و قضاوت ها و فرامین پدرخوانده خود را با هماهنگی معلمش ثبت کرد.[10]

تحت چنگیز خان
در طول قورولتای بزرگ (مجلس) سال ۱۲۰۶، تموچین، که به تازگی لقب چنگیز خان گرفته بود، بسیاری از فرماندهان برجسته خود را به مناصب عالی در دولت جدید مغول منصوب کرد. در میان آنها، موقالی و بورچو بیش از همه مورد احترام قرار گرفتند و از حمایت قانونی و فرماندهی جناح‌های ارتش مغول برخوردار شدند.[11] شیگی قوتوقو از این سخاوت آزرده خاطر شد و تاریخ مخفی سخنان او را اینگونه ثبت کرد: «آیا بورچو و موقالی خدمت بیشتری نسبت به دیگران انجام داده‌اند؟ آیا آنها بیشتر از قدرت خود نسبت به دیگران داده‌اند؟ وقتی صحبت از توزیع پاداش می‌شود، به نظر می‌رسد که من خدمت کمتری [از آنها] کرده‌ام!»[12]

پاسخ چنگیز خان، همانطور که در تاریخ مخفی ثبت شده است، این بود که به شیگی قوتوقو دستور داد تا با مستندسازی تمام جزئیات قانونی، از جمله موارد مربوط به توزیع پاداش، در یک کتاب بدهی کوکه (به معنای واقعی کلمه آبی)، "دزدان را مجازات کند و دروغ‌ها را اصلاح کند". او به شیگی قوتوقو صلاحیت قضایی در سراسر ملت مغول را سپرد و او را در کنار برادر ناتنی چنگیز، بلگوتای، که به عنوان وزیر امور خارجه منصوب شده بود، به عنوان اولین جارغوچی (به معنای واقعی کلمه قاضی) قرار داد. [13] مورخان مدرن این روایت را مغرضانه می‌دانند: راچنوفسکی معتقد است که تاریخ مخفی، با تلاش برای نشان دادن اینکه چنگیز خان تحت تأثیر اطرافیانش بوده است، "به وضوح در مورد اقتدار شیگی قوتوقو اغراق می‌کند"، در حالی که اتوود معتقد است که این وقایع‌نامه وقایع قورولتای 1206 را با انتصاب‌های بعدی، زمانی که شیگی قوتوقو ممکن است جایگزین بلگوتای شده باشد، تلفیق کرده است. [14] با این وجود، شیگی قوتوقو در برهه‌ای از زمان مسئول حفظ قوانین مغول‌ها بود، احتمالاً با ایجاد نوعی رویه قضایی، همانطور که بعداً توسط رشیدالدین ثبت شد.[15] او احتمالاً شخصاً این اسناد را گردآوری نکرده و در عوض بر کاتبانی که توسط تاتار تونگا نیز آموزش دیده بودند، نظارت داشته است.[16]

نقاشی سواره‌نظام، به رهبری مردی با لباس سبز بر فراز اسبی قهوه‌ای، که به شهری با دیوارهای بلند قدم می‌گذارند
تسخیر ژونگدو، به تصویر کشیده شده در جامی التواریخ (Bibliothèque Nationale de France، پاریس)
شیگی قوتوقو در اولین لشکرکشی مغول‌ها علیه سلسله جین در شمال چین شرکت کرد. پس از فرار امپراتور شوانزونگ به جنوب و به کایفنگ، شهر ژونگدو پس از محاصره‌ای طولانی در 31 مه 1215 به دست مغول‌ها افتاد. اگرچه شهر به طور کامل غارت شد، چنگیز خان شخصاً شیگی قوتوقو را برای تصرف و مصادره خزانه سلسله جین اعزام کرد.[17] او به دلیل حسابداری و ثبت صادقانه غارت، مورد ستایش فراوان چنگیز خان قرار گرفت - رویدادی که نه تنها در تاریخ سری و توسط رشیدالدین ثبت شده است، بلکه در اواخر قرن سیزدهم در کتاب شنگوو چینژنگ لو نیز آمده است.[18] تاریخ یوان، که حدود سال 1370 نوشته شده است، اشاره می‌کند که شیگی قوتوقو پس از اشغال شمال چین، نقش‌های اداری را بر عهده گرفت و وظایف او شامل انتصاب مقامات جزء نیز می‌شد.[19]

شیگی قوتوقو، که در طول حمله مغول‌ها به امپراتوری خوارزمشاهیان در آسیای مرکزی، رهبری طلایه‌دار امپراتوری را بر عهده داشت، در نبرد پروان، اولین شکست مغول‌ها در این لشکرکشی، فرماندهی را بر عهده داشت.[20] این شکست به تفصیل توسط رشیدالدین و دیگر وقایع‌نگاران ایرانی مانند النسوی و عطاملک جوینی و به طور خلاصه‌تر توسط وقایع‌نگاران مغولی مانند تاریخ سری، شنگوو چینژنگ لو و تاریخ یوان شرح داده شده است. به گفته وقایع‌نگاران ایرانی، شیگی قوتوقو شهر غزنی را با حدود 10000 سرباز غارت و آتش زده بود و قبل از کمک به محاصره مرو، در تصرف نیشاپور نیز نقش داشت.[21] او متعاقباً در اوایل سال 1221 با حدود 30000 نفر برای شکست دادن جلال الدین منگبورنی، شاهزاده خوارزمشاهی یاغی، اعزام شد، اما پس از دو روز نبرد سخت توسط دشمن خود دفع شد و به سختی از مرگ دردناکی که به دست نیروهای جلال الدین رخ داده بود، جان سالم به در برد.[22] خبر شکست مغولان باعث قیامی در شهر هرات شد که قبلاً تسلیم شده بود و متعاقباً نابود شده بود.[23]

چنگیز خان با شنیدن شکست پسرخوانده‌اش، ناراحتی درونی خود را با خشم پنهان کرد و به همراه سه پسر بزرگترش - جوچی، جغتای و اوگتای - برای انتقام گرفتن از این شکست عازم شد. او از انتخاب میدان نبرد شیگی قوتوقو انتقاد کرد و خاطرنشان کرد که فکر می‌کند پسرخوانده‌اش با پیروزی‌های مداوم لوس شده است.[24] در نبرد سند، که طی آن چنگیز جلال‌الدین را به طور کامل شکست داد، شیگی قوتوقو برای محافظت از سربازان اسیر خوارزمشاهی منصوب شد.[25]

تحت فرمان اوگتای خان
تصویر مردی مغولی که ردایی نارنجی و کلاهی سبز نوک‌تیز بر سر دارد؛ سبیل و ریشش بلند و نازک است.
پرتره‌ای از اوگتای خان از سلسله یوان
پس از به تخت نشستن اوگتای پس از مرگ چنگیز در سال 1227،[26] او با نامگذاری او به عنوان "برادر بزرگتر" و قرار دادن او پس از پسرانش در ترتیب تقدم مغول، به خواهرخوانده خود احترام گذاشت. شیگی قوتوقو در لشکرکشی سال 1231 علیه جین تحت فرماندهی تولوی شرکت کرد و در عملیات در امتداد رودخانه زرد نیز درگیر بود. او پس از مرگ شوهرش تولوی به خدمت سورغاغتانی بکی منصوب شد و در سقوط کایفنگ حضور داشت.[27] او همچنین به طور خلاصه در لشکرکشی سال 1235 علیه سلسله سونگ جنوبی تحت فرماندهی کوچو، پسر سوم اوگتای، شرکت کرد.[28]

شیگی قوتوقو، به عنوان یک محقق و مقام برجسته مغول، در اواسط سال 1234 به سمت رئیس جارگوچی در شمال چین منصوب شد. او با هماهنگی یلو چوچای، مقام چینی، سرشماری عمومی از سرزمین‌های تصرف شده از یانجینگ را در سال‌های 1235-1236 انجام داد.[29] مورخان قرون وسطی او را به خاطر صداقت قضایی و کیفیت اداری‌اش تحسین می‌کنند و مورخان مدرن بخش خوبی از موفقیت اصلاحات مالی اوگدی را به اقدامات و سیاست‌های شیگی قوتوقو نسبت می‌دهند.[30] با این حال، او به خاطر حمایت از پیروان بودایی مانند راهب هایون، شناخته شده بود. 

 پانویس 

 جستارهای وابسته 
 فرماندهان سپاه مغول در حمله به ایران

 منابع 


رده:افراد امپراتوری مغول
رده:حمله مغول به ایران
رده:درگذشتگان ۱۲۵۰ (میلادی)