خیزش شعبان

خیزش شعبان یا انتفاضه شعبانیه مجموعه‌ای از قیام‌های قومی و مذهبی علیه رژیم بعثی صدام حسین در عراق بود که عمدتاً توسط شورشیان شیعه و کردها رهبری شد. این خیزش از مارس تا آوریل ۱۹۹۱، در پی آتش‌بس پس از پایان جنگ خلیج فارس، به طول انجامید. این شورش عمدتاً خودجوش و هماهنگی‌نشده بود و ناشی از این تصور بود که رئیس‌جمهور عراق، صدام حسین، پس از شکست‌های نظامی پیاپی آسیب‌پذیر شده و امکان تغییر رژیم وجود دارد. این تصور ضعف عمدتاً نتیجهٔ پیامدهای جنگ ایران و عراق (۱۹۸۰–۱۹۸۸) و جنگ خلیج فارس (۱۹۹۰–۱۹۹۱) بود که هر دو در یک دهه رخ داد و جمعیت و اقتصاد عراق را به شدت ویران کرد.

در دو هفتهٔ نخست، بیشتر شهرها و استان‌های عراق به دست نیروهای شورشی افتاد. شرکت‌کنندگان در این خیزش از اقوام، مذاهب و گرایش‌های سیاسی گوناگونی بودند؛ از جمله سربازان فراری و شورشی ارتش، اسلام‌گرایان شیعه، ملی‌گرایان کرد، اسلام‌گرایان کرد و گروه‌های چپ‌گرای تندرو. با وجود پیروزی‌های اولیه، انقلاب به دلیل اختلافات داخلی و عدم دریافت حمایت مورد انتظار از آمریکا و ایران، از ادامهٔ موفقیت بازماند. رژیم بعثی صدام حسین که تحت سلطهٔ اعراب اهل سنت بود، توانست کنترل پایتخت بغداد را حفظ کند و به زودی با کمپینی وحشیانه که توسط نیروهای وفادار و به‌ویژه گارد جمهوری عراق رهبری شد، شورشیان را تا حد زیادی سرکوب کرد.

در دورهٔ کوتاه و تقریباً یک‌ماههٔ ناآرامی، ده‌ها هزار نفر کشته شدند و نزدیک به دو میلیون نفر آواره گردیدند. پس از پایان درگیری‌ها، دولت عراق سیاست کوچ اجباری پیشین عرب‌های هور را تشدید کرد و باتلاق‌های بین‌النهرین در سامانه رودخانه‌ای دجله–فرات را به‌طور سیستماتیک خشکاند. ائتلاف جنگ خلیج فارس مناطق پرواز ممنوع در شمال و جنوب عراق برقرار کرد و مخالفان کرد، اقلیم کردستان عراق را در کردستان عراق تأسیس نمودند که به نوعی خودمختاری دفاکتو منجر شد.

نقش سازمان مجاهدین خلق در کمک به نیروهای عراقی مطرح شده است، گرچه این سازمان انکار می‌کند.مجاهدین خلق از عراق به کجا خواهند رفت؟در وبگاه بی‌بی‌سی فارسی (۲۱ فروردین ۱۳۸۸)

 زمینه و آغاز 
در طول جنگ ایران و عراق، رهبر ایران، روح‌الله خمینی، از شیعیان عراق خواست تا دولت بعث را سرنگون کرده و یک دولت اسلامی تأسیس کنند.Karsh, Efraim (25 April 2002). The Iran–Iraq War: 1980–1988. Osprey Publishing. pp. 1–8, 12–16, 19–82. . به سبب تحریک او، بسیاری از اعراب شیعه از عراق بیرون رانده شدند و برخی از آن‌ها در شبه‌نظامیان مسلح تحت حمایت ایران جذب شدند، اگرچه اکثریت آن‌ها در طول جنگ به عراق وفادار ماندند.

در ۱۵ فوریه ۱۹۹۱ , جرج اچ. دابلیو. بوش، رئیس‌جمهور آمریکا در یک سخنرانی در رادیو صدای آمریکا عراقی‌ها را هدف قرار داد. او با امید برانگیختن یک کودتای سریع برای سرنگون کردن صدام حسین، اظهار داشت:راه دیگری برای متوقف کردن خونریزی وجود دارد: و آن این است که نظامیان عراقی و مردم عراقی مسئله را در دست خود بگیرند و صدام حسین دیکتاتور را وادار کنند کناره بگیرد و سپس با قطعنامه‌های سازمان ملل متحد عمل کنند و به خانواده ملل صلح دوست دوباره بپیوندند.بوش در ۱ مارس، یک روز پس از پایان جنگ خلیج فارس دوباره گفت:از نظر خود من … عراقی‌ها باید [صدام] را کنار بگذارند، و این کار حل همه این مسایل موجود را تسهیل خواهد کرد و قطعاً پذیرش دوباره عراق به خانواده ملل صلح دوست را تسهیل خواهد کرد. در شب ۲۴ فوریه، چهار روز پیش از امضا شدن آتش‌بس جنگ خلیج فارس، ایستگاه رادیویی صدای عراق آزاد که ظاهراً سیا آن را اداره و تأمین بودجه می‌کرد، پیامی را برای مردم عراق پخش کرد که به آنها می‌گفتند برخیزند و صدام را سرنگون کنند. سخنران این رادیو صلاح عمر العلی، از اعضای سابق تبعیدی حزب بعث و شورای رهبری انقلاب بعثی بود. پیام العلی به عراقی‌ها اصرار می‌کرد «مستبد جنایتکار عراق» را سرنگون کنند و اظهار می‌داشت که صدام «وقتی مسجل شود که فاجعه هر خیابان، هر خانه و هر خانواده در عراق را در خود غرق کرده از میدان نبرد فرار خواهد کرد.»

این قیام در پایان جنگ خلیج فارس و قطعنامه ۶۷۰ شورای امنیت که کلیه تحرکات هوایی ارتش عراق حتی بالگردها را ممنوع کرد به وقوع پیوست و در نتیجه آن کنترل بخش اعظم کشور به دست نیروهای مردمی افتاد. طلیعه خیزشها از شهر بصره بود زمانی که پس از شکست صدام در جنگ کویت و خروج وی از آن کشور توسط ائتلاف نیروهای آمریکائی در اواخر سال ۱۹۹۰، در اول مارس ۱۹۹۱ یک تانک برگشته ارتش عراق به سوی پرتره صدام در بصره شلیک کرد و سپس همه شهر بصره به سرعت دچار خیزش و ناامنی شد و از آنجا به سایر مناطق عراق سرایت کرد. از هجده استان عراق، چهارده استان سقوط کرد و در این میان تنها استانهای شمالی و مرکزی شامل استانهای موصل، صلاح‌الدین، انبار و بغداد در دست رژیم بعث باقی‌ماند. با همه اینها قیام توسط نیروی سنگین نظامی صدام حسین و وفادارانش در گارد ریاست جمهوری عراق به شدت سرکوب شد به ویژه نقاط مرکزی شهر کربلا که یکی از هسته‌های مقاومت مردمی بود به ویرانه تبدیل شد و حرم حسین بن علی مورد اصابت چندین گلوله تانک گارد ریاست جمهوری صدام حسین قرار گرفت.

 خیزش در شمال عراق 
بندانگشتی||200 px|راست|دیدار خویی با صدام حسین، پس از شکست انتفاضه شعبانیه.

چون خیزش از مناطق شیعه‌نشین جنوبی عراق به ویژه بصره و کربلا در اول مارس ۱۹۹۱ شروع شده بود، کردها با توجه به ملاحظات مذهبی ابتدا نمی‌خواستند به شورش بپیوندند و رهبران کردستان به ویژه جلال طالبانی مخالف خیزش در منطقه کردستان بودند ولی بالأخره با توجه به گوشه بودن منطقهٔ کردنشین عراق و چراغ سبز ایران به امید لطمه به صدام، در کردستان عراق نیز خیزش پس از قیام در سایر مناطق عراق شروع شد و چون نوجوانان کردستانی عراقی پیشرو این شورش بودند، گاهی در محافل کردی به آن «راپه‌رین هه‌رزه‌کاران» به معنی «شورش نوجوانان» نیز گفته می‌شود. شهر رانیه پیشرو خیزش بود، زمانی که در ۶ مارس ۱۹۹۱ شروع شد و به همین دلیل در بین کردها به «دروازه راپه‌رین» یا «دروازه شورش» لقب یافته است. پس از آن در سلیمانیه و اربیل هم از آن پیروی شد و سپس در بقیه شهرهای کردنشین عراق. در ۳ نوامبر ۱۹۹۱ ارتش عراق وارد عمل شد و خیزش را سرکوب کرد و شهرهای اصلی شمالی مانند کرکوک، اربیل و دهوک و حتی سلیمانیه را بوسیله توپخانه ویران کرد و آنها را بازپس گرفت. صدها هزار نفر از مردان و زنان و کودکان و سالخوردگان مجبور به ترک خانه‌هاشان و مهاجرت به مرزهای ترکیه با پای پیاده یا سوار بر الاغ یا کامیون شدند چرا که حکومت به ساکنین منطقه هشدار داده بود و از آن‌ها خواسته بود مناطق را ظرف ۲۴ ساعت ترک کنند در غیر این صورت سرنوشت حتمیشان مرگ خواهد بود. این جمعیت بعلاوه شیعیان عراق از بی‌ملاحظگی حکومت فرار کردند به ویژه بعد از سرکوب خیزش در جنوب عراق به ویژه کربلا. شهرها در این دوره شهر اشباح شده بود و به جز ساختمان‌های فروپاشیده کسی در آن باقی نمانده بود؛ و شمار کثیری از این مردم طی راه‌های دشوارشان کشته شدند به وسیله مسلسلهای هلیکوپترهای نظامی که تعمداً بر روی آن‌ها آتش می‌ریختند یا در زمین‌های مینگذاری شده که طی جنگ اول خلیج فارس بین ایران و عراق کار گذاشته شده بودند؛ و هنگام ورودشان به مرزهای ترکیه و ایران بعد از پیمودن راه‌های کوهستانی دشوار و ناهموار و سرد برخی کشورها و سازمانهای بشردوستانه کمکهای غذایی چادر و درمان پزشکی ارائه می‌دادند. در میانه ماه مارس سال ۱۹۹۲ شورای امنیت سازمان ملل متحد قطعنامه شماره ۶۸۸ را تصویب کرد به وضع منطقه امن برای کردها در شمال عراق تحت نام کردستان به عرض جغرافیایی ۳۶ و نیروهای ارتش عراق را از آن خارج کرد.

 انتفاضه در طوزخورماتو 
در طوزخورماتو خیزش بین روزهای دهم و دوازدهم ماه مارس شروع شد و خیزش‌کنندگان با پیش‌مرگها همکاری می‌کردند و نیروهای دولتی بدون هیچ مقاومتی فرار کردند. با این وجود نیروهای زیادی از بعثیها و افراد پلیس در حمله به مقر حزب کشته شدند و کنترل خیزش‌کنندگان بر شهر سه روز ادامه داشت تا این که نیروهای دولتی از سه جهت به شهر نزدیک شدند و از فاصله یک کیلومتری به آن حمله کردند. هلیکوپترها بر مقاومت کنندگان بمبهای آتشزا و فسفری شلیک می‌کردند و از منطقه تکریت هم برای پرتاب موشک بر روی منطقه استفاده می‌کردند. نزدیک ۳۰۶ نفر از نیروهای پیشمرگ و هموطنان کشته شدند بعد از کنترل ۱۱ روزه طوزخورماتو توسط پیشمرگها. دفاع از این ناحیه بوسیله پیشمرگها به خاطر اهمیت لجستیکیش بود چرا که در راه بغداد کرکوک واقع شده است.

 نقش سازمان مجاهدین خلق 
برخی از نویسندگان، سازمان مجاهدین خلق را به دست داشتن در سرکوب‌های رژیم بعث متهم می‌کنند؛ گرچه سازمان مجاهدین خلق این موضوع را به کلی انکار می‌کند. طبق اذعان وزارت امور خارجه ایالات متحده و گروه روابط خارجی مجلس استرالیا، سازمان مجاهدین خلق ایران که توسط صدام حسین در عراق پناه گرفته بود، به گارد جمهوری در سرکوب وحشیانه خیزش شعبانیه کمک کرده است. الیزابت روبین در مقاله‌ای در نیویورک تایمز با عنوان «فرقه رجوی» به نقش این سازمان در سرکوب‌ها اشاره دارد. در این مقاله از اعضای سابق سازمان مجاهدین خلق گزارش شده است که مریم رجوی گفته است: «کردها را زیر تانک‌های خود بگیرید و گلوله‌های خود را برای سپاه پاسداران نگه دارید.» مؤسسه رند در گزارش خود پیرامون این سازمان به نقش آن در سرکوبها می‌پردازد.
وبگاه ایرانی دیدبان این سازمان را متهم می‌کند که با حمایت توپخانه‌ای ارتش عراق به شهرهای خالص، جلولا، بعقوبه و خانقین حمله کرده است و طی عملیاتی موسوم به مرواید در سرکوب نقش مستقیم داشته است.

در مقاله‌ای پیرامون فراریان از سازمان مجاهدین خلق که در ژورنال ملبورن جرنل آو اینترنشنال لا (Melbourne Journal of International Law) منتشر توسط دانشگاه ملبورن ارائه شده است نیز به نقش این سازمان توجه شده است. در این مقاله با ۷ تن از اعضای جدا شده از این سازمان مصاحبه شده که همگی درگیری نظامی را تأیید کرده‌اند اما اغلب مدعی‌اند که این موضوع به عنوان دفاع صورت گرفته است. کمپ اشرف (مقر اصلی این سازمان در عراق) در میان مسیر دست‌یابی مخالفان صدام به بغداد قرار داشت.

اریک گلدستاین (Eric Goldstein) در کتاب خود پس از ذکر گزارش‌ها کردهای عراق از مشاهدات خود از سرکوبها گرچه این گزارش‌ها را به دلیل احتمال اثر گزاری میزبانی ایران از کردهای آواره عراق تضعیف می‌کند اما می‌نویسد که شواهد قوی از نقش داشتن گروه‌های نظامی مورد حمایت بغداد در سرکوب‌ها حکایت دارد.

 مجادله عدم مداخله آمریکا 
بسیاری از منتقدان عراقی و آمریکایی رئیس‌جمهور جرج اچ دابلیو بوش و دولتش را به تشویق و رها کردن این خیزش پس از متوقف کردن نیروهای ائتلاف جنگ خلیج فارس در مرز جنوبی عراق با کویت در پایان جنگ خلیج فارس متهم می‌کنند. در۱۹۹۶, کالین پاول، رئیس ستاد مشترک نیروهای مسلح ایالات متحده آمریکا، در کتابش اعتراف کرد که ممکن است با این که لفاظی بوش به شورشیان دلگرمی داده باشد، هدف عملی ما این بود که قدرت کافی برای بغداد باقی بگذاریم تا به عنوان تهدیدی برای ایران که شدیداً با آمریکا دشمنی می‌کرد باقی بماند. نورمن شوارتسکف فرمانده ائتلاف بابت مذاکره کردن یک توافق آتش‌بس که به عراق اجازه می‌داد از هلی کوپتر همچنان استفاده کند اما تلویحاً از اقدام برای حمایت از خیزش‌هایی که ایران را تقویت می‌کرد ابراز تاسف کرده است. برنت اسکاوکرافت، مشاور امنیت ملی بوش به پیتر جنینگز از شرکت پخش رسانه‌ای آمریکا گفت «واقعاً دوست داشتم [خیزش‌ها] اتفاق نمی‌افتادند… ما قطعاً یک کودتا را ترجیح می‌دادیم.» در سال ۲۰۰۶ نجم الدین کریم رئیس مؤسسه کردی واشینگتن آن را خیانت به عراق خواند.Najmaldin Karim, A 1991 Kurdish Betrayal Redux? , washingtonpost.com, December 2, 2006

 جستارهای وابسته 
 عملیات انفال
 حلبچه

 منابع 

 :خیزش شعبان
 ویکی‌پدیای عربی

رده:استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی
رده:اسلام در عراق
رده:انتفاضه‌ها
رده:جنگ خلیج فارس
رده:جنگ‌های بر پایه دین
رده:جنگ‌های داخلی در عراق
رده:حمله با جنگ‌افزارهای شیمیایی
رده:خشونت فرقه‌ای شیعه و سنی
رده:درگیری عراق و کردها
رده:روابط شیعه و سنی
رده:شکنجه در عراق
رده:عراق در ۱۹۹۱ (میلادی)
رده:مجازات دسته‌جمعی
رده:مناقشه‌های دوران زمامداری جرج اچ دابلیو بوش