حسنعلی میرزا

حسنعلی میرزا (۱ ذی‌الحجه ۱۲۰۴ – ۱۲۷۱ هجری قمری) ملقب به شجاع‌السلطنه شاهزاده قاجار و پسر ششم فتحعلی‌شاه بود. مادر او بدرجهان خانم نخستین همسر عقدی فتحعلی‌شاه و دختر محمدجعفرخان عرب و نوه قادر خان عرب عامری (حاکم بسطام) بود. حسینعلی میرزا فرمانفرما و بیگم جان خانم (مادر ملک‌جهان خانم) برادر و خواهر تنی شجاع‌السلطنه بودند. او از سوی پدرش به حکومتهای مهمی از جمله تهران و خراسان فرستاده می‌شد. شجاع‌السلطنه پس از درگذشت فتحعلی شاه خواهان سلطنت برادرش فرمانفرما شد، ولی سرانجام توسط قوای اعزامی محمدشاه سرکوب گشت. او را به دستور محمدشاه کور کردند و سال‌ها زندانی کردند.

 زندگی 
در پانزده سالگی از سوی پدرش به حکومت تهران منصوب شد. در سال ۱۲۲۴ هـ. ق که حاکم تهران و بسطام و جاجرم و حکمران قبایل ترکمان بود مامور تدارک جشن عروسی فتحعلی‌شاه با تاج‌الدوله شد و به پاس این خدمت در سال‌های بعد حکومت‌های مختلف یافت. در سال ۱۲۳۱ هجری قمری به حکمرانی خراسان رسید و در این ماموریت فیروزالدین میرزا حکمران سرکش هرات را شکست داد و هرات را محاصره کرد و فیروزالدین میرزا را مجبور کرد به نام فتحعلی‌شاه سکه بزند و خطبه بخواند. مدتی بعد فتح خان (وزیر شاه‌محمود درانی) را که با خدعه به هرات دست یافته بود و به طمع تسخیر مشهد سپاهی ۳۰۰۰۰ به خراسان فرستاده بود در کوسویه شکست داد. شجاع‌السلطنه در سال ۱۲۳۸ هـ. ق به تهران آمد و حکومت خراسان به علی‌نقی میرزا پسر دیگر فتحعلی‌شاه سپرده شد. اما پس از یک سال بار دیگر حکومت خراسان به وی سپرده شد. در سال ۱۲۴۰ هـ. ق رحمان‌قلی توره والی خوارزم را که به خراسان لشکر کشیده بود در نزدیکی مشهد شکست داد و در سال بعد شاه محمود را در هرات مطیع خود ساخت.عضدالدوله، ص۱۹۰

در دوره دوم جنگ‌های ایران و روسیه پس از آنکه سپاه روس شهر تبریز را گرفت، عباس میرزا دست از مقاومت کشید و به پیشنهاد او گفت و گوهایی برای امضای قرارداد صلح با ژنرال پاسکویچ آغاز شد. با شنیدن خبر فتح تبریز، شجاع‌السلطنه با پرچم سیاه آستان‌قدس رضوی، به فرماندهی سپاه خراسان به تهران آمد با این هدف به همراه دیگر شاهزادگان به آذربایجان رود و قوای روس را بیرون راند. در آن زمان چنان شایع شد که فتحعلی‌شاه به دلیل خیانت و سازش عباس میرزا با روسیه، او را از ولیعهدی خلع کرده و شجاع‌السلطنه را به جای او نشانده است. این خبر به آذربایجان نیز رسید و پاسکویچ دست از مذاکره کشید. در نهایت نظر شاه و درباریان قاجار بر آن قرار گرفت که عباس میرزا مذاکرات صلح را پیش گیرد که در نتیجه آن عهدنامه ترکمانچای با روسیه بسته شد و با گنجاندن حمایت روسیه از ولیعهدی عباس میرزا در مفاد عهدنامه، شجاع‌السلطنه از رسیدن به ولیعهدی ناامید گشت.عضدالدوله ص۱۹۰-۱۹۱

پس از وفات فتحعلی‌شاه در ۱۲۵۰هـ. ق، شجاع‌السلطنه که کینه سختی با عباس میرزا پیدا کرده بود، برادر خود حسینعلی میرزا فرمانفرما را که در آن هنگام والی فارس بود به سلطنت‌خواهی و طغیان علیه محمد میرزا پسر عباس میرزا تحریک کرد. در برابر محمدشاه برادرش فیروز میرزا را به همراهی منوچهرخان معتمدالدوله برای سرکوبی فرمانفرما به شیراز فرستاد. شجاع‌السلطنه به برادرش توصیه کرد منوچهرخان را در صورتی که برای مذاکره وارد شهر شود به قتل رساند و اسباب پراکندگی لشکر فیروز میرزا را فراهم آورد. ولی فرمانفرما دست به چنین اقدامی نزد و خود و برادرش را تسلیم معتمدالدوله کرد. پس از انتقال شاهزادگان به تهران، به اشاره قائم‌مقام فراهانی چشمان شجاع‌السلطنه را کور کردند و محبوسش ساختند. شجاع‌السلطنه بعد از چندی به همراه شاهزادگان یاغی در قلعه اردبیل زندانی شد و پس از فرار چهارنفر از شاهزادگان از زندان، به همراه باقی آنان به تبریز برده شد. او در مراسمی که پس از وفات محمدشاه در سال ۱۲۶۴ هـ. ق در تبریز به جهت تهنیت جلوس ناصرالدین شاه منعقد شده بود به همراه برادرش حسام‌السلطنه به حضور شاه رسید و مورد عفو وی واقع شد. پس از تاجگذاری شاه در تهران، دو شاهزاده به تهران خوانده شدند و به آنان اجازه داده شد تا هر درخواستی دارند به شاه عرض کنند. حسنعلی میرزا درخواست اقامت در تهران کرد و به او اجازه داده شد.عضدالدوله، ص۱۹۱-۱۹۲

شجاع‌السلطنه پس از شصت و هفت سال زندگی در سال ۱۲۷۱ هجری قمری در تهران درگذشت.عضدالدوله، ص۱۹۲

 زندگی شخصی و عقاید 
شجاع‌السلطنه شاهزاده‌ای ادیب و دوستدار دانش بود. او خود شعر می‌سرود و «شکسته» تخلص می‌کرد.عضدالدوله، ص۱۹۲

چنین می‌نماید که او باور داشت قاجاریان از احفاد چنگیز خان بوده‌اند و به این سبب بر پسران خود نام‌های مغولی گذاشته بود. فرصت شیرازی در بیتی به نام چهارتن از پسران او اشاره می‌کند:باستانی پاریزی، محمدابراهیم، ص۲۲

شجاع‌السلطنه خود، خود را «حسن‌قاآن» نامیده بود که بخش اول این نام ماخوذ نام اصلی خودش «حسنعلی» است.

او همچنین حامی شعرا بود. او قاآنی شیرازی را زمانی که در اصفهان مشغول تحصیل بود پشتیبانی کرد و بعدها به دربار خود در خراسان آورد و بنا به تقاضای او، شاعر تخلص نخست خود را که «حبیب» بود به «قاآنی» تبدیل کرد.آرین‌پور، یحیی. ص۹۳

فرزندان شجاع‌السلطنه نیز علاقه‌مند به شعر و ادب بودند: فرزند آخر او قهرمان میرزا شاعر بود با تخلص «عشق» شعر می‌سرود.باستانی پاریزی، محمدابراهیم، ص۶۹۶ فرزند دیگر وی هلاگو میرزا به شعر و ادب علاقه تمام داشت و تذکره‌ای از خود به نام «مصطبه خراب» به یادگار گذاشته‌است. او همچنین شعر می‌سرود و «خراب» تخلص می‌کرد.عضدالدوله، ص۱۹۳ ابوسعید میرزا، یکی دیگر از فرزندان شجاع‌السلطنه، به گفته معلم حبیب‌آبادی لقب فروغ‌الدوله داشت و حامی فروغی بسطامی بود و این شاعر تخلص خود را از لقب او گرفته بود.

 فرزندان 

پسران

ردیفنامتولد/وفاتنام مادرتصویرتوضیحات۱ هلاکو میرزا       متخلص به خراب و کتابی با نام «مصطبه خراب» دارد. ۲ ابوسعید میرزا     ملقب به فروغ الدوله- متخلص به فروغ. از حامیان فروغی بسطامی۳ اوکتای میرزا     پسرش روح‌الامین میرزا از عمله خلوت دربار ناصرالدین‌شاه بودبیانی، بهمن (۱۳۹۲). کتابچه جمع و خرج کل هذه السنه ایت ئیل ممالک محروسه مطابق سنه ۱۳۰۴ هجری. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. ص۱۰۵. 
حدیقه‌الشعرا، ص۲۰۲۴ اباقاآن میرزا     ۵ ارغون میرزا     در جریان فتح قلعه کرمان در جنگ با سربازان فوج قراگوزلو کشته شد.۶ سنجر میرزا    ۷ قهرمان میرزا   مادرش دختر اسحاق‌خان قرایی است    متخلص به عشق( خانواده های قهرمان ، شجاع نیا و بهادری در خراسان از نوادگان ایشان هستند.)

دختران
 نوشابه خانم، همسر تیمور میرزا حسام‌الدوله پسر حسین‌علی‌میرزا فرمانفرمارجال عصر ناصری، ص۱۸۶
 قزاقه خانم کتابچه جمع و خرج کل هذه السنه...، ص۵۲
 دُر شاهوار خانم کتابچه جمع و خرج سنه ۱۲۹۴
 دختر، همسر کی‌خسرو میرزا سپهسالار پسر حسین‌علی‌میرزا فرمانفرمافارسنامه ناصری، ص۱۰۹۵
 دختر، همسر نادر میرزا پسر حسین‎علی میرزا فرمانفرما
 دختر، همسر اسکندر میرزا پسر حسین‌علی میرزا فرمانفرما
 دختر، همسر آقا سید ابراهیم
 دختر، همسر عباسقلی خان پسر ابراهیم خان کرمانی

در سفرنامه حج فرهاد میرزا از دختر دیگری به نام «شمع ایران خانم» یاد می‌شود که در شیراز ساکن بوده است.سفرنامه فرهاد میرزا معتمدالدوله، مؤسسه مطبوعاتی علمی، سال ۱۳۶۶، ص۱۹۶

 شجاع السلطنه در اشعار شاعران 

قصیده ای از حکیم قاآنی شیرازی در مدح شاهزاده حسنعلی میرزا شجاع السلطنه:

 جستارهای وابسته 
 الفت کاشانی
 فروغ آذرخشی

 پانویس 

 منابع 

 باستانی پاریزی، محمدابراهیم. حماسه کویر. تهران: ۱۳۵۶.





رده:درگذشتگان ۱۲۷۱ (قمری)
رده:زادگان ۱۲۰۴ (قمری)
رده:شاهزادگان قاجار
رده:حاکمان تهران
رده:حاکمان خراسان
رده:درگذشتگان ۱۸۵۰ (میلادی)
رده:فرزندان فتحعلی‌شاه
رده:حاکمان قاجار کرمان
رده:شاعران سده ۱۹ (میلادی) اهل ایران
رده:پادشاهان و نجیب‌زادگان نابینا
رده:نابینایان اهل ایران
رده:حاکمان قاجار تهران
رده:حاکمان قاجار خراسان