سرورالسلطنه

اشرف ملک خانم سرورالسلطنه، ملقب به حضرت علیا، شاهزاده قاجار، دختر فیروز میرزا و دومین همسر عقدی مظفرالدین‌شاه پس از تاج‌الملوک بود.او یکی از قدرتمند ترین و بانفوذ ترین‌ زنان قاجار بود.او در امور کشور و در عزل و نصب افراد دولتی دخالت مستقیم داشت.

 زندگی 
سال ازدواج سرورالسلطنه با مظفرالدین شاه در دست نیست، اما احتمالاً پس از جدایی تاج‌الملوک از مظفرالدین شاه، با او ازدواج کرده‌است. سرورالسلطنه اقتدار بسیاری در دربار مظفرالدین شاه داشت و در دوران ولیعهدی همسرش، واسطهٔ رساندن شکایات و عرایض مردم به او بود. عبدالحسین میرزا فرمانفرما برادر سرورالسلطنه توانست در عهد سلطنت مظفرالدین شاه از طریق نفوذ خواهرش به مناصب دولتی مهمی دست یابد. بر طبق گزارش‌های کلنل ولادیمیر کاساگوفسکی دربار مظفرالدین شاه دو دسته داشت، دسته نخست را سرورالسلطنه و فرمانفرما هدایت می‌کردند و دسته دوم امیر بهادر و هوادارانش بودند.

 سرگذشت و مشخصات 
اشرف ملک خانم سرورالسلطنه ملقب به حضرت علیا از زنان پر نفوذ قاجار بوده‌است که همسر مظفرالدین‌شاه است. وی از ازدواج فیروزمیرزا نصرت‌الدوله فرمانفرما و حاجیه هما خانم دختر بهمن میرزا بهاءالدوله است. از آنجا که هر دو پدر و مادر او از نوادگان فتحعلی شاه بوده‌اند، وی را از جهت نسب قاجار خاص کرده‌است. از سال ازدواج او با مظفرالدین شاه که در آن دوره با عنوان مظفرالدین میرزا ولیعهد شاه بود، اطلاعی در دست نیست. با توجه به گزارش‌هایی، مظفرالدین میرزا در سال ۱۲۹۳ ه‍.ق تاج‌الملوک ام‌الخاقان را طلاق داده‌است، احتمالاً ازدواج با او در همین سال اتفاق افتاده‌است. وی با وجود آنکه فرزندش ولایتعهدی شاه را عهده‌دار نشد، اما از جایگاه ویژه‌ای در دربار برخوردار بود. وی صاحب لقب حضرت علیا بود که نشانگر مرتبت وی در نزد مظفرالدین شاه است. از وی در خصوص چند اعمال نفوذ در دربار و تصمیمات شاه یاد شده‌است. برادر او عبدالحسین میرزا فرمانفرما خود داماد مظفرالدین شاه بود اما از نفوذ خواهر هم استفاده می‌کرد. او در صفر ۱۳۱۴ به حکومت تهران منصوب شد، گرچه خود تمایل داشت وزارت جنگ را به او واگذار کنند اما امین‌السلطان صدراعظم مظفرالدین شاه مانع این انتصاب شد: «فرمانفرما به این سبب باطناً کینه در دل گرفت و از امروز در تخریب کار صدارت محرمانه اقدامی داشت… فرمانفرما هر شب در حرمخانه جلالت عظمی به خاکپای مبارک همایونی شرفیاب شده به تدریج بعضی عرایض مغرضانه می‌کرد». این ملاقات‌ها به سرورالسلطنه منتسب بود و همین امور باعث شد تا در نهایت، نظر شاه تغییر کرده و برادر وی به فرماندهی لشکر منصوب شد. از وی به عنوان یکی از فرماندهندگان به سپاه یاد شده‌است. حضرت علیا دو خواهر و یک برادر به نام‌های ملک تاج خانم ملقب به نجم السلطنه، ماه سما خانم ملقب به عصمت السلطنه و عبدالحسین میرزا داشت که همگی اسم فامیل فرمانفرما را داشتند.

 مرگ 
او در دوره پهلوی اول زنده بود و در همان دوره درگذشت اما سال دقیق مرگش مشخص نیست.
زندگی سیاسی
سرورالسلطنه دختر فیروز میرزا نصرت الدوله سالار لشگر پسر عباس میرزا نایب السلطنه خواهر شاهزاده عبدالحسین میرزا فرمانفرما سیاست مرد آوازه دار اواخر دوره ی قاجار و اوایل دوره ی پهلوی اول و مادر خانم فخر الدوله اشرف امینی فخر الدوله بود.

حضرت علیا به عنوان مقتدرترین بانوی حرمخانه مظفرالدین شاه به شمار می اید.او یکی از پایه های حکومت قاجار بود.از نفوذ و اقتدار بسیار بالایی برخوردار بود.برای ازدواج با شاهزاده  مظفرالدین میرزا در نظر گرفته شده بود. این وصلت باعث ایجاد شبکه ای بسیار گسترده از پیوندها و مناسبات درونی و بیرونی در ساختار قدرت میشد.حضرت علیا همسر مقتدر مظفرالدین شاه بانوی بزرگ دربار و سوگلی شاه با عنوان علیا حضرت خواهر فرمانفرما دوست نزدیک پادشاه بود .او در تأثیر گذاری های سیاسی از ملکه جهان خانم و مهد علیا مادر ناصرالدین شاه چیزی کم نداشت.او از شاه لقب حضرت علیا رو گرفت .سرور السطنه در پیشرفت های سیاسی برادرش فرمانفرما نقش مهمی را بازی کرد.پس از کشته شدن ناصرالدین شاه و اعلام سلطنت مظفرالدین شاه به خواست و کوشش خواهرش با نفوذش که نبض سیاست را در دست داشت به اراده ای او به مقام صدارت عظمی رسید.حضرت علیا زنی جدی خشن و با روح مردانه و بسیار زیرک و هوشیار بود.

برادر سرورالسلطنه، عبدالحسین میرزا فرمانفرما، خود داماد مظفرالدین شاه بود و از نفوذ خواهرش بهره‌مند می‌شد. او در صفر 1314 به حکومت تهران منصوب شد، اما تمایل داشت وزارت جنگ را به او واگذار کنند. امین‌السلطان، صدراعظم مظفرالدین شاه، مانع این انتصاب شد و فرمانفرما به همین دلیل کینه‌ای در دل گرفت و در تخریب کار صدارت اقداماتی انجام داد. این ملاقات‌های شبانه مطمئناً از طریق سرورالسلطنه مهیا می‌شد و به فرمانفرما کمک می‌کرد تا عرایض خود را به گوش شاه برساند.هنگامی که فرمانفرما به وزارت جنگ دست یافت، کاساکوفسکی، فرمانده بریگاد قزاق در ایران، در مورد دسته‌بندی دربار مظفرالدین شاه گزارش داد که دربار به دو دسته تقسیم شده است: دسته نخست تحت هدایت حضرت علیا و برادرش فرمانفرما و دسته دوم تحت هدایت امیربهادر و هوادارانش. این تقسیم‌بندی نشان‌دهنده قدرت و نفوذ سرورالسلطنه در دربار بود و نشان می‌دهد که چگونه او توانسته بود بر سیاست‌های درباری تأثیر بگذارد.عبدالحسین میرزا فرمانفرما و ملک تاج نجم السلطنه مادر دکتر محمد مصدق، برادر و خواهر سروالسلطنه پس از عزل فرمانفرما از وزارت جنگ، او به حکومت فارس منصوب شد، اما به عتبات تبعید گردیددر این زمان، سرورالسلطنه با وساطت خود، عزت‌الدوله و سه پسر فرمانفرما را به بغداد فرستاد. این اقدام نشان‌دهنده قدرت و نفوذ او در حفظ خانواده‌اش و تأثیرگذاری بر تصمیمات سیاسی دربار بود. به علاوه، این وساطت‌ها و تلاش‌ها به خوبی نشان‌دهنده توانایی‌های مدیریتی و سیاسی سرورالسلطنه بود که به رغم محدودیت‌های اجتماعی و فرهنگی زمان خود، توانسته بود به عنوان یک زن در عرصه سیاست حضور داشته باشد.

بسیار بودند رجال های دولتی که به خواست او به اوج قدرت رسیده و یا به حضیض ذلت سقوط کرده بودند.حضرت علیا به همراهی خواهرش نجم السلطنه مادر دکتر مصدق که با بهره برداری از ناتوانی و بی ارادگی مظفر الدین شاه ضعف نیروی جسمانی او به نامه های شاه رسیدگی میکرد احکام و فرامین دولتی را به مصلحت خود امضا و یا رد می کرد، در عزل و نصب حکام دولتی دخالت مستقیم داشت و مظفر الدین شاه که مقهور قدرت نمایی های او بود در دستش عروسک بی اراده ای بیش به شمار نمی آمد.حضرت علیا برای مظفرالدین شاه بیش از رسیدن به سلطنت ۳ دختر و ۱ پسر به دنیا آورد و آنان را به مکتب خانه ی عمارت ارگ تبریز که محل اقامتشان بود فرستاد تا به یاد گیری دانش بپردازند. فرزندان حضرت علیا همانند بیشتر اطرافیان ، از او حساب میبردند و شخصیتش به اندازه ای قوی و نافذ بود که هیچ یک از تاریخ نگاران نتوانسته اند آن را نادیده بگیرند ،با آن که حضرت علیا از قدرتی منفی بهره مند بود .ولی از سیاست بازی ها و چاره سازی های او نمی توان گذشت و او بی تردید،زنی از دوره ی خود بیش بود.

کاساکوفسکی در خاطراتش به مقایسه میان ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه و اقتدار آنان در حرم پرداخته و می‌نویسد که مظفرالدین شاه جرئت جیک زدن جلوی همسرش حضرت علیا را نداشت. این جمله به خوبی نشان‌دهنده قدرت و تسلط سرورالسلطنه بر شوهرش و دربار است. قهرمان میرزا عین‌السلطنه نیز در روزنامه خاطرات خود به وسواس سرورالسلطنه اشاره می‌کند که باعث انزوای او می‌شده و از اقتدار وی بر دربار می‌نویسد. او به شدت بر حرم و اندرون سلطنتی کنترل داشت و دیگر زنان در حیاط‌های جداگانه‌ای زندگی می‌کردند.قهرمان میرزا عین‌السلطنه نیز در روزنامه خاطرات خود به وسواس سرورالسلطنه اشاره می‌کند که باعث انزوای وی می‌شده و از اقتدار وی بر دربار می‌نویسد: «حالا حضرت علیا جوهر حسد است. قرق و قدغن زیادی هم معتمدالحرم گذاشته. سایر زنها در حیاطهای دیگری منزل دارند. اندرون بزرگ ندرتاً مگر شاه بخواهد بیایند والا محال است. اهل قهوه‌خانه هم در خوابگاه شاه و اطاقهای قهوه‌خانه هستند، خیلی ساکت و مؤدب. حضرت علیا سخت محاصره کرده. یارای دم زدن ندارند»

پس از عزل محمدعلی شاه، بسیاری از شاهزادگان قاجار امیدوار بودند که بر جای شاه تکیه زنند و حضرت علیا نیز به دنبال قدرت بود. او حتی به دنبال این بود که ناصرالدین میرزا، پسرش، را به عنوان شاه معرفی کند. این تلاش‌ها نشان‌دهنده آرزوهای سیاسی و قدرت‌طلبی او در دربار بود.

 فرزندان 
فر های دولتی که به خواست او ب بود ،ه اوج قدرت رسیده و یا به حضیض ذلت سقوط کرده بودند. های دولتی هم که به خواست او به اوج قدرت رسیده و یا به حضیض ذلت سقوط کرده بودند.حضرت علیا به همراهی خواهرش نجم السلطنه مادر دکتر مصدق که با بهره برداری از ناتوانی و بی ارادگی مظفر الدین دیگری هم که به خواست او به اوج قدرت رسیده و یا به حضیض ذلت سقوط کرده بودندزندان وی عبارتند از:
ردیفنامتولد/وفاتیادداشت‌ها ۱  شکوه‌الدوله ۱۲۵۸-؟ ۲  شکوه‌السلطنه  ۱۲۵۹-؟  ۳  اشرف‌الملوک فخرالدوله ۱۲۶۱–۱۳۳۴ همسر محسن امین‌الدوله ۴  ناصرالدین میرزا ناصری ۱۲۷۴-؟

 دودمان 

 منابع و پانویس 

رده:زنان مظفرالدین شاه
رده:شاهزادگان قاجار