شمتوچ

شمتوچ (به تاجیکی: Шамтуч) دهکده‌ای کوهستانی در قلمرو جماعت دهوتی شمتوچ، ناحیهٔ عینی، ولایت سغد، جمهوری تاجیکستان است. این روستا در ۵۴ کیلومتری جنوب‌شرقی مرکز ناحیه (شهرک عینی) و ۸ کیلومتری مرکز جماعت قرار دارد.

 جغرافیا و اقلیم 
شمتوچ در دامنه‌های سرسبز رشته‌کوه زرافشان واقع شده‌است. اقلیم آن کوهستانی، هوا پاک و چشمه‌های فراوان دارد. اطراف روستا مکان‌های طبیعی و تاریخی متعددی وجود دارد که برای مردم محلی اهمیت فرهنگی و معنوی دارند، از جمله: کرگتوده، دشتی بالا، اوستانک، ویب‌کک، دوآبه، بیدک، دره آسیو، چندک‌وزت، چشیل، سرای حوض، شاخی نوروزگاه و شاخی دوکوشه.

 اقتصاد 
ساکنان روستا عمدتاً به کشاورزی، دامداری و باغداری مشغول‌اند. زردآلوهای شیرین آن، به‌ویژه انواع کندک، مایزک و میرسانچلی، معروف‌اند و از آن‌ها خشکبار سنتی به نام «اشتک» تهیه می‌شود. همچنین سیب، بِه، گلابی، شفتالو و میوه‌های دیگر نیز در باغ‌های روستا پرورش داده می‌شود.

 تاریخ و فرهنگ 
شمتوچ یکی از قدیمی‌ترین روستاهای درهٔ زرافشان است. سنگ‌نوشته‌ها و کتیبه‌هایی به زبان‌های فارسی، تاجیکی و عربی در کوه‌های اطراف آن کشف شده‌اند که قدمت آن‌ها به قرون چهاردهم تا هجدهم میلادی می‌رسد. این نوشته‌ها بازتابی از زندگی، اندیشه و باورهای مردم آن دوره‌اند.

یکی از کتیبه‌های ارزشمند، شعری از ظهیرالدین محمد بابُر، بنیان‌گذار سلسلهٔ گورکانیان هند است. او در سال ۹۰۷ هجری قمری (۱۵۰۱/۱۵۰۲ میلادی) این بیت را روی سنگی در قبرستان شمتوچ حک کرده‌است:

کافرو مردم‌شکارو یک زمان آهسته‌تر،

کآهوی بیچاره را بر تیر پیکان تاب نیست.

این بیت دعوتی است به رحم، شفقت و پرهیز از ظلم، و تاکنون به‌عنوان نماد اخلاق انسانی در حافظهٔ فرهنگی مردم باقی مانده‌است.

سنگ‌نوشته‌های شمتوچ همچنین به شخصیت‌های معنوی‌ای مانند میر شیخ شمتوچی و قاسمی شمتوچی نسبت داده می‌شوند که از عرفای برجستهٔ منطقهٔ زرافشان بوده‌اند.

 اماکن زیارتی 
در شمتوچ دو مزار معروف وجود دارد:

 مزار خواجه شیخ دهقان شمتوچی – عارف و شخصیت معنوی شناخته‌شده که با زنجیره‌های عرفای زرافشان پیوند داشته‌است. سقف این زیارتگاه با کنده‌کاری‌های چوبی سنتی، با نقش‌ونگارهای گل‌دار و رمزی تزئین شده که بازتاب زیبایی‌شناسی و ایمان گذشتگان است.
 مزار خواجه سیف‌الدین – یکی از اولیای محبوب مردم، که به تقوا و کشف‌های باطنی‌اش شهرت دارد. دیوارهای این زیارتگاه با گچ‌بری‌های هنرمندانه و سقف آن با کنده‌کاری چوبی تزیین شده‌است.

 شخصیت‌های برجسته 

 مخدالدین علیم‌پور – روزنامه‌نگار و عکاس برجستهٔ تاجیک
 خواجه‌محمد عمرُف – دکترای علوم اقتصادی
 حمزه کمال – تاریخ‌دان، استاد دانشگاه، دکترای تاریخ و چهرهٔ فرهنگی شناخته‌شده
 میرزا نصرالدین – نویسنده، مهندس و عضو اتحادیه نویسندگان تاجیکستان

 آیین‌ها و جشن‌ها 
مردم شمتوچ آیین‌های کهن و سنتی را گرامی می‌دارند. جشن‌های نوروز، عید فطر و عید قربان با شکوه و شادی برگزار می‌شوند. هنگامی که خورشید پشت کوه شاخی نوروزگاه غروب می‌کند، نشانه‌ای است برای آغاز آماده‌سازی برای نوروز.

 منابع 

 اَخرُر مختارُف. «سنگ هم دلی دارد». – دوشنبه، ۱۹۹۹
 حمزه کمال. «تاریخ مزارات شمال تاجیکستان». – دوشنبه: انتشارات "دوشنبه"، ۲۰۰۵
 حمزه کمال. «История мазаров северного Таджикистана». – دوشنبه: Деваштич، ۲۰۰۵
 علیم‌پور، مخدالدین
 کمال، حمزه

 منابع 

رده:جماعت‌های تاجیکستان
رده:جماعت‌های ولایت سغد
رده:مناطق مسکونی در تاجیکستان
رده:مناطق مسکونی در ولایت سغد