طب سنتی ایرانی

طب سنتی ایرانی یا پزشکی سنتی ایران، یکی از قدیمی‌ترین اشکال طب سنتی است. آنچه طب سنتی ایرانی نامیده می‌شود درواقع از طب ساکنان قدیم فلات ایران، طب بین‌النهرین، طب اسلامی و مجموعه‌ای از باورهای شفاهی دربارهٔ طب تشکیل شده است.نفیسی، ابوتراب. ۱۳۶۲. طب سنتی ایران: مجموعه مقالات دربارهٔ طب سنتی ایران، تهران: مؤسسهٔ مطالعات و تحقیقات فرهنگی؛ ص ۳۶.

 انجمن علمی طب سنتی ایران 
انجمن علمی طب سنتی ایران سازمانی غیردولتی است که در راستای اساسنامه مشترک انجمن‌های علمی وزارت بهداشت فعالیت می‌نماید که در سال ۱۳۸۶ به جمع انجمن‌های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی پیوست. این انجمن تنها نهاد علمی و قانونی غیردولتی مورد مشورت پیرامون موضوعات تخصصی طب سنتی در ایران است. گروه هدف و اعضای آن، فارغ التحصیلان رشته‌های طب ایرانی، داروسازی سنتی و تاریخ پزشکی هستند.

 دانشکده طب سنتی ایرانی 
مقدمات راه‌اندازی و تصویب رشته طب سنتی در سال ۱۳۸۵ در وزارت بهداشت فراهم گردید.
بندانگشتی|یک دانشکده طب سنتی در تهران
چهار دانشگاه علوم پزشکی تهران، علوم پزشکی شهید بهشتی، علوم پزشکی ایران و شاهد برای جذب دانشجو اعلام آمادگی کردند. نخستین بار در ایران دانشکده طب سنتی تهران در دانشگاه علوم پزشکی تهران در سال ۱۳۸۶ افتتاح شد.
تاکنون ۱۰ دانشکده طب سنتی ایرانی در کشور فعال شده است.

 دانشکده‌های طب سنتی ایرانی 
ردیفنام دانشکدهدانشگاه مادرشهرسال تأسیسوبگاه۱ دانشکده طب سنتی تهراندانشگاه علوم پزشکی تهرانتهران۱۳۸۶۲ دانشکده طب سنتی شهید بهشتیدانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتیتهران۱۳۸۶۳ دانشکده طب ایرانی شاهددانشگاه شاهدتهران۱۳۸۶۴ دانشکده طب سنتی ایرانی کرماندانشگاه علوم پزشکی کرمانکرمان۱۳۹۰۵ دانشکده طب سنتی اردکاندانشگاه علوم پزشکی یزداردکان۱۳۹۰۶ دانشکده طب ایرانی بابلدانشگاه علوم پزشکی بابلبابل۱۳۹۱۷ دانشکده طب سنتی تبریزدانشگاه علوم پزشکی تبریزتبریز۱۳۹۱۸ دانشکده طب ایرانیدانشگاه علوم پزشکی ایرانتهران۱۳۹۴۹ دانشکده طب سنتی قمدانشگاه علوم پزشکی قمقم۱۳۹۶۱۰ دانشکده طب سنتی و مکمل مشهددانشگاه علوم پزشکی مشهدمشهد۱۳۸۹

 سلامتکده طب سنتی 
سلامتکده، درمانگاه تخصصی طب سنتی است که خدمات طب سنتی شامل تدابیر حفظ تندرستی، روش‌های دستی (مانند حجامت و فصد)، و درمان‌های دارویی را ارائه می‌دهد؛ بنابراین افراد می‌توانند پیش از ابتلا به بیماری‌ها نیز با مراجعه به این مراکز، خدمات مشاوره ای لازم را دریافت کنند تا سلامت روح و جسم افراد جامعه حفظ شده و ارتقا یابد.
در سلامتکده‌ها با مراجعان پیرامون مسایلی نظیر شیوه غذا خوردن، رژیم غذایی، ساعت خواب، مقدار خواب، مزاج و دیگر مسایل مرتبط با سلامت آنان
گفت و گو می‌شود.
از جمله مهم‌ترین این مسایل، مزاج‌شناسی و خودشناسی است که اگر به خوبی انجام شود؛ افراد خود به این نتیجه می‌رسند که با چه مواردی می‌توانند به آرامش یا توان بیشتر بدنی برسند. همچنین خدماتی مانند ماساژ، بادکش، حجامت، فصد
و زالو درمانی نیز تحت نظر متخصصان طب ایرانی و زیر نظر پزشک (غیرخودسرانه) در این
مراکز انجام می‌شود.
یک محور مهم فعالیت سلامتکده‌ها، ارائه خدمات استفاده از گیاهان دارویی است. پزشکان متخصص طب ایرانی که اغلب در سلامتکده‌ها مشغول به کار
هستند؛ بر تداخلات گیاهان دارویی، دوز مصرفی آن‌ها، نحوه ترکیب و نحوه اثربخشی این
گیاهان به واسطه مطالعه و آموزش‌های لازم مسلط می‌شوند و به مردم مشاوره می‌دهند.

در سلامتکده یک داروخانه گیاهی وجود دارد که گیاهان آن در دانشکده داروسازی و همچنین در مرکز ساخت داروهای گیاهی طب سنتی ساخته می‌شود و
لازمه به کارگیری آنها شرح حال‌گیری کامل و توجه به عملکرد اعضای مختلف بدن است
که ممکن است از گیاهان دارویی متأثر شوند.
بندانگشتی|یک سلامتکده در اصفهان

با توجه به اینکه این فرایند با نظارت داروسازان سنتی انجام
می‌شود، دوز آن و همچنین نبود آلودگی به فلزات سنگین و قارچ و دیگر باکتری‌های مضر
چک می‌شود و با نظر پزشک و متخصص داروسازی، دارو توزیع می‌شود. به عبارت دیگر نخستین و مهم‌ترین گام در سلامتکده
ها، مشاوره‌های سبک زندگی است.
بندانگشتی|یک سلامتکده در فسا استان فارس

 آیین‌نامه تأسیس سلامتکده طب سنتی 
کلیات و مستندات قانونی:
این آیین‌نامه در سال ۱۳۹۱ توسط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی بر اساس قوانین مرتبط با امور پزشکی و دارویی (مصوب ۱۳۳۴ و اصلاحات بعدی) و قانون تشکیل وزارت بهداشت (۱۳۶۴) تدوین شده است. هدف آن، ساماندهی فعالیت سلامت‌کده‌های طب سنتی ایرانی و ارائه خدمات مبتنی بر اصول این طب است.

۲. تعاریف کلیدی:
سلامت‌کده: مؤسسه‌ای است که خدمات طب سنتی شامل تدابیر حفظ تندرستی، روش‌های دستی (مانند حجامت و فصد)، و درمان‌های دارویی را ارائه می‌دهد.
پروانه‌های قانونی: شامل پروانه بهره‌برداری و مسئول فنی است که توسط معاونت درمان دانشگاه صادر می‌شود.

۳. شرایط متقاضیان تأسیس:
متقاضیان حقیقی باید حداقل یک پزشک در ترکیب مؤسسان داشته باشند.
متقاضیان حقوقی (مانند دانشکده‌های طب سنتی) نیز می‌توانند با رعایت ضوابط اقدام کنند.

۴. مراحل تأسیس و بهره‌برداری:
ارائه درخواست به معاونت درمان دانشگاه.
اخذ موافقت اصولی و سپس پروانه بهره‌برداری.
رعایت استانداردهای فضا، تجهیزات، و پرسنل قبل از شروع فعالیت.

۵. ضوابط پرسنلی:
مسئول فنی باید دارای مدرک تخصصی طب سنتی باشد.
حضور پزشکان، پرستاران آموزش‌دیده، و کادر اداری الزامی است.
پرسنل نباید همزمان در مراکز دیگر مشغول باشند.

۶. ضوابط ساختمانی و تجهیزاتی:
حداقل ۱۲۰ متر مربع فضای فیزیکی با بخش‌های مجزا (اتاق معاینه، حجامت، احیاء، و …).
رعایت اصول بهداشتی (کف و دیوارهای قابل شستشو، سیستم دفع پسماند، و …).
داروخانه طب سنتی (در صورت نیاز) با حداقل ۲۴ متر مربع فضای اختصاصی.

۷. پروانه و نظارت:
پروانه بهره‌برداری برای ۵ سال صادر می‌شود و تمدید آن منوط به رعایت مقررات است.
نظارت بر سلامت‌کده‌ها بر عهده معاونت درمان دانشگاه است.

۸. تخلفات و جرایم:
ارائه خدمات بدون پروانه یا نقض ضوابط، مشمول مجازات قانونی و تعطیلی مرکز است.
تبلیغات گمراه‌کننده یا استفاده از عناوین غیرمجاز ممنوع است. سلامتکده طب ایرانی دانشگاه علوم پزشکی تهران با دیدگاه «حفظ سلامتی مقدم بر درمان» و «تمرکز بر اصلاح سبک زندگی و غذا درمانی» نخستین بار در سال ۱۳۸۶ در دانشکده طب ایرانی ایجاد شدند. در سال ۱۳۹۳ همزمان با تصویب برنامه چهارساله دانشکده طب ایرانی در هیئت رئیسه دانشگاه، مقرر شد سلامتکده جامع طب ایرانی به عنوان مرکز اصلی آموزشی، پژوهشی و درمانی طب ایرانی دانشگاه با رویکرد توسعه کیفی خدمات دانشکده ایجاد شود و سایر درمانگاه‌های تخصصی طب ایرانی تحت سرپرستی سلامتکده جامع طب ایرانی به فعالیت خود ادامه دهند.

 تعداد سلامتکده‌ها 
هم‌اکنون ۵۶ سلامتکده طب سنتی ایرانی در ایران فعال هستند که میزبان ۹۲ داروسازی سنتی در داروخانه‌های طب سنتی بوده همچنین ۵۶ داروی گیاهی سنتی هم تحت پوشش بیمه قرار گرفته است.

 بنیاد اساسی 

مزاج، بنیاد اساسی پزشکی سنتی ایران است. پزشکان قدیم با ممارست و تبحری که در شناختن مزاج‌ها داشتند، دخالت وضع مزاجی را، از موی سر تا ناخن پا (مقاله دوم خفی علایی) در هر یک از بیماری‌ها رصد کرده و معیار تشخیص و درمان کلیه بیماری‌ها را، توجه به مزاج اصلی و عارضی بیماران قرار داده بودند. به علتِ همین تمرین مداوم، منشأ اختلالات و عوارض بدن را به سهولت درمی‌یافتند. در کتب طب قدیم، فصول و ابواب مفصل جداگانه‌ای در خصوص این علایم تحت عنوان سوء مزاج سرد و سوء مزاج گرم شرح داده شده است اما کلاسوء مزاج دو گونه است: ۱- ساده (سازج). ۲- مادی.http://www.ctii.ir/learning/science/47-temperسوء  مزاج به جرات می‌توان گفت: به همان سهولتی که امروز پزشکی جدید بیماری پرکاری تیروئید را تشخیص می‌دهد، آنان بی‌کفایتی‌های خفیف تیروئید را تشخیص می‌دادند.
علت موفقیت پزشکان قدیم در تشخیص و درمان بیماری‌ها، طبقه‌بندی امراض بر اساس مزاج، گرمی و سردی و به اصطلاح پزشکی جدید (ازدیاد و نقصان میزان سوخت‌وساز پایه) بود 

 داروشناسی 

در پزشکی سنتی، از تمامی عناصر موجود در طبیعت اعمّ از: گیاهی، معدنی و حیوانی برای اعاده اعتدال مزاج استفاده می‌شود. رعایت حال کبد بیمار از اصول اساسی تجویز دارو است.

بیماری که با غلبه یک یا چند خلط در بدن به وجود آمده است، با تخلیه و تعدیل آن‌ها رفع خواهد شد. اخلاط موجود در بدن بیمار ممکن است بر اثر تغذیه، هوای محیط و … نضج یافته و آماده دفع باشد یا ممکن است به شکل خام باشد، که برای دفع، باید با داروهای منضج تدارک شود.
داروهای منضج

هر خلطی داروی منضج خودش را دارد. برای خلط دم که مزاج آن گرم و تر است، منضجی لازم نیست و فصد و حجامت در زمان لزوم و بدون نضج، قابل انجام است. معمولاً برای صفرا سه روز، برای بلغم نه روز و برای سودای خالص پانزده روز باید داروی منضج استفاده شود. البته این اعداد بسته به اقلیم، فصول سال و گرمی و سردی هوا، جزوی قابل تغییر است.

داروهای مرکب

داروهای مرکب با نام‌های:

۱- معجون ۲- گوارشی ۳- شراب ۴- رب ۵- قرص ۶- شیاف چشمی ۷- سرمه ۸- ایارج ۹- کفلمه ۱۰- تریاق ۱۱- حبّ ۱۲- مفرح ۱۳- سنون ۱۴- لعوق ۱۵- مربا ۱۶- مرهم ۱۷- غرغره ۱۸- طبیخ ۱۹- ماءالاصول ۲۰- قی‌آور ۲۱- مسکن ۲۲- روغن ۲۳- شیاف مقعدی ۲۴- شیاف مهبلی ۲۵- اطریفل

عرضه می‌شوند.

مزاج داروها

ابن سینا توصیه‌ای اکید در تجویز دارو دارد و می‌فرماید: هرگاه بیماری با تجویز داروی تکی قابل درمان است، هرگز از چند دارو برای درمان استفاده نکن، و هرگاه چند دارو می‌توانند درمان را بر عهده گیرند، هیچوقت دست به داروهای بزرگ (معجون‌ها، ایارج‌ها) نبر.در داروهای مرکب محاسبه مزاج مرکب از کارهای سخت به‌شمار می‌رود.

 داروسازی سنتی 
داروسازی سنتی یکی از رشته‌های تخصصی داروسازی است که در زمینه استفاده از طب سنتی با کاربرد گیاهان دارویی در پیشگیری و درمان بیماریها فعالیت می‌کند. این رشته در داروخانه طب سنتی یا داروخانه گیاهی که در سلامتکده طب سنتی راه اندازی می‌شود فعالیت می‌کنند.هم‌اکنون ۹۲ داروساز سنتی در داروخانه‌های طب سنتی فعال هستند همچنین ۵۶ داروی گیاهی سنتی هم تحت پوشش بیمه قرار گرفته است.

 اشتباه مرسوم در ماهیت پزشکی سنتی 
طب، شاخه‌ای از علوم سلامت است و هدف آن حفظ صحت و ارتفاع بیماری و بازتوانی آسیب دیدگان می‌باشد. شکسته بندی، جراحی، خونگیری، توصیه‌های بهداشتی (در مسافرت و سکونت)، آرایش و… تماماً در این روش مورد بحث قرار دارند.روش‌هایی چون گیاه‌درمانی، بخاطر اشتراک در مواد دارویی، بعضاً با روش طب سنتی اشتباه می‌شوند. البته که از انواع گیاهان در درمان طب سنتی استفاده می‌شود اما گیاه درمانی یکی از زیر مجموعه‌های طب سنتی است.

 تشخیص یا بیماری‌یابی 
تشخیص بیماری در طب سنتی با در نظر گرفتن مزاج اعضا و مزاج بیمار، فصل، معاینه وضعیت روانی مراجع یا بیمار و … انجام می‌گیرد. در بیماری‌های مزمن، شغل بیمار، بیماری‌های والدین نیز تحت بررسی قرار می‌گیرد. بیماری با نشانی‌هایی که ناشی از نامعتدل بودن است، خود را نشان می‌دهد. جستجوی این علایم بسته به شکایت بیمار از بیماری خود، باید در مسیر بی‌اعتدالی‌های موجود باشد. دقت و تیزبینی پزشک قسمت اصلی تشخیص را عهده‌دار است. شرح مراحل بیماری باعث شناخت مسیر بازیابی صحت است.

 انواع بیماری 
بیماری‌ها به دو قسمت دسته‌بندی شده‌اند.
 بیماری ساده (سوء مزاج روی‌آور به اندام‌هایی که اجزاء مشابه دارند، بیماری‌های روی‌آور به اندام‌های ابزاری، سوءمزاج اندام‌های ابزاری).
 بیماری مرکب (بیماری‌های مادرزادی، بیماری‌های اندازه، بیماری‌های تعداد، بیماری‌های وضعی).

 نشانه‌شناسی 
مثال
 عفونت عامل به وجود آمدن تب است، نشانه‌های آن: تشنگی و سر درد.
 پر شدن رگ‌هایی منتهی به چشم باعث بند آمدن عنبیه است، نشانه آن: از دست رفتن بینایی.
 نزله عامل زخم ریه است، نشانه آن: سرخ شدن گونه‌ها و برکشیده شدن ناخن‌ها است.

در طب سنتی از روی‌آورها تحت عنوان عَرض نام برده و از آن به دلیل و راهنما تعبیر شده است.
تشخیص به وسیله درد
 درد در طرف راست بدن نشانه‌ای از کبد دارد و درد طرف چپ نشانه ناراحتی طحال است.
 سنگینی در عضو نشانه بیماری در اندامی است که عصب حسی ندارد یا حس خود را از دست داده است.
 کشیدگی دلیل زیاد بودن ماده بیماری و سوزناگی دلیل تندی ماده خلط است.
 رنگ سرخ ورم دلیل ماده صفرا و سختی آن دلیل سودا است.
 محل درد نیز نشانه‌ای از علت آن دارد، چنان‌که درد انگشت دست: یا از عامل قبلی است یا نشان آسیب دیدن زوج ششم عصب گردن است.

بیماری عامل بیماری

گاهی یک بیماری خود باعث بیماری دیگری می‌شود، در اینجا عَرض خودش یک بیماری جدید است و نشانه‌ها دلالت بر بیماری سابق نخواهد داشت. مانند صرع که از قولنج بروز کرده باشد. در این حالت است که دیگر نشانه‌های صرع دلالت بر قولنج ندارد و خودش بحث دیگری است.

 معیارهای مزاج‌شناسی بیماری
 رنگ چهره، مو و عوارض آن: سفیدی رنگ پوست بدن نشانه سردی مزاج و سرخی و گندم‌گونی آن نشانه گرمی مزاج است. زردی نشانه گرمی، رنگ بادمجانی (تیره بی‌روح وغیر درخشان) نشانه سردی و خشکی، رنگ گچی و سربی نیز نشانه سردی مزاج است.
 نبض بیمار
 شکل جمجمه
 پوست (گرمی، سردی، تری و خشکی) نرمی پوست نشانه رطوبت مزاج و زبری و سختی پوست نشانه خشکی مزاج است. (به شرطی که لمس‌کننده معتدل باشد یا در قیاس با پوست معتدل راجع به مزاج لمس شونده قضاوت کند).
 تراکم موهای بدن و نوع آنها: زیادی مو، رشد سریع و رنگ سیاه آن دلیل بر گرمی مزاج است. کمی مو و رنگ روشن آن دلیل بر سردی، مجعدبودن نشانه خشکی و موی صاف نشانه رطوبت است.
 جنسیت و مزاج

 پزشکان طب سنتی ایرانی 
 ابن سینا
 زکریا رازی

 جستارهای وابسته 
 نقد پزشکی جایگزین
 گیاه درمانی
 مزاج (طب سنتی)
 خلط‌های چهارگانه

 پانویس 

 منابع 
کتاب‌ها
فارسی:




















 نگاهی بر بیو شیمی مغز، سید محمود میر زمانی چاپ متعدد دانشگاه تهران شابک .۴۴۹٫۲۵۴


مجلات
انگلیسی
 سازمان جهانی بهداشت 

رده:بهداشت و درمان در ایران
رده:پزشکی سنتی آسیایی
رده:طب سنتی ایرانی
رده:طب سنتی
رده:دانشکده‌های طب سنتی ایران
رده:سلامت در ایران
رده:علم و فناوری در ایران
رده:فرهنگ فارسی