زبان اورارتویی

اورارتویی، وانیک، و (در متون کهن‌تر) چلدیان (خلدیان یا هلدیان) نام‌های رایجی هستند که برای زبانی که توسط مردم امپراتوری اورارتو در حومهٔ دریچهٔ وان به پایتختیِ شهری در نزدیکی شهر کنونیِ وان و در بلندی‌های ارمنستان که امروزه در شرق آناتولی در ترکیه کنونی زندگی می‌کردند، استفاده می‌شود.People of Ancient Assyria: Their Inscriptions and Correspondence - Page 89 by Jørgen Laessøe احتمالاً توسط اکثریت مردم اطراف دریاچه وان و امتداد دره زاب به سمت بالا مورد استفاده بوده است.Wilhelm, Gernot. 2008. Urartian. In Woodard, Roger D. (ed.) The Ancient Languages of Asia Minor. P.105. "Neither its geographical origin can be conclusively determined, nor the area where Urartian was spoken by a majority of the population. It was probably dominant in the mountainous areas along the upper Zab Valley and around Lake Van."
300px|بندانگشتی|راست|قلمرو اورارتو، ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد

نخستین اشاره‌ها به زبان اورارتویی به قرن نهم پیش از میلاد برمی‌گردد و در سال ۵۸۵ پیش از میلاد پس از سقوط امپراتوری اورارتویی متوقف می‌شود.Wilhelm, Gernot. 2008. Hurrian. In Woodard, Roger D. (ed.) The Ancient Languages of Asia Minor. P.106: "We do not know when the language became extinct, but it is likely that the collapse of what had survived of the empire until the end of the seventh or the beginning of the sixth century BCE caused the language to disappear." که باید با زبان ارمنی جایگزین شده باشد.Clackson, James P. T. 2008. Classical Armenian. In: The languages of Asia Minor (ed. R. D. Woodard). P.125. "Speakers of Armenian appear to have replaced an earlier population of Urartian speakers (see Ch. 10) in the mountainous region of Eastern Anatolia.... We have no record of the Armenian language before the fifth century AD." ممکن است در دوران حکومت هخامنشیان بوده استJ.Lendering, Urartu/Armenia article by Jona Lendering   هرچند که تنها در قرن پنجم میلادی نخستین نمونه‌های نوشته شده زبان ارمنی پدیدار می‌شود.Clackson, James P. T. 2008. Classical Armenian. In: The languages of Asia Minor (ed. R. D. Woodard). P.125. "The extralinguistic facts relevant to the prehistory of the Armenian people are also obscure. Speakers of Armenian appear to have replaced an earlier population of Urartian speakers (see Ch. 10) in the mountainous region of Eastern Anatolia. The name Armenia first occurs in the Old Persian inscriptions at Bīsotūn dated to c. 520 BCE (but note that the Armenians use the ethnonym hay [plural hayk‘] to refer to themselves). We have no record of the Armenian language before the fifth century CE. The Old Persian, Greek, and Roman sources do mention a number of prominent Armenians by name, but unfortunately the majority of these names are Iranian in origin, for example, Dādrši- (in Darius’ Bīsotūn inscription), Tigranes, and Tiridates. Other names are either Urartian (Haldita- in the Bīsotūn inscription) or obscure and unknown in literate times in Armenia (Araxa- in the Bīsotūn inscription)." آنچه مشخص است رگهٔ خاصی از زبان اورارتویی در زبان ارمنی وجود داشته و تاکنون نیز بخشی از آن حفظ شده است.

 دسته‌بندی 
250px|farme|بندانگشتی|چپ|کتیبه به خط میخی و زبان اورارتویی؛ موزه اربونی در ایروان. متن: 
اورارتویی یک زبان ارگاتیو، پیوندی است که نه با زبان‌های سامی و نه زبان‌های هند و اروپایی نزدیکی ندارد و به خانواده زبان‌های هوری-اورارتویی وابسته است که تنها هم خانواده آن زبان هوری است.The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East - Page 292 by Eric M. Meyers, American Schools of Oriental Research قواعد هر دو زبان یکی است و در هنگام صرف نام‌ها، پسوندهایی که به نام اضافه می‌شود در هر دو زبان یکسان است. در بسیاری از کتیبه‌های یافت شده در منطقهٔ امپراتوری اورارتویی با خط میخی و دبیره آشوری نوشته شده است. ادعا شده استJeffrey J. Klein, Urartian Hieroglyphic Inscriptions from Altintepe, Anatolian Studies, Vol. 24, (1974), 77-94 که اورارتویی یک الفبای جدا گانه هیروگلیفی داشته است اما این ادعا تا کنون بی‌پایه مانده است.

ایگور دیاکونوف باور دارد زبان‌های هوری-اورارتویی به زبان‌های قفقازی شمال‌شرقی (مثل لزگی و آوار و…)وابستگی دارد.The Pre-history of the Armenian People. I. M. Diakonoff

اینگونه به نظر می‌رسد که ارمنی‌ها به همان منطقه جغرافیایی مانند اورارتوها حرکت کردند. بعد از اینکه مردم کهن اورارتویی زبان ارمنی را گرفتند، داریوش پادشاه هخامنشی در کتیبه کهن بیستون نام آن منطقه را ارمنستان ذکر کرد.The history of ancient Iran: Volume 3, Part 7 - Page 73 - Richard F

 نخستین منابع 
کهن‌ترین نوشته به‌دست آمده متعلق به پادشاهی ساردوری یکم و مربوط به اواخر قرن ۹ پیش از میلاد است.Urartu - Page 65 by Boris Borisovich Piotrovskiĭ و تا سرنگونی حکمرانی اورارتویی تا ۲۰۰ سال بعد نیز این کتیبه‌ها نوشته می‌شوند.

تقریباً تا به امروز ۲۰۰ کتیبه با خط میخی و به زبان اورارتویی کشف و ثبت شده است.The international standard Bible encyclopedia - Page 234 by Geoffrey William Bromiley

در کاوش‌های صورت گرفته در گیلان دو مورد یراق اسب کتیبه دار اورارتویی از تمدن املش مربوط به پادشاهان اورارتویی به نام منوآ (۸۱۰ ق. م) و آرگیشتی اول (۷۸۱ ق. م) توسط جرج کامرون و آی. جی گلب به دست آمده است و طی حفاری‌های باستانشناسی گیلان یک کتیبه اورارتویی در منطقه تالش توسط محمدرضا خلعتبری در سال ۱۳۸۰ یافت شده است.

 نمونه زبان 

نمونه‌های زیر از ۳۷۲ کتیبه که به وسیله منوا پسر ایشپوینی نگاشته شده است، به‌دست آمده است.Вестник древней истории, № 3, 1977 г.  .

برای هر جمله نخست خود جمله سپس ریخت‌شناسی و در پایان ترجمه آورده شده است:

 dḫal-di-ni-ni uš-ma-ši-ni DIŠme-nu-a-še DIŠiš-pu-u-i-ni-ḫi-ni-še dḫal-di-ni-li KÁ (3) ši-di-íš-tú-a-li
 Ḫaldi=ni=nə ušma=ši=nə Menua=šə Išpuini=ḫi=ni=šə Ḫaldi=ni=lə KÁ šidišt=u=alə

 به خواست هالدی (حالدی)، مینوشه، شاه ائیشپون، قلعه هالدین را بنا نهاد (به خواست زندگی، منوچهر، شاه دریای نور قلعه زندگی را بنا نهاد)

 URUa-lu-di-ri-i-e (4) É.GAL ši-di-iš-tú-ni ba-du-si-e'
 Aludiri=ə É.GAL šidišt=u=nə badusi=y=ə

 برای شهر آلودیری او دژی در حد کمال ساخت.According to the interpretation in Wilhelm, Gernot. 2008. Hurrian. In Woodard, Roger D. (ed.) The Ancient Languages of Asia Minor. P.120

 dḫal-di-ni-ni uš-ma-ši-ni dḫal-di-ni-ni ba-a-u-ši-ni DIŠme-nu-a-ni DIŠiš-pu-ú-i-ni-e-ḫé i-ú LÚa-te-i-ni e-si na-ḫa-a-be KURša-ti-ru-ú-ni du-ur-ba-i-e ma-nu'
 Ḫaldi=ni=nə ušma=ši=nə Ḫaldi=ni=nə bau=ši=nə Menua=nə Išpuini=ḫə iu ate=y=n(ə)=ə esi=ə naḫ=a=bə, Šatiru=nə durbayə man=u

 زمانی که به اراده و فرمان هالدی، منوا پسر ایشپوینی، به جای پدر بالا رفت (به تاج و تخت رسید)، (سرزمین) شاتیرو سرکش بود.

 ḫal-di-ni uš-ta-a-be ma-si-ni šu-ri-e ka-ru-ni URUḫu-ra-di-na-ku-ú-ni ka-ru-ni URUgi-di-ma-ru-ú-ni ka-ru-ni KURša-ti-ru-ú-i KURe-ba-a-ni dḫal-di-ni ku-ru-ni dḫal-di-ni-e šu-ri-i ku-ru-ni '
 Ḫaldi=nə ušt=a=bə masi=nə šuri=ə, kar=u=nə Ḫuradinaku=nə, kar=u=nə Gidimaru=nə, kar=u=nə Šatiru=yə ebanə. Ḫaldi=nə kurunə, Ḫaldi-ni-yə šuri kurunə

 هالدی با سلاح خود به پیش می‌رود، هورادیناکو فتح شد، گیدیمارو فتح شد، سرزمین شاتیرو فتح شد. هالدی قدرتمند است، سلاح هالدی قدرتمند است.

  ḫa-ú-ni URUḫu-ra-di-na-ku-ú-ni URUgi-di-ma-ru-ú-ni ḫa-ú-ni KURša-ti-ru-ú-i KURe-ba-a-ni-i URUtar-zu-ʼa-a-na-a-na-ni'
 Ḫa=u=nə Ḫuradinaku=nə, Gidimaru=nə, ḫa=u=nə Šatiru=yə eban=i=yə Tarzuana-nə

 او (منوا) فتح کرد (شهرهای) هوآردیناکو، گیدیمارو، تارزوآنا از سرزمین شاتیرو.

  ku-ṭu-ni pa-ri KURbu-uš-tú-ú-e pa-ri KURma-al-ma-li-i-e'
 Kuṭ=u=nə parə Buštu=ə, parə Malmali=ə

 او رسید تا جایی که شهر بوشتو بود تا جایی که شهر مالمالی بود.

 URUḫu-ra-di-na-ku-ú-ni... a-ru-ni-e dḫal-di-še DIŠme-i-nu-ú-a DIŠiš-pu-u-i-ni-e-ḫi-ni-e'
 Ḫuradinaku=nə … ar=u=nə Ḫaldi=šə Menua=ə Išpuini=ḫi=ni=ə

 هالدی هوآردیناکو را به منوا پسر ایشپوینی داد.

 جستارهای وابسته 
 اورارتو
 هوری‌ها
 زبان هوری

 منابع 

رده:اورارتو
اورارتویی
رده:زبان‌های ارمنستان
رده:زبان‌های ایبری قفقازی
رده:زبان‌های باستانی
رده:زبان‌های پیوندی
رده:زبان‌های تاریخ آناتولی
رده:زبان‌های ترکیه
رده:زبان‌های فاعل-مفعول-فعل
اورارتویی
رده:زبان‌های منقرض‌شده آسیا
رده:زبان‌های هورواورارتویی