خلقیات ما ایرانیان

خلقیات ما ایرانیان، نام کتابی از محمدعلی جمال‌زاده است که در سال ۱۳۴۳ نوشته شد و درسال ۱۳۴۵ انتشار یافت. یک اثر انتقادی راجع به رفتار ایرانیان است که نظرات ۲۹ نفر از اروپائیان را نسبت به ایرانیان بازنشر می‌کند. نقدهای جمالزاده بر جامعهٔ ایرانی با واکنش‌های تند حکومت روبرو شد. ظاهراً پس از یک سال از انتشار کتاب از محتوای آن باخبر می‌شوند! در سال ۱۳۴۶ آن را جمع‌آوری کرده و گذرنامهٔ ایرانی نویسنده و همسرش را تا دوسال توقیف کردند.

 پیش‌زمینه 
در بهمن‌ماه ۱۳۴۲، طاهر رخشنده، مدیر مجلهٔ مسائل ایران، از نویسندگان و صاحب‌نظران دعوت کرد تا دربارهٔ «خلقیات یک ایرانی امروز» آینهٔ تمام‌نمایی فراهم کنند. یکی از جستارهای پرمایه که در تیر ۱۳۴۳ در آن نشریه به چاپ رسید، نوشتار بلندی از محمدعلی جمال‌زاده به نام «خلقیات ما ایرانیان» بود که در هشت شمارهٔ پیاپی به چاپ رسید. به دلیل لحن انتقادی، تند و صریح این نوشتار، دیدگاه‌های موافق و مخالف بسیاری از سوی اندیشمندان آن روزگار مطرح شد و گفتمان تازه‌ای را در این حوزه گشود. در سال ۱۳۴۵ خورشیدی، نشریه مذکور این جستار را به صورت کتابی مستقل منتشر کرد. . .

 محتوای کتاب 
این کتاب کندوکاوی در خصوصیت‌های اخلاقی ایرانیان است. جمال‌زاده در این اثر مجموعه‌ای از نوشته‌های برجای مانده از شرق‌شناسان و سیاحان تاریخی دربارهٔ خلقیات ایرانیان را گردآوری کرد و در پایان دیدگاه‌های شخصی خود را نیز به آن افزود. این اثر که بعدها به درخواست انتشارات فروغی به صورت کتاب درآمد، با هدف آگاه‌سازی ایرانیان نسبت به نقاط ضعف و قوت خود از نگاه غیرایرانیان تدوین شده است. مؤلف در این اثر بر رواج دروغ‌گویی میان ایرانیان تأکید ویژه‌ای دارد و با بیانی طنزآلود و رویکردی انتقادی، عادت‌های رفتاری جامعه را بدون تعارف واکاوی می‌کند؛ ویژگی خاصی که منجر شد این کتاب بیش از سایر آثار جمال‌زاده در کانون توجه قرار گیرد.

 نمونه‌هایی از متن کتاب 
جمال‌زاده در این اثر، قطعات برگزیده‌ای از نوشته‌های مورخان و جهانگردان را برای تبیین خلقیات ایرانیان گردآوری کرده است. .

 دیدگاه میرزا آقاخان کرمانی 
میرزا آقاخان کرمانی در کتاب «سی مقاله» دربارهٔ هم‌وطنان خود چنین آورده است: «کمتر کسی از اهالی ایران است که میرغضبی نداند یا ستم و تعدی نداند و ظلم و بی‌انصافی نپرورد و تمام سکنهٔ آن ویران و خرابه از طبقهٔ حکماء و وزرا گرفته تا حمال و بقال همه ستمگر و بی‌مروت و همه خونخوار و بی‌مرحمت و همه فریاد دارند که چرا ما میرغضب‌باشی نیستیم و همه می‌خواهند ظالم منفرد و حاکم مستبد و جلادباشی باشند.» .

 گزارش هنری پاتینجر 
هنری پاتینجر در مشاهدات خود می‌نویسد: «در میان خود، ایرانیان با هم‌ردیف و هم‌شأن خویش مهربان و مؤدبند ولی در مقابل برتر از خود خاضع و متواضع و نسبت به زیردستان زورگو و متکبرند. تمام طبقات وقتی که مورد مناسبی پیدا شود متساویاً خسیس و فرومایه و نادرستند… دروغ را در صورتی که موجب تسهیل انجام منظورشان باشد نه فقط مجاز بلکه خیلی هم بجا می‌دانند. از حسن‌نیت و بلندنظری و حق‌شناسی تماماً بیگانه‌اند… به نظر من ایرانی در حال حاضر منشأ هر نوع جور و شقاوت و زبونی و بیدادگری و به زور تصرف مال غیر می‌باشد.» .

 تحلیل جان مکدونالد کینر 
سر جان مکدونالد کینر دربارهٔ اخلاق ایرانیان چنین اظهار نظر کرده است: «ایرانیان چنان‌که مشهور است نژادی خوش‌سیما و مردمانی مهمان‌نواز می‌باشند و در مقابل مصائب بردباری و نسبت به بیگانگان مهربان هستند… و لکن در عوض فاقد بسیاری از صفات پسندیده‌اند چنان‌که در تمام فنون مکر و حیله و دورویی و ریاکاری ماهرند و نسبت به زیردستان شقی و غدار و در مقابل زبردستان افتاده و فروتن می‌باشند. از این گذشته مردمی هستند بی‌رحم و کینه‌خواه و حریص، فاقد ایمان و محروم از صفات قدرشناسی و شرافتمندی.» .

 مشاهدات سولتیکف، موریه و گوبینو 
در بخش‌های دیگری از کتاب، جمال‌زاده به نقل از جهانگردان و دیپلمات‌های برجسته، به واکاوی ویژگی‌هایی نظیر نفاق و دروغ‌گویی در جامعه ایران می‌پردازد. .

 گزارش الکسیس سولتیکف 
آلکسی سولتیکف، شاهزاده روسی، در سفرنامه خود با عنوان مسافرت به ایران دربارهٔ اخلاق ایرانیان چنین نوشته است: «درستی صفتی است که در ایران وجود ندارد و همین خود کافی است که این مملکت در نظر خارجیان نفرت‌انگیز بیاید. دروغ به‌طوری در عادت و رسوم تمام طبقات مردم ایران ریشه دوانیده است که اگر احیاناً یک نفر از آن‌ها رفتاری به درستی بنماید یا به قول و وعده خود وفا نماید، چنان است که گویی مشکل‌ترین کار دنیا را انجام داده است و رسماً از شما جایزه و پاداش و انعام توقع دارد.» .

 تحلیل جیمز موریه 
جیمز موریه، دیپلمات انگلیسی، بر ویژگی‌های لاف‌زنی و نفاق تأکید کرده و می‌نویسد: «در تمام دنیا مردمی به لاف‌زنی ایرانیان وجود ندارد. لاف و گزاف اساس وجود ایرانیان است. هیچ ملتی هم مانند ایرانیان منافق نیست و چه بسا همان موقعی که دارند با تو تعارف می‌کنند باید از شرشان بر حذر باشی. عیب دیگری هم که دارند دروغ‌گویی است که از حد تصور خارج است. ایرانیان لبریزند از خودپسندی و شاید بتوان گفت که در تمام دنیا مردمی پیدا نشود که به این درجه به شخص خودشان اهمیت بدهند.» .

 ریشه‌یابی ریاکاری از نگاه گوبینو 
آرتور دو گوبینو، دیپلمات و خاورشناس فرانسوی، به جای اشاره به ظواهر، به بیان علل ریاکاری ایرانیان پرداخته و می‌نویسد: «برای چه ایرانی اینقدر ریاکار شده و چرا تا این اندازه در تقدس و اظهار زهد غلو می‌نماید و حال آنکه باطناً اینقدرها مؤمن نیست… هر مذهبی که وارد ایران شود به دورویی و شک و تردید جبلی ایرانیان برخورد خواهد کرد. ایرانی ملتی است که از چند هزار سال قبل با صدها مذهب مختلف کنار آمده است و خصوصاً مسئله مذاهب پنهانی به‌طوری این ملت را شکاک و دو رنگ و بوقلمون‌صفت بار آورده است که محال است شخصی بتواند به گفتهٔ آن‌ها اعتماد نماید؛ زیرا هر چه می‌گویند غیر از آن است که فکر می‌کنند.» .

 خصوصیات ایرانیان در دیدگاه جمال‌زاده 
محمدعلی جمال‌زاده در این اثر، ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری ایرانیان را بر اساس گزارش‌های تاریخی و مشاهده‌های بیگانگان به دو دسته کلی تقسیم کرده است. .

 ویژگی‌های مثبت 
 مهمان‌نوازی
 خوش‌مشربی
 قابلیت انعطاف
 هوشمندی
 خوش‌گفتاری
 شهامت
 مهربانی
 ادب
 بردباری

 ویژگی‌های منفی 
 دروغ‌گویی
 دورویی و نفاق
 شهوت‌رانی
 لاابالی‌گری
 زورگیری
 حرص و حریص بودن
 لاف‌زنی
 رشوه خواری
 سستی شخصیت
 ساخت و پاخت کاری
 سرهم‌بندی
 تنبلی
 بی‌رحمی
 کینه‌توزی
 قدرناشناسی
 بی‌وفایی
 خودپسندی
 افتخار به تاریخ
 فریب‌کاری و زرنگی
 ستم‌پذیری و ستمگری
 نادانی
 خرافاتی بودن
 نداشتن روحیهٔ پژوهش
 ترس

 منابع و ارجاعات مؤلف 
محمدعلی جمال‌زاده در تدوین این کتاب به آرای طیف گسترده‌ای از شرق‌شناسان، جهانگردان، سفرا و مورخان استناد کرده است. او در ابتدای اثر خود، این منابع را به عنوان شاهدانی بر خلقیات ایرانیان معرفی می‌کند. .

 نویسندگان باستان و متقدم 
 آمیانوس مارسلینوس
 هرودوت
 المتنبی شاعر عرب
 علی بن حسین مسعودی
 ابن قتیبه دینوری
 عبدالله بن مقفع

 سیاحان و دیپلمات‌های اروپایی 
 ژان شاردن
 جیمز موریه
 سر جان ملکم
 کنت دو گوبینو
 هنری پاتینجر
 دکتر ژان باتیست فوریه
 آلکسی سولتیکف
 سر جان مکدونالد کینر
 ژان لارتگی

 پژوهشگران و ایران‌شناسان خارجی 
 ادوارد براون
 یوهان ولفگانگ فون گوته
 ولتر
 هنری راولینسون
 گوستاو لو بن
 پرسی سایکس
 تئودور نلدکه
 کلمان آوار
 ونسان مونتی
 هانری مارتین
 هانری گوبلو

 اندیشمندان و نویسندگان ایرانی 
 میرزا آقاخان کرمانی
 وحشی بافقی
 سدهی اصفهانی
 قائم‌مقام فراهانی
 علامه محمد قزوینی
 سید حسن تقی‌زاده
 ابراهیم خواجه‌نوری
 عارف قزوینی

 واکنش‌ها 
پس از انتشار نخستین چاپ کتاب خلقیات ما ایرانیان در سال ۱۳۴۵ خورشیدی، بازنشر آن ممنوع شد و محمدعلی جمال‌زاده مورد غضب حکومت وقت قرار گرفت و از برخی فعالیت‌های فرهنگی برکنار گردید. . اداره نگارش وزارت فرهنگ در گزارشی تند، مؤلف را به بدبینی، منفی‌بافی و استهزای تاریخ و مذهب متهم ساخت. در این گزارش آمده است که جمال‌زاده احتمالاً به دلیل واقعه قتل پدرش، جمال‌الدین واعظ اصفهانی، به فرمان محمدعلی‌شاه قاجار، قصد انتقام‌جویی از دستگاه و ملت را داشته است.

بر اساس روایت‌های تاریخی، پس از مراجعاتی به امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر وقت، وی از یکی از وزرای خود خواست تا کتاب را بررسی کند. آن وزیر پس از مطالعه گزارش داد که جمال‌زاده تنها به نقل‌قول از دیگران پرداخته و قصد اصلاح جامعه را داشته است؛ با این حال، کتاب از کتاب‌فروشی‌ها جمع‌آوری شد و گذرنامه جمال‌زاده و همسرش به مدت دو سال توقیف گردید. .

 جستارهای وابسته 
فهرست دیدگاه‌ها و تحلیل‌ها درباره خلقیات ایرانیان
ما ایرانیان
جامعه‌شناسی نخبه‌کشی
سیاحت‌نامه ابراهیم‌بیگ 
حاجی بابای اصفهانی
زرنگی در فرهنگ ایرانی
قانون‌گریزی در فرهنگ ایرانی
فساد در ایران

 منابع 
 جمالزاده، سید محمدعلی (۱۳۴۵). خلقیات ما ایرانیان، المان:نوید.
 سعید، ادوارد (۱۳۸۹). شرق‌شناسی، ترجمهٔ عبدالرحیم گواهی، تهران:دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

رده:آثار محمدعلی جمال‌زاده