شاپوردختک

شاپوردختک (پارسی میانه: Šābuhrduxtag، به معنای «دختر شاپور») یک ملکه ساسانی (بانبشن) و همسر شاهنشاه بهرام دوم (حکومت از ۲۷۴ تا ۲۹۳) در سده سوم میلادی بود. او دختر شاپور میشانشاه و نوهٔ شاپور یکم بود.او یکی از قدرتمند ترین با نفوذ ترین زنان ساسانی بود. او که از بانوان خردمند و پرتوان آن زمان بود چنان قدرت مندانه می زیست که به رغم شخصیت سنگین و وحشت آفرین موبد بزرگ کریتر، بر او نیز حکم میراند و به نام شهبانوی شهبانوان از نفوذ چشمگیری در امور دولتی بهره مند بود.
زندگی سیاسی
به نظر میرسد زمینه جانشینی بهرام دوم توسط کردیر مهیا شده بودبدینسان تحت نفوذ کردیر و با حمایت های همسرش شاپوردختک به چنین جایگاهی با وجود مدعیان سلطنت دست یافتهسودآور نیز با بروسیوس هم عقیده است وی شاپور دختک را همان دختر شاپور اول میداند و بر این باور است که وی از زنان پرنفوذ دربار بوده و در انتصاب بهرام دوم به پادشاهی نقش داشته استهمچنین امتیازاتی که به کردیر در دوران بهرام دوم اعطا گردیده نیز میتواند نشات گرفته از این کار باشد. دو دیگر آن که وی با اتکا به همسرش شاپوردختک توانسته از این پیروزی بهره مند گرددتصویر شاپوردختک همسر بهرام دوم در سکه ها نیز از جایگاه والای وی در پادشاهی بهرام حکایت دارد.

بهرام دوم نخستین و تنها شاه ساسانی است که تصویر همسرش را در کنار خود بر سکه ها ضرب کرد و همان طور که پیشتر نیز به آن اشاره کردیم این موضوع به احتمال فراوان در ارتباط مستقیم با رویدادهای آغاز فرمانروایی او بود نگرانی وی از تهدیدات داخلی که در قالب شورش یا کودتای اعضای خاندان سلطنتی همواره وجود داشت و همچنین فشاری که از جانب رومیان با تسخیر تیسفون بر او وارد میشد باعث شد تا هر چه سریعتر به فکر انتخاب جانشین بیفتد.با توجه به رویدادهای پیش آمده برای بهرام دوم و اهمیت برگزیدن جانشینی مشروع میتوان زمان بندی ضرب چهار گروه از سکه های او را اینچنین دانست الف. سکه های بهرام با تصویری از خود او و به تنهایی میبایست مربوط به سالهای نخست فرمانروایی او یعنی میان ۲۷۷-۲۷۴م باشند. ب. به نظر میرسد ضرب سکه های مشترک به همراه شهبانو شاپوردختک پس از انتقادها به نحوه به قدرت رسیدن او و صرفاً جهت دادن مشروعیت به مقام شاهی بهرام بوده باشد. در سکه های دو نفره بهرام دوم و ملکه نام او «شاپوردختک، (شهبانوی شهبانوان ) درج شده استبا توجه به سن و سال بهرام دوم در هنگام بر تخت نشینی احتمال این که او به ویژه از شاپور دختگ فرزندی داشته به حداقل میرسد. این موضوع را سکه های سه نفره بهرام، شهبانو و بهرام سوم تأیید میکنند چهره بهرام بر روی برخی از آنها کودک خردسالی را نشان می دهد که نمیتواند بیش از هفت تا ده سال داشته باشد. نکته بسیار مهم و پر اهمیت نهفته شده در این نمونه سکه های بهرام دوم اعلام ولیعهدی شاپور دختگ بر پشت سکه ها می باشد و این مطلب می تواند بیانگر جایگاه ویژه شهبانوی ساسانی در دربار نه تنها برای شخص بهرام، بلکه نفوذ و اعتباری که میان اشراف و بزرگان داشته باشد. با این که تصویر بهرام سوم بر وری سکه ضرب شده اما در پشت سکه این شاپوردختک است که نماد ولیعهدی دارد. سکه ها بهرام دوم و در روبه رو ولیعهدش بهرام سوم را به تصویر کشیده انداز آنجا که هم سن و سال بهرام سوم در این نمونه ها کمی بالغ تر و به گونه ای نوجوان ترسیم شده از طرفی نماد ویژه ولیعهدی نیز بر تاج حیوانی شکل و پشت سکه ها در بالای سر او نقش بسته میتوان این زمان را اعلام رسمی ولیعهدی بهرام سوم و هم زمان با حکومتش بر سکستان بدون نیاز به سرپرستی مادرش شاپور دختک و احتمالاً میان سال های ۲۸۸-۲۹۳م تاریخ گذاری کرد.

نگاره کند نقش رستم:حضور شاپوردختک در کنار بهرام دوم نشان دهنده جایگاه و ذی نفوذ بودن این بانو برای ایجاد مشروعیت سلطنت بهرام دوم نسبت به سایر رقبا وی باشد    

 زندگی‌نامه 
شاپوردختک تنها دختر شاپور  برای ایجاد مشروعیت سلطنت بهرام دوم نسبت به سایر رقبا وی باشد. برای ایجاد مشروعیت سلطنت بهرام دوم نسبت به سایر رقبا وی باشدمیشانشاه، پسر شاهنشاه شاپور یکم و فرمانروای میشان، بود. مادر شاپوردختک دینگ نام داشت. او دارای برادران بسیاری به نام‌های هرمز، هرمزک، اودابخت، بهرام، شاپور و پیروز بود. او احتمالاً در میشان که پدرش آن را اداره می‌کرد، بزرگ شده‌است. در سال ۲۶۰ پدرش درگذشت و احتمالاً دینگ به عنوان فرماندار میشان جانشین وی شد.

در سال ۲۷۴ پسرعموی شاپوردختک، بهرام دوم، بر تخت نشست و کمی بعد با او ازدواج کرد. شاپوردختک سپس عنوان بانبشنان بانبشن به معنای «ملکه ملکه‌ها» را دریافت کرد. در حدود سال ۲۸۱، برادرش هرمز بر بهرام دوم شورید و مورد حمایت ساکنان شرق ایران، از جمله گیلان، قرار گرفت. شورش هرمز سرانجام در حدود سال ۲۸۳ سرکوب شد و او نیز کمی بعد به دستور بهرام دوم اعدام شد. به دستور بهرام دوم، پسرش بهرام سوم نیز به عنوان فرماندار سکستان گماشته شد.

شاپوردختک در نقش برجسته‌هایی در کنار بهرام دوم به تصویر کشیده شده‌است. یکی از این نقش برجسته‌ها در سرمشهد در جنوب کازرون قرار دارد که بهرام را به عنوان یک شکارچی به تصویر کشیده که در حالی که شمشیر خود را به سوی دیگری می‌اندازد، شیری را به قتل رسانده‌است. شاپوردختک دست راست او را به نشانه حفاظت نگه داشته در حالی که کرتیر و یک چهره دیگر، احتمالاً یک شاهزاده، در حال تماشا هستند. این چشم‌انداز چندین معنا و مفهوم استعاره‌ای دارد و تصور می‌شود که به احتمال زیاد قرار است یک نمایش سلطنتی ساده دلیرانه را هنگام شکار در زندگی واقعی به تصویر بکشد. نقش برجسته دیگری در نقش رستم، بهرام دوم را ایستاده به تصویر می‌کشد در حالی که خانواده و همراهانش او را فرا گرفته‌اند؛ در سمت چپ او شاپوردختک، یک شاهزاده، ولیعهد بهرام سوم، کرتیر و نرسه مجسم شده‌اند. در راست او نیز بابک و دو بزرگ دیگر قرار دارند.

بهرام دوم همچنین سکه‌های بسیاری را با تصویر خودش، شاپوردختک و بهرام سوم ضرب کرده‌است. شاپوردختک روی این سکه‌ها کلاه‌هایی با شکل‌های مختلف، گراز، شیردال، اسب یا عقاب، پوشیده‌است. گرچه معنای دقیق این امر مشخص نیست. به نظر می‌رسد او هنوز در زمان مرگ شوهرش در سال ۲۹۳ زندگی می‌کرده و احتمالاً چند سال بعد درگذشته است.

 نگارخانه 

 پانویس 

 منابع 







رده:اهالی ایران در سده ۳ (میلادی)
رده:زادگان سده ۳ (میلادی)
رده:سال درگذشت نامشخص
رده:شاهدخت‌های ساسانی
رده:شهبانوهای ساسانی