توسل

توسُّل () به معنی یافتن وسیله‌ای برای نزدیکی به چیزی و برای دست یافتن به منظوری خاص است (عملی که ما را به خواسته خود نزدیک می‌کند). توسُّل در مفاهیم اسلامی، نزدیکی با خداوند است و ارتباط نزدیکی با مبحث شفاعت دارد. توسل به این معنی نزد شیعیان، صوفیان و بعضی اهل سنت مورد پذیرش و نزد عده‌ای دیگر از شیعه، اهل سنت و سلفیان رد می‌شود. و این گروه توسل را از «وسیله»، به معنای تقرّب جستن به غیرجایز نمی‌دانند.لسان العرب، ج ۱۵، ص ۳۰۱، «وسل». هر دو گروه برای حقانیت خود شواهدی از قرآن و حدیث ذکر کرده‌اند در ظاهر قرآن و حدیث شواهدی دال بر توسل و ردّ آن هر دو وجود دارد که مذاهب اسلامی با تفاسیر متفاوت و تجمیع برداشت‌ها به یک دیدگاه کلامی مشخص و متفاوت می‌رسند.

واژه شناسی
توسل یک کلمه عربی است که از اسم مصدر «وسیله» گرفته شده است و به معنای «نزدیکی، قرب و همسایگی» است.

کلمه «وسیله» دو بار در قرآن در آیات [5:35] و [17:57] آمده است.

این کلمه به عنوان «وسیله ای که می‌توان برای نزدیکی به خدا از آن استفاده کرد» ترجمه شده است. بنابراین، معنای معمول توسل، استفاده از وسیله برای نزدیکی به خدا است.

در  فرهنگ لغت اسلام آکسفورد توسل اینگونه معنا شده است:
«درخواست کمک از یک واسطه معنوی هنگام درخواست کمک الهی. در تفاسیر محافظه‌کارانه، فقط محمد می‌تواند از طرف انسان‌ها نزد خدا شفاعت کند زیرا اسلام می‌آموزد که هر مؤمنی دسترسی مستقیم به خدا دارد. در تصوف و عرف عامه، اغلب از اولیاء یا افراد مقدس درخواست شفاعت می‌شود. برخی از جنبش‌های اصلاحی با درخواست شفاعت مخالفند.»

 توسُّل در اسلام 
توسل، به عنوان یکی از آداب اصلی دعاها، نقش کلیدی در اجابت آنها دارد.
این توافق در میان متکلمان مسلمان وجود دارد که وسیله (توسل) مفاهیم قابل قبولی برای نزدیک شدن به خدا است، اما آنها نمی‌توانند در مورد اینکه چه نوع وسیله‌ای یا توسلی مجاز است، اتفاق نظر داشته باشند. طبق توافق اصلی، مردم می‌توانند با استفاده از این وسایل مجاز مانند عمل نیک خود (نماز، دعا، روزه و تلاوت قرآن و...) به خدا نزدیک شوند و او را بخوانند.
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خدا بترسید و برای تقرب به او وسیله بجویید و در راه او جهاد کنید، باشد که رستگار شوید.» (مائده: 35). راغب اصفهانی و سید محمدحسین طباطبایی هر دو معتقدند که وسیله به معنای رسیدن به هدفی خاص از طریق میل، رغبت و اراده است و در واقع وسیله به سوی خدا به معنای پیروی از راه او با علم و عبادت از طریق پایبندی به شریعتاست.

اما در مورد تقرب به خدا از طریق شخص محمد و کرامت او یا سایر مسلمانان پرهیزگار پس از مرگ آنها اختلاف نظر وجود دارد.
قرآن می‌گوید: «اگر آنها وقتی به خود ستم می‌کردند، نزد تو می‌آمدند و از خدا طلب بخشش می‌کردند و پیامبر برای آنها طلب بخشش می‌کرد، خدا را توبه‌پذیر و مهربان می‌یافتند.» (نساء، 4:64)
حدیثی که بارها در تأیید این مطلب نقل شده، حدیثی است که از عثمان بن حنیف در مورد مرد نابینایی نقل شده است که مسلمانان معتقدند از طریق این فرآیند شفا یافته است. حدیث به شرح زیر است:

دیدگاه اهل سنت
در دیدگاه اهل سنت بخش‌های مختلفی از زندگی محمد، شفاعت او را برای اصحابش به تصویر می‌کشد، که عمدتاً از خدا طلب بخشش گناهان آنها (استغفار) را می‌کند. به عنوان مثال، عایشه روایت می‌کند که او اغلب شب‌ها آرام از کنار او می‌رفت تا به قبرستان بقیع برود تا از خدا برای مردگان طلب بخشش کند. به همین ترتیب، استغفار او در نماز میت ذکر شده و اثربخشی آن توضیح داده شده است.
علاوه بر شیعیان تمام فرقه های اهل سنت شافعی، مالکی، حنفی و حنبلی، بر جواز توسل چه در زمان حیات محمد و چه پس از مرگ او اتفاق نظر دارند. علمای اسلامی سوری، صالح النعمان، ابوسلیمان سهیل الزبیبی و مصطفی بن احمد الحسن الشاطی حنبلی الاثری الدمشقی، نیز به همین ترتیب فتواهایی در حمایت از این عمل صادر کرده‌اند.

جلال‌الدین سیوطی در کتاب خود «تاریخ خلفا» نیز از دعای خلیفه عمر برای باران پس از مرگ محمد و توسل او به محمد را در آن زمان خبر می‌دهد. صحیح بخاری وضعیت مشابهی را اینگونه روایت می‌کند: "هرگاه خشکسالی می‌شد، عمر بن خطاب به وسیله عباس بن عبدالمطلب از خداوند طلب باران می‌کرد و می‌گفت: «خداوندا! ما از پیامبرمان می‌خواستیم که از تو باران بخواهد و تو به ما می‌دادی. اکنون از عموی پیامبرمان می‌خواهیم که از تو باران بخواهد، پس به ما باران بده.» و به آنها باران داده می‌شد."(صحیح بخاری، کتاب ۵۷، حدیث ۵۹)

در جنوب آسیا، سنی‌های بریلوی از توسل حمایت می‌کنند در حالی که دیوبندی ها و وهابی‌ها با توسل مخالفند.

 دیدگاه شیعه 

در عقاید شیعه توسل به معنی یافتن وسیله‌ای برای نزدیکی به خداوند است و ارتباط نزدیکی با مبحث شفاعت دارد. توسل در میان شاخه‌های مختلف مسلمانان در طی قرون گذشته رواج داشته، ولی در میان شیعیان و صوفیان از اهمیت بیشتری برخوردار است. از قرن هشتم هجری قمری، انتقادات سلفیان از توسل درگیری‌هایی را بین آنان و شیعیان و اهلِ سنّتِ معتدل به وجود آورده‌است.
شیعیان همچنین در طول دعای توسل، نام محمد و اهل بیت را می‌خوانند و از آنها به عنوان شفیعان نزد خدا استفاده می‌کنند. علمای شیعه در توجیه توسل، به آیات قرآنی مانند  ۱۲:۹۷ و ۱۲:۹۸ استناد می‌کنند.
شیعیان توسل از طریق پیامبران و امامان را وسیله ای برای تقرب به درگاه خدا می‌دانند. شیعیان توسل را بدعت و شرک نمی‌دانند. طبق اصول آنها، وقتی توسل حرام است که مردم توجه نکنند که این وسایل توسط خداوند خلق شده‌اند و اثر آنها از او صادر می‌شود.
مسلمانان شیعه همچنین قبر امامان شیعه و پیامبران الهی را زیارت می‌کنند و آن را وسیله‌ای برای تقرب به خداوند می‌دانند.

 جستارهای وابسته 
 شفاعت
 مغلطه توسل به اکثریت
 توسل به نتیجه‌ها

 پانویس 

رده:اصطلاحات اسلامی
رده:تشیع
رده:تصوف
رده:دعا در اسلام
رده:قرآن
رده:نماز (اسلام)
رده:واژه‌ها و عبارت‌های قرآنی