دائرةالمعارف‌های قدیمی ایران و اسلام

کتاب‌های دانشنامه‌ای (دایرة المعارف) قدیمی ایران و اسلام

 نام دانشنامه  نویسنده  زمان و دوره نگارش  زبان  توضیحات دین‌کرد (دینکرت، دانشنامهٔ مَزْدَیَسْنی، درسنامهٔ دین مزدایی (زرتشتی)) (زندآکاسیه)  آذرفَرْنْبَغ ِ فرخزادان و آذربادِ امیدان  سده ۲ و ۳ (اواخر دوره ساسانیان و اوایل دوره اسلام)  زبان پارسی میانه (زبان پهلوی)  در ۹ نسک (جلد)، دربارهٔ الهیات، فلسفه، اسطوره‌شناسی، علم کلام، عرفان، اخلاق، آداب دینی، زندگانی زرتشت، پیدایش جهان، سزاشناسی (حقوق)، سیاست، شهرداری و کشورداری، منطق، ریاضیات، هندسه، فیزیک، اخترشناسی، پزشکی، و دانش‌ها و شاخه‌های دیگر، تاریخ ادبیات مزدیسنا دایرةالمعارف ابن قتیبه (عیون الخبار)  ابن قتیبه دینوری سده ۳ ق. عربی  نخستین دایره‌المعارف شناخته شده به زبان عربیفرهنگنامه‌ها: مفاتیح‌العلوم: کلید دست‌یابی به دانش گذشتگان ، جزیره دانش، دربارهٔ قدرت، جنگ، شرافت، غذا، زن رساله اخوان الصفا (خلدان الوفا) گروهی از حکما و دانشمندان ایرانی در شهر بصره (انجمن فلسفی اخوان‌الصفا) نیمه اول سده ۴عربی؟دربارهٔ علوم فلسفی نزدیک به حکمت یونانی و اسلام احصاء العلوم  ابونصر فارابی سده ۴ ق. (بین سال‌های ۳۷۶-۳۷۲ ق.) عربی؟  دربارهٔ تقسیم انواع علوم (علوم لسانی، علم منطق، علم ریاضیات، علم الهیات، علوم مدنی) مفاتیح‌العلوم (کلیدهای دانش)  ابوعبدالله خوارزمی نیمه دوم سده ۴ عربی؟  در شرح لغات علمی دانشنامه علائی ابن سینا  سده ۵ فارسی در پنج علم منطق، طبیعیات (علم زیرین) هیئت، موسیقی و علم آنچه بیرون طبیعت است (علم برین)، می‌شود. در این دانشنامه ابن سینا تا جای ممکن واژه‌های فارسی به کار برده‌است. کتاب شفا ابن سینا  سده ۵ عربی  دربارهٔ فلسفه و منطق قانون در طب ابن سینا  سده ۵ عربی  دربارهٔ طب عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات (عجایب‌نامه، جام گیتی‌نمای)  محمد بن محمود بن احمد طوسی سده ۶  فارسی در ده رکن و قانون، دربارهٔ عجایب و غرایب دنیا (شامل پاره‌ای حکایات تاریخی، مخلوط با قصه‌ها و اساطیر) جام جهان‌نمای (ترجمهٔ التحصیل)  بهمنیار بن مرزبان آذربایجانی ؟  ترجمه از عربی به فارسی  نزهت‌نامه علایی  شهمردان بن ابی‌الخیر رازی  سده ۶  فارسی؟  در علوم طبیعی ذخیره خوارزمشاهی  اسماعیل گرگانی (جرجانی)سده ۶ (دوره خوارزمشاهیان) فارسی ۴۵۰٬۰۰۰ کلمه، دربارهٔ طب فرخ‌نامه ابوبکر جمالی یزدی  سده ۶   در علوم طبیعیجامع العلوم  ستینی  فخر رازی سده ۷ ؟  ۶۰ علم مورد بحث قرار گرفته‌است. درةالتاج  قطب‌الدین شیرازی سده ۸  فارسی  فلسفه، منطق، حکمت، ریاضیات، الهیات نزهة القلوب  حمدالله مستوفی  سده ۸  فارسی؟  در جغرافیا دانشنامه جهان  غیاث‌الدین امیران حسینی اصفهانی  سده ۹  فارسی در فلسفه و علوم طبیعی نفائس الفنون فی عرایس العیون  شمس‌الدین آملی سده ۹؟  زندگی‌نامه‌نویس و دایرةالمعارف نویس مفتاح السعادت  طاش کبری (با ملیت عثمانی)  سده ۱۰؟  کساف الصطلاحات الفنون  علی تهانقی سده ۱۲؟  مخزن الفواید  فائق دهلوی ؟ ؟  جامع العلوم   ابن فریغون ؟ ؟ 

 جستارهای وابسته 
 فهرست دانشنامه‌های فارسی

 منبع 

 کتاب مرجع شناسی،  تألیف دکتر نورالله مرادی، انتشارات فرهنگ معاصر

رده:کتاب‌های ایرانی
رده:دانشنامه‌ها
رده:فهرست‌های کتاب‌ها