آلبرت حورانی

آلبرت حبیب حورانی (هورانی) (انگلییسی Hourani, Albert Habib) (۱۹۱۵–۱۹۹۳) (۱۲۹۴ تا ۱۳۷۱) تاریخ‌نگار لبنانی‌تبار بریتانیایی بود که در تاریخ و مطالعات خاورمیانه تخصص داشت. او در منچستر از والدینی مهاجر از مرجعیون لبنان زاده شد. خانواده‌اش از ارتدوکس شرقی به پروتستانیسم گرویدند و خود آلبرت بعدها کاتولیک شد. پس از تحصیل در مدرسه میل‌هیل و کالج مگدالن آکسفورد، در ۱۹۳۶ با رتبه اول فارغ‌التحصیل شد و استادش همیلتون گیب نقش مهمی در شکل‌گیری دیدگاهش داشت. او از ۱۹۴۸ زندگی علمی خود را آغاز کرد و در مؤسسات برجسته‌ای چون آکسفورد، هاروارد، شیکاگو و دانشگاه آمریکایی بیروت تدریس نمود. هورانی استاد نسل مؤثری از مورخان خاورمیانه بود و بر پژوهش‌های غرب درباره جهان عرب اثر ژرف نهاد. از آثار مهمش می‌توان به تاریخ مردمان عرب و تفکر عربی در عصر لیبرال اشاره کرد. جایزهٔ معتبر «آلبرت هورانی» در مطالعات خاورمیانه به نام اوست.

 پیش‌زمینه و تحصیلات 
آلبرت در شهر منچستر انگلستان زاده شد. پدر و مادر او، «فدللو هورانی» و «سومایا راسی»، مهاجرانی بودند از شهر «مرجعیون» در جنوب لبنان. پدرش فدللو در «کالج پروتستان سوریه» تحصیل کرده بود و سپس به‌عنوان بازرگان پنبه در منچستر ساکن شد. از میان برادرانش، «جورج هورانی» فیلسوف، مورخ و پژوهشگر متون کلاسیک بود و «سیسیل هورانی» مشاور اقتصادی رئیس‌جمهور تونس، حبیب بورقیبه، شد. خانوادهٔ هورانی در ابتدا از مسیحیت ارتدوکس شرقی به «پروتستانیسم اسکاتلندی» گرویده بودند و پدرش یکی از بزرگان کلیسای محلی در منچستر بود. خود آلبرت بعدها در بزرگسالی به «کاتولیک» شدن روی آورد. فدللو بازرگانی گسترده‌ای میان جامعهٔ مهاجران مشرق‌زمینی در منچستر و بازرگانان امپراتوری عثمانی داشت. سیسیل هورانی بعدها دربارهٔ فضای خانوادگی‌شان نوشت که خانهٔ آنان آمیزه‌ای از فرهنگ انگلیسی-شامی بود:«در خاطرات اولیه‌ام از منچستر دو چهره وجود داشت: یکی مشرق‌زمینی و لبنانی، آکنده از شعر، سیاست و تجارت؛ دیگری نیمه‌اسکاتلندی و پروتستان، پر از رفتن به کلیسا و مدرسهٔ یکشنبه‌ای، و از سوی دیگر، انگلیسی، به‌سبب پرستاران، آشپزها و خدمتکاران انگلیسی و ایرلندی.»پدرش ابتدا کوشید آلبرت را در یکی از مدارس آمادگی منچستر ثبت‌نام کند، اما مدرسه از پذیرش او خودداری کرد چون «اتباع خارجی» را نمی‌پذیرفت. در نتیجه، فدللو مدرسهٔ خصوصی کوچکی راه انداخت که آلبرت تا چهارده‌سالگی در آن تحصیل کرد. هورانی بعدها در «مدرسهٔ میل‌هیل» لندن درس خواند و سپس وارد «کالج مگدالن» آکسفورد شد؛ جایی که در رشتهٔ فلسفه، سیاست، اقتصاد و تاریخ با گرایش روابط بین‌الملل تحصیل کرد و در سال ۱۹۳۶ با رتبهٔ نخست از آن‌جا فارغ‌التحصیل شد. از میان استادان او، شرق‌شناس نامدار هامیلتون الکساندر روسکین گیب (H. A. R. Gibb) از چهره‌های اثرگذار دوران تحصیلش بود.

هورانی در سال ۱۹۵۵، هنگامی که در کالج مگدالنِ آکسفورد تدریس می‌کرد، با کریستین مری اودیل وِگ-پروسِر‌ (۱۹۱۴–۲۰۰۳) ازدواج کرد. هورانی در سال ۱۹۹۳ در آکسفورد در هفتادوهفت‌سالگی درگذشت، و همسرش نیز در سال ۲۰۰۳ در هشتادونه‌سالگی چشم از جهان فروبست. هر دو در گورستان وولورکوت آکسفورد به خاک سپرده شده‌اند. ثمرهٔ این ازدواج، دختری به نام سوزانا هورانی بود که بعدها استاد داروسازی و رئیس دپارتمان در دانشکدهٔ علوم زیست‌پزشکی و مولکولی دانشگاه ساری شد.

 فعالیت 
البرت در سال‌های ۱۹۳۸ تا ۱۹۳۹ در دانشگاه آمریکایی بیروت تدریس کرد؛ این نخستین باری بود که در کشوری عربی‌زبان زندگی می‌کرد. در جریان جنگ جهانی دوم، در «مؤسسه سلطنتی امور بین‌الملل» (که به «چتم هاوس» نیز معروف است) و دفتر وزیر دولت بریتانیا در قاهره مشغول به کار شد. در دوران اقامت در قاهره، در خانهٔ «پل کراوس» خاورشناس جرمنی اتاقی اجاره کرده بود. هورانی پس از پایان جنگ، در «دفتر عرب» در بیت‌المقدس و سپس در لندن کار کرد؛ جایی که در تهیهٔ پروندهٔ عرب‌ها برای Anglo-American Committee of Inquiry (کمیتهٔ تحقیق مشترک انگلیس و آمریکا) نقش داشت.

هورانی هرچند در آغاز، خود را یک «لیبرال انگلیسی بی‌چون‌وچرا» می‌دانست، اما با تعمیق شناختش از خاورمیانه، نوعی گرایش لیبرال عرب ملی‌گرا در او پدید آمد. سپس زندگی علمی‌ای را آغاز کرد که تا پایان عمرش ادامه یافت: در سال ۱۹۴۸ تدریس را در کالج مگدالن و کالج سنت آنتونی ـ جایی که «مرکز مطالعات خاورمیانه» را پایه گذاشت و مدیریت کرد ـ در دانشگاه آکسفورد آغاز نمود. همچنین او در دانشگاه آمریکایی بیروت، دانشگاه شیکاگو، دانشگاه پنسیلوانیا و هاروارد به تدریس پرداخت. دوران علمی‌اش را به‌عنوان پژوهشگر کالج سنت آنتونی و دانشیار تاریخ خاورمیانه مدرن در آکسفورد به پایان برد. او بیش از هر تاریخ‌نگار دیگری از نسل خود، مورخان حرفه‌ایِ خاورمیانه مدرن را آموزش داد و اکنون شاگردانش در دانشگاه‌هایی چون مدرسه اقتصاد لندن (LSE)، آکسفورد، کمبریج، هاروارد، ییل، پنسیلوانیا، کلمبیا، MIT و دانشگاه حیفا تدریس می‌کنند. در سال ۱۹۸۰ نشان «فرمانده امپراتوری بریتانیا» (CBE) به او اعطا شد.

تأثیر بر مطالعات خاورمیانه

به گفتهٔ تاریخ‌نگار برجسته رشید خالدی ـ به نقل از مجموعه‌ مقالاتی که برای بزرگداشت هورانی در کنفرانسی گردآوری شده بود ـ «شاگردان هورانی و شاگردانِ شاگردان او طی چند دههٔ گذشته عملاً بدنهٔ اصلی رشتهٔ تاریخ خاورمیانهٔ مدرن را در آمریکای شمالی و اروپا، و نیز در بخش‌هایی از خاورمیانه و دیگر مناطق، شکل داده و بسط داده‌اند» (۲۰۱۶). 

معروف‌ترین اثر هورانی کتاب تاریخ مردمان عرب (A History of the Arab Peoples, 1991) است؛ اثری که به‌مثابه درآمدی جامع بر تاریخ خاورمیانه نوشته شده و در سطح جهانی به اثری پرفروش تبدیل شد. کتاب دیگر او با عنوان اندیشه عرب در عصر لیبرال ۱۷۸۹–۱۹۳۹ (Arabic Thought in the Liberal Age) که در سال ۱۹۶۲ منتشر شد، از نخستین کوشش‌های علمی در جهت تحلیل جامع جنبش «نهضه» یا بیداری عربی در قرن نوزدهم است؛ یعنی دوره‌ای که درِ جهان عرب به‌سوی فرهنگ مدرن اروپایی گشوده شد. این اثر همچنان از منابع محوری در این موضوع به شمار می‌آید.

از دیگر آثار او می‌توان به Syria and Lebanon. A Political Essay (سوریه و لبنان: مقاله‌ای سیاسی) (۱۹۴۶) و Minorities in the Arab World (اقلیت‌ها در جهان عرب) (۱۹۴۷) اشاره کرد. هورانی همچنین پژوهش‌هایی گسترده دربارهٔ دیدگاه شرق‌شناسی نسبت به فرهنگ‌های خاورمیانه در قرن‌های هجدهم و نوزدهم نوشت و مفهوم اثرگذارِ «اعیان شهری» (urban notables) را بپروراند؛ یعنی نخبگان اجتماعی و سیاسی شهرهای درجه‌دو و شهرک‌های خاورمیانه که نقش واسطه‌ای میان پایتخت‌های امپراتوری (مانند استانبولِ عثمانی) و جامعهٔ محلی ایفا می‌کردند.

برترین جایزهٔ کتاب در حوزهٔ مطالعات خاورمیانه به نام اوستː جایزهٔ کتاب آلبرت هورانی (Albert Hourani Book Award) که هر سال توسط «انجمن مطالعات خاورمیانه آمریکای شمالی» (MESA) به بهترین اثر اهدا می‌شود. هورانی همچنین عضو افتخاری هم «انجمن مطالعات خاورمیانه» و هم «انجمن تاریخ‌نگاران آمریکا» (AHA) بود.

از میان شاگردان برجستهٔ او می‌توان از عباس امانت، نزیه ایوبی، عزیز العظمه، مایکل گیلسنن (Michael Gilsenan)، رشید خالدی، عفاف لطفی السید مرصوت، راجر اوون، ایلان پاپه و آندره ریمون (André Raymond) یاد کرد.

 آثار ترجمه شده 

 تاریخ مردمان عرب، ترجمه فرید جواهرکلام، نشر امیرکبیر، تهران، ۱۳۷۸.
 اسلام در تفکر اروپایی، ترجمه حمید نساج، نشر پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران، ۱۳۸۸.
 اندیشه عرب در عصر لیبرالیسم، ترجمه علی شمس، نشر نامک، تهران، ۱۳۹۳.

 منابع 

رده:استادان دانشگاه پنسیلوانیا
رده:استادان دانشگاه هاروارد
رده:اعضای کالج سنت آنتونی، آکسفورد
رده:افراد انگلیسی لبنانی‌تبار
رده:افراد بریتانیایی لبنانی‌تبار
رده:اهالی دیدزبری
رده:اهالی منچستر
رده:تاریخ‌نگاران اهل انگلستان
رده:تاریخ‌نگاران اهل بریتانیا
رده:تاریخ‌نگاران اهل لبنان
رده:تاریخ‌نگاران خاورمیانه
رده:تاریخ‌نگاران سده ۲۰ (میلادی)
رده:تاریخ‌نگاران عرب
رده:خاک‌سپاری‌ها در آکسفورد
رده:خاورشناسان اهل انگلستان
رده:خاورشناسان اهل بریتانیا
رده:دارندگان عنوان رتبه امپراتوری بریتانیا
رده:دانش‌آموختگان کالج مگدالن، آکسفورد
رده:درگذشتگان ۱۹۹۳ (میلادی)
رده:زادگان ۱۹۱۵ (میلادی)
رده:مسیحیان عرب
رده:معتقدان به کلیسای کاتولیک اهل بریتانیا
رده:مورخان انگلیسی سده ۲۰ (میلادی)
رده:مطالعات خاورمیانه در ایالات متحده آمریکا
رده:نویسندگان اهل منچستر
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه آمریکایی بیروت