استان پنجم

استان پنجم یکی از ۱۰ استان کشور ایران بود که در ۱۹ دی ۱۳۱۶ خورشیدی، با اصلاح قانون تقسیمات کشوری به مرکزیت شهر همدان تشکیل گردید. این استان شامل ۶ شهرستان ایلام، شاه آباد، کرمانشاهان، سنندج، ولایت ثلاث (ملایر، تویسرکان و نهاوند) و همدان بود.فراهی، محترم. ۱۳۷۷. سیر تحول نقشه و تقسیمات کشور ایران:از سال ۱۲۸۵ تا ۱۳۷۷، وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران، معاونت سیاسی و اجتماعی، دفتر تقسیمات کشوری؛ ص ۱۶.

استان کردستان در ۱۳۳۵، استان همدان در سال ۱۳۵۲ و استان ایلام در ۱۳۵۳http://www.aftabksh.ir/fa/tags.aspx?keyword=استان-پنجم آفتاب کرمانشاه - استان پنجم. با نام استان‌های دوازدهم (کردستان)، سیزدهم (همدان) و شانزدهم (ایلام) از این استان جدا شدند و به عنوان استان‌های مستقل تشکیل شدند.

 شهرستان‌ها 
شهرستان‌ها و ۳۲ بخش تابع آن‌ها در استان پنجم در زمان تأسیس در سال ۱۳۱۶ به صورت زیر بوده است:فراهی، محترم. ۱۳۷۷. سیر تحول نقشه و تقسیمات کشور ایران:از سال ۱۲۸۵ تا ۱۳۷۷، وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران، معاونت سیاسی و اجتماعی، دفتر تقسیمات کشوری؛ ص ۱۸.
ردیفشهرستانبخش‌ها ۱ ۲۰- ایلام۱۰۹- ایلام۱۱۰- آبدانان۱۱۱- مهران۱۱۲- ارکوازی۱۱۳- دهلران۱۱۴- چوار۱۱۵- بدره۱۱۶- صالح‌آباد ۲ ۲۱- شاه‌آباد۱۱۷- شاه‌آباد۱۱۸- کرند۱۱۹- قصر شیرین۱۲۰- ایوان ۳ ۲۲- کرمانشاهان۱۲۱- کرمانشاهان۱۲۲-کنگاور۱۲۳- هرسین۱۲۴- صحنه ۴ ۲۳- سنندج۱۲۵- سنندج۱۲۶- قروه۱۲۷- کامیاران۱۲۸- سنقر۱۲۹- مریوان۱۳۰- اوی‌هنگ۱۳۱- میران‌شاه۱۳۲- پاوه ۵ ۲۴ثلاث۱۳۳- ملایر۱۳۴- نهاوند۱۳۵- تویسرکان ۶ ۲۵- همدان۱۳۶- همدان۱۳۷- اسدآباد۱۳۸- رزن۱۳۹- کبوترآهنگ۱۴۰- سیمینه‌رود

 تغییرات در تقسیمات استان پنجم در سال ۱۳۲۱ 
 بر اساس مصوبهٔ ۵۲۲۶–۲۱/۷/۱۸ بخش سنقر از شهرستان سنندج جدا و به شهرستان کرمانشاهان ضمیمه شد.
 بر اساس مصوبهٔ ۱۲۲۷۸–۲۴/۷/۱ بخش قصر شیرین از شهرستان شاه‌آباد جدا و به شهرستان تبدیل شد.
 بر اساس مصوبهٔ ۲۴۴/۲۷۵–۲۵/۲/۳۱ شهرستان بیجار از استان چهارم جدا و به استان پنجم ضمیمه شد.
 بر اساس مصوبهٔ ۱۰۹۳۸–۲۵/۶/۱۴ بخش سقز که قبلاً تابع شهرستان مهاباد استان چهارم بود به شهرستان تبدیل شد و بخش بانه نیز که قبلاً تابع شهرستان مهاباد بود تابع شهرستان تازه‌تأسیس سقز گردید و به استان پنجم ضمیمه شد.
 بر اساس مصوبهٔ ۴۲۶۳۶–۲۵/۱۱/۱۴ بخش نهاوند از شهرستان ثلاث جدا و به شهرستانی جدید تابع استان پنجم تبدیل شد.
همچنین مرکز بخش ارکوازی به سومار منتقل و به‌همراه دهستان بولی بخش تابع شهرستان قصر شیرین گردید و به نام بخش سومار خوانده می‌شد. سرپل ذهاب نیز به یکی از بخش‌های تابع شهرستان قصر شیرین تبدیل شد.فراهی، محترم. ۱۳۷۷. سیر تحول نقشه و تقسیمات کشور ایران:از سال ۱۲۸۵ تا ۱۳۷۷، وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران، معاونت سیاسی و اجتماعی، دفتر تقسیمات کشوری؛ ص ۲۵.

پس از این تغییرات در سال ۱۳۲۱ شهرستان‌های استان پنجم و بخش‌های تابعه آن‌ها به ۱۰ شهرستان و ۳۴ بخش به‌صورت زیر درآمد:فراهی، محترم. ۱۳۷۷. سیر تحول نقشه و تقسیمات کشور ایران:از سال ۱۲۸۵ تا ۱۳۷۷، وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران، معاونت سیاسی و اجتماعی، دفتر تقسیمات کشوری؛ ص ۲۹.
ردیفشهرستانبخش‌ها ۱ ۲۸- ایلامایلامآبدانانمهراندهلرانچواربدرهصالح‌آباد ۲ ۲۹- شاه‌آبادشاه‌آبادکرندایوان ۳ ۳۰- قصر شیرینسومارسرپل ذهاب ۴ ۳۱- کرمانشاهانکرمانشاهانهرسینصحنهکنگاورسنقر ۵ ۳۲- سنندجسنندجقروهکامیاراناویهنگمیرانشاهمریوانپاوه ۶ ۳۳- سقزبانه ۷ ۳۴- ملایرملایرتویسرکان ۸ ۳۵- همدانهمداناسدآبادرزنکبوترآهنگسیمینه‌رود ۹ ۳۶- نهاوندنهاوند ۱۰ ۳۷- بیجاربیجار

 تغییرات در تقسیمات استان پنجم تا آخر سال ۱۳۲۷ 
تا آخر سال ۱۳۲۷ تنها دو تغییر وچک در درون استان پنجم اتفاق افتاد؛ بخش ارکوازی ذیل شهرستان ایلام تشکیل شد و همچنین بخش تویسرکان از شهرستان ملایر جدا و به شهرستان جدیدی تابع استان پنجم تبدیل شد.فراهی، محترم. ۱۳۷۷. سیر تحول نقشه و تقسیمات کشور ایران:از سال ۱۲۸۵ تا ۱۳۷۷، وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران، معاونت سیاسی و اجتماعی، دفتر تقسیمات کشوری؛ صص ۳۴–۳۵.

در سال ۱۳۲۹ بخش‌های زرین‌آباد، دره‌شهر، بدره و چرداول ذیل شهرستان ایلام تشکیل شد. بخش شاه‌آباد ذیل شهرستان شاه‌آباد به بخش حومه تغییر کرد و بخش باباجانی نیز ذیل این شهرستان تشکیل شد. بخش شراء پیشخور ذیل شهرستان همدان تشکیل شد. در شهرستان سنندج نیز بخش سنندج به بخش حومه تغییر کرد و بخش روانسر ذیل این شهرستان تشکیل شد. در همین زمان بود که بخش‌های بیجار، همدان، ملایر، ایلام، کرمانشاهان به «بخش مرکزی شهرستان» تغییر نام دادند.فراهی، محترم. ۱۳۷۷. سیر تحول نقشه و تقسیمات کشور ایران:از سال ۱۲۸۵ تا ۱۳۷۷، وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران، معاونت سیاسی و اجتماعی، دفتر تقسیمات کشوری؛ ص ۳۹.

 جدا شدن سه شهرستان و تغییر نام استان در ۱۳۳۵ 
در سال ۱۳۳۵ شهرستان‌های سنندج، سقز و بیجار از استان پنجم جدا شدند و استان کردستان را تشکیل دادند. در همین زمان نام استان‌ها از اعداد به نام‌های جغرافیایی تاریخی آن‌ها تغییر داده شد و استان پنجم نیز از همین زمان با نام استان کرمانشاهان نامگذاری شد. ۹ شهرستان و بخش‌های تابع آن در استان پنجم (کرمانشاهان) در پاییز ۱۳۳۵ که می‌توان آن را پایان کار استان پنجم دانست به شرح زیر بود:فراهی، محترم. ۱۳۷۷. سیر تحول نقشه و تقسیمات کشور ایران:از سال ۱۲۸۵ تا ۱۳۷۷، وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران، معاونت سیاسی و اجتماعی، دفتر تقسیمات کشوری؛ ص ۴۶.

ردیفشهرستانبخش‌ها ۱ ۴۳- ایلام۱- بولی۲- چوار۳- خزل۴- چرداول۵- بیجن‌وند۶- نگران۷- شیروان۸- صالح‌آباد۹- میش‌خاص۱۰- بدره۱۱- ارکواز۱۲- شوهان۱۳- دوستان۱۴- مهران۱۵- هندمینی۱۶- زرین‌آباد۱۷- خالصه۱۸- سوکان۱۹- دره‌شهر۲۰- ماژین۲۱- آبدانان۲۲- دهلران ۲ ۴۶- قصر شیرین۱- سومار و نفت‌شاه۲- قلعه‌شیری۳- خضرآباد۴- ذهاب۵- جگیران۶- سرقلعه۷- ازگله۸- خانه‌شور۹- حومه ۳ ۴۷- کرمانشاه۱- هرسم۲- جلالوند۳- عثمانوند۴- زردلان۵- ماهیدشت۶- دروفرامان۷- حومه۸- بالادربند۹- میان‌دربند۱۰- پایروند۱۱- کندوله۱۲- یبلوار۱۳- کلیایی۱۴- فعله‌کری ۴ ۴۸- کنگاور۱- کنگاور۲- خدابنده۳- دینور۴- صحنه۵- چمچمال۶- هرسین ۵ ۴۹- ملایر۱- ترک۲- حومه۳- آورزمان۴- سامن۵- کمازان ۶ ۵۰- نهاوند۱- علیا۲- سفلی۳- سلگی۴- خزل ۷ ۵۱- همدان۱- اسدآباد۲- چهاربلوک۳- شراء۴- وفس۵- پیشخور۶- درجزین سفلی۷- درجزین علیا۸- سردرود۹- مهربان۱۰- حاجیلو

تا سال ۱۳۴۵ همچنین در شهرستان ایلام تغییراتی به وجود آمد. بخش‌های حومه، زرین‌آباد، آبدانان و موسیان شهرستان دهلران را تشکیل دادند. همچنین بخش‌های حومه، صالح‌آباد و ارکوازی شهرستان مهران و بخش‌های حومه و دره‌شهر نیز شهرستان بدره را تشکیل دادند. این سه شهرستان تازه تأسیس به‌همراه شهرستان ایلام که در این زمان از بخش‌های حومه، چوار، ایوان و شیروان و چرداول تشکیل شده بود مجموعاً فرمانداری کل ایلام و پشتکوه را تشکیل دادند.
همچنین شهرستان‌های همدان (متشکل از بخش‌های حومه، اسدآباد، رزن، کبوترآهنگ، سیمینه‌رود و شراء و پیشخور)، ملایر (متشکل از بخش‌های حومه و سامن)، نهاوند (متشکل از بخش حومه) و تویسرکان (متشکل از بخش حومه) نیز به فرمانداری کل همدان تبدیل شدند.فراهی، محترم. ۱۳۷۷. سیر تحول نقشه و تقسیمات کشور ایران:از سال ۱۲۸۵ تا ۱۳۷۷، وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران، معاونت سیاسی و اجتماعی، دفتر تقسیمات کشوری؛ ص ۵۹.

در جلسهٔ مؤرخ ۲۱ اردیبهشت ۱۳۴۸ بنا به پیشنهاد شماره ۲۲۳۹۵/۱۰/۲۰۱۸۱/د مؤرخ ۴۸/۲/۱۲ وزارت کشور و به استناد تبصرهٔ ۲ از مادهٔ ۲ قانون تقسیمات کشور مصوب آبان ۱۳۱۶، در منطقهٔ خزل شهرستان نهاوند به بخش تبدیل شد و با تأسیس بخشداری در آن، شهرستان نهاوند به دو بخش حومه وو خزل تقسیم شد.فراهی، محترم. ۱۳۷۷. سیر تحول نقشه و تقسیمات کشور ایران:از سال ۱۲۸۵ تا ۱۳۷۷، وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران، معاونت سیاسی و اجتماعی، دفتر تقسیمات کشوری؛ ص ۶۱.

بر اساس مصوبهٔ ۲۴۰۰–۳۳/م در تاریخ ۹ مهر ۱۳۵۲ فرمانداری کل همدان از استان کرمانشاه جدا شده و به استان همدان تبدیل شد.فراهی، محترم. ۱۳۷۷. سیر تحول نقشه و تقسیمات کشور ایران:از سال ۱۲۸۵ تا ۱۳۷۷، وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران، معاونت سیاسی و اجتماعی، دفتر تقسیمات کشوری؛ ص ۷۰.

همچنین در تاریخ ۱۸ فروردین ۱۳۵۳ نیز فرمانداری کل ایلام از استان کرمانشاه جدا و به استان ایلام تبدیل شد.خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): استان ایلام ۵۰ ساله شد، نوشته‌شده در ۱۸ فروردین ۱۴۰۳؛ بازدید در ۱۳ آذر ۱۴۰۳.

 جستارهای وابسته 
 پیشینه تقسیمات کشوری ایران
 جغرافیای تاریخی ایران
 تقسیمات کشوری در ایران

 منابع 
  تاریخچه تقسیمات کشوری در ایران، ص ۵ 

رده:استان‌های پیشین ایران
رده:تاریخ استان ایلام
رده:تاریخ استان کردستان
رده:تاریخ استان کرمانشاه
رده:تاریخ استان لرستان
رده:تاریخ استان همدان
رده:جغرافیای تاریخی استان کرمانشاه
رده:جغرافیای تاریخی ایران