ابن ترکمانی

اِبْنِ تُرْکُمانی ابوالحسن علاءالدین علی بن عثمان بن مصطفی ماردینی‌ (۶۸۳–۷۵۰ق‌/۱۲۸۴–۱۳۴۹ میلادی)، مفسر، محدث، فقیه و قاضی حنفی، ادیب و شاعر مصری بود.

 زندگی‌نامه 
نیاکان او از قبیلهٔ «ترکمان» و از «ماردین» - قلعه‌ای در بین‌النهرین بودند(ابن تغری بردی، المنهل 1/362-363) که به مصر کوچ کردند. پدر او قاضی فخرالدین (د ۷۳۱ق‌/۱۳۳۱م) و برادرش احمد بن عثمان (د ۷۴۴ق‌/۱۳۴۳م) و دو فرزندش عزالدین عبدالعزیز (د ۷۴۹ق‌/۱۳۴۸م) و جمال‌الدین عبدالله (د ۷۶۹ق‌/۱۳۶۸م) و برخی از نوادگان او نیز از فقیهان و قاضیان حنفی در مصر بوده‌اند.(ابن ابی الوفا، 366-367؛ سیوطی، 1/267) وی دانشهای روزگار خود را مانند ادبیات، فقه، حدیث، تفسیر و کلام به خوبی آموخت و به مقام فقهی بلندی دست یافت و در ۷۴۸ق به جای قاضی‌القضاة زین‌الدین بسطامی (د ۷۷۱ق‌/۱۳۶۹م) به قضاوت در مصر گمارده شد و تا هنگام مرگ این مقام را دارا بود(ابن حجر، 4/100؛ ابن تغری بردی، النجوم، 10/246) و سرانجام در قاهره درگذشت.

 ماجرای فتوای مشهور حج 
یکی از مهم‌ترین رویدادهای زندگی ابن ترکمانی و از مشهورترین فتاوی او به حادثه‌ای مربوط می‌شود که در مراسم حج سال ۷۴۸ق اتفاق افتاد. در این مراسم اختلافی در مورد وقوف در عرفه پدید آمد که ابن ترکمانی یک طرف این اختلاف بود. قاضی مکه در حضور قاضی القضاة عزالدین بن جماعة روز جمعه را روز وقوف در عرفه اعلام کرد و حال آنکه روز عرفه در مصر و اسکندریه روز پنجشنبه بود. ابن ترکمانی که مصری بود با رأی قاضی مکه مخالفت کرد و فتوا داد که حج حاجیان باطل است و جملگی آنان باید مُحرم بمانند و از تمام محرمات ایام احرام اجتناب ورزند تا بار دیگر در عرفه وقوف کنند. شافعیان، سخت بر او خشم گرفته، فتوایش را رد و حتی او را به محاکمه تهدید کردند که با پا در میانی ابن جماعة و نادیده گرفتن رأی ابن ترکمانی ماجرا پایان یافت.(مقریزی، 2(3)/725)

 آثار 
از او آثاری در فقه، حدیث و ادب باقی‌مانده که عبارتند از:

جوهر النقی فی الرّد علی البیهقی‌، این کتاب که از مهم‌ترین آثار ابن ترکمانی است، در نقد کتاب السنن الکبیرة اثر ابوبکر بیهقی است و در ۱۳۱۶ق‌/۱۸۹۸م در ۲ جلد در حیدرآباد دکن چاپ شده‌است. بهجة الاریب ممّا فی کتاب الله العزیز من الغریب‌، نسخه‌هایی از آن در کتابخانة ملی ملک (۱/۹۸) و آصفیه و دارالکتب المصریة موجود است؛ تخریج احادیث الهدایة(جامعه، 5(2)/211)؛ التنبیه علی احادیث الهدایة و الخلاصة (دوسلان، 189)؛ منظومة فی الکبایر (آلوارت)؛ II/۶۳۰ الجواهر آلفرد فی المناظرة بین النرجس و الورد(ظاهریه، 1/169-171)؛ تلخیص المتشابه‌(حاجی خلیفه، 1/473)؛ الدرة السنیة فی العقیدة السنیة(همو، 1/740)؛ السعدیّة،(همو، 2/991)؛ الضعفاء و المتروکین‌(همو، 2/1087م)؛ مختصر ابن الصلاح‌(ابن ابی الوفا، 367)؛ مختصر المحصل در کلام‌، این کتاب کوتاه شدة محصل افکار المتقدمین و المتأخرین من الحکماء و المتکلمین اثر امام فخرالدین محمد بن عمر رازی است(ابن حجر، 4/101؛ حاجی خلیفه، 2/1614)؛ المنتخب فی علوم الحدیث و المؤتلف و المختلف‌*مورد فهرست گلوله‌ای که در نسب‌شناسی‌عرب‌ است(حاجی‌خلیفه، 1637)؛ مقدمة فی اصول الفقه و المختصر رسالة القشیری‌(ابن تغری بردی، همان‌جا)؛ به گفتة ابن حجر (۴/۱۰۱) وی آثار دیگری نیز داشته‌است که ناتمام بوده‌اند.

 منابع و مراجع 
 ابن ابی الوفا، عبدالقادر، الجواهر المضیئة، حیدرآباد دکن، ۱۳۳۲ق‌/ ۱۹۱۴م
 ابن تغری بردی، یوسف، المنهل الصافی، به کوشش احمد یوسف نجاتی، قاهره، ۱۳۷۵ق‌/۱۹۵۶م
 همو، النجوم
 ابن حجر، احمد، الدرر الکامنة، حیدرآباد دکن، ۱۳۴۹ق‌/۱۹۳۰م
 حاجی خلیفه، کشف الظنون، استانبول، ۱۹۴۱م
 سیوطی، حُسن المحاضره، قاهره، ۱۲۹۹ق‌/۱۸۸۲م
 مقریزی، احمد، السلوک، به کوشش محمد مصطفی زیاده، قاهره، ۱۹۸۵م
 Ahlwardt; De Slane, Baron, Catalogue des manuscrits arabes de la Biblioth I que nationale, Paris, 1883-1895; GAL,S.

 پانویس 

 پیوند به بیرون 

 ابن ترکمانی| بنیاد فرهنگی فراغی گنبدکاووس

رده:اهالی قاهره
رده:اهالی ماردین
رده:روحانیان اهل مصر
رده:زادگان ۱۲۸۴ (میلادی)
رده:شاعران اهل مصر
رده:محدثان سنی