گویش ایرانی تبریز

گویش ایرانی تبریز لهجه‌ای بوده است از لهجه‌های ایرانی که در دورهٔ کنونی دیگر در میان مردم تبریز رایج نیست. این زبان پیش از ترک‌زبان شدنِ تبریزیان، در این شهر رواج داشته،مشکور، محمد جواد: «نظری به تاریخ آذربایجان»، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ص 200
http://azargoshnasp.net/languages/Azari/zabaanpahlavidarazarbaijan.pdf آذری یا پهلوی نامیده می‌شده و به پارسیمقالات شمس تبریزی. به تصحیح محمدعلی موحد، انتشارات خوارزمی، تهران ۱۳۶۹ خورشیدی هم شناخته می‌شده است. این زبان با فارسی دری تفاوت دارد.مشکور، محمد جواد: «نظری به تاریخ آذربایجان»، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ص 200
http://azargoshnasp.net/languages/Azari/zabaanpahlavidarazarbaijan.pdf لهجه‌ای بوده است از زبان ترکی تا اینزمان در میان مردم رایج بوده است. ملاحظاتی دربارهٔ زبان کهن آذربایجان»: اطلاعات سیاسی - اقتصادی، شمارهٔ 182-181 http://azargoshnasp.net/languages/Azari/26.pdf  به گفتهٔ پروفسور ژان دورینگ در قرن دوم قبل از میلاد ساکنین تبریز به زبان آذری، شاخه‌ای از زبان‌های هند و اروپایی(آریایی)،
گویش داشتند.Jean Druing, "The Spirit of Sounds: The Unique Art of Ostad Elahi", Cornwall Books, 2003. Excerpt from pg 172: "In this Maqased ol al-han (1418), Maraghi mentions the Turkish and the Shirvani tanbour, which had two strings tuned in second (which the Kurds and Lors call Farangi) and was quite popular among the inhabitants of Tabriz (a region which was not yet Turkish speaking at the time)". http://books.google.com/books?id=jyr0TxuzB18C&pg=PA172&lpg=PA172&dq=inhabitants+of+Tabriz+(a+region+which+was+not+yet+Turkish+speaking+at+the+time)&source=bl&ots=sPl1zuRKKO&sig=olXvT-QkMW28gwH8DFa1CUDUhGM&hl=en&sa=X&ei=l1RRT5ypDOjViALM2M21Bg&ved=0CDAQ6AEwAg#v=onepage&q=inhabitants%20of%20Tabriz%20(a%20region%20which%20was%20not%20yet%20Turkish%20speaking%20at%20the%20time)&f=false

قطران تبریزی (شاعر قرن یازدهم میلادی) دربارهٔ زبان مردم تبریز می‌گوید:The Iranic dialect of Tabriz
The language of Tabriz, being an Iranian language, was not the standard Khurasani dari. Qatran Tabrizi(11th century) has an interesting couplet mentioning this fact:

بلبل به سان مطربِ بی‌دل فرازِ گل
گه پارسی نوازد و گاهی زند دری
 http://www.reference.com/browse/pahlavi+language%26o%3D10601 

شمس تبریزی در مقالاتش می‌گوید:مقالات شمس تبریزی. به تصحیح محمدعلی موحد، انتشارات خوارزمی، تهران ۱۳۶۹ خورشیدی

 گویش ایرانی تبریز در آثار جغرافی‌دانان و مورخان 
 داستانی که سمعانی دربارهٔ ابوزکریا خطیب تبریزی (د ۵۰۲ه‍.ق/۱۱۰۹م) و استادش ابوالعلاء معری آورده، مؤید رواج زبان آذری در آذربایجان در قرن ۵ق/۱۱م است. براساس این داستان روزی خطیب تبریزی در معرّه‌النعمان در مسجد نزد استاد خود بوده که یکی از همشهریان او به مسجد وارد شده است. خطیب با زبان خود با او صحبت کرده و سپس که استادش دربارهٔ این زبان از او پرسیده، گفته است این زبان «اَذْرَبیّه» نامیده می‌شود.
 مؤلف دیگری که از زبان آذری باستان نام برده، مسعودی (د ۳۴۶ه‍.ق/۹۵۷م) است که در ۳۱۴ه‍.ق/۹۲۶ از تبریز دیدار کرده است. این مؤلف از میان زبان‌های ایرانی پهلوی، دری و آذری را ذکر کرده است که ظاهراً در نظر او مهم‌ترین زبان‌ها و گویش‌های ایرانی بوده‌اند.
 حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب (تألیف در ۷۴۰ق/۱۳۳۹م) زبان تبریز را پهلوی ذکر می‌کند و می‌گوید «زبانشان پهلوی به جیلانی بازبسته است»مقاله زبان آذری در: آفتاب ، بازدید: اکتبر ۲۰۰۸. که منظور همان گویش‌های گوناگون زبان آذری است.دائرةالمعارف بزرگ اسلامی ، سرواژةٔ زبان آذری. بازدید: اکتبر ۲۰۰۸.
 همام تبریزی به زبان بومی آن زمانِ تبریز و آذربایجان یعنی زبان آذری نیز ابیات و اشعاری دارد از جمله:
 ملمعی از «همام تبریزی» به پارسی و آذری:

(فقیه، ص ۱۹۶؛ انصاف‌پور، ص ۷۱ و ۷۲)

معنی بیت‌های آذری:
کدام آذردلی است که مست نشود
به مهرت هم برود جان خوشم از دست
لاف لبانت ز من دل و جان ببُرد
که زینسان مهرورزی زشت باشد زشت
مگویش کآن جوان بمرد و وارست
اگر خاک را واکَنی لاشه‌ام را ببینی / به بویت خفته باشم در آرامگاهم سرمستمشکور، محمدجواد، نظری به تاریخ آذربایجان، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، انتشارات کهکشان، چاپ دوم ۱۳۷۵، گنجینهٔ ایران: ۲۱. ص۱۹۲.
 غزلی از «همام تبریزی» با این مطلع:

که بیت مقطع آن به زبان آذری است:

کارنگ، ص ۱۳.

معنی: بهار و گل به چهره یار خوش است، بی یاران نه گل باشد نه بهاران.

 جستارهای وابسته 
 زبان آذری
 زبان تاتی ایران
 زبان تاتی قفقاز
 فارسی میانه
 زبان پهلوی
 زبان پارسی
 فارسی دری

 پانویس 

رده:تاریخ آذربایجان
رده:تاریخ تبریز
رده:تبریز
رده:زبان آذری
آذری
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی