شکوه‌السلطنه

شکوه‌السلطنه (زاده ۱۲۵۴ ه‍.ق – ۱۴ شوال ۱۳۰۹ ه‍.ق) سومین همسر عقدی ناصرالدین‌شاه و مادر مظفرالدین‌شاه بود. او دختر فتح‌الله میرزا شعاع‌السلطنه سی‌وششمین پسر فتحعلی‌شاه بود که در سال ۱۲۶۸ قمری و در سن دوازده سالگی به عقد ناصرالدین‌شاه درآمد. شکوه‌السلطنه یکی از تاثیرگذارترین و قدرتمندترین زنان دورهٔ قاجار بود.
250px|بندانگشتی|نواب علیه شکوه‌السلطنه در کنار دو تن از خواجه‌های حرم‌سرا

زندگی‌نامه
 خانواده و ازدواج 
شکوه‌السلطنه دختر فتح‌الله میرزا شعاع‌السلطنه و شهربانو خانم دختر ابراهيم خان ظهيرالدوله، ‌حکمران کرمان، در سال ۱۲۵۴ هجری قمری به دنيا آمد. شعاع‌السلطنه خود فرزند سي و ششم فتحعلی‌شاه و فاطمه خانم سُنبُل‌باجی، يکی از همسران مورد توجه و با نفوذ در دربار فتحعلی‌شاه بود. شکوه‌السلطنه دوازده سال بيشتر نداشت که در سال ۱۲۶۸ق به عقد دائم ناصرالدین‌ شاه جوان درآمد. او سومين همسر عقدی شاه بود، حاصل ازدواج او دو فرزند (دختر و پسر) بود. نخست مظفرالدین‌ میرزا که در روز چهاردهم جمادی‌الثانی ۱۲۶۹ق متولد شد و دومين دختری به نام زينت‌الدوله که پس از نه ماه فوت کرد.

 رسیدن به مقام مادر ولیعهد 
‌با فوت سه وليعهد انتخابی ناصرالدین‌شاه و ضرورت تعيين وليعهد،‌ عليرغم ميل درونی شاه، مظفرالدين ميرزا در سال ۱۲۷۸ق به ولايتعهدی انتخاب شد. اين انتخاب برای شکوه‌السلطنه اقتداری خاص به همراه آورد. دکتر ياکوب پولاک اتريشی، پزشک ناصرالدین‌شاه در خاطرات خود تحت عنوان "ايران و ايرانيان" در خصوص انتخاب مظفرالدين ميرزا به وليعهدی از انزجاز و تنفر شاه نسبت به شکوه‌السلطنه و پدرش سخن می‌گويد. نقل است پيش از انتخاب وی به ولايتعهدی، در سال ۱۲۷۴ق محمدولی ميرزای منجم‌باشی، که در علم طالع‌بينی صاحب مهارت بود نُقلی به شعاع‌السلطنه، پدر شکوه‌السلطنه داده و به او تبريک وليعهدی نوه‌اش را می‌گويد.
شکوه‌السلطنه خود در دربار ناصری در تهران بود اما بر امور دربار وليعهد، مظفرالدين ميرزا در تبريز نظارت خاص داشت. در زمانی که امور دربار وليعهد در دست افرادی قرار گرفت که بيشتر به دنبال خوشگذرانی بودند بزرگان دربار تبريز عريضه‌ای برای شکوه‌السلطنه نوشته او را در جريان ماوقع قرار دادند. او نيز عين عريضه را به همسرش، ناصرالدین‌شاه داد تا به اين موضوع رسيدگی کند. 
 دخالت در زندگی خصوصی ولیعهد 
در جريان اختلاف بين مظفرالدين ميرزا و همسرش تاج‌الملوک (دختر امیرکبیر و عزت‌الدوله،‌ خواهر ناصرالدین‌شاه) دخالت می‌کرد و سعی داشت تا نظر موافق شاه را برای طلاق اين دو جلب نمايد. شکوه‌السلطنه از دستخط محرمانه شاه به وليعهد در خصوص اختلافش با تاج‌الملوک آگاه شد و از ميرزا محمدعلی خان غفاری حامل اين دستخط محرمانه خواست تا او را از مضمون نامه شاه آگاه کند که پذيرفته نشد. شکوه‌السلطنه در نامه به محمدعلی خان غفاری نوشت:

ناصرالدين شاه تنها به سخنان شکوه‌السلطنه و مظفرالدين ميرزا بسنده نکرد، او میرزا حسین خان سپهسالار را مامور رسيدگی به اين موضوع کرد، سپهسالار بعد از بررسی اين موضوع متوجه اصرار شکوه‌السلطنه براي جدايی پسرش از تاج‌الملوک شد و سعی کرد با مذاکره او را راضی به انصراف از اين امر کند. او خطاب به شاه نوشت:

اما شکوه‌السلطنه ميلی به اصلاح نداشت گرچه اعتراف می‌کرد که «با داشتن سه شاهزاده خلافست طلاق داده شود» اما به دنبال قدری تنبيه و سياست برای ام‌الخاقان بود. او حال مطمئن بود که تا زمانی که وليعهد و همسرش در تبريز باشند طلاقی رخ نخواهد داد، از نزديکان وليعهد خواست تا او را مجبور کنند با اظهار دلتنگی برای شاه و نوشتن عريضه برای مادرش در اين خصوص راه خود را به تهران باز کند: 

تلاش شکوه‌السلطنه به نتيجه رسيد و مظفرالدين ميرزا در سال ۱۲۹۳ق پس از آمدن به تهران همسر خود تاج‌الملوک ام‌ا‌‌لخاقان را طلاق داد. عزت‌الدوله (یگانه خواهر ناصرالدین‌شاه و مادر تاج‌ا‌لملوک) در نامه‌ای خطاب به ميرزا حسين خان سپهسالار از شکوه‌السلطنه شکايت کرد: 

شکوه‌السلطنه تا مدتی از فرزندان مظفرالدين ميرزا نگهداری می‌کرد. پس از حل مسئله خانوادگی وليعهد از نظارت مادرش کاسته نشد و او بر امور دربار تبريز همچنان مسلط بود و وليعهد نيز او را در جريان امور حکومت خود قرار می‌داد.

 حمایت از مقام فرزند 
در سال ۱۲۹۶ق و بحران نان در تبريز مظفرالدين ميرزا در تلگرافی از گرفتاری خود با مسئله کمبود نان شکايت مي‍‍کند و شکوه‌السلطنه در پاسخ او را به صبر مي‌خواند و می‌نویسد: 
پس از عدم موفقيت وليعهد در سرکوب شورش شيخ عبيدالله،‌ در ۱۲۹۸ق ناصرالدین‌شاه به عنوان تنبيه و عدم کفايت او را به تهران فراخواند و وليعهد در باغ ايلخانی مستقر شد. شاه علنا کم لطفی خود را نسبت به وليعهد نشان می‌داد و حتي شايع بود که شايد شاه فرزند ديگر خود سلطان مسعود میرزا ظل‌السلطان را به ولايتعهدی منصوب کند. شکوه‌السطنه نگران اين موضوع برای ماندگاری فرزند خود در اين مقام تلاش می‌کرد. در ملاقاتی با حاج سياح که به تازگی از سفر فرنگ بازگشته بود داشت از وی خواست تا به ملاقات مظفرالدين ميرزا برود. پس از اين ملاقات شکوه‌ا‌لسلطنه از سياح خواست تا با رفع کدورت ميان دو برادر، ‌حمايت ظل‌السلطان را به نفع مظفرالدين ميرزا جلب کند. حاج سياح در اين امر موفق بود و موجب رضايت خاطر شکوه‌السلطنه شد.

 موقعیت در حرمسرا 
اهالی اندرون شکوه‌السلطنه بنا به اقتدار او خود هر يک خود صاحب نفوذ بودند. احمد خان خواجه يکی از خواجگان او و علی خان خواجه‌ای از خواجگان مقتدر در دربار شکوه‌السلطنه بود. در دربار ناصری تنها زنان مقرب دارای وزير بودند و وزير شکوه‌السلطنه حاجی محمدخان بود. مباشر او ميرزا‍‍ جواد خان موتمن‌الممالک در دوره نخست مجلس شورای ملی به نمايندگی از بروجرد انتخاب شد و به امور مالی و داخلی کشور کاملا تسلط داشت. شکوه‌السلطنه خود دارای خانه‌ای مستقل در ارگ بود که خود در قسمت اندرونی آن سکنی داشت و اين خود نشان‌دهنده ميزان استقلال وی و اقتدارش بود.
 بیماری و مرگ 
با شيوع بيماری آنفلونزا در سال ۱۳۰۹ق،‌ شکوه‌السلطنه نيز به اين بيماری مبتلا شد، ‌برای معالجه و مداوای وی شش پزشک ايرانی و فرنگی فراخوانده شدند. دکتر فووريه يکی از اين پزشکان بود که در اين خصوص می‌نويسد: «چون مريض ديد که در طرز مداوا بين ما اتفاق حاصل نمي‌شود متوسل به استخاره شد و چون استخاره براي معالجه به اطبای ايرانی راه داد من بيرون آمدم» بيماری او سه ماه طول کشيد و سرانجام در پنجاه و پنج سالگی به علت شدت بيماری در تاريخ ۱۴ شوال ۱۳۰۹ق درگذشت و نماند تا بر تخت نشستن فرزند خود را ببيند. جنازه شکوه‌السلطنه در سال ۱۳۲۳ به عتبات عاليات منتقل شد.
 جایگاهش در نزد شاه  
شکوه‌ا‍‍‌لسلطنه گرچه محبوبيتش در نزد شاه به پای انيس‌الدوله و امین‌اقدس نمی‌‍رسيد ولی جايگاه خاص خود را داشت چنانچه شاه در سفر سوم فرنگستان تنها برای شکوه‌السلطنه عکس از خود فرستاد و امین‌اقدس برای جلوگيری از کدورت ميان همسران شاه دو قطعه از عکسهای ناصرالدین‌شاه را به گلين خانم و تاج‌الدوله که به مانند شکوه‌السلطنه از همسران عقدی شاه و از نوادگان فتحعلی‌شاه بودند داد.

 پس از مرگ 
اعتمادالسلطنه در انتقاد به بی‌توجهی رجال دربار به مرگ مادر وليعهد نوشت: 

چارلز جيمز ويلسون درخصوص شکوه‌السلطنه مي‌نويسد:«بزرگترين و نجيب‌ترين نسوان اعليحضرت شاه نواب عليه عاليه شکوه‌السلطنه است که مشاراليها هم دخترعموی اعليحضرت شاه و هم از نوادگان مرحوم مغفور فتحعلی‌شاه است.»

در رسانه
+سال تولیدبازیگرسریالکارگردان۱۴۰۰-۱۴۰۲الهام نامیجیرانحسن فتحی۱۴۰۰گوهر خیراندیشآهوی من مارال (توقیف شده)مهرداد غفارزاده

گالری

 دودمان 

 منابع 

 شکوه السلطنه، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر

رده:اهالی تهران
رده:درگذشتگان ۱۳۰۹ (قمری)
رده:زنان ناصرالدین‌شاه قاجار
رده:شاهزادگان قاجار
رده:زادگان سده ۱۹ (میلادی)
رده:درگذشتگان سده ۱۹ (میلادی)