جرج کریستوف لیشتنبرگ

جرج کریستوف لیشتنبرگ (به آلمانی: Georg Christoph Lichtenberg) (زاده ۱ ژوئیه ۱۷۴۲ – درگذشته ۲۴ فوریه ۱۷۹۹) فیزیک‌دان، دانشمند، نویسنده طنزپرداز، منتقد و یکی از چهره‌های برجسته عصر روشنگری اهل آلمان بود. او امروزه او بیشتر به خاطر کشف فیگور لیشتنبرگ که یک طرح تخلیه الکتریکی منشعب و درخت‌مانند است، شناخته می‌شود؛ این فیگورها به عنوان فراکتال در نظر گرفته می‌شوند. او همچنین به دلیل یادداشت‌ها و کلمات قصار پس از مرگش که در مجموعه‌ای به نام «کتاب‌های باطله» گردآوری شد، در جهان علم و ادبیات شهرت دارد. 

لیشتنبرگ به عنوان اولین استاد دانشگاه آلمان که صراحتاً کرسی فیزیک تجربی را در اختیار داشت، شناخته می‌شود.
 زندگی‌نامه 
 اوایل زندگی و تحصیلات 
جرج کریستوف لیشتنبرگ در شهر اوبر رامشتات در نزدیکی دارمشتات به دنیا آمد. او هفدهمین و کوچک‌ترین فرزند یوهان کنراد لیشتنبرگ، یک کشیش پروتستان، بود. جرج در کودکی دچار ناهنجاری در ستون فقرات شد که منجر به قوزکمر (کیفوز) و توقف رشد فیزیکی او گردید؛ وضعیتی که تا پایان عمر بر سلامتی او تأثیر گذاشت.
با وجود مشکلات جسمی، او از هوش سرشاری برخوردار بود. لیشتنبرگ تا سن ده سالگی در خانه آموزش دید و سپس به مدرسه لاتین در دارمشتات رفت. در سال ۱۷۶۳، او با دریافت بورسیه تحصیلی وارد دانشگاه گوتینگن شد تا در رشته‌های ریاضیات، فیزیک و نجوم تحصیل کند.
 دوران آکادمیک و سفرها 
لیشتنبرگ پس از پایان تحصیلات خود در سال ۱۷۶۹، به عنوان استاد فوق‌العاده در دانشگاه گوتینگن منصوب شد و در سال ۱۷۷۵ به مقام استاد تمامی در رشته فیزیک تجربی دست یافت. دانشگاه گوتینگن در آن زمان یکی از معتبرترین مراکز علمی در سراسر اروپا بود.
او در طول زندگی خود دو سفر مهم به انگلستان داشت (در سال‌های ۱۷۷۰ و ۱۷۷۴-۱۷۷۵). در این سفرها، او با شخصیت‌های برجسته علمی و سیاسی از جمله پادشاه جرج سوم و خانواده سلطنتی ملاقات کرد. او به شدت تحت تأثیر فرهنگ، آزادی‌های مدنی و علم در بریتانیا قرار گرفت و به یک «انگلوفیل» (دوستدار انگلستان) تبدیل شد. بازدید او از رصدخانه پادشاه در ریچموند و آشنایی با دانشمندان انگلیسی، تأثیر عمیقی بر روش‌های علمی او گذاشت.
 دستاوردهای علمی 
لیشتنبرگ در درجه اول یک فیزیک‌دان تجربی بود و کلاس‌های او در دانشگاه گوتینگن به دلیل استفاده از ابزارهای پیشرفته و نمایش‌های عملی بسیار محبوب بودند.
 الکتریسیته و اشکال لیشتنبرگ 
بزرگ‌ترین دستاورد علمی او در زمینه الکتریسیته ساکن است. در سال ۱۷۷۷، او با استفاده از یک دستگاه بزرگ الکتروفور که خودش طراحی کرده بود، الگوهای انشعابی و درخت‌مانندی را که بر اثر تخلیه الکتریکی روی سطوح عایق ایجاد می‌شدند، کشف کرد. او با پاشیدن پودرهای مختلف (مانند گوگرد و سرنج) روی سطح عایق پس از تخلیه بار، توانست این الگوهای نامرئی را مرئی کند.
این الگوها که امروزه به نام اشکال لیشتنبرگ شناخته می‌شوند، گام مهمی در درک ماهیت بارهای الکتریکی مثبت و منفی بودند و پایه‌های اولیه فناوری‌هایی مانند فتوکپی و چاپگر لیزری (زیروگرافی) را بنا نهادند.
 نسبت کاغذ و استانداردسازی 
یکی دیگر از یادگارهای جالب لیشتنبرگ در دنیای مدرن، ایده استانداردسازی ابعاد کاغذ است. در نامه‌ای به سال ۱۷۸۶، او پیشنهاد کرد که بهترین فرمت برای کاغذ، مستطیلی است که نسبت اضلاع آن از معادله ریاضی زیر پیروی کند:
1:\sqrt{2}
این همان نسبتی است که امروزه در ایزو ۲۱۶ (مانند کاغذهای استاندارد A4) استفاده می‌شود و ویژگی آن این است که اگر کاغذ را از وسط تا کنید، نسبت اضلاع آن بدون تغییر باقی می‌ماند.
 آثار ادبی و فلسفی 
لیشتنبرگ علاوه بر علم، یکی از مهم‌ترین چهره‌های ادبی آلمان در قرن هجدهم است. ذهن انتقادی و قلم تیز او، وی را به یکی از پیشگامان طنز و کلمات قصار در ادبیات آلمانی تبدیل کرد.
 کتاب‌های باطله (Sudelbücher) 
مشهورترین اثر ادبی لیشتنبرگ، یادداشت‌های شخصی اوست که پس از مرگش منتشر شد. او از دوران دانشجویی تا پایان عمر، دفتریادداشت‌هایی داشت که در آن‌ها افکار، مشاهدات علمی، نقل‌قول‌ها، طنزها و نقدهای فلسفی خود را می‌نوشت. او با الهام از اصطلاح انگلیسی "Waste book" (کتاب‌های چک‌نویس حسابداری)، آن‌ها را Sudelbücher نامید. این یادداشت‌ها به دلیل ایجاز، عمق فلسفی و طنز تلخشان توسط نویسندگان و فلاسفه بعدی مانند آرتور شوپنهاور، فردریش نیچه، زیگموند فروید و لودویگ ویتگنشتاین بسیار تحسین شدند.
 نقد چهره‌خوانی (فیزیوگنومی) 
لیشتنبرگ یکی از منتقدان سرسخت شبه‌علم در زمان خود بود. او به ویژه با نظریات یوهان کاسپار لاواتر، الهی‌دان سوئیسی که ادعا می‌کرد می‌توان شخصیت و اخلاق انسان‌ها را از روی ویژگی‌های چهره آن‌ها (فیزیوگنومی) تشخیص داد، مخالفت کرد. لیشتنبرگ با نوشتن مقالات طنز و هجویه‌های تند، غیرعلمی بودن و خطرات اجتماعی چنین قضاوت‌های سطحی را برملا ساخت و بر اهمیت روان‌شناسی و مطالعه اعمال انسان‌ها (پاتوگنومی) به جای ظاهر فیزیکی تأکید ورزید.
 زندگی شخصی و میراث 
لیشتنبرگ در زندگی شخصی خود روابط پیچیده‌ای داشت. او با مارگارت کلنر، زنی از طبقه پایین‌تر که ابتدا به عنوان خدمتکار در خانه او کار می‌کرد، رابطه عاشقانه برقرار کرد و در نهایت با او ازدواج کرد. آن‌ها صاحب هشت فرزند شدند.
جرج کریستوف لیشتنبرگ در سال ۱۷۹۹ پس از تحمل یک دوره طولانی بیماری در گوتینگن درگذشت. امروزه، علاوه بر اشکال لیشتنبرگ در فیزیک، یک دهانه در کره ماه (دهانه لیشتنبرگ) و همچنین جایزه‌ای ادبی در آلمان (جایزه لیشتنبرگ) به افتخار او نام‌گذاری شده‌اند. او نماد پیوند علوم طبیعی با علوم انسانی در عصر روشنگری آلمان محسوب می‌شود.
 در نگاه دیگران 
بندانگشتی|چپ|250px
جرج کریستف لیختنبرگ در طول تاریخ اندیشه آلمان، از معدود چهره‌هایی بوده است که هم نزد دانشمندان و هم نزد ادیبان جایگاهی خاص یافته‌اند. 

فریدریش نیچه، که خود از برجسته‌ترین نویسندگان و فیلسوفان آلمان به‌شمار می‌رود، لیختنبرگ را «تیزبین‌ترین طنزپرداز آلمان» توصیف کرده و نوشته‌های او را سرشار از نبوغ انتقادی دانسته استNietzsche, Friedrich. *Sämtliche Werke: Kritische Studienausgabe*, Band 14, dtv/de Gruyter, 1980.

آرتور شوپنهاور نیز از علاقه‌مندان جدی آثار لیختنبرگ بود و او را «یکی از بزرگ‌ترین استادان اندیشه موجز» می‌نامید. به باور شوپنهاور، لیختنبرگ از معدود افرادی بود که می‌توانست پیچیده‌ترین حقایق انسانی را با زبانی طنزآلود، اما ژرف، بیان کند.Schopenhauer, Arthur. *Parerga und Paralipomena*, Band I, Reclam Verlag, 1988.

لودویگ ویتگنشتاین، فیلسوف بزرگ قرن بیستم، در نوشته‌هایش بارها از لیختنبرگ یاد کرده و تأکید کرده است که مطالعه یادداشت‌های او را به‌مثابه نوعی تمرین فلسفی می‌بیند؛ تمرینی برای اندیشیدن بدون تکیه بر نظام‌های از پیش‌ساخته‌شده. به‌زعم ویتگنشتاین، لیختنبرگ استاد پرسیدن سؤال‌هایی است که نظام‌های فلسفی از پاسخ به آن‌ها ناتوان می‌مانند.Wittgenstein, Ludwig. *Culture and Value*, translated by Peter Winch, University of Chicago Press, 1980.

لئو تولستوی نیز لیختنبرگ را در زمره نویسندگان مورد علاقه‌اش قرار داده بود. او در فهرستی از متفکرانی که «راستگو، ژرف‌نگر، و عاری از فریب» هستند، از لیختنبرگ در کنار پاسکال، سقراط و اپیکتتوس یاد کرده است. به باور تولستوی، نوشته‌های لیختنبرگ نمونه‌هایی از تفکر انسانی پاک و صادقانه‌اند که هم عقل و هم اخلاق را مخاطب قرار می‌دهند. تولستوی در یکی از متون خود بیان می‌دارد: برای من باور ناپذیر است که ملت آلمان خردمند‌ترین انسان تاریخ خود یعنی جرج کریستوف لیشتنبرگ را به درستی نمی‌شناسد.Tolstoy, Leo. *A Calendar of Wisdom: Daily Thoughts to Nourish the Soul*, translated by Peter Sekirin, Scribner, 1997.

امروزه بسیاری از منتقدان ادبی و پژوهشگران علوم انسانی، لیختنبرگ را پیشرو در ژانر یادداشت‌نویسی و تأملات فردی می‌دانند و آثار او را الگویی برای گونه‌ای از نوشتار می‌خوانند که میان فلسفه، ادبیات و روان‌شناسی پل می‌زند.Safranski, Rüdiger. *Romantik: Eine deutsche Affäre*, Hanser Verlag, 2007.

 منابع 

 تاریخ فلسفه غرب، رجینالدجان هالینگدیل، عبدالحسین آذرنگ (مترجم)، تهران: ققنوس

رده:استادان دانشگاه گوتینگن
رده:اعضای افتخاری آکادمی علوم سن پترزبورگ
رده:اعضای انجمن سلطنتی
رده:بی‌خدایان اهل آلمان
رده:پروتستان‌های اهل آلمان
رده:دانشمندان اهل آلمان
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه گوتینگن
رده:درگذشتگان ۱۷۹۹ (میلادی)
رده:زادگان ۱۷۴۲ (میلادی)
رده:طنزپردازان اهل آلمان
رده:فیزیک‌دانان اهل آلمان
رده:فیزیک‌دانان سده ۱۸ (میلادی) اهل آلمان
رده:فیلسوفان عصر روشنگری
رده:موجزنویسان
رده:نویسندگان اهل آلمان
رده:نویسندگان مرد اهل آلمان
رده:نویسندگان مرد غیرداستانی اهل آلمان
رده:فیلسوفان بی‌خدا