صندوق بازنشستگی کشوری

صندوق بازنشستگی کشوری  مؤسسه‌ای بیمه‌ای با شخصیت حقوقی مستقل است که زیر نظر وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی فعالیت می‌کند. بر اساس اساسنامه این نهاد، مسئولیت اداره و مدیریت امور صندوق بازنشستگی کارکنان مشمول مقررات بازنشستگی کشوری را در چارچوب قوانین و مقررات استخدامی مربوط بر عهده دارد. صندوق بازنشستگی کشوری در شمار بزرگ‌ترین صندوق‌های بازنشستگی ایران قرار دارد و پس از سازمان تأمین اجتماعی یکی از مهم‌ترین نهادهای بازنشستگی کارکنان دولت به‌شمار می‌رود. بر پایه آمارهای رسمی، تا پایان سال ۱۳۹۹ بیش از ۱٫۵ میلیون نفر بازنشسته، ازکارافتاده و وظیفه‌بگیر تحت پوشش این صندوق بوده‌اند.

 پیشینه 
صندوق بازنشستگی کشوری از نهادهای قدیمی حوزه اداری ایران به شمار می‌آید که ریشه‌های آن به دوره نوسازی ساختار دیوان‌سالاری دولت در سده اخیر بازمی‌گردد. شکل‌گیری اولیه این صندوق بیش از یک قرن پیش آغاز شد و به‌تدریج به یکی از اجزای مهم نظام اداری کشور تبدیل گردید. از نخستین اقدامات مؤثر در این مسیر می‌توان به تصویب «قانون وظایف» در سال ۱۲۸۷ در مجلس اول مشروطه اشاره کرد که براساس آن کارکنان دولت مشمول دریافت حقوق بازنشستگی و وظیفه (مشمولان خدمت سربازی) شدند. در فاصله حدود ۱۴ سال پس از آن، امور بازنشستگی کارمندان دولت بر پایه همین قانون سامان می‌یافت.

در آذر ۱۳۰۱ با تصویب قانون استخدامی، اجرای مقررات مربوط به بازنشستگی در قالب نهادی با عنوان «دایره تقاعد» در وزارت مالیه وقت سازمان‌دهی شد. این واحد در ابتدا زیرمجموعه اداره‌کل حسابداری بود، اما بعدها به اداره کارگزینی وزارتخانه انتقال یافت. قانون استخدامی سن بازنشستگی اجباری را ۷۰ سال تعیین کرده و منابع مالی صندوق را از محل کسری از حقوق ماهانه کارکنان، مقرری نخستین ماه خدمت و افزایش‌های بعدی تأمین می‌کرد. روند تحول ساختاری در سال ۱۳۱۳ ادامه یافت؛ به‌گونه‌ای که با تصویب قانون دانشگاه، دایره تقاعد ابتدا به اداره و سپس به اداره‌کل بازنشستگی تغییر ساختار و نام داد.

یکی از مراحل مهم توسعه نظام بازنشستگی کارکنان دولت به تصویب قانون استخدام کشوری در ۳۱ خرداد ۱۳۴۵ مربوط است. بر اساس ماده ۷۰ این قانون، اداره‌کل بازنشستگی همراه با دارایی‌ها، اسناد، بودجه و تعهدات خود از وزارت دارایی جدا و به سازمان امور اداری و استخدامی کشور منتقل شد. در ادامه و با اصلاح این ماده، از ابتدای سال ۱۳۵۴ صندوق بازنشستگی کشوری به‌صورت مؤسسه‌ای مستقل وابسته به سازمان امور اداری و استخدامی فعالیت خود را ادامه داد. 

تحولات نهادی بعدی نیز بر جایگاه صندوق تأثیر گذاشت؛ به‌طوری‌که پس از ادغام سازمان امور اداری و استخدامی و سازمان برنامه و بودجه در سال ۱۳۷۸ و تشکیل سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، صندوق بازنشستگی کشوری در زمره مؤسسات تابعه این سازمان قرار گرفت. سپس با تصویب قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی در سال ۱۳۸۳، صندوق از سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی منفک و زیر نظر وزارت رفاه و تأمین اجتماعی قرار گرفت. در نهایت، با ادغام وزارتخانه‌های تعاون، کار و امور اجتماعی و رفاه و تأمین اجتماعی در سال ۱۳۹۰ و تشکیل وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، صندوق بازنشستگی کشوری نیز به‌عنوان یکی از نهادهای وابسته به این وزارتخانه تعریف شد.    

 مشمولان 
مشمولان مقررات بازنشستگی کشوری عمدتاً گروه‌های مختلفی از کارکنان بخش عمومی را دربر می‌گیرند. از جمله این گروه‌ها می‌توان به کارمندان رسمی مشمول قانون مدیریت خدمات کشوری، اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی که تابع آیین‌نامه‌های استخدامی مربوط هستند، و همچنین قضات دستگاه قضایی مشمول مقررات استخدامی قضات اشاره کرد.  

افزون بر این، کارکنان رسمی کادر سیاسی وزارت امور خارجه بر اساس مقررات استخدامی آن وزارتخانه، کارکنان ثابت شهرداری‌های کشور (به‌جز شهرداری تهران)، و کارکنان پیمانی دستگاه‌های اجرایی که متقاضی بهره‌مندی از مقررات بازنشستگی و وظیفه صندوق بازنشستگی کشوری هستند نیز در شمار مشمولان قرار می‌گیرند. همچنین برخی گروه‌های خاص مانند خویش‌فرمایان، از جمله کارکنان بازخریدشده وزارت راه و ترابری و افراد مشمول ماده ۱۴۷ قانون برنامه چهارم توسعه، در چارچوب ضوابط مربوط تحت پوشش این مقررات قرار دارند.  

 مسئولیت‌ها و وظایف 
 اداره امور بازنشستگی و از کار افتادگی و وظیفه وراث مستخدمان مشترک صندوق بازنشستگی کشوری و کارکنان شرکت‌های دولتی و شهرداریهای کشور
 اجرای قوانین و مقررات مربوط به بازنشستگی و وظیفه و تهیه آئین‌نامه‌های اجرائی سازمان
 اجرای مصوبات شورای سازمان بازنشستگی کشوری
 تهیه و اجرای طرحهای بهره‌برداری از وجوه صندوق بازنشستگی کشوری و کوشش در جهت خودکفایی آن
 تهیه و تنظیم بودجه جاری سازمان بازنشستگی کشوری و بودجه عملیاتی و برنامه عملکرد صندوق بازنشستگی کشوری
 انجام کلیه اقدام‌های لازم به منظور حفظ حقوق بازنشستگان و وظیفه بگیران و متناسب ساختن دریافتی آنان با افزایش هزینه‌های زندگی
 حفظ حقوق صندوق بازنشستگی کشوری و انجام کلیه امور حقوقی و دعاوی مربوط به صندوق
 ارائه گزارش عملکرد و ترازنامه سالانه هر یک از صندوقها و تراز تلفیقی سازمان بازنشستگی کشوری به شورای صندوق

 جستارهای وابسته 

 سازمان تأمین اجتماعی
 صندوق بازنشستگی نیروهای مسلح
 صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستاییان و عشایر
 وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی
 صندوق بازنشستگی فولاد
 قانون کار ایران

 منابع 

 پیوند به بیرون 

 وبگاه رسمی سازمان صندوق بازنشستگی کشوری
 مدلسازی عوامل کلیدی مؤثر بر اصلاح الگوی مقررات گذاری و نظارت بر صندوقهای بازنشستگی در ایران. فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی, 9(35), 359-401. 

رده:اقتصاد ایران
رده:بازنشستگی در ایران
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۳۵۴ در ایران
رده:تأمین اجتماعی در ایران
رده:سازمان‌های دولتی ایران
رده:مزایای بازنشستگی
رده:نهادهای ایرانی مشمول تحریم‌های وزارت خزانه‌داری ایالات متحده آمریکا