روغن جگر ماهی

بندانگشتی
روغن جگر روغن‌ماهی  یک مکمل غذایی است که از جگر روغن‌ماهی اطلسی (Gadus morhua) به دست می‌آید. این روغن نیز مانند بیشتر روغن‌های ماهی، حاوی اسیدهای چرب امگا-۳ یعنی ایکوزاپنتانوئیک اسید (EPA) و دوکوزاهگزانوئیک اسید (DHA) و همچنین ویتامین آ و ویتامین د است.
از نظر تاریخی، این روغن در قرن نوزدهم در ایالات متحده به عنوان یک داروی انحصاری به کودکان داده می‌شد و تا پایان آن قرن مورد ستایش پزشکان در مجلات پزشکی قرار گرفت. پس از آنکه در سال ۱۹۲۰ نشان داده شد که کمبود ویتامین د علت بیماری نرمی استخوان (راشیتیسم) است، روغن جگر روغن‌ماهی به عنوان منبعی غنی از ویتامین د تجویز شد.
 تولید 
بندانگشتی|یک روغن‌ماهی
بندانگشتی|تولید و بارگیری روغن جگر روغن‌ماهی، کانچ، نیوفاندلند، ۱۸۵۷
روغن جگر روغن‌ماهی به طور سنتی در درجات کیفی مختلفی تولید می‌شده است. روغن جگر روغن‌ماهی برای مصرف انسان، کم‌رنگ و به رنگ کاه است و طعم ملایمی دارد. وایکینگ‌های اسکاندیناوی با قرار دادن شاخه‌های درخت غان بر روی یک دیگ آب و گذاشتن جگرهای تازه بر روی آن شاخه‌ها، روغن جگر روغن‌ماهی تولید می‌کردند. آب به جوش می‌آمد و با بالا آمدن بخار، روغن از جگر به داخل آب می‌چکید و از روی سطح آب جمع‌آوری می‌شد. همچنین روشی برای تولید روغن جگر روغن‌ماهی خام و تازه نیز وجود داشت.
در دوران انقلاب صنعتی، روغن جگر روغن‌ماهی برای مقاصد صنعتی محبوبیت یافت. روش اصلی تولید این روغن، قرار دادن جگرها در بشکه‌ها برای فاسد شدن و جمع‌آوری روغنی بود که در طول فصل بر سطح آن جمع می‌شد. روغن حاصل، قهوه‌ای‌رنگ و بدمزه بود. در دهۀ ۱۸۰۰، روغن جگر روغن‌ماهی به عنوان دارو محبوب شد و هر دو نوع روغن کم‌رنگ و قهوه‌ای مورد استفاده قرار می‌گرفت. روغن‌های قهوه‌ای رایج‌تر بودند زیرا تولید آنها ارزان‌تر بود. برخی پزشکان معتقد بودند که فقط باید از روغن کم‌رنگ و تازه استفاده کرد، در حالی که برخی دیگر روغن قهوه‌ای را بهتر می‌دانستند. روغن‌های قهوه‌ای و تندشده معمولاً باعث ناراحتی روده می‌شدند.
فرایند مولر (Möller Process) توسط پیتر مولر در سال ۱۸۵۰ ابداع شد. در این روش، جگرها با آب آسیاب شده و به شکل دوغاب در می‌آیند، سپس این مخلوط به آرامی حرارت داده می‌شود تا روغن به سطح بیاید. روغن از سطح جمع‌آوری و خالص‌سازی می‌شود. روش‌های دیگری که در دوران مدرن استفاده می‌شوند شامل فرایند شناورسازی سرد، عصاره‌گیری تحت فشار و پخت تحت فشار هستند. همۀ این روش‌ها به مراحل خالص‌سازی بیشتری برای به دست آوردن یک روغن خالص نیاز دارند.
 کاربردهای درمانی 
بندانگشتی|چپ|کودکانی که در کمبریج‌شر، انگلستان، ۱۹۴۴، روغن جگر روغن‌ماهی دریافت می‌کنند
روغن کبد ماهی در پیشگیری از بیماریهای قلبی عروقی، سکته، دمانس و اسکیزوفرنی به کار می‌رود. اسیدهای چرب امگا- ۳ برای حفظ سلامت مغز، قلب، مفاصل، دستگاه گوارشی و بسیاری از اندام‌ها مفید هستند. در کودکان، به دلیل سطح بالای ویتامین دی  در روغن جگر ماهی کاد برای جلوگیری از نرمی استخوان‌ها و سایر علائم کمبود ویتامین مصرف می‌شود.

اگرچه ترکیب اسیدهای چرب روغن جگر روغن‌ماهی شبیه به سایر روغن‌های ماهی است، اما غلظت ویتامین‌های آ و د در آن بیشتر است. طبق اعلام وزارت کشاورزی ایالات متحده، یک قاشق غذاخوری (۱۳.۶ گرم یا ۱۴.۸ میلی‌лиتر) از روغن جگر روغن‌ماهی حاوی ۴٬۰۸۰ میکروگرم ویتامین آ و ۳۴ میکروگرم (۱۳۶۰ واحد بین‌المللی) ویتامین د است. میزان مرجع مصرف روزانۀ ویتامین آ برای مردان بزرگسال ۹۰۰ میکروگرم و برای زنان ۷۰۰ میکروگرم در روز است. حداکثر مقدار مصرف قابل تحمل (UL) ۳۰۰۰ میکروگرم در روز است. برای کودکان ۱ تا ۳ ساله، RDA و UL ویتامین آ به ترتیب ۳۰۰ و ۶۰۰ میکروگرم در روز و برای کودکان ۴ تا ۸ ساله ۴۰۰ و ۹۰۰ میکروگرم در روز است. افرادی که روغن جگر روغن‌ماهی را به عنوان منبع اسیدهای چرب امگا-۳ مصرف می‌کنند، باید به میزان ویتامین آ و د که از این طریق به رژیم غذایی خود اضافه می‌کنند توجه داشته باشند.
روغن جگر روغن‌ماهی تقریباً ۲۰٪ اسید چرب امگا-۳ است. به همین دلیل، روغن جگر روغن‌ماهی ممکن است در پیشگیری ثانویه پس از یک حملۀ قلبی (انفارکتوس میوکارد) مفید باشد. نشان داده شده است که رژیم‌های غذایی تکمیل‌شده با روغن جگر روغن‌ماهی، اثرات مفیدی بر صدفک دارند، و مصرف روزانۀ مکمل آن با نرخ پایین‌تر افسردگی با شدت بالا مرتبط است.

 سازوکار اثر 
روغن کبد ماهی منبع غنی از اسیدهای چرب امگا – ۳ (ω-۳) شامل ایکوزاپنتانوئیک اسید (EPA) و دوکوزاهگزانوئیک اسید (DHA) بوده که جزء اسیدهای چرب ضروری می‌باشند. EPA و DHA در بدن به یکسری ترکیبات فعال شیمیایی به نام ایکوزانوئیدها تبدیل می‌شوند که در بسیاری از واکنشهای بیولوژیکی بدن نقش دارند:

این ماده خاصیت ضد التهابی داشته و مانع آزاد شدن ترکیباتی می‌گردد که در انعقاد پلاکتها و انقباض عروق نقش دارند و در نتیجه از خطر بروز سکته می‌کاهند. روغن ماهی می‌توانند از بروز یا پیشرفت دمانس، اسکیزوفرنی، افسردگی و رشد و تکامل مغزی نیز مؤثر باشد.

فایده دیگر روغن کبد ماهی مربوط به ویتامین E موجود در آن است. ویتامین E یک آنتی اکسیدان قوی است و بدن را از آسیب رادیکال‌های آزاد حفظ می‌کند. همچنین به فرایند اسیدهای چرب در بدن کمک می‌کند و سلامت موها و پوست را افزایش می‌دهد

 عوارض جانبی احتمالی 
بندانگشتی|رتینول (ویتامین آ)
در مورد ویتامین آ، یک قاشق غذاخوری (۱۳.۶ گرم) روغن جگر روغن‌ماهی حاوی ۱۳۶٪ از UL بزرگسالان، ۶۸۰٪ از UL برای کودکان ۱ تا ۳ ساله و ۴۵۳٪ از UL برای کودکان ۴ تا ۸ ساله است. حتی یک قاشق چای‌خوری در روز (یک سوم قاشق غذاخوری) از UL برای کودکان ۱ تا ۸ ساله فراتر می‌رود. ویتامین آ در کبد انباشته می‌شود و می‌تواند به سطوح مضری برسد که برای ایجاد مسمومیت با ویتامین آ (هایپرویتامینوز آ) کافی است.
کاهش اکسیداسیون اسیدهای چرب و قرار گرفتن در معرض سموم محیطی، نیازمند فرایندهای خالص‌سازی به عنوان بخشی از تولید محصولات تصفیه‌شدۀ روغن ماهی است.
 کاربردهای دیگر 
در نیوفاندلند، روغن جگر روغن‌ماهی گاهی به عنوان پایۀ مایع برای رنگ اخرایی سنتی استفاده می‌شد که پوشش انتخابی برای ساختمان‌های بیرونی و کاری مرتبط با ماهیگیری روغن‌ماهی بود.
در توبینگن، آلمان، نوشیدن یک لیوان روغن جگر روغن‌ماهی، مجازات شرکت‌کنندگان در قایق آخر مسابقۀ سنتی Stocherkahnrennen است که یک مسابقۀ سالانۀ قایق‌رانی پانت می‌باشد.

 جستارهای وابسته 
 روغن ماهی
 اسید چرب امگا – ۳

 منابع 

 فرهنگ داروهای ژنریک ایران، دکتر حشمتی، ۱۳۸۷

رده:چربی‌های جانوران
رده:فراورده‌های ماهی
رده:مکمل‌های غذایی
رده:ویتامین، املاح و مواد ضروری بدن