پرچم شیر و خورشید

پرچم شیر و خورشید پرچم تاریخی ایران است که از سه نوار افقیِ هم‌ارتفاعِ سبز–سفید–سرخ تشکیل شده و نشان شیر و خورشید را در مرکز نوار سفید حمل می‌کند. این پرچم از زمان تصویب رسمی در  تا انقلاب ۱۳۵۷ به‌عنوان پرچم دولتی ایران به‌کار رفت و پس از انقلاب به‌طور رسمی ممنوع اعلام شد. از آن هنگام تاکنون این پرچم وضعیت رسمی ندارد، اما به‌عنوان نمادی تاریخی و سیاسی، به‌ویژه در میان جوامع ایرانی خارج از کشور و مخالفان جمهوری اسلامی، همچنان مورد استفاده قرار می‌گیرد.

 توصیف پرچم 

 نشان شیر و خورشید 
نشان شامل یک شیر ایرانی نر در برابر خورشیدی در حال طلوع است که به رنگ طلایی ترسیم شده و در مرکز نوار سفید قرار دارد. شکل ظاهری آن در طول زمان تغییر کرده است. در برخی نسخه‌ها، شیر یک شمشیر در دست دارد و در برخی دیگر بدون سلاح، با هر چهار پا بر زمین ایستاده است. خورشید در طرح‌های امروزی به‌صورت یک قرص ساده با پرتوها نمایش داده می‌شود، در حالی که در نسخه‌های قدیمی‌تر اغلب دارای چهره بود. برخی طرح‌ها شامل یک پایهٔ افقی باریک در زیر شیر هستند. در پرچم ملی، گاه تاج پهلوی بالای نشان قرار می‌گرفت، در حالی که پرچم جنگی و پرچم نیروی دریایی دارای حلقه‌ای تزئینی پیرامون نشان بودند و پس از ۱۳۵۷ تاج از آن حذف شد.
بندانگشتی|307x307پیکسل|برگهٔ ساخت برای طرح استاندارد مدرن پرچم شیر و خورشید (نسبت ۴:۷)
در طرح استاندارد مدرن، شیر بر پایه‌ای ایستاده و شمشیر در دست دارد، خورشید فاقد چهره است و تاجی وجود ندارد. پایه مستقیماً بر روی نوار سرخ قرار گرفته و فاصله‌ای در زیر آن دیده نمی‌شود.

 ساخت 
مشخصات زیر بر اساس نسبت‌های تعیین‌شده در استانداردسازی اخیر طراحی مدرن ارائه شده است.«پرچم شیر و خورشید ایران به‌صورت سه‌رنگ افقی هم‌ارتفاعِ سبز–سفید–سرخ با نسبت تصویر ۴:۷ تعریف می‌شود. اندازهٔ پرچم ۱۲۰ × ۲۱۰ واحد است. نشان طلایی شیر و خورشید با ابعاد ۳۹ × ۵۴ واحد به‌صورت افقی در مرکز نوار سفید قرار گرفته و مستقیماً بر روی نوار سرخ جای گرفته است.»

 سامانهٔ رنگ‌ها 
مقادیر زیر از طراحی استاندارد مدرن پرچم استخراج شده‌اند. در گذشته، سازندگان پرچم از طیف‌های متفاوت و غالباً تیره‌ترِ سبز، سفید، سرخ و طلایی استفاده می‌کردند. بسیاری نسخه‌های تیره‌تر را ترجیح می‌دهند زیرا به رنگ‌های اصلی پیش از ۱۳۵۷ نزدیک‌تر است.
سبزسفیدسرخطلاییPantone7739 CWhite485 C1235 CHex#319B42#FFFFFF#DA291C#FFB81CRGB49/155/66255/255/255218/41/28255/184/28CMYK68/0/57/390/0/0/00/81/87/150/28/89/0

 تاریخچه 

 ریشه‌های پیشااسلامی 
بندانگشتی|مهر هخامنشی منسوب به اردشیر دوم همراه با آناهیتا در قالب نقش شیر و خورشید
شیر و خورشید نمادی ذاتاً ایرانی است که پیشینهٔ آن به هزاران سال پیش بازمی‌گردد و حتی پیش از دورهٔ هخامنشیان نیز ردیابی شده است.

در دورهٔ هخامنشی، این نقش در اشکال گوناگون دیده می‌شود. یکی از نمونه‌ها مهری است که اردشیر دوم را همراه با آناهیتا نشان می‌دهد و خورشیدی که نماد میترا دانسته می‌شود در پشت او قرار دارد.

 دوره قاجار 
این نشان در سده‌های بعدی نیز به‌طور پراکنده ظاهر می‌شد، اما تنها در دورهٔ قاجاریان به نمادی ملی بدل شد. یکی از نخستین موارد حضور شیرِ شمشیر به‌دست بر روی پرچم در جریان جنگ ایران و روسیه (۱۸۱۳–۱۸۰۴) گزارش شده است؛ گفته می‌شود افزودن شمشیر به توصیهٔ ملا احمد نراقی صورت گرفت.

نخستین مورد حضور نشان بر روی پرچم سه‌رنگ احتمالاً به طرحی با نوارهای سبز و سرخ باریک منسوب به امیرکبیر در فاصلهٔ ۱۸۴۸ تا ۱۸۵۲ و در دورهٔ ناصرالدین‌شاه بازمی‌گردد. طرح سه‌رنگ با نوارهای هم‌ارتفاع احتمالاً در اواخر دههٔ ۱۸۸۰ ظاهر شد. این گزارش‌ها مستندات محدودی دارند و نسبت به پرچم رسمی مصوب ۱۲۸۶ خورشیدی از قطعیت کمتری برخوردارند.

 اواخر قاجار و دوره پهلوی 

نخستین نسخهٔ رسمی پرچم شیر و خورشید در پی انقلاب مشروطه ۱۲۸۵ خورشیدی تصویب و در متمم قانون اساسی مورخ ۱۳ مهر ۱۲۸۶ به‌عنوان پرچم رسمی کشور توصیف شد؛ «سبز، سفید و سرخ با نشان شیر و خورشید». در ۱۳ شهریور ۱۲۸۹ فرمانی جزئیات دقیق نشان، از جمله اندازه و موقعیت شیر و شکل دم، شمشیر و خورشید را تعیین کرد.

پس از کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹ و در دورهٔ دودمان پهلوی، پرچم دستخوش تغییرات تدریجی شد. در ۱۳۱۲ رنگ‌ها تیره‌تر شدند و چهره از خورشید حذف گردید. در ۱۳۴۳ نسبت پرچم از ۱:۳ به ۴:۷ تغییر یافت. در ۱۳۵۱ دولت نسخه‌ای استاندارد از نشان شیر و خورشید را معرفی کرد، هرچند روشن نیست که آیا این طرح جایگزین همهٔ نسخه‌های پیشین شد یا خیر، زیرا شکل نشان بسته به تولیدکننده همچنان متفاوت بود.

با وجود رسمی بودن نسخهٔ نشان‌دار، سه‌رنگ سادهٔ سبز–سفید–سرخ همچنان در کاربردهای غیررسمی رایج بود و هر دو نسخه هم‌زمان مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

 پس از انقلاب اسلامی 
پس از سقوط نظام پادشاهی در ۱۳۵۷ و آغاز انقلاب ۱۳۵۷، دولت موقت ایران روند حذف نشان شیر و خورشید و استفاده از سه‌رنگ ساده را آغاز کرد. با تثبیت نظام جدید در ۱۳۵۹، استفاده از پرچم پیشین به‌طور کامل ممنوع شد و این اقدام با این استدلال توجیه گردید که پرچم نماد «سلطنت غرب‌گرا و سرکوبگر» است، با وجود آنکه این نشان پیشینه‌ای در سنت‌های شیعه نیز داشته است.

در سال‌های اخیر، برخی مقام‌های جمهوری اسلامی کوشیده‌اند نشان شیر و خورشید را به‌عنوان نمادی اسلامی معرفی کنند تا از استفادهٔ آن توسط معترضان بکاهند. با این حال، در جریان خیزش ۱۴۰۴ ایران و نیز اعتراضات ۱۴۰۴ ایرانیان مقیم خارج، پرچم شیر و خورشید به‌طور گسترده به نمایش درآمد.

 نمایش‌های مدرن 
از زمان کنار گذاشته شدن آن، هیچ استاندارد رسمی دولتی برای تعیین ظاهر مدرن پرچم شیر و خورشید وجود نداشته است. در نتیجه، بازتولیدهای مدرن این پرچم در جزئیات متفاوت هستند، از جمله سایه‌های رنگ، نسبت‌ها، حضور یا عدم حضور تاج، و به‌ویژه نحوهٔ ترسیم نشان شیر و خورشید. در غیاب یک مشخصهٔ رسمی، یک طراحی مدرن استاندارد شده به‌عنوان مدل مرجع عملی به کار رفته است.

 کاربرد در اعتراضات 
در دهه‌های اخیر پرچم شیر و خورشید عمدتاً با گروه‌های سلطنت‌طلب پیوند خورده بود، اما در اعتراضات معاصرِ ایران به نماد گسترده‌تری از هویت ملی و مخالفت با جمهوری اسلامی بدل شده‌است؛ گروه‌های گوناگون اپوزیسیون نیز در مقاطع مختلف از آن استفاده کرده‌اند.

نظرسنجی‌ها نشان می‌دهند محبوبیت این نماد میان برخی ایرانیان افزایش یافته‌است؛ برای نمونه در نظرسنجی گروه GAMAAN در فوریهٔ ۲۰۲۲، پیش از اعتراضات مهسا امینی، ۴۶٪ پاسخ‌دهندگان پرچم شیر و خورشید را به‌عنوان پرچم مطلوب خود انتخاب کردند، در حالی که ۳۰٪ پرچم رسمی و ۱۹٪ پرچم سه‌رنگ ساده را ترجیح دادند.

 استفاده در اعتراضات 
این پرچم به‌طور منظم در تجمعات بین‌المللی در سراسر آمریکای شمالی و اروپا دیده می‌شود، جایی که اعضای ایرانیان خارج از کشور آن را برای نشان دادن همبستگی با جنبش‌های اعتراضی در ایران به اهتزاز درمی‌آورند. این پرچم به‌ویژه در جریان تظاهرات در شهرهای بزرگ غربی مانند لندن، برلین، پاریس، مونیخ، تورنتو و لس‌آنجلس حضوری پررنگ داشته است.

 اعتراضات ۲۰۲۵–۲۰۲۶ 
در اعتراضات داخلی ۲۰۲۵–۲۰۲۶، پرچم پیشاانقلابی بار دیگر در خیابان‌ها ظاهر شد و معترضان آن را در تجمعات و گاه در جای پرچم رسمی به‌نمایش گذاشتند؛ در برخی موارد پرچم جمهوری اسلامی پایین کشیده یا سوزانده شد و پرچم شیر و خورشید جای آن را گرفت. در برخی تجمع‌های بیرون از کشور نیز معترضان در مقابل سفارت‌ها یا در میادین عمومی این پرچم را به اهتزاز درآوردند؛ از جمله در سفارت ایران در لندن و تجمع‌های دیاسپورا در شهرهایی مانند مونیخ و لندن.

 ایموجیِ پرچم 
در تاریخ  کتابخانهٔ ایموجی Twemoji نسخهٔ ایموجیِ پرچم ایران را به طراحیِ مدرنِ شیر و خورشید به‌روزرسانی کرد؛ در نتیجه در برخی نمایشگرها و نرم‌افزارها (از جمله در شبکهٔ اجتماعیِ X؛ صفحهٔ توییتر/اکس در فارسی) نمادِ شیر و خورشید به‌عنوان ایموجیِ پرچم ایران نمایش داده شد و این موضوع بازتاب گسترده‌ای داشت.

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 

 پرچم ایران
 شیر و خورشید
 فهرست پرچم‌های ایران
 درفش شهباز
 درفش کاویانی

 یادداشت‌ها 

 منابع 

رده:فرهنگ در ایران
رده:نمادهای ملی ایران
رده:پرچم‌های تاریخی
رده:پرچم‌های سه رنگ
رده:پرچم‌های ایران
رده:پرچم‌های معرفی‌شده‌های ۱۹۰۷ (میلادی)
رده:صفحه‌هایی که از تصویر چندگانه با مقیاس خودکار استفاده می‌کنند
رده:همه مقاله‌های دارای عبارت‌های بدون منبع