واج‌شناسی خودواحد

واج‌شناسی خودواحد (Autosegmental phonology) یک نظریه در واج‌شناسی است که می‌گوید صداهای زبان فقط یک خطِ پشتِ سرِ هم نیستند، بلکه بعضی از ویژگی‌های آن‌ها (مثل زیر و بمی، کشش، تکیه یا خیشومی‌بودن) می‌توانند جداگانه و روی خطی مستقل قرار بگیرند.

در مدل‌های قدیمی‌تر واج‌شناسی، همهٔ ویژگی‌ها در یک ردیف خطی تصور می‌شدند. مثلاً برای یک صدا، همهٔ مشخصه‌ها مثل واکدار بودن، جایگاه تولید، و کشیدگی، در یک خط نوشته می‌شدند.
اما در واج‌شناسی خودواحد، این ویژگی‌ها می‌توانند روی «لایه‌های جداگانه» نشان داده شوند، و با خط‌هایی به هم وصل شوند.

یک مثال ساده:
در زبان‌هایی مثل یوروبا یا هاوسا، «زیر یا بم بودن صدا نقش مهمی در معنی دارد. این زیر و بمی همیشه دقیقاً روی یک همخوان یا واکه نمی‌نشیند، بلکه می‌تواند روی چند هجای پشت سر هم کشیده شود. نظریهٔ خودواحد این امکان را می‌دهد که زیر و بمی را به‌عنوان یک «خط مستقل» بکشیم که به چند صدا وصل شده است.

به بیان دیگر:

واج‌شناسی خطی = همه‌چیز در یک خط نوشته می‌شود.

واج‌شناسی خودواحد = بعضی ویژگی‌ها در خط‌های موازی جداگانه می‌آیند و می‌توانند گسترده‌تر یا مستقل‌تر عمل کنند.

این دیدگاه کمک می‌کند پدیده‌هایی مثل آهنگ (تون)، کشش واکه‌ها، یا ویژگی‌های هماهنگی (مثل هماهنگی واکه‌ای در ترکی یا فنلاندی) بهتر توضیح داده شوند.

واج‌شناسی خودواحد رویکردی نظری برای تحلیل واج‌شناختی‌ست که اولین بار در سال ۱۹۷۶ توسط جان گلداسمیت در رساله دکتری‌اش در مؤسسه فناوری ماساچوست مطرح شد. بنیادهای این رویکرد به آثار جی.آر. فرث، زلیک هریس، چارلز هاکت، برنارد بلاچ، کنت پایک و نیک کلمنتس بازمی‌گردد.

علت نام‌گذاری «خودواحد» به این برمی‌گردد که در این نظریه بعضی ویژگی‌های آوایی (مثل زیر و بمی و غیره) به‌جای آن‌که وابسته و «چسبیده» به یک صدای مشخص باشند، به‌صورت «واحدهای مستقل» در نظر گرفته می‌شوند که می‌توانند روی یک خط جداگانه نمایش داده شوند.

 معرفی 
واج‌شناسی خودواحد مانند واج‌شناسی خطی رویکردی قاعده‌بنیاد است، اما دو نقطه ضعف آن را برطرف می‌کند: 

۱. در واج‌شناسی خطی (انگاره معیار)، عناصر زنجیری و زبرزنجیری، هر دو با هم برای تعیین مشخصه‌های تمایزدهنده یک واج مطرح می‌شوند. در واقع یک واج، مجموعه‌ای نامنظم و ساخت‌نایافته از مشخصه‌های تمایزدهنده است. مثلاً ویژگی [+هجایی] که زبرزنجیری است، در کنار مشخصه‌ای زنجیری مثل [+پیوسته] قرار می‌گیرد. 

۲. انگاره معیار، انگاره‌ای خطی‌ست، یعنی چند واحد واجی روی یک محور یا لایه قرار دارند و در کنار هم روی همین لایه بر یکدیگر تأثیر دارند.

گلداسمیت معتقد است که یک مشخصه مستقل از سایر مشخصه‌ها در زنجیره واجی تأثیر می‌گذارد. تحلیل او ابتدا از زبان‌های نواختی آفریقا شروع شد و سپس در زمینه الگوهای هماهنگی واکه‌ای و خیشومی نیز کارآمدی آن به اثبات رسید.

تفاوت بازنمایی خودواحد و بازنمایی خطی در این است که بازنمایی‌های خطی از یک زنجیره از واحدهای واجی تشکیل شده‌اند، اما در بازنمایی خودواحد، دو لایه یا بیشتر از واحدهای واجی در نظر گرفته می‌شود که مشخصه‌های هر لایه با لایه دیگر متفاوت است. مثلاً در مورد یک زبان نواختی، نواخت‌ها روی یک لایه به نام لایه نواخت که شامل مقادیر پارامتر نواخت یعنی سطح بالا و سطح پایین است، بازنمایی می‌شوند. هر مشخصه یا گروهی از مشخصه‌ها که در یک زبان، یک نقش واجی ایفا کند، در یک لایه قرار می‌گیرد، بنابراین یک لایه با مشخصه‌هایی که در آن قرار دارد، تعریف می‌شود.

در واج‌شناسی خودواحد، بازنمایی واجی، علاوه بر دارا بودن «واحدهای واجی» در لایه‌های جداگانه، دارای خطوط پیوندی میان لایه‌هاست. از دیدگاه آواشناختی محض، خطوط پیوندی، تقارن زمانی را نشان می‌دهند. مثلاً لایه‌ها به تنهایی و بدون خطوط پیوندی نشان نمی‌دهند که نواخت‌ها همزمان با واکه‌ها تولید می‌شوند.

بنابراین: 

برخلاف واج‌شناسی خطی سنتی که واحدهای واجی را در یک زنجیرۀ تک‌لایه نمایش می‌دهد، واج‌شناسی خودواحد، بازنمایی واجی را شبکه‌ای چندلایه و چندبعدی می‌داند. در این دیدگاه:
 لایه‌های مستقل (Tiers): مشخصه‌های آوایی مختلف مانند واج‌ها، نواخت (tone) یا تکیه (stress) بر روی لایه‌های جداگانه قرار می‌گیرند. 
 خطوط پیوندی (Association Lines): این لایه‌ها از طریق خطوطی به نام «خطوط پیوندی» به یکدیگر متصل می‌شوند و فرایندهای واجی مانند همگونی یا حذف، از طریق عملیاتی چون «گسترش» (spreading) یا «قطع» (delinking) این خطوط نمایش داده می‌شوند.
 تحلیل ساختار درونی هجا: این نظریه به واج‌شناسان اجازه می‌دهد تا ساختار درونی و سلسله‌مراتبی هجاها را به‌شکلی عمیق‌تر و دقیق‌تر تحلیل کنند. این یکی از برتری‌های اصلی آن نسبت به واج‌شناسی خطی است که نمی‌تواند ساختار داخلی هجا را به تصویر بکشد.

نمونه کاربرد، از گویش سیستانی
گویش سیستانی، برخلاف فارسی معیار که ساختار هجایی آن عموماً با یک همخوان آغاز می‌شود (CVC)، ساختار هجایی (CCVC) را نیز به کار می‌برد. در گویش سیستانی، دو نوع خوشۀ همخوانی آغازین وجود دارد:
خوشه‌های تاریخی: برخی از این خوشه‌ها از زبان‌های فارسی باستان، میانه و دری به ارث رسیده‌اند؛ مانند واژۀ «bra:dær» (برادر).
خوشه‌های ناشی از فرایندهای واجی: تعداد زیادی از این خوشه‌ها در واژه‌های بسیط و غیربسیط، در نتیجۀ دو فرایند واجی پی‌درپی به وجود آمده‌اند.

در فرایند دوم، ساختار هجایی (CCVC) در گویش سیستانی از زبان فارسی (مانند واژۀ kmær به معنی «کمر»)، از یک ساختار زیربنایی مشابه فارسی معیار (CVC) یعنی /kæmær/ مشتق شده است. این تحول از طریق دو فرایند واجی متوالی رخ می‌دهد که واج‌شناسی خودواحد آن‌ها را به خوبی تبیین می‌کند:
 فرایند مرکزی‌شدگی (Centralization): در مرحلۀ اول، واکۀ کوتاه در هجای آغازی بدون تکیه (مانند /æ/ در /kæmær/) به واکۀ مرکزی «شوا» (/ə/) تبدیل می‌شود. در بازنمایی خودواحد، این فرایند صرفاً تغییر یک واحد در لایۀ واجی است و ساختار هجا را تغییر نمی‌دهد.
 فرایند حذف واکۀ مرکزی (Deletion): در مرحلۀ دوم، واکۀ «شوا» به دلیل نبودِ تکیه حذف می‌شود. در چارچوب خودواحد، این فرایند با «قطع خط پیوندی» (delinking) نمایش داده می‌شود. به این معنا که پیوند میان هستۀ هجای اول (واکۀ شوا) و ساختار کلی هجا قطع می‌شود. این عمل باعث می‌شود همخوان اول (آغازه) به هجای بعدی متصل شده و یک هجای جدید با ساختار (CCVC) ایجاد شود.

واج‌شناسی خودواحد به‌طور مؤثری نشان می‌دهد که چگونه ساختار هجایی متفاوت در گویش سیستانی از طریق فرایندهای واجی منظم و دومرحله‌ای به وجود می‌آید. این نظریه با به تصویر کشیدن عملیاتی مانند «قطع پیوند»، می‌تواند تغییرات ساختاری در هجاها را که منجر به ایجاد خوشۀ همخوانی آغازین می‌شود، به‌شکل عینی و قانع‌کننده‌ای مدل‌سازی کند.

 منابع 
 «واج‌شناسی: رویکردهای قاعده‌بنیاد»، عالیه کرد زعفرانلو کامبوزیا، تهران: انتشارات سمت، ۱۳۸۵
Goldsmith, John. Autosegmental Phonology. New York: Garland Publishing, 1976.
خلیفه‌لو، سید فرید و دلارامی‌فر، منصوره. (١٣٩٤). «خوشه دوهمخوانی آغازین در گویش سیستانی از دیدگاه واج‌شناسی خودواحد». فصلنامه مطالعات زبانها و گویشهای غرب ایران، سال دوم، شمارۀ ۸، صص ٣٩-٦٢.
Goldsmith, John A. “Autosegmental Phonology.” In The Handbook of Phonological Theory, edited by John A. Goldsmith, Jason Riggle, and Alan C. L. Yu, 2nd edition, pp. 43–80. Wiley-Blackwell, 2011.
رده:واج‌شناسی