تربیت (روزنامه)

تربیت، نخستین روزنامهٔ غیردولتی ایران از تاریخ پنج‌شنبه یازدهم رجب ۱۳۱۴ ق. (۱۲۷۵ هـ. ش) تا تاریخ پنج‌شنبه ۲۹ محرّم ۱۳۲۵ ق. (۲۹ مهر ۱۲۸۶ هـ. ش) در تهران انتشار یافت و مجموعاً در ۴۳۴ شماره (۲۴۹۲ صفحه) منتشر شد. از یازدهم ذیقعدهٔ ۱۳۱۵ ق. تا پنجم جمادی‌الاولی ۱۳۱۶ ق. به‌صورت روزنامه و در بقیهٔ دوران انتشار به‌صورت هفته‌نامه منتشر می‌شد. از شمارهٔ ۱۱۱ (اول صفر ۱۳۱۶ ق) عبارت «روزنامهٔ آزاد یومیه» و از شمارهٔ ۱۳۰ (۲۶ شوال ۱۳۱۶ ق) تا آخرین شماره، عبارت «روزنامهٔ آزاد هفتگی» در سرلوحهٔ این روزنامه قید شده است.

محمدحسین فروغی روزنامه تربیت را به‌طریقی بسیار جذاب و با مطالبی شیوا منتشر می‌ساخت. به علت درج مقالات سودمند و مفید پیوسته مورد توجه اندیشمندان بوده و به خصوص از لحاظ نشر فارسی و زیبایی خط جای خاصی را در میان روزنامه‌های فارسی‌زبان به خود اختصاص داده‌بود. به‌عنوان مثال با حمایت مالی زین‌العابدین تقی‌اف، از رجال و ثروت‌مندان آذربایجانی دوره قاجار، یک صفحه به صفحات آن افزوده می‌شود (بی‌آنکه قیمتش افزوده شود)فروغی در این خصوص می‌نویسد: «تقریباً از دو سال قبل تاکنون مکرر گفته‌ام که بعد از انتشار روزنامه تربیت در اقطار جهان و ملاحظه اوراق بی سامان، حاجی زین‌العابدین تقی‌اف که طبعاً در طالب کار خیر است و به هر جا و هر چیز نظر دارد نگارش و مسطورات بنده اقل را به حال عموم مردم ممالک اسلامی خاصه ایران سودمند دانسته بر آن شد که کمکی به اداره تربیت نماید و یک ورق بر این جریده بیفزاید و این حاجتی بود که من از خدا به دعا می‌طلبیدم… شگفت آنکه این کار از آن طرف اظهار شد و به یک نوشته و چند سطر مختصر صورت گرفت بی طول و تفصیل و جرّ ثقیل و از اول سال ششم تربیت مضاعف شد بدون تضعیف قیمت و سنگین‌شدن بار مشتریان و اشکال کار خریداران. بنابرین اوراق ما رونق و جلوه تازه یافت؛ یعنی از یک طرف قلت بها بر صفای آن افزود و از طرف دیگر کثرت صفحات دست و پای بسته مرا باز کرد.» این روزنامه، نفیس، خوش‌خط و با کاغذ مرغوب بود. حتی نخستین شماره روزنامه تربیت (در هفدهم دسامبر ۱۸۹۶ میلادی و در ۴ صفحه) به قطع بزرگ به خط نستعلیق و کاغذ مرغوب منتشر شده‌بود.

در سرمقاله‌های تربیت بارها در بارهٔ اهمیت علوم و معارف در پیشرفت و ترقی ملل و اقوام سخن گفته شده و تأکید گردیده است که تربیت جریده‌ای علمی و ادبی و سیاسی است و هدف از نگارش آن بسط معرفت و بصیرت و رهایی از نادانی است.تربیت، ش ۲۲۴، ۲۱ ذیحجّهٔ ۱۳۱۸، ص ۱ همچنین این روزنامه، ساده‌کردن مطالب را برای بهره‌مندی عموم از وظایف خود شمرده است.تربیت، ش ۸۷، ۳ ذیحجّهٔ ۱۳۱۵، ص ۱

تربیت، اخبار علمی و اجتماعی و سیاسی داخلی و خارجی و مقالات و مطالب تألیف و ترجمه شدهٔ آموزنده داشت و در مقالات گوناگون، از جمله «استعداد اهل ایران» و «استعداد علمی مردم ایران» و «استعداد صنعتی مردم ایران»، بر قابلیت‌ها و استعدادهای مردم ایران، تأکید می‌کرد و مردم را به فراگیری علوم و فنون فرا می‌خواند. شرح حال دانشمندان و هنرمندان و سیاست‌مداران، از جمله نیوتن، پاستور، گوتنبرگ، گالیله، واشینگتن، حافظ و خیام، غالباً به صورت پاورقی در شماره‌های پیاپی درج می‌شد تا زندگی‌شان سرمشق قرار گیرد.

در شماره‌های سال آخر روزنامه (اول ربیع‌الاول ۱۳۲۴ ق.. ـ ۲۹ محرّم ۱۳۲۵ ق)، که هم‌زمان با انقلاب مشروطه و اعلان مشروطیت و افتتاح مجلس شورای ملی منتشر می‌شد، اخبار و اطلاعات مهمی دربارهٔ حوادث آن ایام و مقالاتی با عنوان‌های «تحقیق در تاریخ دولت مشروطه و…»، «فواید مجلس شورای ملی»، «سلطنت مشروطه و استبدادیه» و «وظایف مجلس و حدود و حقوق آن» آمده است. از این جهت، تربیت سهم مهمی در آگاه‌کردن ایرانیان و آماده‌کردن آنان برای انقلاب مشروطیت داشتمحمد صدرهاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج. ۲، اصفهان ۱۳۶۳–۱۳۶۴، ص. ۱۱۹.

محمدحسین فروغی (پدر) و محمدعلی فروغی (پسر) هر دو در اداره این روزنامه همکاری داشتند. در این نشریه، اکثر مقالات اجتماعی، فلسفی و سیاسی را محمدعلی فروغی می‌نوشت و مدیریت داخلی روزنامه هم با او بود و گاهی هم پدرش محمدحسین فروغی آن‌ها را ویرایش و راهنمایی‌های لازم را به او می‌نمود. آراء تربیتی و ترویج افکار متجددانه در روزنامه تربیت به وسیلهٔ او، اثر محسوسی در جمع روشنفکرانه زمان خود داشت. این افکار تجددخواهانه که ـبه عقیدهٔ برخی ـ گاه به شکل افراطی در ستایش از مغرب زمین و علم گرایی در آنجا به خصوص فرانسه به عنوان مهد تمدن تجلی می‌یافت، در آثاری که محمدعلی فروغی پسر محمدحسین خان که به عنوان مترجم با روزنامه همکاری می‌نمود، دنبال می‌شد.گنجینه اسناد، فصلنامه تحقیقات تاریخی و مطالعات آرشیوی سازمان اسناد و کتاب‌خانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران، ش، ۶۱ بهار ۱۳۸۵ (مقالهٔ «محمدعلی فروغی (ذکاءالملک) در رویارویی با محمد مصدق (مصدق السلطنه)» به قلم «حوریه سعیدی»)

محمد محیط طباطبائی، تربیت را شیواترین و منظم‌ترین روزنامهٔ دورهٔ مظفری می‌داند.محمد محیط طباطبائی، تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران ۱۳۶۶، ص ۸۹

 تاریخچه 
محمدحسین فروغی ملقب به ذکاءالملک (اول)، صاحب امتیاز و مدیر آن بود. وقتی که ناصرالدین شاه در روز جمعه ۱۷ ذیقعده ۱۳۱۳ هجری قمری به ضرب گلوله میرزا رضا کرمانی از پای درآمد، محمدحسین فروغی به فرزندش محمدعلی خان فروغی گفت که: «همین که نوبت سلطنت مظفرالدین شاه رسید، من که دست از طبیعت خود نمی‌توانستم بردارم، اولین روزنامه غیردولتی را در همین شهر طهران تأسیس کرده و مندرجات آن را مشتمل بر مطالبی قرار دادم که کم‌کم چشم و گوش مردم به منافع و مصالح خودشان باز شود. این روزنامه را تربیت نام گذاشتم.»مجله یغما. ش۱۴۲(۱۳۳۹ه‍.ش) ص ۶۵٫۶۶ وی پس از جلوس مظفرالدین شاه اوضاع را برای انتشار روزنامهٔ غیردولتی تا حدودی مناسب دید و امتیاز روزنامه را از وزارت انطباعات گرفت.نگاه کنید به «سیر روزنامهٔ تربیت و حالت حالیّه آن»، تربیت، ش ۴۲۴، چهارم ذیقعدهٔ ۱۳۲۴، ص ۵

تربیت از منظم‌ترین روزنامه‌های دوران خود بود. روزنامه تربیت در روز پنج‌شنبه یازدهم رجب ۱۳۱۴هـ. ق. با ۱۷ دسامبر ۱۸۹۶ میلادی در چاپ‌خانه سنگی دولتی (مطعبه دولتی دارالخلافه تهران) منتشر گردید. روزنامه گاه در چهار صفحه و گاه در هشت صفحه منتشر می‌گردید.

محمدحسین فروغی پیش از سال نهم، سال پایانی تربیت، درصدد تعطیلی روزنامه برآمده بود ولی چون عده‌ای رنجیدند، منصرف شد و سال نهم را آغاز کرد که خود آن را «دورهٔ دوم تربیت» خوانده است. وی تربیت را در ۱۳۲۵، به دلیل نداشتن شرایط مناسب برای ادامهٔ انتشار، تعطیل کردنگاه کنید به تربیت، ش ۴۳۴، محرّم ۱۳۲۵، ص ۱–۳ و در همان سال نیز درگذشتتربیت: نخستین نشریهٔ روزانه و غیردولتی ایران، ج. ۱ (ش ۱–۲۱۱)، تهران: کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران و سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، ۱۳۷۶، مقدمهٔ قاسمی ص ۲۳–۲۸

 روزنامه آزاد 
تربیت اولین روزنامه‌ای بود که خود را آزاد خطاب کرد و با انتشار نخستین شمارهٔ آن «روزنامه‌نگاری غیردولتی در درون مرزهای ایران متولد شد».کهن، ج ۱، ص ۱۸۰–۱۸۱ انتشار ۹ سالهٔ روزنامهٔ فروغی در پاسخ به کسانی که روزنامهٔ تربیت را اسماً آزاد اما رسماً وابسته می‌دانستند، گفته که تربیت از بدو کار روزنامه‌ای آزاد بوده است.نگاه کنید به «سیر روزنامهٔ تربیت و حالت حالیّه آن»، تربیت، ش ۴۲۴، چهارم ذیقعدهٔ ۱۳۲۴، صص ۵–۶ در عین حال، نمی‌توان گفت روزنامه‌نگاران و از جمله فروغی، آزادی کامل داشتند، زیرا در همان دوره مدیران جراید مکلف بودند روزنامه را قبل از انتشار به وزیر انطباعات یا جانشین او بدهند و روزنامه‌های آزاد که دولت یا حکام وقت در انتشار آن‌ها دخالتی نداشتند، در مضیقه و فشار بودند و بارها در زمان صدارت میرزاعلی اصغرخان امین السلطان و عبدالمجید میرزا عین الدوله توقیف شدند.محمد صدرهاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج. ۱، اصفهان ۱۳۶۳–۱۳۶۴، صص. ۹، ۱۱–۱۴. محمدعلی فروغی دربارهٔ پدرش چنین روایت می‌کند: «... من هم آن وقت به درجه‌ای رسیده بودم که در کار روزنامه با من گفتگو می‌کرد. یک روز پرسید مقاله‌ای که امروز برای روزنامه نوشته‌ام خواندی؟ عرض کردم:بلی. پرسید: دانستی چه تمهید مقدمه‌ای می‌کنم؟ من در جواب تأمل کردم. فرمود: مقدمه می‌چینم برای این که به یک زبانی حالی کنم که کشور قانون لازم دارد. مقصودم این است که این حرف را به صراحت نمی‌توانست بزند و برای گفتن آن لطایف‌الحیل می‌بایستی بکار برد…»مجله یغما، ش ۱۴۲ (۱۳۳۹ه‍.ش)، ص ۶۵–۶۶

روزنامهٔ صوراسرافیل در مقاله‌ای به مناسبت درگذشت فروغی، احتمالاً به قلم علی اکبر دهخدا، روزنامهٔ تربیت را اولین روزنامهٔ آزادی به‌شمار آورده که در اوایل سلطنت مظفرالدین شاه در پایتخت منتشر می‌شده است و هنر بزرگ فروغی را این دانسته که مسائلی که در دورهٔ استبداد کسی جرأت گفتن آن‌ها را نداشته، چنان می‌گفته که ایرادی به آن وارد نمی‌شده است و اطلاعات منتشره در تربیت و روزنامه‌خوان‌کردن مردم ایران را از خدمات آن شمرده است. جهانگیرخان صور اسرافیل در زمینه مهارت ارائه مطالب سیاسی محمدحسین فروغی و بیان عقاید آزادمنشانه او چنین می‌گوید: «تربیت، اول روزنامه آزادی است که در داخله ایران خصوصاً در پایتخت به چاپ رسیده است. خدماتی که این روزنامه به وطن ما کرده است علاوه بر معلومات و فوایدی که منتشر نموده یکی این است که مردم ایران از هرچه روزنامه بود آزرده خاطر بودند. تربیت به واسطه شیرینی بیان و مزایای چند که دارا بود مردم را روزنامه‌خوان کرد. دیگر اینکه اهل هوش می‌دانند که تمام مطالب گفتنی را ذکاءالملک در تربیت گفته و هنر بزرگ او همین است که چیزهایی را که در زمان استبداد کسی یارای گفتن نداشت به قدرت قلم و پرده و حجاب انشاء و ادب چنان می‌گفت که اسباب ایراد نمی‌شد و مع‌ذلک زحمت و مرارت و صدماتی که در زیاده از ده سال روزنامه‌نویسی کشید و آزار و اذیت‌هایی که از دوست و دشمن دید در چند سال آخر عمر که وقت استراحت و فراغت بود به تصور کسانی که خارج از کار بودند در نمی‌آید.»روزنامه صوراسرافیل، ش، ۱۵ چهارشنبه ۲۹ رمضان ۱۳۲۵

 نوشته‌هایی از تربیت 
در یکی از پاورقی‌های این روزنامه شرح حال مخترع چاپ (گوتنبرگ آلمانی) به نگارش درآمده است:

جستارهای وابسته
 روزنامه‌نگاری در دوره قاجار

 منابع 

 پیوند به بیرون 


رده:انحلال‌های ۱۹۰۷ (میلادی) در ایران
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۸۹۶ (میلادی) در ایران
رده:رسانه در تهران
رده:رسانه‌های دولتی
رده:مجله‌های آموزشی
رده:مجله‌های ادبی منحل‌شده
رده:مجله‌های بنیان‌گذاری‌شده در ۱۸۹۶ (میلادی)
رده:مجله‌های فارسی
رده:مجله‌های فرهنگی
رده:مجله‌های منتشرشده در تهران
رده:مجله‌های منحل‌شده ایران
رده:مجله‌های منحل‌شده در ۱۹۰۷ (میلادی)
رده:مجله‌های منحل‌شده فارسی
رده:نشریه‌های دوره قاجاریان
رده:نشریه‌های دوره مشروطه