سنگ‌نوشته‌ها در نیشابور

سنگ‌نوشته‌ها در نیشابور بخشی از آثار تاریخی این شهر است که به چهار گونه «کتیبه تاریخی»، «سنگ نوشته قبر»، «کتیبه‌های سفالین» و «کتیبه‌های نوین» تقسیم می‌شود.

 کتیبه‌های تاریخی 
کتیبه‌های تاریخی در نیشابور یادگارهایی از فرمانروایانی است که در این شهر فرمانی را صادر کرده‌اند یا رویدادی را به پایان رسانیده‌اند.

 آرامگاه محمد محروق 
یکی از کتیبه‌ها در امامزاده محمد محروق قطعه شعری از زمان شاه سلطان حسین به جای مانده و تاریخ آن ۱۱۱۹ هجری بدین مضمون است:

در طرف چپ این کتیبه، کتیبهٔ دیگری است از ناصر الدین شاه قاجار، که دو سهم آب یکی از رودخانهٔ بوژمهران و دیگری از رودخانهٔ فرخک، که دو سهم آب رودخانهٔ فرخک، به وسیلهٔ شاهزاده پرویز میرزا، برای امامزاده وقف شده‌است به سال ۱۲۹۷ هجری.

 مسجد جامع 
پنج سنگ نوشته در مسجد جامع نیشابور قرار دارد. یکی سنگ نوشته تأسیس است. دو سنگ از شاه عباس صفوی و دو سنگ نوشته دیگر مربوط به تعمیر اساسی مسجد است.

این مسجد، از بناهای قرن نهم هجری و بانی آن پهلوان علی کرخی بوده‌است. صحن این مسجد به شکل چهار گوش است، ایوان‌های بلند، شبستان و محرابی سنگی دارد. کتیبه‌ای از زمان شاه عباس اول‌صفوی در سال ۱۰۲۱ در این بنا نصب شده‌است. کتیبه اصلی مسجد، منظوم و شامل دو بیت به خط ثلث است‌و بر روی ستون شبستان باقی‌مانده‌است. کتیبه منظوم دیگری بر روی سنگ، در بالای محراب نصب شده‌است.

مفاد این کتیبه حاکی از این است که مسجد به دست عباسقلی خان بیات تعمیر شده و به‌دست او بناهایی به‌ساختمان اصلی مسجد افزوده شده‌است. سه فرمان تاریخی از شاه عباس اول صفوی، در روی سنگ درج شده و در دیواره این مسجد نصب شده‌است. متن سه فرمان شامل لغو و تخفیف مالیات، رفع مزاحمت عمال دولتی ازمردم و ساکنان نیشابور است. این بنا در شمار آثار تاریخی ثبت شده‌است.
 کتیبه تأسیس:

 کتیبه محراب:

 کتیبه تعمیر:

 کتیبه شاه عباس:

 کتیبه دیگر شاه عباس:

 آرامگاه محمد عطار 
یک سنگ نوشته در آرامگاه محمد عطار نیشابوری (علاوه بر ستون سنگی و سنگ قبر) نصب شده‌است که مربوط به فرمان فرح پهلوی دربارهٔ بازسازی این بنا است. این سنگ نوشته با جمله «بنام خدای یکتا» شروع می‌شود.

 کتیبه‌های سفالی 
کتیبه‌های سفالی نوشته‌ها بر روی سفال نیشابور است که مشهورترین کتیبه‌ها از نیشابور می‌باشد. این کتیبه‌ها همگی به زبان عربی و به خط کوفی است.

 سنگ نوشته‌های قبرها 
 یحیی بن جعفر 
یک سنگ قبر متعلق به یحیی بن جعفر(احتمالاً یحیی بن جعفر سلمی) از نیشابور (محدوده شهر کهن) کشف شده‌است و اکنون در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود. این سنگ قبر که به کتیبهٔ کوفی نیشابور نیز مشهور است به زبان عربی و به خط کوفی نوشته شده‌است. متن کتیبه بدین شرح است:
حاشیه سنگ مزار:بسم الله الرحمن الرحیم قل هو الله / احد الله الصمد لم یلد / ولم یولد و لم یکن له کفوا احد.
متن اصلی: بسم / الله الرحمن / الرحیم لا اله /الا الله / محمد رسو/ ل الله صلی/الله علیه و/ سلم هذا/ قبر یحیی / بن جعفر/ رحمه الله / و غفر له / و نضر وجهه / و نور له / فی قبره / و الحقه الله / بمحمد / صلی الله / علیه و سلم.

 ابوعثمان مغربی 
نوشته‌ها بر روی سنگ قبر ابو عثمان سعید بن سلام مغربی به دو زبان عربی و فارسی است و با جمله «هو الحی الذی لا یموت» شروع می‌شود.

در کنار این نوشته اسامی چهارده معصوم نقش شده‌است.

 محمد عطار 
 سنگ نوشته‌های ستون 
یک ستون سنگی مربوط به دوره تیموری به ارتفاع سه متر به صورت عمودی در زیر گنبد آرامگاه عطار نیشابوری قرار دارد. بر بالای آن نام «چهارده معصوم مذهب شیعه دوازده امامی» و این بیت شعر:

حکاکی شده‌است. در زیر این بیت و نام‌ها عدد ۸۹۱ به خط ثلت سنگ‌تراشی شده که تاریخ ساخت و نصب این ستون است. در ادامه شعری طولانی بقیه فضای این ستون را پر کرده. این شعر فارسی که دارای اشتباهات تاریخی در سال وفات عطار است توسط یک شاعر گمنام ایرانی اهل نیشابور در قرن نهم قمری به «رافعی» سروده شده‌است. این شعر با جمله «بسم الله الرحمن الرحیم» شروع می‌شود.

 سنگ نوشته قبر 

 فضل بن شاذان 

 عمر خیام 
 آرامگاه نخستین 
در سال ۱۳۱۳ هـ. ش همزمان با برپائی جشن هزارهٔ فردوسی انجمن آثار ملی ایران آرامگاهی مشتمل بر سکویی چهارگوش و ساختمان سنگی روبازی در محل غرفهٔ قبر عمر خیام در جنب آرامگاه محمد محروق ایجاد نمود. آرامگاه عبارت بود از دو ایوان بالا و پائین و دیوار کوتاه سنگی از سنگ خلج که دراطراف محل قبر و روی قبر که سه یا چهار متر ازدیوار بقعه فاصله داشت بکار رفته بود؛ و نیز یک ستون سنگی به همراه یک رباعی از ملک الشعرای بهار با خط خوش بر آن نقش کردند ولی پس از چند سال این بنای یادبود جمع‌آوری و در وسط میدان خیام نیشابور روبروی دبیرستان خیام نصب شد.

سنگ یادبود اولیه آرامگاه خیام مربوط به دوره پهلوی اول است و اکنون در نیشابور، در این میدان واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۳۸۲/۰۵/۰۷ با شمارهٔ ثبت ۹۲۷۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

رباعی محمد تقی بهار:

که مصرع آخر به حروف ابجد ۱۳۱۳، یعنی تاریخ ساخت این بنا است.

 آرامگاه کنونی 
 پایه‌های بنا 
در کتیبه‌های لوزی‌شکل و کاشی‌کاری شده این بنای یادبود خیام، بیست رباعی از خیام به خط تعلیق توسط مرتضی عبدالرسولی در ۱۳۳۹ ش نگاشته‌است؛ که تحت نظارت طراح و معمار بنا، مهندس سیحون انجام شده و نمونه‌ای منحصربه‌فرد از کاربرد خط تعلیق در کتیبه‌نگاری بناها به‌شمار می‌رود. خط تعلیق هر چند امروزه فراموش شده اما نخستین خط ایرانی است و در روزگار خیام در میان کاتبان کاربرد فراوانی داشت.

 سنگ قبر 

 سنگ نوشته شاه 
دو سنگ نوشته مربوط به تأسیس این آرامگاه خیام بر روی دیواری نصب شده‌است که به سنگ نوشتهٔ شاه مشهور است.

 حیدر یغما 

 کمال الملک 
سنگ نوشته قبر کمال الملک با جمله «هو الحی الذی لایموت» شروع می‌شود.

 یعقوب علی شورورزی 
سنگ نوشته قبر یعقوبعلی شورورزی با جمله «انا لله و انا الیه راجعون» آغاز می‌شود.

 فریدون گرایلی 
سنگ نوشته قبر فریدون گرایلی با جمله «انا لله و انا الیه راجعون» آغاز می‌شود.

 کتیبه‌های نوین 
حدیث سلسلةالذهب یکی از گونه‌های جدید کتیبه‌ها در نیشابور است. حدیث سلسلة الذهب، حدیثی است که از علی بن موسی الرضا به هنگام ورودش به نیشابور نقل شده و عده کثیری آن را نوشته‌اند و به زبان عربی است. متن کامل این حدیث:

 منابع 

 نیشابور شهر فیروزه، فریدون گرایلی. بخش یادبودها و ماندگارها

رده:تاریخ نیشابور