سد شهید کاظمی بوکان

سد شهید کاظمی بوکان که با نام‌های دیگری همچون سد بوکان و سد کوروش کبیر نیز شناخته می‌شود، یک سد خاکی با هستهٔ رسی است که بر روی رودخانهٔ زرینه رود احداث شده و در فاصلهٔ ۲۵ کیلومتری جنوب‌شرقی شهر بوکان، در استان آذربایجان غربی قرار دارد. بخشی از مخزن سد در محدودهٔ استان کردستان و شهرستان سقز واقع شده و حوضهٔ آبریز آن از ارتفاعات چهل چشمه و کیله شین در رشته‌کوه‌های زاگرس، میان شهرهای سقز، بانه و دیواندره سرچشمه می‌گیرد.

عملیات احداث این سد در سال ۱۳۴۶ با هدف ذخیره‌سازی و تأمین آب کشاورزی، شرب و صنعت منطقه توسط یک شرکت اتریشی (پُرر اتریش) آغاز شد و در مهرماه ۱۳۵۰ طی مراسمی با حضور محمد رضا پهلوی به بهره‌برداری رسید. دریاچهٔ پشت سد، علاوه بر نقش تأمین منابع آبی، از جاذبه‌های طبیعی منطقهٔ بوکان به‌شمار می‌رود.

 افتتاح و نام‌گذاری 
بندانگشتی|چپ|180px|سند مربوط به دورهٔ پهلوی دربارهٔ افتتاح سد کوروش کبیر و موقعیت جغرافیایی آن در ایران.

سد بوکان که در زمان افتتاح با نام «سد کوروش کبیر» شناخته می‌شد، در تاریخ ۴ مهر ۱۳۵۰ با حضور محمدرضاشاه پهلوی به بهره‌برداری رسید. محمدرضاشاه پهلوی در جریان این مراسم، با اشاره به وضعیت اراضی کشاورزی منطقه، تأکید کرد که «تأمین آب بوکان و توابع آن از اولویت‌های عمرانی بوده و اجرای طرح‌های آبی در این منطقه مورد توجه قرار خواهد گرفت».

تا سال ۱۳۵۷ خورشیدی، نام رسمی این سد «سد کوروش کبیر» بود. پس از انقلاب ۱۳۵۷، نام آن به «سد زرینه‌رود» تغییر یافت؛ با این حال، در اسناد و آرشیوهای مربوط به جنگ ایران و عراق از این سازه با عنوان «سد بوکان» یاد شده است.

در سال ۱۳۸۴، به‌منظور گرامی‌داشت یاد احمد کاظمی، فرمانده پیشین لشکر ۸ نجف اشرف و قرارگاه حمزه سیدالشهدا در ارومیه، نام سد به «سد شهید کاظمی بوکان» تغییر یافت.

بندانگشتی|چپ|180px|سند فهرست سدهای ایران در سال ۱۹۷۵ میلادی (۱۳۵۳ خورشیدی).

 مشخصات سد 
سد شهید کاظمی بوکان دارای تاجی به طول ۷۲۰ متر و ارتفاع ۵۰ متر از پی است. در پی اجرای طرح افزایش ارتفاع سد در سال ۱۳۸۴، ظرفیت مخزن آن با افزایشی معادل ۲۳۲ میلیون مترمکعب، به حدود ۷۶۲ میلیون مترمکعب رسید. حجم مفید دریاچهٔ پشت سد حدود ۷۱۸ میلیون مترمکعب گزارش شده است.

این سد نقش مهمی در تأمین منابع آب منطقه ایفا می‌کند و آب شرب و صنعتی شهرهای بوکان، میاندوآب و بخش قابل‌توجهی از تبریز را تأمین می‌نماید. همچنین، سالانه بیش از ۱۰۰ میلیون مترمکعب آب برای مصارف شرب و صنعت و آبیاری حدود ۵۵ هزار هکتار از اراضی کشاورزی شهرستان‌های عجب‌شیر و آذرشهر از طریق این سد تأمین می‌شود.

در سال ۱۴۰۲، قرارداد احداث دو نیروگاه برق‌آبی هر یک با ظرفیت ۴٫۹ مگاوات (در مجموع ۹٫۸ مگاوات) در این سد منعقد شد. بر اساس برآوردها، این نیروگاه‌ها سالانه حدود ۵۴ گیگاوات‌ساعت برق تولید خواهند کرد. اجرای این طرح با هدف بهره‌گیری از انرژی جنبشی جریان آب و کاهش تلفات ناشی از تخلیهٔ پاششی آب انجام شده است.

دریاچهٔ پشت سد بوکان علاوه بر کارکردهای تأمین آب و تولید انرژی، محل اجرای طرح‌های آبزی‌پروری نیز بوده است. در این دریاچه گونه‌هایی از کپورماهیان از جمله فیتوفاگ، بیگ‌هد، آمور علف‌خوار، کپور معمولی و همچنین درصدی از گونه‌های بومی زیست کرده و مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند.

 دسترسی به سد 
دسترسی اصلی به سد شهید کاظمی بوکان از طریق شهر بوکان و جادهٔ آسفالتهٔ منتهی به سد انجام می‌شود. سایر شهرهای پیرامونی نیز با عبور از بوکان امکان دسترسی زمینی به این سازه را دارند. فاصلهٔ ساختمان سد تا شهر سقز حدود ۶۲ کیلومتر گزارش شده است.

 کاهش حجم ذخیره آب 
بر اساس گزارش‌های منتشرشده در سال ۱۴۰۴، حجم آب ذخیره‌شده در پشت سد شهید کاظمی بوکان به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته است. طبق این گزارش‌ها، میزان ذخیره آب این سد که در سال‌های گذشته بیش از یک میلیارد مترمکعب عنوان شده بود، در این سال به حدود ۳۰۷ میلیون مترمکعب رسید.

 نگارخانه 

 منابع 

رده:ایستگاه‌های برق‌آبی در ایران
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۳۵۰ در ایران
رده:سدهای استان آذربایجان غربی
رده:سدهای استان کردستان
رده:سدهای پشت‌بنددار
رده:سدهای کامل‌شده در ۱۹۷۱ (میلادی)
رده:شهرستان بوکان