ترکان خاتون (همسر ملکشاه سلجوقی)

ترکان خاتون (درگذشته حدود سال ۴۸۷ قمری برابر با ۱۰۹۴ میلادی)، ملکه همسر و هم‌نشین، ملکشاه سلجوقی و ملکه مادر و نایب‌السلطنه پسرش محمود یکم بود. ترکان خاتون شاهدختی از سلسله قراخانیان و دختر تمقاچ خان ابراهیم بود. ترکان خاتون قدرتمندترین و با نفوذترین زن در امپراتوری سلجوقی بود.Mernissi, Fatima; Mary Jo Lakeland (2003). The forgotten queens of Islam. Oxford University Press. .

او از نظر زیبایی، مقام بلند و شکوهی که به‌طور موروثی از سلطان ملکشاه داشت (قدرت، احترام و نفوذ او به خاطر نسبت خانوادگی‌اش با سلطان ملکشاه بود، نه فقط به دلیل توانایی شخصی خودش.)نفوذ و قدرت فراوانی یافته بود و با خواجه نظام‌الملک دشمنی شدیدی داشت. او وزیر مخصوصی داشت به نام تاج‌الملک ابوالغنایم پارسی که مردی خوش‌سیما، خوش‌بیان، کاردان، دانشمند و باهمت بود. همچنین متولی جامه‌خانه (خزانهٔ لباس و اموال درباری) بود و ترکان‌خاتون می‌خواست او را بر نظام‌الملک برتری دهد و به جای او به وزارت بنشاند.تاج الملک ابوالغنایم را که صاحب دیوان ترکان خاتون بود به جای نظام الملک منصوب کرد.

وی در امور سیاسی و نظامی مملکت دخالت کاملاً مستقیم داشت و همراه با ملکشاه امور سیاسی و اقتصادی و تمام مسائل مملکتی را رتق و فتق می‌کرد و در سلطنت با همسرش شریک بود و نیرومندترین بانوی طول تاریخ سلجوقیان بود. وی در زمان همسرش عملاً زمام امور مملکتی را در دست داشت. بسیاری از مورخان وی را از مهم‌ترین عوامل برکناری و سپس قتل خواجه نظام الملک توسی، وزیر ملکشاه، می‌دانند. وی سپس انتصاب تاج الملک به مقام وزارت نقش اصلی داشت. دلیل این دشمنی خونین با خواجه نظام الملک این بود که وی مخالف ولایتعهدی محمود بود و او را برای این منصب با کفایت و شایسته نمی‌دید.

ملکشاه دو تن از پسران ترکان خاتون، داود و احمد، را به جانشینی خود انتخاب کرد، ولی هر دوی آنان پیش از پدر از دنیا رفتند.داوود، پسر ترکان خاتون، مورد علاقه پدرش بود، اما قبل از پدر درگذشت.راه یافتن شیعیان به دربار سلطان ملکشاه، به روحیهٔ مدارا و تسامح مذهبیِ خودِ ملکشاه و همچنین به حضور و نفوذ همسرش، ترکان‌خاتون، مربوط بود. 

پس از مرگ ملکشاه، ترکان خاتون تعداد زیادی از پیروان را دور خود جمع کرد تا پسرش محمود بتواند پادشاه شود. در واقع، ترکان خاتون از نسل سلاطین بود. او همچنین از زمان ملکشاه بر امور دولتی و خزانه‌ تسلط داشت. به همین دلیل، بارها سربازان را مورد لطف خود قرار داده است. ترکان خاتون یک واحد نظامی ویژه ۱۲۰۰۰ نفری از طرف خود داشت. پس از مرگ ملکشاه، ۲۰،۰۰۰،۰۰۰ دینار طلا بین اعضای ارتش تقسیم کرد و بدین ترتیب آنها را به سمت خود جذب کرد.

او نقش مهمی در حفظ و تداوم قدرت این سلسله ایفا کرد او نه تنها به عنوان همسر و مادر سلاطین، بلکه به عنوان یک سیاستمدار فعال، در تحولات سیاسی آن دوران تأثیرگذار بود. وفات او نقطه‌عطفی در تاریخ سلجوقیان به‌شمار می‌رود که به تشدید اختلافات داخلی و تغییرات سیاسی منجر شد ترکان خاتون در زمان مرگش ده هزار اسب ترکی داشت این نشان دهنده قدرت فراوان وی بود

باغ احمد سیاه باغی بوده که احمد بن سیاه جد عبدالرحمن بن محمد بن سیاه در قرن سوم هجری در اصفهان ساخته و در زمان ملکشاه سلجوقی محل سکونت ترکان خاتون زن او بود. این باغ بسیار بزرگ و تالارهای تو در تو وسقف های بلند با قاب های منقش و مصور و دیوارهای گچبری شده و آئینه کاری و تالارهائی که دارای دیوار مشبك از چوب قرنفل خوش نقش و خوش تراش بود داشت و در کنار زاینده رود قسمت غربی اصفهان واقع بود .

 ازدواج 
آلپ ارسلان شاهنشاه سلجوقی که پدر ملکشاه بود دخترش عایشه‌خاتون را به شمس‌الملک ناصر داد که پسر و جانشین سلطان قراخانی تمقاچ‌خان ابراهیم بود. بعدها در سال ۱۰۶۵ میلاد آلپ ارسلان ترتیب ازدواج پسرش را با ترکان خاتون داد که آن زمان هر دو حدود ۱۲ سال داشتند. این دو صاحب پنج پسر شدند مه داوود، ابو شجاع احمد، محمود زادهٔ ۱۰۸۷ میلادی  و ابوالقاسم که در کودکی فوت کرد. یکی از پسران دیگرشان نیز در کودکی فوت نمود و در شهر ری دفن شد. و یک دختر حاصل این ازدواج بود به اسم ماه‌ملک خاتون، که با خلیفهٔ عباسی المقتدی در سال ۱۰۸۲ میلادی ازدواج کرد.
بندانگشتی|قبر ترکان خاتون، دارالبطیخ، اصفهان
ترکان خاتون بعد از مرگ ملکشاه به خلیفهٔ بغداد قول دستگیری جعفر (پسر خلیفه که در اصفهان دارالخلافه ساخته بود) را داد و برای به سلطنت رساندن پسرش محمود از او سرباز گرفت و به طرف ایران به راه افتاد و در کرمانشاه (قره مسین) نیز به رئیس عشایر آنجا به نام فرخ سلطان نیز قول مال داد و او را برای سرنگونی برکیارق، پسر بزرگ ملکشاه، که در اصفهان به کمک باطنی‌ها به حکومت رسید با خود همراه کرد. وی بعد از بسیج نیروهای خود به اصفهان آمد و چون برکیارق برای جنگ با تتش که عموی او بود از اصفهان خارج شده بود بدون خون‌ریزی شهر اصفهان را به تصرف درآورد و تاج پادشاهی را بر سر پسرش گذاشت. برکیارق بعد از شکست به اصفهان آمد بدون اینکه اطلاع داشته باشد که حکومت او سرنگون شده است. ترکان خاتون او را به اسارت گرفت و چون ترکان خاتون برای ازدواج با فرخ سلطان به وعدهٔ خود عمل نکرد، فرخ سلطان از وی رنجیده شد. ترکان خاتون سپس یک افسر عرب بنام برکت‌القیس که از بغداد آمده بود را به بهانهٔ ازدواج با او تحریک کرد که فرخ سلطان را بکشد. او در نهایت فرخ سلطان را کشت و خود نیز دستگیر و با توطئهٔ ترکان خاتون اعدام شد. ترکان خاتون سپس به تنش، بردار ملکشاه، که حکومت شام، موصل، آذربایجان و همدان را داشت و می‌خواست اصفهان را نیز تصرف کند و پایتخت حکومت خود نماید قول ازدواج داد.کتاب خداوند الموت

 جستارهای وابسته 
 ملک‌شاه یکم
 برکیارق

 منابع 
 BARKĪĀROQ - Encyclopædia Iranica | Articles
 تَرکان خاتون - Encyclopaedia Islamica Foundation
 سلجوقیان
 ترکان خاتون | لغت‌نامه دهخدا

رده:افراد ترک در سده ۱۱ (میلادی)
رده:حاکمان زن سده ۱۱ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۱۰۹۴ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۴۸۷ (قمری)
رده:زادگان سده ۱۱ (میلادی)
رده:زن در آسیا
رده:زنان نماینده پادشاه
رده:سلجوقیان
رده:شاهدخت‌های سلجوقی
رده:ملکه‌های ایران
رده:ملکه‌های همسر