خطبه عقد

خطبهٔ عقد نکاح به خطابه‌ای گفته می‌شود که صیغهٔ عقد آن واجب است در صورت داشتن شرایط ازدواج، از سوی مرد و زن خوانده شود یا از سوی کَسِ دیگری به وکالت از آنها جاری گردد.

 خطبهٔ واجب در شرع و قانون ایران 
برای ازدواج شرعی و قانونی در ایران باید ۲۴ شرط – شامل ۱۱ شرط قرآنی و ۱۳ شرط فقهی – رعایت گردد که واپسین آن‌ها یعنی شرط فقهی ظهور لفظی اراده نیز با خطبهٔ عقد نکاح – به عبارت دقیق‌تر صیغهٔ عقد نکاح اعم از دائم و موقت – محقق گشته و قصد عقد ازدواج و رضایت به آن به صورت شفاهی بیان می‌گردد. در شرع این زن است که ایجاب کرده و پیشنهاد ازدواج اعم از دائم یا موقت را می‌دهد اما فقها جابجایی عرفی ایجاب و قبول (بله گفتن زن) را مانع صحت عقد ندانسته‌اند. میزان واجب خطبهٔ عقد نکاح با مضمون جملات زیر خوانده می‌شود:

 خطبهٔ عقد ازدواج دائم 
 زن در آغاز ایجاب می‌کند یعنی پیشنهاد داده و می‌گوید:

 سپس مرد قبول کرده یعنی پذیرا شده و پاسخ می‌دهد:

 خطبهٔ عقد ازدواج موقت 
 زن در آغاز ایجاب می‌کند یعنی پیشنهاد داده و می‌گوید:

 سپس مرد قبول کرده یعنی پذیرا شده و پاسخ می‌دهد:

 احکام خطبهٔ عقد نکاح 
 توالی عرفی ایجاب و قبول یعنی فاصله نیفتادن بیش از اندازه در گفتن صیغه عقد نکاح واجب است.
 بدیهی‌است زن و مرد خود خطبهٔ عقد را می‌خوانند اما می‌توانند به طرف مقابل یا هرکس دیگر اعم از روحانی و غیر آن در صورتی که شرایط عمومی وکالت مدنی مانند عقل و بلوغ را داشته باشد وکالت دهند تا وی خطبهٔ عقد را جاری سازد.
 مرد بودن در عاقد، شرط نیست و هر یک از زنان نیز شرعاً می‌توانند عاقد شوند. با این همه برابر نظامنامهٔ دفاتر ازدواج و طلاق مصوب ۱۴۰۱ (و سایر آیین‌نامه‌های منسوخ پیشین) در ایران زنان قانوناً نمی‌توانند به سمت رسمی سردفتر ازدواج و طلاق برگزیده شوند.
 دربارهٔ افراد ناتوان از سخن گفتن، ابراز اراده به هر طریق پذیرفته می‌شود.
 برای افراد توانا در سخن گفتن، صرف نوشتن خطبه بسنده نیست اما از راه مکالمه ولو بدون حضور، به صورت تلفنی یا از راه گفتگو و ضبط صدا در فضای مجازی با رعایت توالی عرفی جایز است.
 برابر نظر گروهی از فقها، خطبهٔ عقد نکاح به هر زبانی از جمله فارسی می‌تواند خوانده شود. فقهای دیگری نیز در صورت ناتوانی از خواندن به عربی، خواندن خطبه عقد به زبان دیگر را جایز دانسته‌اند.
 نگفته پیداست که زن و مرد هر دو باید به مدت نکاح و مقدار مهریه در ازدواج موقت آگاهی و دربارهٔ آن‌ها توافق داشته باشند ولو مدت و مقدار آن را در خطبهٔ عقد ذکر نکنند اما در عقد دائم حتی تعیین مهریه واجب نیست چرا که حاکم شرع (امروزه دادگاه خانواده) نیز می‌تواند آن را بعداً تعیین کند.
 علاوه بر موارد یادشده، در قانون حمایت خانواده ایران مصوب ۱۳۹۱ ثبت ازدواج دائم مطلقاً و ثبت ازدواج موقت در صورت بارداری زن یا شرط کردن شفاهی یا کتبی او نیز لازم است اما این امر مانع از صحت نکاح نبوده و فقط شوهر از باب اخلال در نظم عمومی افزون بر الزام به ثبت نکاح به کیفر زندان از ۹۱ روز تا ۶ ماه یا جزای پولی ۸۰ تا ۱۶۵ میلیون تومان (بازنگری جزای نقدی مصوب هیئت وزیران ۱۴۰۳) محکوم می‌گردد.

 خطبهٔ مرسوم عاقدان و روحانیون ایران 
این خطبه معمولاً در آغاز، بزرگداشت خداوند و یادکرد حکمت ازدواج را در بر می‌گیرد:

سپس وکالت مدنی از عروس و داماد گرفته می‌شود و عاقد این‌گونه می‌گوید:

پس از پذیرش و بلهٔ عروس، به همان ترتیب اما مختصر دربارهٔ داماد نیز بر وکالت تأکید می‌شود. آنگاه عاقد می‌گوید:

زان‌پس، صیغهٔ نکاح به زبان عربی و به وکالت از زن و مرد خوانده می‌شود هرچند شرعاً می‌تواند به زبان‌های دیگری و نیز از طرف خود زن و مرد گفته شود:

در ازدواج دائم:

در ازدواج موقت:

در پایان، صلوات بر محمد و آل محمد فرستاده شده و معمولاً دعا و نیایشی خوانده می‌شود.

 خطبهٔ نامدار به عقد آریایی 
عقد، پیمان یا پیوند آریایی، خطبه‌ای نوپدید در ایران است که در آغاز، سوگندنامه سپس شعر پیمان زندگی سرودهٔ فریدون مشیری از دفتر شعر نوایی هم‌آهنگ باران (منتشره در ۱۳۸۴) و در واپسین بخش، یک نیایش خوانده می‌شود:

 سوگندنامه 
 سوگند نخست داماد 
 پیمان‌بان (عاقد): در نزدِ انجمن (آوردن نام داماد) آیا به طراوتِ بهاران، سوگند یاد می‌کنی تا هماره آنچه بر خود روا می‌داری بر همسرِ خویش روا داری و آنچه بر خود نمی‌پسندی بر او نیز نپسندی؟ برای او شویی پایبند و برای فرزندانت پدری خردمند و راهگشا باشی؟
 داماد: سوگند یاد می‌کنم.

 سوگند نخست عروس 
 پیمان‌بان: در نزدِ انجمن (آوردن نام عروس) آیا به سرسبزی و باروریِ تابستان سوگند یاد می‌کنی تا با همسرِ خویش، مهربان و همدل باشی و گرامی‌داشتِ او را همواره به جای آوری؟ نیازِ او را نیازِ خود بدانی و در بی‌نیازی و بی‌آزی، همساز و همگامِ وی باشی؟
 پَیوگ (عروس): سوگند یاد می‌کنم.

 سوگند دوم داماد 
 پیمان‌بان: در نزد انجمن (آوردن نام داماد) آیا به رنگارنگیِ پاییز سوگند یاد می‌کنی تا هَماره پشتیبان و یاورِ وی باشی در شادی و اندوه، دارا و نداری، تندرستی و بیماری؟ و جایگاهِ بانوی خویش را در تنهایی و در میانِ انجمن چون گوهری یگانه پاس بداری؟
 داماد: سوگند یاد می‌کنم.

 سوگند دوم عروس 
 پیمان‌بان: در نزدِ انجمن (آوردن نام عروس) آیا به سپیدی و پاکیِ زمستان سوگند یاد می‌کنی که همواره آتشدانِ گرمی‌بخشِ بختتان را روشن و پرفروغ نگه داری و برای او همسری پایبند و برای فرزندانت مادری دلسوز و مهربان باشی؟ به خانه‌ات شادی و گرمی بخشیده و هر آنچه را در توان داری در آذین‌بندی و پاکیِ آن به کار بگیری؟
 عروس: سوگند یاد می‌کنم.

 چَکامهٔ «پیمان زندگی» از فریدون مشیری 
این شعر از سوی داماد و عروس و گواهان (شاهدان) خوانده می‌شود:
 مرد:

 ''زن: مرد و زن با هم: گواهان همه با هم'':

پس از پایان شعرخوانی، پیمان‌بان می‌گوید: «شادباشِ ما و انجمن را پذیرا باشید.»

 نیایش 
سرانجام، پیمان‌بان این نیایش را می‌خواند:

به نامِ دادارِ نیک‌اندیش

پروردگارِ دانا و توانا، ای یزدانِ پاک، ای دگرگون‌سازِ دل‌ها و روشنی‌بخشِ چشم‌ها، ای به آیینْ گردانندهٔ شبان و روزان، ای سامان‌بخشِ نابسامانی‌ها و ای زدایندهٔ پریشانی‌ها، ای هستی‌ده و هستی‌بخش.
تو را سپاس می‌گوییم که به این دو یارِ مهربان، مِهرِ خویش ارزانی داشتی تا زندگیشان را با پیوندِ دست‌ها و دل‌هایشان بیاغازند.
ای آگاه‌ترینِ آگاهان! سختی‌ها، ناپاکی‌ها، ستیزها، رنج‌ها و شکنج‌های زمانه را از ایشان دور ساز و دروازه‌های نیکی و خوشبختی و به‌زیستی را به رویشان بُگشای. هر روزشان را، چون امروز، گرم و درخشان و شادمان ساز، خوانِ زندگیشان را همواره گسترده و خجسته بدار. به آنان فرزندانی ببخش تا با نیکی در پندار و گفتار و کردار در بهبودِ خانواده و جهانِ خویش کوشا باشند. دلدادگی و مِهرِ این خانواده را به استواریِ دماوند، به نرمیِ گل‌ها و روشناییِ خورشید، به آب ناب دریاها، به تازگیِ باران، به نرم‌بادِ بهاری، به سرسبزیِ جهان، همواره استوار و پایدار بدار.
پروردگارا! جامِ دلدادگی، ارجمندی، دوستی، گذشت، پیروی، همدردی، همراهی، همسازی و مهرورزی را میانِ این دو یار نشکن و آن را همواره لبریز و جاوید نگه دار.
پروردگارا! هر روزشان را روزی نو و شب‌هایشان را پُرستاره و چون مهتابِ پاییزی درخشان ساز. برآمدنِ هر بامدادِ زرینت را به نگاهِ پُرمهرشان ببخش تا با دلدادگیِ خویش، گرمابخشِ هستیِ یکدیگر باشند. سال‌های زیستنشان را پایدار و پایبندی به همسر را در نهادشان جاویدان بدار.
پروردگارا! بختشان را بلندای آبی‌رنگِ آسمان، ارجمندیشان را شکوهِ ستیغ‌های بی‌راهِ البرز، آرامششان را به نرمیِ گندمزارهای دشتِ مغان و مِهرشان به یکدیگر را به ژرفای شاخآبِ پارس همانند گردان تا در پروازِ زندگی، همبالِ یکدیگر و چون تیزپروازانِ زاگرس، پشتیبان و یک‌دل باشند و آشیانِ خویش را از دسترسِ بدخواهان دور نگه دارند.
پروردگارا! چونان فرمای تا آلاله‌های خودروی دشت‌های دور در هنگامهٔ دست‌افشانی با نرم‌بادِ بهاران، داستان‌سرای مِهرشان باشند و گل‌های کوهیِ روییده در کنارِ سنگ‌های تَفته از آفتاب در چشم‌اندازِ جویبارهای گوارا و لغزنده، یادآورِ پیمان و پایبندیشان به یکدیگر گردند.
پروردگارا! کین، ناسازگاری، دروغ و کج‌اندیشیِ اهریمنی را از نهادشان دور ساز و چراغدانِ مهر و راستی، همدلی و خرّمیِ اهورایی را در دل‌هایشان بیفروز. باشد که، چون نیاکانِ مهرآیینِ خویش، ستایشگرِ تو باشند و نیکی‌ها، سپیدی‌ها، پاکی‌ها و زیبایی‌هایت را هماره به یاد سپارند.

 جستارهای وابسته 
 ازدواج در اسلام
 ازدواج موقت
 آیات حجاب

 یادداشت‌ها 

 پانویس 

رده:ازدواج
رده:سوگندها
رده:عروسی