مدار (جغرافیا)

مَدارها دایره‌های فرضی هستند که به موازات استوا بر روی کره جغرافیا رسم شده‌اند و هر چه به سمت قطب شمال یا جنوب می‌رویم کوچک‌تر می‌شوند.

مدارها خطوط و دایره‌هایی فرضی هستند که تعیین‌کنندهٔ عرض جغرافیایی به‌شمار می‌آیند و به‌صورت موازی و نسبت به هم جهت شمالی و جنوبی دارند. مدارها خطوط متقاطع نصف‌النهارها هستند. مدارها همگی برابر نمی‌باشند و خط استوا بزرگ‌ترین مدار است که به‌عنوان مدار صفر درجه، نسبتِ درجه‌های شمالی یا جنوبی مدارهای دیگر با آن سنجیده می‌شود. مدارهای شمالی از استوا تا قطب شمال ۹۰ درجه و مدارهای جنوبی هم از استوا تا قطب جنوب ۹۰ درجه هستند.

هر نقطه از زمین، روی یک مدار و یک نصف‌النهار مشخص قرار دارد که به آن مختصات جغرافیایی آن نقطه می‌گویند. محیط (پیرامون) مدار فرضی استوا که زمین را به دو نیم‌کرهٔ شمالی و جنوبی تقسیم می‌کند، ۴۰٬۰۷۵ کیلومتر می‌باشد و مبدأ اندازه‌گیری عرض جغرافیایی به‌شمار می‌آید. محل اتصال نصف‌النهار مبدأ و مدار استوا دارای طول و عرض جغرافیایی صفر است؛ و این نقطه در حاشیهٔ خلیج گینه در غرب قارهٔ آفریقا واقع شده‌است.

به منطقهٔ میان مدارهای رأس‌السرطان و رأس‌الجَدی، مدارگان، منطقه گرمسیری یا منطقهٔ بین‌المدارین گفته می‌شود. در مدارگان به علت تابش عمود آفتاب، بیشترین گرما دریافت می‌شود و بیشتر بیابان‌ها نیز در این عرض‌های جغرافیایی قرار دارند.مددی، ابوالفضل: معرفی بیابان. «کویرها و بیابان‌های ایران». بازدید: مارس ۲۰۱۴.

 مدارهای پنجگانه زمین 
پنج مدار مهم کره زمین به ترتیب شمال به جنوب عبارتند از:
 مدار شمالگان، مدار قطبی شمال
 مدار رأس‌السرطان، مدار گرمسیری شمال
 خط استوا، مدار معدل‌النهار
 مدار رأس‌الجدی، مدار گرمسیری جنوب
 مدار جنوبگان، مدار قطبی جنوب

خط استوا °۰ (صفر درجه) است و تا سال ۲۰۲۰م مدارهای گرمسیری "۱۲ '۲۶ °۲۳ و مدارهای قطبی "۴۸ '۳۳ °۶۶ از استوا فاصله دارند.

 تغییرات مدارهای گرمسیری و قطبی 
مدارهای گرمسیری و قطبی تغییراتی دارند.

مدارهای گرمسیری (رأس‌السرطان و رأس‌الجدی)، در سال ۲۰۰۰ میلادی در فاصلهٔ مداری "۲۱٬۵ '۲۶ °۲۳ از استوا بوده‌اند و طی نوساناتی تا سال ۲۰۱۰ به فاصلهٔ "۱۶٬۸ '۲۶ °۲۳ و تا سال ۲۰۲۰ به عرض مداری "۱۲٬۱ '۲۶ °۲۳ رانده می‌شود. این مدار نوسانات پیچیده‌ای دارد؛ طبق اطلاعات در دست، در سال ۴٬۷۱۳- در عرض جغرافیایی "۵۸٬۶ '۰۸ °۲۴ استوا بوده (و به‌نظر می‌رسد پیش از آن چنان میل یافته که موجب دوران یخبندان شده‌است). تا سال ۱۲٬۰۳۱ به نزدیک‌ترین حد خود به استوا، یعنی "۴۱٬۳۰۷ '۳۶ °۲۲ می‌رسد و سپس مجدداً به‌تدریج فاصله پیدا می‌کند و در سال ۱۸٬۷۳۹ به جایگاه کنونی می‌رسد، آن‌گاه همچنان میل خود را ادامه می‌دهد و در سال ۲۰٬۰۰۰ اندکی از فاصلهٔ ۲۴ درجه می‌گذرد. در سال ۲۵٬۰۰۰ آن‌سوتر از مدار ۳۳ قرار دارد (به‌نظر می‌رسد که در دوره دیگری از یخبندان باشد) و در سال ۳۰٬۰۰۰ در ۸۳ درجه نزدیک قطبین می‌رسد و در سال ۳۰٬۷۳۵ گویی بر فراز قطبین متمرکز می‌شود.

در دهه‌های اخیر این مدار سالانه "۰٬۴۷ (۰٬۴۷ ثانیهٔ قوسی) یعنی حدود ۱۵ متر به سمت استوا عقب می‌کشد. مدارهای قطبی (شمالگان و جنوبگان) نیز، به همان میزان تغییرات مدارهای گرمسیری نسبت به نقطه قطبین متغیر می‌شوند.

 مشخصات مدارهای پنجگانه 
 مدار شمالگان ۶۶° ۳۳′ ۴۸″ شمالی 160px|این مدار مرز محدودهٔ قطبی شمال زمین را نشان می‌دهد، جایی که حداقل در یک شبانه‌روز از سال خورشید هرگز غروب نمی‌کند. محدودهٔ شمالی این مدار، شمالگان، و محدودهٔ جنوبی آن تا مدار رأس‌السرطان، منطقهٔ معتدل شمالی نام دارد. رأس‌السرطان۲۳° ۲۶′ ۱۲″ شمالی 160px| این مدار که معنی نام آن «سر خرچنگ» است مدار عرض جغرافیایی ۲۳ درجه و حدود ۲۶ دقیقه شمالی کرهٔ زمین است. آفتاب در روز اول تابستان (روز اول برج سرطان) در نیم‌کرهٔ شمالی به نقاط واقع در روی این مدار، عمودی می‌تابد.فرهنگ فارسی عمید. سرطان (خرچنگ) نام صورت فلکی شمالی‌ای است که خورشید هنگام انقلاب تابستانی در حدود ۲۰۰۰ سال پیش در آن قرار می‌گرفته‌است. امروزه به دلیل حرکت تقدیمی زمین، صورت فلکی دوپیکر در این مکان قرار دارد.خط استواعرض جغرافیایی صفر درجه 160px|استوا (در عربی: اِستِوا) یا نیمگانGEONAMES - Zones of the Earth نام خطّی فرضی است که کرهٔ زمین را به دو بخش نیمکرهٔ شمالی و نیمکرهٔ جنوبی بخش می‌کند. فاصلهٔ نقاط بر روی خط استوا از قطب‌های شمال و جنوب به یک اندازه است. خط استوا مبدأ عرض جغرافیایی و درجهٔ آن صفر می‌باشد. خط استوای زمین هم‌چنین، بزرگ‌ترین محیط را با درازای ۴۰٬۰۷۶ کیلومتر داراست. رأس‌الجَدْی۲۳° ۲۶′ ۱۲ ″ جنوبی 160px|این مدار که معنی نام آن «سر بزغاله» است مدار عرض جغرافیایی ۲۳ درجه و حدود ۲۶ دقیقه جنوبی کرهٔ زمین است. آفتاب در روز اول زمستان (روز اول برج جدی) در نیم‌کرهٔ جنوبی به نقاط واقع در روی این مدار عمودی می‌تابد. جدی (بزغاله) نام صورت فلکی جنوبی‌ای است که خورشید هنگام انقلاب زمستانی در حدود ۲۰۰۰ سال پیش در آن قرار می‌گرفته‌است. امروزه به دلیل حرکت تقدیمی زمین، صورت فلکی کمان در این موقعیت قرار دارد. مدار جنوبگان۶۶° ۳۳′ ۴۸″ جنوبی 160px|مدار جنوبی که منطقهٔ قطبی جنوب زمین را مشخص می‌کند، مدار جنوبگان می‌نامند. جایی که حداقل در یک شبانه‌روز از سال خورشید هرگز غروب نمی‌کند. محدودهٔ جنوبی این مدار، جنوبگان و محدودهٔ شمالی آن تا مدار رأس‌الجدی، منطقهٔ معتدل جنوبی نام دارد. مدار شمالگان، مدار مقابل آن در نیم‌کره شمالی زمین است.

 مشخصات مدارها 
چپ|350|thumb|px|دایرهٔ مدارها
چپ|350px|دایرهٔ مدارها
چپ|370px|دایرهٔ مدارها
         مدارهای شمالی قطب شمال  صفر  صفر  صفر   ۸۵° شمالی      ۵۵۸   ۸۰° شمالی         ۷۵° شمالی         ۷۰° شمالی         مدار شمالگان         ۶۵° شمالی         ۶۰° شمالی         ۵۵° شمالی         ۵۰° شمالی         ۴۵° شمالی         ۴۰° شمالی         ۳۵° شمالی         ۳۰° شمالی         ۲۵° شمالی         رأس‌السرطان         ۲۰° شمالی         ۱۵° شمالی         ۱۰° شمالی         ۵° شمالی        ۵۵۳ خط استوا    ۱۰۰    صفرمدارهای جنوبی ۵° جنوبی        ۵۵۳ ۱۰° جنوبی         ۱۵° جنوبی         ۲۰° جنوبی         رأس‌الجدی         ۲۵° جنوبی         ۳۰° جنوبی         ۳۵° جنوبی         ۴۰° جنوبی         ۴۵° جنوبی         ۵۰° جنوبی         ۵۵° جنوبی         ۶۰° جنوبی         ۶۵° جنوبی         مدار جنوبگان         ۷۰° جنوبی         ۷۵° جنوبی         ۸۰° جنوبی         ۸۵° جنوبی      ۵۵۸   قطب جنوب  صفر  صفر  صفر  

 جُستارهای وابسته 
 نصف‌النهارها
 عرض جغرافیایی

 منابع 

 Contributeurs de Wikipédia, "Parallèle (géographie)," Wikipédia, l'encyclopédie libre, (Page consultée le mars 18, 2014).

 مدار و نصف‌النهار

*
رده:جغرافیا