معروف کرخی

ابومحفوظ معروف بن فیروز کوهی، مشهور به معروف کرخی از بزرگان مشایخ قرون اولیه اسلام است که غالب سلسله‌های تصوف شیعی ادعای انتساب به وی را دارند.جامی، نفحات الانس، چاپ بمبئی، صفحهٔ ۳۶طرائق الحقایق، ج ۲، ص۱۳۵–۱۳۳ سلسلهٔ نعمت اللهیه و ذهبیه وی را قطب اول (شیخ المشایخ) و سرسلسله خود می‌دانند.

معروف کرخی نزد صوفیان چنان‌که معروف است، دربان علی بن موسی الرضا (امام هشتم شیعیان) بوده که از او فیض و تعلیم طریقت و منصب شیخ المشایخی یافته و از جانب او اجازه یافته که طریقه رضویه، علویه و مصطفویه را که عبارت از عبادت و تزکیه و تصفیه نفس می‌باشد، به طالبان صادق العقیده و پیروان ائمه برساند.

 انتساب به امامان شیعه 
 به عقیده برخی وی به دست علی بن موسی الرضا مسلمان شده و دربان وی بوده‌ابن خلکان - وفیات الاعیان - طبع قدیم ج ۲ ص ۵۵۱ تا ص ۵۵۳ و از وی خرقه گرفته استآملی، سید حیدر، انوار الحقیقة، ص۱۳۳ گرچه برخی در وجود چنین شخصی و شیعه بودنش تردید کرده و برخی نیز معتقدند که نام او با یکی از محدثان شیعه معروف بن خربوذ مکی اشتباه گرفته شده است.
 بعضی او را از شاگردان فرقد سبخی و سلسله انتساب او را به محمد پیامبر اسلام رسانیده‌اند.
 دسته دیگری نیز سند خرقه معروف را از داوود طائی دانسته که او از حبیب عجمی و وی از حسن بصری و او از علی ابن ابیطالب گرفته است.اسدالله خاوری، ذهبیه تصوف علمی و آثار ادبی، صفحهٔ ۱۷۱
که هر سه این انتساب‌ها از طرف مخالفان تصوف از مناظر مختلف خصوصاً تطابق تاریخی به چالش کشیده شده است.محمد تقی شوشتری، قاموس الرجال ج ۹ ص ۵۴ همچنین حضور دو قطب هم‌زمان نیز از جمله مواردی که در مورد معروف کرخی از طرف مخالفین و موافقین تصوف مورد بحث قرار می‌گیردحقیقه العرفان، ص ۸۵
دقت در تواریخ مشروح زیر نکات مبهم دیگری بر زندگی و فوت معروف کرخی می‌افزاید:
 فرقد سبخی در سال ۱۳۱ هجری قمری وفات یافته است.
 داود طائی در سال ۱۶۰ تا ۱۶۸ هجری قمری درگذشته است.
 تولد علی بن موسی الرضا در سال ۱۴۸ هجری قمری ثبت شده است.
 وفات موسی بن جعفر پدر علی بن موسی الرضا در سال ۱۸۳ هجری قمری ثبت شده است.
 سال فوت معروف کرخی ۲۰۰ یا ۲۰۱ هجری قمری ذکر شده است.
 سال فوت علی بن موسی الرضا ۲۰۳ هجری قمری ثبت شده است.

 زندگی 
اغلب از مورخین و تذکره نویسان تاریخ دقیقی از تولد وی ثبت نکرده‌اند. آنچه ثبت شده است این است که پدر و مادر وی نصرانی بوده‌اند.عطار نیشابوری، تذکره الاولیا، نسخه خطی دانشگاه تهران، فاقد شماره صفحهقشیری رساله قشیریه
تحصیلات ظاهری و تربیت باطنی، شغل دربانی، علت فوت و کراماتی از وی در غالب کتب متصوفه مندرج است.باب ۲۱ تذکره عطارطبقات الصوفیه ابن خلدونرساله قشیریه، قشیری

 وفات 
گفته می‌شود دربان علی بن موسی الرضا در خراسان بوده است و در ازدحام جمعیت دنده‌هایش شکسته و کشته شده است.طبقات الصوفیه، ص ۸۵، رهبران طریقت، ص ۱۳۰. مدفن وی در غرب شهر بغداد و در ناحیه کرخ در قبرستان شونیزیه واقع شده است.خواجه عبدالله انصاری، طبقات الصوفیة، ص ۳۸ شیعه و سنی مشترکاً در آستانه وی به دعا و نیایش می‌پردازند. این نکته که وی در کجا دربان علی بن موسی الرضا بوده است (در مدینه یا خراسان یا در جای دیگر) و دیگر اینکه چنانچه وی در خارج از بغداد کشته شده است (چون علی بن موسی الرضا هیچگاه به بغداد سفر نکرده است و جالب اینکه معروف کرخی هم هیچگاه از بغداد خارج نشده است)از کوی صوفیان تا حضور عارفان، ص ۲۶۹. چگونه در قرن دوم به بغداد منتقل شده و در آنجا خاک سپرده شده است، موارد تردید نسبت به حقایق زندگی وی را دو چندان می‌کند.دو رساله در تاریخ جدید تصوف ایران: ۲۲

 چند نکته 
رنالد نیکلسن در مقاله‌ای با عنوان «ثبت تعاریف صوفی و تصوف به لحاظ تاریخی» ضمن دسته‌بندی تعاریف تصوف، آورده است که اولین تعریف از تصوف را معروف کرخی ارائه کرده است:

در کتب تصوف همچون حلیة الاولیاء، احیا علوم الدین و رساله قشیریه با الفاظی شبیه بدین قید شده است.

عصر معروف عصر انتقال زهد به تصوف است. بعد از رابعه معروف در سخنان خود بر عشق و محبت نسبت به خداوند تکیه دارد.
همچنین هنگامی که از معروف دربارهٔ اولیای حقیقی خداوند پرسیدند گفت:عطار نیشابوری، تذکرة الاولیاء، ص ۳۲۷

 منابع 

 دانشنامه تشیع، جلد اول، صفحهٔ ۱۱۱

رده:اهالی بغداد
رده:شیعیان اهل عراق
رده:صوفیان اهل ایران
رده:صوفیان اهل عراق
رده:عارفان صوفی
رده:نوکیشان مسلمان