خانم صاحبخانه

خانم صاحبخانه یا بانوی میزبان رمانی کوتاه از نویسنده روسی، فئودور داستایفسکی ، است که در سال ۱۸۴۷ نوشته و منتشر شد. داستان این رمان که در سن پترزبورگ اتفاق می‌افتد، درباره مرد جوانی منزوی به نام واسیلی میخائیلوویچ اوردینوف و عشق وسواس‌گونه‌اش به کاترینا، همسر شوهری ملالت‌آور است که اوردینوف او را فالگیر یا عارفی بدطینت می‌داند. این داستان طنینی از فولکلور روسی دارد و ممکن است حاوی اشاراتی به زندگی داستایفسکی داشته باشد. رمان «زن صاحبخانه» در زمان خود با استقبال مختلطی روبرو شد و اخیراً به عنوان اثری منحصر به فرد در آثار داستایفسکی شناخته می‌شود. بخش اول این رمان کوتاه در اکتبر ۱۸۴۷ در «یادداشت‌های سرزمین پدری» و بخش دوم در نوامبر همان سال منتشر شد.

 داستان 
پس از اینکه واسیلی اوردینوف، دانشجوی گوشه‌گیر و کتاب‌زده، مجبور به ترک آپارتمانش می‌شود، بی‌هدف در سن پترزبورگ پرسه می‌زند و به ناامیدی خود از زندگیِ بی‌عشق، کودکی و آینده‌اش فکر می‌کند. در این حین، خود را در کلیسایی می‌بیند که در آنجا متوجه پیرمردی به نام ایلیا مورین به همراه همسر جوانش، کاترینا، می‌شود. شیفتگی او به این زوج، به ویژه کاترینا، باعث می‌شود که ملاقات‌های بیشتری را ترتیب دهد، با این هدف که در خانه آنها اقامت کند. او مهمان خانه آنها می‌شود. مورینِ ترش‌رو، یکی از باورمندان کهن شناخته شده است، با قدرت‌های روشن‌بینی که همسایگان و پلیس محلی را نگران کرده و به نظر می‌رسد که همسرش را کنترل می‌کند. کاترینا تلویحاً می‌گوید که مورین معشوق مادرش بوده است، که ممکن است دختر بیولوژیکی مورین باشد، و اینکه این دو پس از کشتن پدرش توسط او، با هم فرار کرده‌اند. پیشنهاد مبهمی وجود دارد که مورین باعث مرگ نامزد کاترینا در حین فرارشان شده است. 

اوردینوف به کاترینا علاقه پیدا می‌کند و کاترینا نیز پس از پرستاری از او در حالت هذیان، علاقه متقابلی به او پیدا می‌کند. اوردینوف در حالی که در هذیان است، در خواب یا واقعیت، مورین را که به دلیل بیماری به رختخواب رفته و داستان‌هایی را برای کاترینا تعریف می‌کند، زیر نظر دارد - او به اتاق مورین می‌دود؛ تلاش مورین برای شلیک به اوردینوف با اسلحه به خطا می‌رود. اوردینوف سعی می‌کند کاترینا را متقاعد کند که نیاز دارد از نظر جسمی و روانی از مورین جدا شود و وقتی میشنود که کاترینا در حال خواندن آوازی در مورد عشق و آزادی است، فکر میکند که بر بی‌میلی او برای انجام این کار غلبه کرده است. کاترینا در حالی که انتخاب خود را بررسی می‌کند، به اوردینوف و مورین شراب تعارف می‌کند. مورین از زبان پیش‌بینی و روانشناسی استفاده می‌کند تا هر انتخابی را بیهوده نشان دهد، زیرا کاترینا به دلیل جنسیتش مقدر شده است که اسیر یک ارباب و غم خود باشد. اوردینوف اکنون کاملاً معتقد شده است که مورین یک جادوگر است و کاترینا برده اوست، همانطور که خود کاترینا نیز معتقد است. او با استفاده از استدلال مورین، پیشنهاد خرید کاترینا را می‌دهد تا آزادی او را تضمین کند. مورین تهدید ضمنی می‌کند که قیمت این کار، هم برای خریدار و هم برای کالا، خونریزی خواهد بود. اوردینوف از ترس شکست، قصد کشتن مورین را دارد، اما با افتادن چاقو از دستش و افتادن کاترینا به پای شوهرش، موفق نمی‌شود.

مورین بعداً به پلیس توضیح می‌دهد که هم کاترینا و هم اوردینوف ضعیف هستند و اگر آزادی به آنها داده شود، آن را پس می‌دهند؛ اینکه کاترینا به کنترل یک ارباب نیاز دارد و او حتی با وجود داشتن امکانات لازم نمی‌تواند مرد قوی‌تری را بکشد.

اورینوف، غرق در اندوه، اقامتگاهش را نزد مورین ترک می‌کند. او زندگی گوشه‌گیرانه‌اش را از سر می‌گیرد، اما نه درس‌هایش را، اشتیاقش برای یادگیری از دست رفته است. از آن پس، او به عنوان مردی تنها و تلخ‌کام، بدون شور و شوق‌های قدیمی‌اش که او را به پیش می‌رانند، زندگی می‌کند و اغلب غرق در افکار کاترینا است.

روزی در خیابان با یکی از دوستان قدیمی‌اش روبرو می‌شود و به او خبر می‌دهند که مورین و کاترینا سن پترزبورگ را ترک کرده‌اند.

 پیشینه 
در اکتبر ۱۸۴۶، داستایفسکی به برادرش میخائیل نوشت که داستان کوتاهش «آقای پروخارچین» با استقبال خوبی روبرو شده و او همچنان به کار روی «پاچکمه‌های حفظ‌شده» برای ویساریون بلینسکی ادامه می‌دهد. ایده «خانم صاحبخانه» در آن زمان وجود داشت و سه روز بعد دوباره به میخائیل نوشت که «پاچکمه‌های حفظ‌شده» را کنار خواهد گذاشت زیرا می‌خواهد سبک جدیدی را معرفی کند و «افکار اصیل‌تر، زنده‌تر و روشن‌تری لازم است که روی کاغذ آورده شوند». او بعداً به شباهت‌های مطلوب بین پیشرفت «خانم صاحبخانه» و اولین رمانش، بیچارگان، اشاره کرد.Complete Works, vol. 1. p. 507

در ۲۶ نوامبر ۱۸۴۶، داستایفسکی اعلام کرد که به همکاری خود با مجله «معاصر» متعلق به نکراسوف و پانایف پایان داده است تا به «یادداشت‌های سرزمین پدری» نوشته آندری کرایفسکی بپیوندد. او همچنین پس از اختلافی در اوایل سال ۱۸۴۶، همکاری خود را با حلقه ادبی بلینسکی نیز پایان داد — متعاقباً بلینسکی «یادداشت‌های سرزمین پدری» را برای نوشتن برای «معاصر» ترک کرد. کرایفسکی بیشتر داستان‌های پیش از زندان داستایفسکی را در سال ۱۸۴۶ منتشر کرد، به جز «رمانی در نه نامه» که در «معاصر» منتشر شد، و «پولزونکوف» که در «سالنامه مصور» چاپ شد. در اوایل سال ۱۸۴۷، داستایفسکی در نامه‌ای به برادرش اشاره کرد که کار بر روی «خانم صاحبخانه» آغاز شده است — در ۹ سپتامبر ۱۸۴۷ این کار نهایی شد. طبق خواسته داستایفسکی، بخش اول در ماه اکتبر و بخش دوم ماه بعد منتشر شد.Complete Works, vol. 1. pp. 507–508

 درون‌مایه‌ها و سبک 
به گفته نویهاوزر، رمان «خانم صاحبخانه» درون‌مایه‌هایی را در بر می‌گیرد که در افسانه‌های هنری یافت می‌شوند، که برخلاف داستان‌های فولک معمولی، توسط یک شخص خاص نوشته شده‌اند و از  شنیده‌ها جمع‌آوری نشده‌اند. به گفته پروفسور اس. گیبیان، رمان «خانم صاحبخانه» «بازآفرینی طرز بیان و تصاویر افسانه‌های عامیانه» است و «طرح آن بر اساس سه بن‌مایه فولکلور، تسلط زن-مرد، رابطه نامشروع پدر-دختر و داستان‌های یاغی‌های ولگا» است.

شخصیت اصلی انتزاعی، اوردینوف، نمونه اولیه‌ای از شخصیت‌های آینده است که در «شب‌های روشن» و نِتوچکا نزوانووا ظاهر می‌شوند. سی. ای. پاساژ احساس کرد که این اثر تحت تأثیر «تاراس بولبا و انتقام وحشتناک» گوگول، «بداهه‌پرداز» اودویسکی، «اکسیر خدایان»، «مغناطیس» ، «ناامیدکننده» ، «ساندمن» و «آرتوشوف» هوفمان قرار گرفته است. در کتاب «داستایفسکی: اقتباس‌کننده» ، پاساژ استدلال می‌کند که «حقیقت ماجرا این است که داستایفسکی دوباره عناصر داستان را مانند «همزاد» ترکیب می‌کرد.»

آلفرد بم در «دراماتیزاتسیا بردا» فرض می‌کند که رمان «خانم صاحبخانه» عناصر زندگینامه‌ای را در خود جای داده است. او تحت تأثیر روان‌کاوی فروید، استدلال کرد که رابطه خانوادگی اوردینوف با کاترینا و مورین شبیه به رابطه خانوادگی داستایفسکی بوده است و بازتاب‌هایی از رابطه عاشقانه نویسنده با آودوتیا پانایوا، که در حلقه سیاسی شوهرش با او آشنا شده بود، در آن یافت. بم اظهار می‌کند که مشاجرات طاقت‌فرسا بین اعضای حلقه نیکولای نکراسوف و ایوان تورگنیف ، سلامت داستایفسکی را که به دلیل استرس از قبل ناپایدار بود، بدتر کرد. عناصری از ادبیات گوتیک نیز در فضای تاریک داستان و ویژگی عجیب رابطه بین کاترینا و اوردینوف یافت شد. والری کیرپوتین معتقد است که این رمان کوتاه درباره خیر و شر بحث می‌کند. منتقد استانیسلاو ماکیویچ احساس می‌کرد که کلید فهم محتوای نمادین آن و دلیل خصومت بلینسکی را یافته است: «من معتقدم که آن جوان نمایانگر هوش روسی و زنی با نام گویای «صاحبخانه» نمایانگر مردم روسیه است، در حالی که فالگیر جن‌زده، باورهای مذهبی آن مردم و به ویژه معتقدان قدیمی تفرقه‌افکن را منعکس می‌کند.»

سوفی اولیویه می‌گوید که این رمان کوتاه تلاش می‌کند «به جوهره آگاهی تاریخی مردم روسیه، به ایمان روسی نفوذ کند». رابرت مان معتقد است که مورین بر اساس پیامبر الیاس نوشته شده است و اوردینوف دینداری مشابهی با چندین شخصیت ادبی در دهه‌های ۱۸۶۰ و ۱۸۷۰ دارد. مورین همچنین می‌تواند پیش درآمدی بر شخصیت مفتش اعظم در برادران کارامازوف باشد.

 پذیرش 
رمان «خانم صاحبخانه » با واکنش‌های متفاوتی روبرو شد. داستایفسکی به خاطر سرقت ادبی از آثار دیگر، به ویژه «اشنایی با دیگران» اثر اتا هافمن، مورد انتقاد قرار گرفت. ویساریون بلینسکی این رمان کوتاه را «آشغال وحشتناک» نامید و در ادامه اظهار داشت که او «سعی کرده بود مارلینسکی را با هافمن آشتی دهد، کمی طنز به سبک جدید اضافه کند و کل اثر را با روکش ضخیمی از «نارودنوست» [سنت فرهنگی روسیه] بپوشاند.»  بلینسکی این اثر را شبیه داستان‌های تیت کاسموکراتوف (ولادیمیر تیتوف) می‌دانست، که «حتی یک کلمه یا عبارت ساده و سرزنده» ندارد و «همه چیز ساختگی، تصنعی، مصنوعی و دروغین است.»Mochulʹskiĭ, Konstantin: Dostoevsky: His Life and Works, (trans. Michael A. Minihan), p. 79. Princeton University Press; New Ed edition (Nov 1971).  پذیرش اخیر از این اثر داستایفسکی مثبت‌تر بوده است. کنت ای. لانتز اظهار داشت که این اثر «در میان آثار داستایفسکی از نظر ملودرام شدید، وهم‌آلود بودن و ابهام عمومی بی‌نظیر است.»

 پانویس 

 منابع 









رده:داستان‌های کوتاه ۱۸۴۷ (میلادی)
رده:داستان‌های کوتاه فیودور داستایفسکی
رده:رمان‌های روسی ۱۸۴۷ (میلادی)
رده:رمان‌های روسی بر پایه نویسنده
رده:رمان‌های روسی