هما (افسانه)

پرنده هما یا همای در افسانه‌ها و ادبیات ایران، ازبکستان، آناتولی، مصر، هند، اقوام غُز و بوداییان تبت جایگاه ویژه‌ای دارد و معروف است که سایه‌اش بر سر هر کس بیفتد به سعادت و کامرانی خواهد رسید به همین دلیل به مرغ سعادت و نشانگان پادشاهی معروف شده است.

هما در افسانه‌ها با پرنده هما متفاوت است و دارای ویژگی‌های افسانه‌ای است. در افسانه‌های کشورهای مرکز آسیا، هما، مانند ققنوس، صاحب کرامت است و در اشعار شاعران بزرگ فارسی همچون فردوسی، سعدی، حافظ و نظامی به دفعات به جایگاه افسانه‌ای‌اش اشاره شده است.

هما، پرنده‌ای بهشتی است که نیمی از وجودش نر و نیمی دیگر ماده (آنیما و آنیموس) است. این پرنده هرگز بر زمین نمی‌نشیند و سایه‌اش موجب سعادت افراد روی زمین است.

تصویر این پرنده امروزه به‌طور رسمی در نشان جمهوری ازبکستان قرار دارد.

 در واقعیت 
هما در واقعیت یک کرکس (لاشه‌خوار - عمدتاً مغز استخوان خوار) بزرگ‌جثه از تیرهٔ بازان است که در کوه‌های مرتفع آفریقا، جنوب اروپا و آسیا از جمله مناطقی از ایران زندگی می‌کند. این پرنده یکی از گونه‌های در معرض تهدید انقراض در ایران محسوب می‌شود. ویژگی‌های کلی‌ای که از همای افسانه‌ای شمرده می‌شود با این پرنده تطابق بسیاری دارد و احتمالاً مبنای شکل‌گیری شخصیت افسانه‌ای هما نیز شناخت مردم از همین پرنده بوده است. مردان ایران و نواحی مرکزی ایران، شمال هند، تبت و… در گذشته پرنده هما را می‌شناختند و در برخی فرهنگ‌ها همچون بوداییان تبت و زرتشتیان که مردگان خود را در دخمههای مرتفع قرار می‌دادند، گرامی داشته می‌شد. چرا که هما (که پرنده‌ای استخوان‌خوار بود) را عاملی برای عبور به جهان دیگر به‌حساب می‌آوردند.

در دورهٔ عثمانی که ارجاعات ادبی به هما رایج بوده است، سیدی علی رئیس، در کتاب میراث‌الممالک می‌نویسد: «هما کرکسی است که در نواحی مختلفی از آسیا آشیان دارد.»

 در ادبیات 
هما (همای) جایگاه برجسته‌ای در ادبیات ایران زمین داشته است. در سروده‌های بسیاری از شاعران از هما به عنوان پرنده خوشبختی و سعادت یاد شده است. در ادبیات فارسی او را نماد فرّ و شکوه دانند و به شگون نیک گیرند. همچنین آمده است «مرغی است که او را مبارک دارند و چون پیدا شود مردم به تفأل در زیر سایهٔ او روند». هما در ادبیات ایران به عنوان نماد سعادت شناخته می‌شود.

در قصه‌ها و مثل‌های ایرانی از هما به عنوان پرنده‌ای استخوان‌خوار و بی‌آزار یاد شده است.

— سعدی

نمونه‌هایی از یادکرد هما در ادبیات فارسی:

 باورهای اشتباه 
بندانگشتی|100x100px|لوگوی هواپیمایی ملی ایران (هما) که ادوارد زهرابیان آن را طراحی نمود و به اشتباه تصور می‌شود نمادی از هما است. در حالی‌که در این تصویر از تندیس شیردال استفاده شده است.پس از شکل‌گیری هواپیمایی ملی ایران در سال ۱۳۴۰ نام اختصاری «هما» برای این شرکت در نظر گرفته شد. ادوارد زهرابیان، گرافیست، در طراحی نشان‌وارهٔ این هواپیمایی از یک تندیس شیردال  تخت جمشید وام گرفت و نشان‌وارهٔ مشهور شرکت هما (ایران‌ایر) ایجاد شد. با قرارگیری نام تجاری هما در کنار این تصویر این تصور اشتباه به وجود آمد که تندیس سنگی شیردال در تخت‌جمشید نمادی از پرندهٔ هما است.

 منابع 

رده:آفریده‌های افسانه‌ای ایرانی
رده:اسطوره‌شناسی ایرانی
رده:پرندگان افسانه‌ای
رده:نمادهای ملی ایران