ابن خصیب

ابو بکر حسن بن الخصیب، مشهور به ابن خصیب و شناخته‌شده در منابع لاتینی با نام Albubather، پزشک و منجم ایرانی‌تبار سدهٔ نهم میلادی (سدهٔ سوم هجری) بود. وی آثار خود را به زبان‌های فارسی و عربی نگاشت و از چهره‌های اثرگذار سنت نجوم پزشکی در جهان اسلام به‌شمار می‌آید که آثارش در قرون وسطی به اروپا منتقل شد و تأثیر گسترده‌ای یافت.

 زندگی و جایگاه علمی 
اطلاعات دقیق و مستقلی از زادگاه و جزئیات زندگی ابن خصیب در دست نیست. بر پایهٔ شواهد درون‌متنی آثارش، وی در نیمهٔ دوم سدهٔ سوم هجری/نهم میلادی می‌زیسته است. از جمله، در کتاب الموالید به ملاقات خود با ابوالعنَبس صُمیری، منجم (در سال ۲۳۰ ق/۸۴۵ م) اشاره می‌کند که نشان می‌دهد دوران فعالیت او پس از این تاریخ بوده است. از این‌رو، تاریخ درگذشتی که در برخی منابع متأخر حدود ۱۹۰ ق/۸۰۵ م ذکر شده، با قرائن تاریخی سازگار دانسته نمی‌شود.

ابن خصیب پیش از پرداختن منسجم به علم هیئت، به مباحث احکام نجوم، سعد و نحس سیارات، قران‌ها و طالع‌بینی علاقه‌مند بود و در این حوزه به‌عنوان متخصص احکام نجوم شناخته می‌شد. شهرت او عمدتاً به سبب آثار گسترده‌اش در زمینهٔ نجوم پزشکی و احکام موالید است که بعدها در سنت‌های علمی خارج از جهان اسلام نیز مورد استفاده قرار گرفت.

در برخی منابع متأخر، از جمله نوشته‌های ابن‌طاووس، او از دانشمندان شیعهٔ اهل قم و مقیم کوفه دانسته شده است؛ با این حال، این دیدگاه در منابع کهن‌تر تأیید صریح ندارد و در پژوهش‌های جدید با احتیاط نقل می‌شود.

 آثار 
مهم‌ترین آثار منسوب به ابن خصیب عبارت‌اند از:

 نام اثر زبان توضیح کار مهتر یا الکارمهتر فارسی / عربی دائرةالمعارفی نجومی که به‌گزارش ابن‌ندیم شامل چهار کتاب بوده و برخی اجزای آن از میان رفته است. کتاب الموالید
(در لاتین به نام De nativitatibus) عربی اثر اصلی او در احکام موالید و نجوم پزشکی، دربارهٔ تأثیر سیارات، خورشید، ماه و بروج بر جنین، ویژگی‌های جسمی و استعدادهای انسان. تحویل سنی الموالید عربی اثری وابسته به کتاب الموالید که در سنت‌های بعدی نجومی مورد استفاده قرار گرفته است. احکام النجوم عربی اثری منسوب به ابن خصیب؛ در نسبت آن به وی در پژوهش‌های جدید تردیدهایی مطرح شده است.

نسخه‌های خطی کتاب الموالید در کتابخانه‌هایی چون اسکوریال، چستربیتی و فاتح استانبول نگهداری می‌شود. این کتاب با عناوینی مانند المغنی فی الموالید یا المقنع فی الموالید نیز شناخته شده است.

 ترجمه‌ها و تأثیر در غرب 
اثر کتاب الموالید نقش مهمی در انتقال نجوم پزشکی به اروپا داشت. ترجمه‌ها و چاپ‌های آن به‌شرح زیر است:

 سال مکان رویداد ۱۲۱۸ یا ۱۲۲۹ م پادوآ ترجمهٔ لاتینی اثر توسط سالیو/سالومون ۱۴۹۲، ۱۴۹۳، ۱۵۰۱ م ونیز چاپ‌های اولیهٔ لاتینی De nativitatibus ۱۴۹۸ م — ترجمهٔ عبری اثر ۱۵۴۰ م نورنبرگ چاپ مجدد اثر در اروپا

این ترجمه‌ها سبب شد اندیشه‌های ابن خصیب در نجوم پزشکی وارد سنت‌های علمی و حتی متون هرمتیکی اروپایی شود و تا سده‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

 منابع 

 ابن‌ندیم، الفهرست.
 ابن‌قفطی، تاریخ الحکماء.
 دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «ابن خصیب، ابوبکر».
 E. J. van Donzel, Islamic Desk Reference.
 GAS؛ GAL؛ EI².

رده:پزشکان ایرانی سده ۹ (میلادی)
رده:پزشکان قرون وسطی اهل ایران
رده:دانشمندان ایرانی‌تبار
رده:درگذشتگان سده ۹ (میلادی)
رده:اختربینان فارسی‌زبان قرون وسطی
رده:اهالی ایران در سده ۹ (میلادی)
رده:پزشکان سده ۹ (میلادی)
رده:پزشکان سده‌های میانه اسلامی
رده:پزشکان قرون وسطی اهل ایران
رده:درگذشتگان سده ۹ (میلادی)