عصمت‌الدوله (دختر ناصرالدین‌شاه)

فاطمه‌خانم عصمت‌الدوله (۱۲۳۲ – ۱۲۸۴ خورشیدی) دختر ناصرالدین‌شاه و خجسته‌خانم تاج‌الدوله و همسر دوستمحمد خان معیرالممالک بود.عصمت الدوله دختری بسیار عزیز و ناز پرورده بود. چون مادرش تاج الدوله شاهزاده و از زنان متشخص دربار بود.او از فرزندان موردعلاقه ناصرالدین شاه بود

عصمت‌الدوله نخستین زن ایرانی بود که نواختن پیانو را آموخت.معیری، دوستعلی. ص ۲۱ او را در دوازده سالگی به ازدواج دوست‌محمد معیرالممالک درآوردند. روستایی به نام حسین‌آباد در تملک میرزا آقاسی صدراعظم محمد شاه قاجار بود.  میرزا آقاسی، حسین‌آباد را به ناصرالدین‌شاه هدیه کرد و بعد از مدتی این روستا جزو مهریه عصمت‌الدوله درآمد و نام مهرآباد را بر آن گذاشتند.https://www.khabaronline.ir/detail/186367/culture/book اما بعدها به مناسبت خرج‌های بی‌رویه دوست‌محمدخان، مهرآباد به گرو رفت و از تملک خاندان معیرالممالک خارج شد و دادخواهی دوستعلی معیری پسر دوست‌محمدخان نیز نزد رضاشاه بی‌فایده بود. فرودگاه بین‌المللی مهرآباد نامش را از نام این روستا گرفته است.

عصمت‌الدوله ميزبانی زنان سفرای خارجی را برعهده داشتو از مناسبات با آنان لذت ميبرد. علاوه بر آن مهمانی هاب مفصل زنانه در منزل خود برپا کرده و اهالی اندرون شاهی و بزرگان حکومت را به آنها فراميخواند. جدا از ثروت همسر او  خود صاحب يکصد و دو باب دکان در بازار ارسی دوزها بود.

با مرگ ناصرالدين شاه، برادری بر تخت نشست که مناسبات نزديکب با عصمت‌الدوله داشت و در دوره ولايتعهدی خود هر بار به تهران سفر ميکرد به ديدار اين خواهر ميشتافت.  در سفر مظفرالدين شاه به اروپا در سال 1318ق سوءقصدی به جان او صورت گرفت. مظفرالدين شاه از دوستعلی خان اعتصام‌السلطنه فرزند عصمت الدوله خواست تا: «زود تلگرافی به همشيره عصمت‌الدوله بزن و از سلامتی ما او را مطمئن ساز».

 مشخصات و سرگذشت 
فاطمه که به عصمت‌الدوله لقب گرفته‌است، دختر ناصرالدین‌شاه قاجار است که از زنی به نام تاج‌الدوله به سال ۱۲۷۲ هجری قمری به دنیا آمده‌است. مادرش نوه فتحعلی‌شاه قاجار بود و دومین همسر ناصرالدین‌شاه بوده‌است که پس از نشستن بر مسند قدرت به عقد شاه درآمد. او دومین دختر شاه بود که به دنیا آمد و برادری بزرگتر به نام سلطان معین‌الدین میرزا داشت. برادر خردسالش مدتی ولیعهد بود اما در نه سالگی از دنیا رفت.

 ازدواج 
عصمت‌الدوله در سن ده سالگی، با خواستگاری دوستعلی خان معیرالممالک مواجه شد که او را برای پسر ده ساله خود به نام امیر دوست‌محمدخان می‌خواست. شاه به این خواستگاری پاسخ مثبت داد و در سال ۱۲۸۳ هجری قمری، مراسم ازدواج مجللی برپا شد که هفت شب و به نقلی ۱۰ شبانه روز جشن گرفته شد. مراسم عروسی وی بسیار مجلل برگزار شد تا جایی که سالها عروسی آنها نقل محافل عمومی شده بود. در این مراسم مسیر خانه داماد تا خانه عروس، با فرش‌های مجلل، مفرش شده بود و گروه نوازندگانی از کشمیر و افغانستان به این مراسم دعوت شده بودند. یکی از شاهدان در خصوص این مراسم گزارش می‌کند:شبی که می‌خواستند عصمت‌الدوله را از قصر سلطنت به باغ معیر ببرند از فیلخانه دولتی یک فیل بزرگ آوردند و روپوش مرواریددوزی روی فیل انداختند و حجله مرصعی نیز روی گرده‌اش قرار دادند. قرار شد عروس، یعنی عصمت‌الدوله را سوار فیل کنند اما عصمت‌الدوله که ده دوازده سال بیشتر نداشت می‌ترسید سوار فیل شود…مهریه او که زمین‌ها منطقه مهرآباد تهران بود نیز از موارد مهم در تاریخ زندگانی اوست و نقل محافل شده بود.

 فعالیت‌های حرفه‌ای 
با آمدن پیانو به ایران در سال ۱۲۸۱ ه‍. ق، دوستعلی‌خان یک دستگاه پیانو در خانه خود تهیه کرد و عصمت‌الدوله با زیرکی، و با وساطت قرار دادن کنیزش به نام تبسم، پیانو را از محمدصادق خان سرورالملک آموخت. با اطلاع شاه از این رویداد، وی از عصمت‌الدوله تقاضا کرد تا شب‌ها در اندرونی برایش پیانو بنوازد. او آموختن پیانو را کمی بعد نزد همسر متس اتریشی ادامه داد. با آمدن مادام کلمانتین از پاریس به ایران در سال ۱۳۰۵، وی نزد او گلدوزی، زبان و پیانو آموخت.

وی نخستین زن قاجار است که به صورت رسمی ۲ کتاب با نام‌های وقایع المان و یادداشت‌هایی از زندگی ناصرالدین شاه نوشت. وی همچنین نخستین زن مجموعه دار دربار در تهران بود که نسخه‌های نادر و نفیسی از کتب خطی، صفحه‌های موزیک، عکس‌ها و دوربین‌های عکسبرداری تهیه کرده بود. عصمت‌الدوله نخستین کسی بود که صدای خود را با دستگاه فونوگراف ضبط کرد. وی میزبانی زنان سفرای خارجی را برعهده داشت و از مناسبات با آنها لذت می‌برد. او مهمانی‌های بسیاری را در غالب محفل زنان در اندرون شاهی برگزار می‌کرد و در آن از بزرگان حکومت دعوت می‌کرد. وی علاوه بر اموال همسرش، املاکی بسیاری داشت. در اینباره آورده‌اند که وی ۱۰۲ باب مغازه در بازار ارسی‌دوزها داشته‌است.

 مرگ 
عصمت‌الدوله در تابستان ۱۳۲۳ قمری بیمار شد و در عمارت سوهانک اقامت گزید. دکتر بازیل سه روز در هفته به ملاقات او می‌آمد و تجویزهای لازم را برای او می‌کرد، اما حال او روز به روز رو به وخامت می‌گذاشت. سرانجام در سوم رجب ۱۳۲۳ قمری در سن ۵۱ سالگی در سوهانک از دنیا رفت. یک روز پس از مرگ او، تشییع با شکوهی از سوهانک به سمت آرامگاه سرقبرآقا برگزار شد. سرانجام جنازهٔ او را در کنار مقبرهٔ پدرش ناصرالدین شاه در حرم عبدالعظیم حسنی به خاک سپردند. پس از مرگ عصمت‌الدوله، دوست‌محمدخان او را حضرت عصمت لقب داد و هرگز ازدواج نکرد. از وی، علاوه بر چندین عکس، یک قطعه صدا ضبط شده نیز باقی مانده‌است که در آن از وضعیت ایران و عقب‌ماندگی آن در مسائل علمی و فناوری گلایه می‌کند.

پیانو
با ورود پیانو به ایران در سال ۱۲۸۱ عصمت الدوله جزو اولین زنان ایرانی بود که نواختن پیانو را فرا گرفت و داستان آن از این قرار بود که در بالاخانه انیس الدوله پیانویی بود ولی هیچکس از اهل اندرون نواختن آنرا نمی دانست. در آن زمان پنج یا شش پیانو در تهران بیشتر نبود و کمتر کسی از فن نواختن آن سر رشته داشت. محمد صادق خان استاد بی بدیل سنتور که در اواخر ملقب به سرور الملک شد پیانو را نیز خوش می نواخت عصمت الدوله یکی از کنیزانش را که نامش تبسم بود، به استاد سپرد تا نزدش نواختن پیانو بیاموزد و او هر چه فرا می گرفت به عصمت الدوله می آموخت این کار میان بانوان اندرون شاه شهرت یافت و مورد خوش آمد ناصر الدین شاه قرار گرفت. از آن پس هر شب که عصمت الدوله نزد شاه می ماند حسب الامر باید پیانو بنوازد او نیز پشت پیانو قرار گرفته به نواختن می پرداخت و چون به پایان میرسید یکی از بانوان که از عهده خواندن تصنیف بر می آمد نغمه ساز می کرد. این گونه شب ها غوغایی برپا می شد و خدمتکاران به هر سوی اندرون میدویدند و به خانم هایی که نیامده بودند میگفتند زود بروید که خانم عصمت الدوله پیانو میزنند و فلان خانم میخواند و درپایان شاه از راه تشویق گوهری گران بها یا چند سکه زر به نوازنده و خواننده میبخشید.

عروسی
دوستعلی خان معیر الممالک یکی از رجال ثروتمند و معتبر در سال ۱۲۸۳ ه. ق. عصمت الدوله یکی از عزیزترین دختران ناصر الدین شاه را برای پسرش خواستگاری کرد و با موافقت شاه او را در سن ۹ سالگی به نکاح پسرش امیر دوست محمد خان در آورد، پس عروسی بسیار مجللی بر پا شد که یکی از چند عروسی بسیار مفصلی است که در تمام دوره سلطنت قاجاریه اتفاق افتاده است.دوستعلی خان معيرالممالک راضی از اين پيوند بر سر عروس خود «مرواريد و نگين های جواهر» شاباش کرداست که می گویند معیرالممالک میوه های باغ شهری خود را از قبیل آلبالو، گیلاس و گوجه را داده بود برای مدعوین نقل گرفته و تمام مسیر عروس را از قصر سلطنتی تا خانه داماد با شال کشمیری فرش کرده بود.مادام کارلا سرنا جهانگرد ایتالیایی که در زمان حکومت قاجار و همزمان با سلطنت ناصر الدین شاه به ایران آمد نوامبر ۱۸۷۷ برابر با شوال ۱۲۹۴) سفرنامه بسیار جالبی از خود به یادگار گذاشت که در آن ضمن معرفی ایران و ایرانی نیز به شرح عروسی عصمت الدوله نیز پرداخته و چنین شرح می دهد:ناصر الدین شاه را پدر خوبی میدانند او به ویژه به پنج دخترش، بالاخص به یکی از آنان که چند سال پیش عروسی کرده است، علاقه فراوان دارد. این شاهزاده خانم که عصمت الدوله» نامیده میشود با پسر دوستعلی خان معیرالممالک که در آن زمان شغل خزانه داری را بر عهده داشت و یکی از مردان محترم کشور و صاحب مكنت زیاد بود ازدواج کرد پدر داماد چون شخصیت بسیار متمول و دست و دل بازی داشت در صدد برآمد افسانه جلال و شکوه مراسم ازدواج پسرش با دختر محبوب شاه را زبانزد همگان سازد و تمامی هزینه جشن عروسی را هم از جیب پر فتوت خود پرداخت میگویند در تهران جشن های بسیار مفصلی به این مناسبت برگزار شد. خاطره ای که از آن مراسم در یادها مانده، هنوز هم زنده و افسانه مانند است. داستانهائی که از آن مجالس تعریف می کنند، نشان می دهد که زرق و برق آن عروسی چقدر همه را تحت تاثیر قرار داده بوده است، تا آنجا که این عروسی برای ایرانیان مبدأ و ماده تاریخ محسوب می شود.گفتن این که:من در مجلس عروسی عصمت الدوله حاضر بودم یعنی وی آن قدر چیزهای دیدنی و زیبا در آن مجلس دیده است که هرگز نظیر آنها را کسی نخواهد دید.

در نخستين سفر ناصرالدين شاه به خراسان در سال 1284ق عصمت‌الدوله و دوست‌محمدخان نيز شاه را همراهی ميکردند شاه در توقفی در سمنان «اندک وقتی محضر اظهار التفات به سرکار عصمت‌الدوله و ملاحظه اصطخر مکث فرموده...». 

خانه عصمت الدوله

خانه معیرالممالک و عصمت الدوله در ارگ قرار داشت. این خانه شامل ۵ دست بنا، دو حمام و دو طویله بود بر طبق رسوم آن زمان معیرالممالک در حدود ۲۲ نفر مستخدم داشت که در عودلاجان و ارگ و سنگلج صاحب خانه بودند، از بین این عده فقط دو نفرشان مستاجر داشتند که نشانه رفاه نسبی آنان بود.در اواسط بهار سال ۱۳۰۷ هجری روزی شاه با اهل حرم به منزل معیرالممالک و دخترش عصمت الدوله ،رفت خانه ای که سیصد هزار متر مساحت داشت روز مزبور از دو ساعت از آفتاب بر آمده شاهزادگان و وزرا و اعیان پیاپی فرا رسیدند معیر در استانه در بزرگ باغ برای پذیرانی و عرض خوش آمد ایستاده بود پس از ساعتی کالسکه سلطنتی نمایان شده و شاه از کالسکه به زیر آمده و وارد اندرون شد. شاه به محض ورود به تماشای پرده های نقاشی و گراورهای قدیمی که در دالان ورودى او يخته شده بود ایستاد و پس از دقت بسیار به اعتماد الحرم گفت تا یکی از پرده ها را پایین اورد دیوانخانه بفرستد پردۀ مزبور دورنمای بندر بوشهر بود و به قلم یکی از دور نما سازان زبردست انگلستان که در دوران فرمانروائی محمد شاه در ایران می زیست ترسیم یافته بود و تا چندی پیش در دالان قصر ابیض دیده می شد. پس از ورود به فضای اندرون شاه نظری به چپ و راست افکند و به طرف عصمت الدوله که با انیس الدوله و گروهی از بانوان منتظر بودند آمد و گونه اش را بوسیده گفت : اکنون دانستم که چرا کمتر به خانه پدرت میایی.

 همسر و فرزندان 
دوست‌محمدخان همسر عصمت الدوله است که به سال ۱۲۸۳ ه‍.ق به عقد هم درآمدند. وی به سال ۱۲۸۸ ه‍.ق لقب پدرش را دریافت کرد داماد آوردند و چون خواستند که عروس را با فیل از سبزه میدان و بازار عبور دهند سر در  شرح عروسی عصمت الدوله نیز پرداخته و چنین شرح می دهد:ناصر الدین شاه را پدر خوبی میدانند او به ویژه به پنج دخترش، بالاخص به یکی از آنان که چند سال پیش عروسی کرده است، علاقه فراوان دارد. این شاهزاده خانم که عصمت الدوله» نامیده میشود با پسر لک که در آن زمان شغل خزانه داری را بر عهده داشت و یکی از مردان محترم کشور و صاحب مكنت زیاد بود .ازدواج کرد پدر داماد چون شخصیت بسیار متمول و دست و دل بازی داشت در صدد برآمد افسانه جلال و شکوه مراسم ازدواج پسرش با دختر محبوب شاه را زبانزد همگان سازد و تمامی هزینه جشن عروسی را هم از جیب پر فتوت خود پرداخت میگویند در تهران جشن های بسیار مفصلی به این مناسبت برگزار شد. خاطره ای که از آن مراسم در یادها مانده، هنوز هم زنده و افسانه مانند است. داستانهائی که از آن مجالس تعریف می کنند، نشان می دهد که زرق و برق آن عروسی چقدر همه را تحت تاثیر قرار داده بوده است، تا آنجا که این عروسی برای ایرانیان مبدأ و ماده تاریخ محسوب می شود. گفتنبازار کوتاه بود آن را خراب کردند تا فیل با هودج خود به آسانی بتواند از آن بگذرد. و به معیرالممالک ملقب شد. وی همچنین مدتی به حکومت یزد منصوب شد. از تاریخ  ولادت اولین فرزند این زوج اطلاعی در دست نیست، اما بر اساس آنچه ناصرالدین شاه در دست‌نویسی نوشته‌است، به سال ۱۲۹۰ از عصمت الدوله فرزند مرده‌ای به دنیا آمد. در سال ۱۲۹۱ در ماه ربیع‌الاول فرزندی برای عصمت الدوله به دنیا آمد که به عصمت‌الملوک نامگذاری شد. در ۲۹ جمادی الثانی ۱۲۹۶ ه‍.ق فرزند چهارم آنان با نام فخر التاج به دنیا آمد.

پس از مرگ مادر دوست محمد خان، وی زن و زندگی را رها کرد و به کربلا و و بعد از آنجا با ثروت هنگفتی که از اموال پدر به دست آورده بود، راهی اروپا شد. تلاش‌های شاه برای جلب نظر دوست‌محمد به ثمر نرسید و وی تمام ثروت پدر را در اروپا به پایان رسانید. وی از همسرش در تهران طلب مال کرد اما شاه دخترش را از فرستادن مال برای او منع کرد. با وضع بد اقتصادی در اروپا، دوست محمد مجبور شد تا به ایران بازگردد. عصمت‌الدوله و مادرش برای وی نزد شاه وساطت کردند تا در حمایت شاه به ایران بازگردد و در نهایت بازگشت.عصمت‌الدوله در دوران خوشگذرانی همسر در فرنگ در خانه خود ماند و اداره خانواده را بر عهده گرفت، برادرزاده خود قمرالملوک دختر کامران ميرزا نايب‌السلطنه را برای ‌فرزند شش ساله‌اش دوستعلی خان نامزد کرد.سرپرستی پسر خود دوستعلی خان را در نبود پدر به دایی خود جهانگير ميرزا سپرد.

عصمت‌الدوله از معیرالممالک صاحب چهار فرزند شد:
 عصمت‌الملوک معیری، همسر میرزا حسن مستوفی‌الممالک
 دوستعلی معیری
 فخر التاج معیری
 دوست‌محمدخان اعتصام‌الدوله

گالری

 پانویس 

 منابع 


 پیوند به بیرون 
 تصاویری از عصمت‌الدوله و تاج‌الدوله، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر

رده:اهالی تهران
رده:خاندان معیری
رده:درگذشتگان ۱۲۸۵
رده:زادگان ۱۲۳۴
رده:زنان دوره قاجار
رده:فرزندان ناصرالدین‌شاه
رده:نوازندگان پیانو اهل ایران
رده:زادگان سده ۱۹ (میلادی)
رده:درگذشتگان سده ۱۹ (میلادی)