امام‌قلی عمادالدوله

امامقلی میرزا عمادالدوله، یا عمادالدوله دولتشاه یا به اختصار عمادالدوله، از رجال نامدار ایران در عصر قاجار و پسر ششم محمد علی دولتشاه  بود. عمادالدوله همچون پدرش دولتشاه برای سالیان مدید حکومت ایالات غربی ایران را بر عهده داشت و با عنوان والی غرب و سرحددار عراقین خوانده می‌شد. وی همچنین مدتی وزیر عدلیه (دادگستری) ایران بود.

نسبت بیشتر اعضای خاندان دولتشاهی که نوادگان دولتشاه بودند به امامقلی میرزای عمادالدوله می‌رسد. وی افزون بر مناصب دولتی، طبع شعر نیز داشت و با خطی خوش می‌نگاشت. از او آثاری مکتوب همچون کتاب انشاء و همین‌طور اشعاری به زبانهای فارسی و عربی باقی مانده‌است.

 سالهای نخست زندگی 
امامقلی میرزای عمادالدوله در سال ۱۲۳۰ هجری قمری در کرمانشاه متولد شد. پدرش محمدعلی میرزا دولتشاه، پسر بزرگ فتحعلیشاه قاجار و از رجال پرآوازه عصر قاجار و مادرش مهرافروزخانم کلهر دختر یکی از بزرگان ایل کلهر بود.کشاورز، ۱۳۸۲: ۴۷۵/۱. دولتشاه که جد اعلای خاندان دولتشاهی محسوب می‌شود، به مدت نزدیک به ۱۶ سال حاکم کرمانشاه و سایر ایالات غربی ایران بود. او از خود ۱۰ پسر و ۱۴ دختر برجای گذاشت و امام‌قلی میرزا پسر ششم وی بود. بر اساس شجره‌نامه‌های موجود از خاندان دولتشاهی، بیشتر نوادگان دولتشاه (دولتشاهی‌ها) از فرزندان و اعقاب امامقلی میرزا محسوب می‌شوند.

امامقلی میرزا در زمان حیات پدرش و همین‌طور پس از او، تا زمان حکومت برادر بزرگش، حشمت‌الدوله به تحصیل علوم در زادگاه خویش پرداخت. وی بعدها با روی کار آمدن محمدشاه جزو شاهزادگانی بود که مورد خشم و سوءظن قرار گرفت و به کرمان گریخت و در آنجا به مدت ۱۲ سال در کرمان به همراه مادرش مهرافروزخانم کلهر دور از قدرت زندگی کرد.بانک اطلاعات رجال: امام‌قلی میرزا عمادالدوله، نوشته‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۲؛  بازدید در ۱۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۱. اما پس از آنکه محمدشاه در ۱۲۶۴ درگذشت، بار دیگر به کرمانشاه بازگشت و از ۱۲۶۷ تا ۱۲۹۱ قمری  و سپس برای بار دوم در ۱۲۹۲ حاکم کرمانشاه بود.یوسفی، ۱۳۷۰: ص ۷۸۴.

 اقامت در کرمان 
محمدابراهیم باستانی پاریزی، دربارهٔ دوران اقامت امامقلی میرزا در کرمان، که ظاهراً در دوران نوجوانی وی بوده‌است، چنین می‌نویسند:

 در تهران 
امامقلی میرزا پس از اینکه به تهران آمد، با عنایت ویژه ناصرالدین شاه به وی، مشغول تحصیل شد و در اغلب علوم مرسوم مهارت کسب کرد.

دهخدا در کتاب لغتنامه ضمن اینکه امامقلی میرزا عمادالدوله را از فضلای دورهٔ قاجار معرفی می‌کند، دربارهٔ او به نقل از کتاب المآثر و الآثار (ص ۱۸۷) چنین می‌نویسد:

 انتصاب به حکومت کرمانشاه 
امامقلی میرزا به سال ۱۲۶۸ هجری قمری و در زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه به عنوان حاکم کرمانشاهان منصوب شد و یک سال بعد، در سال ۱۲۶۹ قمری به لقب عمادالدوله ملقب گردید. وی از آن پس به‌طور تقریباً مداوم (و جز مدتی که همراه شاه به فرنگستان سفر کرد و مدتی که وزیر عدلیه شد)، به مدت قریب به بیست و چهار سال حکومت کرمانشاه و برخی دیگر از نواحی غربی ایران را به‌عهده داشت.

از جمله در سال ۱۲۷۵ هجری قمری، هنگامیکه عموزادهٔ او، خانلرمیرزا از حکومت لرستان معزول و به حکومت اصفهان منصوب گردید، حکومت ولایات لرستان و نهاوند را نیز عهده‌دار گردید.

 سفر به اروپا 
در سال ۱۲۹۰ هجری قمری و در سفر اول ناصرالدین شاه به اروپا، امامقلی عمادالدوله یکی از همراهان اصلی شاه و به اصطلاح از ملتزمین رکاب بود.

 انتصاب به وزارت عدلیه 
ناصرالدین شاه پس از مراجعت از اروپا به ایران و تحت تأثیر آنچه که در این سفر در فرنگستان دیده بود، تصمیم به ایجاد تشکیلات تازه‌ای با عنوان هیئت دولت گرفت. به همین دلیل به محض ورود به مرز ایران و بواسطه پیشامدهایی که در نبودش در طهران روی داده بود، حاج میرزا حسین خان مشیرالدوله را از صدارت معزول نمود و او را در رشت متوقف ساخت. سپس ضمن ایجاد تشکیلاتی جدید، عده‌ای را به مقام وزارت، عضو این تشکیلات که هیئت دولت خوانده می‌شد، نمود.

در تشکیلات جدید عمادالدوله نیز به عنوان وزیر عدلیه (دادگستری) منصوب گردید و برای نخستین بار به هیئت دولت وارد شد.

 انتصاب مجدد به حکومت ایالات غربی 
عمادالدوله تا اوایل سال ۱۲۹۱ قمری در منصب وزارت عدلیه باقی ماند و سپس مجدداً و این بار به جای برادر خود، طهماسب میرزا مؤیدالدوله، به حکومت کرمانشاه و کردستان منصوب گردید.

در این نوبت انتصاب، عمادالدوله خود در کرمانشاه اقامت نمود و پسرش، بدیع‌الملک میرزا حشمت‌السلطنه را از جانب خویش به حکومت کردستان فرستاد.

 ازدواج 
حکومت کرمانشاه به مدت چند قرن در دست خاندان کُرد زنگنه بود. قاجاریانی که حکومت کرمانشاه را به دست گرفتند برای مشروعیت بخشیدن به حکومت خود با دختران بزرگان و اشراف کُرد به ویژه ایلات کلهر و زنگنه ازدواج می‌کردند. امام‌قلی عمادالدوله نیز با سلطان‌خانم زنگنه ازدواج کرد که دختر سبزعليخان زنگنه از بزرگان خاندان زنگنه و معروف به «كدخدا» بود. بخشی از املاک ایل زنگنه به واسطۀ ازدواج سلطان‌خانم با امام‌قلی عمادالدوله بار دیگر به مالکیت این ایل درآمد.رحمانیان و دیگران، ۱۳۹۵: ۵۵.

 درگذشت 
امامقلی میرزا عمادالدوله سرانجام در نیمه رجب سال ۱۲۹۲ هجری قمری در کرمانشاه درگذشت. به جای او، فرزندش حشمت السلطنه، ضمن پرداخت پیشکشی معتنابهی به شاه، به حکومت کرمانشاه و کردستان رسید.

 شعر و خوشنویسی 
امامقلی میرزا عمادالدوله مردی ادیب بود و در خوشنویسی تبحر داشت. او در خط شکسته از میرزا عبدالوهاب معتمدالدوله پیروی می‌کرد، و در ضمن دیوان اشعاری مشتمل بر شعرهایی به زبان فارسی و عربی از خود باقی گذاشت. هرچند که گفته شده‌است شعر او چندان انسجام و استحکامی ندارد. گویا وی در شعر «بیضا» تخلص می‌کرده‌است.

 فرزندان 
از او فرزندان زیادی به شرح ذیل به جا مانده‌است:

ردیفنامتولد/وفاتنام مادریادداشت‌ها ۱  علی‌قلی میرزا صارم‌السلطنه    ۲  بدیع‌الملک میرزا عمادالدوله   حشمت‌السلطنهخاطرات اعتمادالسلطنه، چاپ امیرکبیر، ۱۳۵۰. ص۴۷۹.  دختر محمدصالح بهبهانی از خاندان آل آقا را به زنی داشت. این دختر در شعبان ۱۲۹۹ قمری درگذشت.خاطرات اعتمادالسلطنه، چاپ امیرکبیر، ۱۳۵۰. ص۱۷۹. ۳  مرتضی‌قلی میرزا منصورالسلطنه    با بی‌بی‌جان (فوت: محرم ۱۳۰۴ قمری) ازدواج کرد.روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه. چاپ امیرکبیر، ۱۳۵۰. ص۴۶۳. ۴  سلطان‌محمدمیرزا یمن‌الدوله    ۵  جلال‌الدین میرزا محتشم‌الدوله    ۶  امیرمجدالدین میرزا    ۷  سلطان‌ابراهیم‌میرزا مشکوه‌الدوله   سلطان‌خانم زنگنه (دختر سبزعلی‎‌خان زنگنه)سلطانی،‌ محمدعلی، ۱۳۸۱، جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان، جلد ۴، ص۹۶۱  ۸  سلطان‌اسماعیل میرزا محتشم‌السلطان   سلطان‌خانم زنگنهسلطانی،‌ محمدعلی، ۱۳۸۱، جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان، جلد ۴، ص۹۶۱  در سال ۱۲۹۹ قمری با دختر طهماسب میرزا مؤیدالدوله ازدواج کرد.خاطرات اعتمادالسلطنه، چاپ امیرکبیر، ۱۳۵۰. ص۲۰۱. ۹  ملک‌قاسم میرزا عمادالسلطان    ۱۰  اسحاق میرزا اکرم‌الدوله   سلطان‌خانم زنگنهسلطانی،‌ محمدعلی، ۱۳۸۱، جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان، جلد ۴، ص۹۶۱  ۱۱  ملک‌ایرج میرزا امیرمحترم    ۱۲  سرورملک خانم سرورالسلطنه    به ازدواج ناصرالدین شاه قاجار درآمد و ششمین همسر عقدی شاه بود. او دو سال و چهارماه پس از ازدواج، بلااولاد درگذشت.اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (۱۳۶۳). المآثر و الآثار. به کوشش ایرج افشار. تهران: اساطیر. ص۳۸. ۱۳  عزت‌ملک خانم اشرف‌السلطنه   در تهران با اعتمادالسلطنه ازدواج کرد، پس از درگذشت او با سیدحسین آل‌ثابت ازدواج کرد و به مشهد رفت ۱۴  ابتهاج‌السلطنه    بانویی هنرمند بود و علاوه بر نوشتن انواع خط، نقاشی می‌کرد و نواختن تا را از خواهر آقا حسینقلی آموخته بود. با ابوالنصر میرزا حسام‌السلطنه ازدواج کرد و پسرش جهانگیر مراد بود.خالقی، روح‌الله. سرگذشت موسیقی ایران. ج۱، ص۴۵۹.ملکی، توکا. زنان موسیقی ایران از اسطوره تا امروز. کتاب خورشید، ۱۳۸۰. ص۱۵۱ ۱۵  فرنگیس خانم بهجت‌الدوله    در ذی‌الحجه ۱۳۰۳ قمری با میرزا احمدخان (پسر مبشرالملک و زیورخانم دختر پاشاخان امین‌الملک) ازدواج کرد.روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه، ص۴۵۷ در ذی‌الحجه ۱۳۰۷ قمری به توسط اعتمادالسلطنه از ناصرالدین‌شاه لقب بجهت‌الدوله گرفت.همان، ص۷۰۹.

 آثار باقی‌مانده 
از او مسجدی به نام مسجد عمادالدوله باقی مانده که در سال ۱۲۸۵ هجری قمری در کرمانشاه بنا کرده‌است. او همچنین در ده‌پهن در کرمانشاه عمارتی به نام عمادیه ساخت که در دوران پهلوی تخریب شد.

 جستارهای وابسته 
 خاندان دولتشاهی

 منابع 


 امامقلی میرزا عمادالدوله در لغتنامه دهخدا
 در غبار بیابانهای نجد، مقاله باستانی پاریزی در روزنامه اطلاعات
 امامقلی میرزا بیضای قاجار در وبسایت راسخون

 کتاب‌شناسی 
 رحمانیان، داریوش؛ صوفی، علیرضا؛ طاهری مقدم، محمد و کرمی، شایان. ۱۳۹۵. ظهور اربابان زن در غرب ایران: از مشروطه تا پایان پهلوی اول (۱۳۲۰ش-۱۲۸۵ش)، مطالعۀ موردی کرمانشاه، در پژوهش‌نامۀ زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال هفتم، شمارۀ سوم، پاییز ۱۳۹۵؛ صص ۴۷-۶۵.
 كشاورز، اردشیر. ۱۳۸۲. زندگان عرصۀ عشق: مجموعه اسناد وقفی ادارۀ کل اوقاف و امور خیریۀ استان کرمانشاه، ۲ مجلد، کرمانشاه: انتشارات طاق‌بستان.
 یوسفی، فرشید. ۱۳۷۰. فهرست نام حکمرانان و استانداران کرمانشاهان، در باغ هزار گل: تذگرهٔ سخنوران استان کرمانشاهان، به کوشش فرشید یوسفی، تهران: فرهنگخانهٔ اسفار؛ صص ۷۸۷-۷۸۳.

رده:اهالی کرمانشاه 
رده:حاکمان قاجار کرمانشاه
رده:حاکمان کرمانشاه در دوره قاجار
رده:خاندان دولتشاهی
رده:شاهزادگان قاجار
رده:افراد ایرانی کردتبار
رده:درگذشتگان ۱۸۷۵ (میلادی)