سنگ‌نگاره‌های یازیلی چای

سنگ‌نگاره‌های یازلی چای مجموعه‌ای از سنگ‌نگاره‌های واقع در شمال‌غرب روستای دربر از توابع دهستان رودبار در شهرستان تفرش است. این مجموعه بر روی دیواره‌های آهکی تنگهٔ یازلی چای و در ارتفاع حدود ۱۹۰۰ متر از سطح دریا قرار گرفته و یکی از مهم‌ترین محوطه‌های هنر صخره‌ای در ایران در استان مرکزی به‌شمار می‌رود.نوراللهی، علی. «سنگ‌نگاره‌های یازلی چای، گندم‌کوه و زاغرم». مجلهٔ دیار، سال ۱، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۵، صص ۸۵–۱۱۴.

این مجموعه در مسیرهای راه‌های مال‌رو و مسیرهای سنتی کوچ قرار داشته و نگاره‌ها احتمالاً توسط شکارچیان و جوامع کوچ‌رو در دوره‌های مختلف تاریخی ایجاد شده‌اند.

 موقعیت 
این محوطه در مختصات ۳۴°۵۴′۴۵″ شمالی و ۴۹°۵۲′۰۷″ شرقی واقع شده است. سنگ‌های محل نقش‌ها از جنس آهک بوده و بستر طبیعی مناسبی برای کنده‌کاری ایجاد کرده‌اند.

 ویژگی‌های کلی نقوش 
در یازلی چای حدود ۷۰ نقش شناسایی شده است که شامل نقوش حیوانی، انسانی، هندسی و نمادین است. شیوهٔ اجرای نقش‌ها اغلب به‌صورت کوبشی و خراشی است و هیچ نگارکنده رنگین در این مجموعه دیده نمی‌شود. در بسیاری نقاط، نقوش تازه‌تر روی نقوش کهن‌تر افتاده‌اند و باعث محو نسبی لایه‌های اولیه شده‌اند.

 نقوش حیوانی 
بیشترین گروه از نگاره‌ها مربوط به بز کوهی است و در چند سبک به‌چشم می‌خورد:
 بزهای با بدن توخالی و شکم نیم‌دایره  
 بزهای خطی و مشبک همراه با دایره‌های چندقسمتی  
 بزهای خراشیدهٔ ظریف با خطوط نازک (از جمله نمونهٔ شش‌پا)  
 بزهای کوبشی زمخت و فاقد جزئیات  

سبک ترسیم این بزها با نمونه‌های محوطه‌های فراهان، جنوب قزوین، لرستان و زنجان شباهت دارد.

 نقوش انسانی 
نقوش انسانی سهم کمی دارند و اغلب به‌صورت استیلیزه و خلاصه‌شده ترسیم شده‌اند. برخی از آنها پیکرهٔ زنان را نشان می‌دهد و در یک نمونه، جزئیات موی سر نیز دیده می‌شود. این سبک با نمونه‌های فراهان و سونگون مشابهت دارد.

 نقوش هندسی و نمادین 
نقوش این بخش تنوع قابل توجهی دارند و شامل موارد زیر می‌شوند:
 دایره‌های چهارقسمتی و شش‌قسمتی  
 مربع‌های دو و چهار قسمتی  
 دایره‌های دارای علامت T  
 نقوش گل‌مانند  
 سواستیکا  
 نقش ‘‘پنجۀ دست’’ به‌صورت منفی  

این تنوع نقوش هندسی، یازلی چای را به یکی از غنی‌ترین محوطه‌های مرکز ایران تبدیل کرده است.

 روش ایجاد نقش‌ها 
نقوش با دو روش اصلی ایجاد شده‌اند:
 کوبش با ابزار سنگی یا فلزی  
 خراش و سایش برای خطوط ظریف  

هیچ‌گونه رنگ‌گذاری در این محوطه مشاهده نشده و اثر ابزارها همچنان در اطراف نقوش قابل تشخیص است.

 پژوهش‌های جدید 
یک بررسی دانشگاهی در سال ۱۴۰۳ با عنوان «تحلیل معنایی هنر صخره‌ای در روستاهای معین‌آباد، دربر، هفتان و قلعه گندم‌کوه شهرستان تفرش» به مطالعهٔ محوطه‌های نزدیک به یازلی چای از جمله قلعه گندم‌کوه پرداخت.

این پژوهش با استفاده از روش پیمایشی و مولاژبرداری، نگاره‌ها را مستندسازی کرد و نتایج اصلی آن چنین است:
 اغلب نقوش از نوع کنده‌نگاره (Petroglyph) هستند.  
 شیوهٔ ایجاد آنها کوبشی کم‌عمق است.  
 نقش‌ها عمدتاً بر روی سنگ‌های آذرین نزدیک به منابع آب و گذرگاه‌های مال‌رو ایجاد شده‌اند.  
 با اتکا به تحلیل معنایی، دورهٔ ساسانی به عنوان بازهٔ احتمالی خلق آثار پیشنهاد شده است.  
 خالقان نقوش احتمالاً جوامع کوچ‌رو و گله‌دار بوده‌اند، زیرا این محوطه‌ها در مسیرهای کوچ قرار داشته‌اند.  
 ۷۸٪ نقوش مربوط به حیوانات ـ به‌ویژه بز کوهی ـ است.  
 نقوش انسانی تنها ۳٪ از کل نقش‌ها را تشکیل می‌دهند.  

یافته‌های این تحقیق به‌طور غیرمستقیم می‌تواند در فهم بهتر محوطهٔ یازلی چای نیز مؤثر باشد.

 گاهنگاری 
به‌دلیل نبود عناصر تاریخ‌گذار مستقیم مانند کتیبه، سوارکار یا سلاح، تاریخ‌گذاری مطلق ممکن نیست.  
بااین‌حال:
 مقایسهٔ سبک بزهای هاشورزده و نگاره‌های منفی، آنها را در هزارۀ اول پیش از میلاد قرار می‌دهد.  
 برخی نقوش انسانی و هندسی ممکن است متعلق به دورهٔ پیش از تاریخ تا عصر آهن باشند.  
 پژوهش ۱۴۰۳ احتمال دورهٔ ساسانی را نیز مطرح کرده است.  

این داده‌ها نشان می‌دهد که محوطه در چند دورهٔ متفاوت مورد استفاده قرار گرفته است.

 اهمیت باستان‌شناختی 
سنگ‌نگاره‌های یازلی چای از نظر تنوع نقوش، حضور گستردهٔ نمادهای هندسی، و قرارگیری در مسیرهای کوچ‌روان، یکی از مهم‌ترین نمونه‌های سنگ‌نگاره های ایران در مرکز کشور محسوب می‌شود. این مجموعه بازتابی از باورها و آیین‌ها, الگوهای شکار, و شیوه‌های زیست کوچ‌نشینان در گذشته‌های دور است.

 جستارهای وابسته 
 فهرست آثار ملی ایران
 سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری

 منابع 

رده:سنگ‌نگاره‌های تاریخی ایران
رده:سنگ‌نگاره‌های تاریخی شهرستان تفرش
رده:آثار هزاره ۳ (پیش از میلاد) در شهرستان تفرش