تبصره ۲۲

تبصره ۲۲ (به انگلیسی: Catch-22) یک رمان طنز سیاه و ضد جنگ از نویسنده آمریکایی، جوزف هلر است. هلر نوشتن این کتاب را در سال ۱۹۵۳ آغاز کرد و اولین فصل آن در سال ۱۹۵۵ منتشر شد، اما کتاب کامل در سال ۱۹۶۱ به چاپ رسید. این رمان یکی از مهم‌ترین آثار ادبی قرن بیستم به‌شمار می‌رود و اغلب به دلیل لحن غیرخطی و نگاه هجوآمیزش به جنگ و بوروکراسی مورد تحسین قرار گرفته است.Scoggins, Michael C. "Joseph Heller's Catch-22." Masterplots, Fourth Edition, November 2010, pp. 1-3. Salem Press.

داستان در خلال جنگ جهانی دوم، بین سال‌های ۱۹۴۲ تا ۱۹۴۴، رخ می‌دهد و بر روی شخصیت کاپیتان جان یوساریان (John Yossarian)، خلبان یک بمب‌افکن بی-۲۵ در نیروی هوایی ارتش آمریکا، متمرکز است. یوساریان و همرزمانش در یک اسکادران خیالی مستقر در جزیره پیانوسا، در غرب ایتالیا، خدمت می‌کنند. محور اصلی داستان، تلاش‌های مذبوحانه یوساریان برای زنده ماندن و فرار از مأموریت‌های جنگی است که فرماندهانش به طور فزاینده‌ای تعداد آن‌ها را بالا می‌برند.Bloom, Harold, ed. Joseph Heller's Catch-22. Bloom's Modern Critical Interpretations. Chelsea House Publishers, 2007.

عنوان کتاب به یک تبصره بوروکراتیک، پوچ و متناقض در ارتش اشاره دارد که طبق آن، اگر خلبانی به دلیل خطرات موجود، خود را دیوانه اعلام کند تا از پرواز معاف شود، همین درخواست نشان‌دهنده سلامت عقل اوست و بنابراین نمی‌تواند معاف شود. این اصطلاح پس از انتشار کتاب وارد زبان انگلیسی شد و به موقعیت‌هایی اطلاق می‌شود که فرد به دلیل قوانین یا شرایط متناقض، راه فراری ندارد."Catch-22." Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, https://www.merriam-webster.com/dictionary/catch-22. Accessed 28 Aug. 2025.

 خلاصه داستان 
داستان رمان به صورت غیرخطی روایت می‌شود و وقایع از دیدگاه شخصیت‌های مختلف، به‌ویژه یوساریان، بازگو می‌گردد. خط اصلی داستان حول محور تلاش‌های کاپیتان یوساریان برای فرار از جنگ است. او از مرگ وحشت دارد و معتقد است که همه، از جمله فرماندهانش، قصد کشتن او را دارند. تنها راه نجات از مأموریت‌های خطرناک، اثبات دیوانگی است. یوساریان برای معافیت از پرواز به پزشک اسکادران، داک دانیکا، مراجعه می‌کند، اما با منطق «تبصره ۲۲» روبه‌رو می‌شود.Aubrey, James R. "The Structure of Catch-22." War, Literature & the Arts: An International Journal of the Humanities, vol. 17, no. 1-2, 2005, pp. 28-36.

داک دانیکا توضیح می‌دهد: «هر کسی که بخواهد از مأموریت‌های جنگی فرار کند، دیوانه نیست.» این تبصره یک دور باطل ایجاد می‌کند: فردی که دیوانه است می‌تواند از پرواز معاف شود، اما باید برای این کار درخواست دهد. اما همین که فرد درخواست می‌دهد، نشان می‌دهد که به خطرات آگاه است و بنابراین عاقل است و نمی‌تواند معاف شود. این منطق پوچ، نماد اصلی بوروکراسی بی‌رحم و غیرانسانی در کل رمان است.Heller, Joseph. Catch-22. Simon & Schuster, 1961, Chapter 5.
در طول رمان، فرمانده اسکادران، سرهنگ کتکارت (Colonel Cathcart)، مدام تعداد مأموریت‌های لازم برای اتمام دوره خدمت را افزایش می‌دهد. این کار باعث می‌شود خلبانان هیچ‌گاه به مرخصی یا بازگشت به خانه امید نداشته باشند. یوساریان شاهد مرگ دوستانش و رویدادهای وحشتناک جنگ است که او را بیش از پیش به فکر فرار می‌اندازد. یکی از تأثیرگذارترین رویدادها، مرگ توپچی جوانی به نام اسنودن (Snowden) در آغوش یوساریان است. این حادثه که به صورت قطعه‌قطعه در طول رمان فاش می‌شود، به یوساریان می‌آموزد که بزرگ‌ترین دشمن انسان، نه یک ارتش دیگر، بلکه خود مرگ است.Nagel, James. "The Catch-22 Note: The Secret of Snowden." The Journal of Narrative Technique, vol. 18, no. 3, 1988, pp. 248–256.

در کنار خط اصلی داستان، شخصیت‌های فرعی متعددی وجود دارند که هر کدام جنبه‌ای از پوچی جنگ را به تصویر می‌کشند. برای مثال، مایلو مایندربایندر (Milo Minderbinder)، مسئول تدارکات اسکادران، یک سندیکای تجاری به نام «M&M Enterprises» را اداره می‌کند که حتی با دشمن قرارداد می‌بندد و برای سود بیشتر، پایگاه خودی را بمباران می‌کند. در نهایت، یوساریان که از همه جا ناامید شده، تصمیم می‌گیرد به سوئد فرار کند و سرنوشت خود را به دست بگیرد.Potts, Stephen W. Catch-22: Antiheroic Antinovel. Twayne Publishers, 1989.

 سبک و درون‌مایه‌ها 
رمان تبصره ۲۲ به دلیل سبک روایی خاص و درون‌مایه‌های عمیقش شناخته می‌شود. هلر از تکنیک‌های ادبی مختلفی برای به تصویر کشیدن هرج‌ومرج و پوچی جنگ استفاده کرده است.
 طنز سیاه و پوچ‌گرایی 
یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های کتاب، استفاده از طنز سیاه (Black Humor) است. هلر موقعیت‌های تراژیک و مرگبار جنگ را با لحنی کمدی و هجوآمیز توصیف می‌کند. این تضاد میان محتوای تلخ و لحن طنزآمیز، پوچی و بی‌معنایی ذاتی جنگ و بوروکراسی نظامی را برجسته می‌کند. شخصیت‌ها در موقعیت‌های абсурд قرار می‌گیرند که در آن منطق عادی کارایی ندارد و تنها راه بقا، پذیرش این پوچی است.Pinsker, Sanford. "Heller's Catch-22: The Protests of the Puer Eternis." Critique: Studies in Contemporary Fiction, vol. 7, no. 2, 1965, pp. 150-162.
 نقد بوروکراسی و قدرت 
«تبصره ۲۲» خود نمادی از یک سیستم بوروکراتیک بسته و خودارجاع است که منطق را به نفع حفظ قدرت و ساختار زیر پا می‌گذارد. سرهنگ کتکارت و ژنرال دریدل، تنها به فکر ترفیع و وجهه خود هستند و جان سربازان برایشان اهمیتی ندارد. قوانین در این دنیا نه برای ایجاد نظم، بلکه برای به دام انداختن افراد و سلب اختیار از آن‌ها طراحی شده‌اند. این نقد تنها به ارتش محدود نمی‌شود و به هر سیستم قدرتی که فردیت انسان را نادیده می‌گیرد، قابل تعمیم است.Karl, Frederick R. American Fictions, 1940-1980: A Comprehensive History and Critical Evaluation. Harper & Row, 1983.
 سرمایه‌داری و جنگ 
شخصیت مایلو مایندربایندر تجسمی از سرمایه‌داری بی‌حدومرز است که حتی در میانه جنگ نیز به دنبال سود است. سندیکای او هیچ‌گونه تعهد اخلاقی یا ملی ندارد و شعارش این است: «هر چه برای M&M خوب است، برای کشور هم خوب است.» مایلو با هر دو طرف جنگ تجارت می‌کند و حتی حاضر است پایگاه خودی را برای سود بمباران کند. هلر از طریق این شخصیت، پیوند میان جنگ و اقتصاد را به نقد می‌کشد و نشان می‌دهد که چگونه منطق سودجویی می‌تواند بر تمام ارزش‌های انسانی غلبه کند.Seed, David. The Fiction of Joseph Heller: Against the Grain. Palgrave Macmillan, 1989.
 ساختار غیرخطی 
رمان دارای یک گاه‌شماری درهم‌ریخته است. وقایع به ترتیب زمانی روایت نمی‌شوند و داستان مدام بین گذشته و حال در نوسان است. این ساختار آشفته، بازتابی از وضعیت ذهنی پریشان یوساریان و هرج‌مرج حاکم بر میدان جنگ است. هلر با این تکنیک، خواننده را نیز در همان سردرگمی و عدم قطعیتی که شخصیت‌ها تجربه می‌کنند، شریک می‌سازد.Merrill, Robert. "The Structure and Meaning of Catch-22." Studies in American Fiction, vol. 14, no. 2, 1986, pp. 139–152.
 شخصیت‌ها 
 کاپیتان جان یوساریان: شخصیت اصلی رمان و یک ضدقهرمان. او یک خلبان آشوری-آمریکایی است که تنها هدفش زنده ماندن در جنگ است. برخلاف همرزمانش که جنگ را وظیفه‌ای میهنی می‌دانند، یوساریان آن را تهدیدی مستقیم برای زندگی خود می‌بیند و با تمام وجود برای فرار از آن تلاش می‌کند."Characters in Catch-22." The Cambridge Companion to Joseph Heller, edited by Jonathan R. Eller, Cambridge University Press, 2011.

 سرهنگ کتکارت (Colonel Cathcart): فرمانده جاه‌طلب اسکادران که برای ترفیع گرفتن و جلب توجه ژنرال‌ها، مدام تعداد مأموریت‌های پروازی را افزایش می‌دهد. او نماد بوروکراسی بی‌فکر و خودخواه ارتش است.
 مایلو مایندربایندر (Milo Minderbinder): مسئول تدارکات اسکادران که یک امپراتوری تجاری عظیم را اداره می‌کند. او نماد سرمایه‌داری افسارگسیخته است که از جنگ برای کسب سود بهره می‌برد.
 داک دانیکا (Doc Daneeka): پزشک اسکادران که با وجود همدردی با یوساریان، به دلیل ترس از سیستم، از کمک به او سر باز می‌زند و منطق «تبصره ۲۲» را برای او توضیح می‌دهد.
 چپلین تپمن (Chaplain Tappman): کشیش اسکادران؛ فردی مهربان اما ترسو که در دنیای بی‌اخلاق و بی‌رحم ارتش، دچار بحران ایمان می‌شود.
 اور (Orr): هم‌اتاقی یوساریان؛ خلبانی که به نظر دیوانه می‌رسد اما در نهایت با برنامه‌ریزی دقیق موفق به فرار به سوئد می‌شود و الهام‌بخش یوساریان برای فرار نهایی‌اش می‌گردد.Greenfeld, Josh. "22 Was Funnier Than 14." The New York Times, 26 March 1978.

 زمینه تاریخی و نگارش 
جوزف هلر در جنگ جهانی دوم به عنوان خلبان بمب‌افکن بی-۲۵ در جبهه ایتالیا خدمت می‌کرد و ۶۰ مأموریت جنگی انجام داد. تجربیات شخصی او منبع الهام اصلی برای خلق این رمان بود. با این حال، هلر تأکید کرده است که وقایع کتاب بازتاب مستقیم تجربیات او نیست، بلکه برداشتی اغراق‌آمیز و هجوآمیز از آن‌هاست. او نوشتن کتاب را در سال ۱۹۵۳ آغاز کرد و هشت سال برای تکمیل آن زمان صرف کرد.Heller, Joseph. Now and Then: From Coney Island to Here. Alfred A. Knopf, 1998.
رمان در ابتدا با عنوان Catch-18 نوشته شده بود، اما به دلیل تداخل با رمان دیگری به نام Mila 18 اثر لئون اوریس که تقریباً همزمان منتشر شد، ناشر از هلر خواست عنوان را تغییر دهد. پس از بررسی گزینه‌های مختلف، عنوان Catch-22 انتخاب شد که به دلیل تکرار عدد ۲، از نظر آوایی جذاب‌تر بود و به نمادی ماندگار تبدیل شد.Buckley, C. "The story of Catch-22." The New Yorker, 16 June 2011.
 بازخورد و میراث 
تبصره ۲۲ در زمان انتشار با واکنش‌های متفاوتی روبه‌رو شد. برخی از منتقدان آن را یک شاهکار طنز و نوآورانه خواندند، در حالی که برخی دیگر ساختار آشفته و لحن تلخ آن را نپسندیدند. شیکاگو سان-تایمز آن را بهترین رمان آمریکایی در سال‌های اخیر نامید، اما نیویورکر آن را «یک کتاب بی‌شکل و خسته‌کننده» توصیف کرد."Critics' Circle." The New York Times Book Review, 10 December 1961.
با این حال، کتاب به تدریج محبوبیت یافت، به‌ویژه در میان نسل جوان و جنبش‌های ضد جنگ دهه ۱۹۶۰ که با پیام‌های ضدساختار و پوچ‌گرایانه آن ارتباط برقرار کردند. امروزه تبصره ۲۲ به عنوان یکی از کلاسیک‌های ادبیات آمریکا شناخته می‌شود و در بسیاری از دانشگاه‌ها تدریس می‌گردد.Gaukroger, D. W. "Time, Structure and the Sense of an Ending in Joseph Heller's Catch-22." Journal of the Australasian Universities Language and Literature Association, vol. 59, 1983, pp. 5-17.
بزرگ‌ترین میراث این رمان، ورود اصطلاح «Catch-22» به فرهنگ عامه است. این عبارت برای توصیف موقعیت‌های پارادوکسیکال و بدون راه‌حلی به کار می‌رود که در آن فرد به دلیل قوانین متناقض گیر افتاده است. این اصطلاح به طور گسترده در حوزه‌های مختلف از حقوق و پزشکی گرفته تا سیاست و زندگی روزمره استفاده می‌شود.The Oxford English Dictionary, 3rd ed., s.v. "Catch-22," Oxford University Press, 2008.

 ترجمه فارسی 
این رمان توسط احسان نوروزی در نشر چشمه و حسن افشار در نشر ماهی  و علی اعظمی در نشر آفتاب به فارسی برگردانده شده‌است.

 اقتباس‌ها 
تبصره ۲۲ (فیلم): مایک نیکولز فیلمی بر اساس این رمان ساخت که آلن آرکین در نقش یوساریان در آن به ایفای نقش پرداخت. اگرچه فیلم نتوانست به اندازه کتاب موفق باشد، اما به دلیل سبک بصری و بازیگری قوی‌اش مورد توجه قرار گرفت.Canby, Vincent. "Catch-22, a Film of Uneven Brilliant." The New York Times, 25 June 1970.

تبصره۲۲: یک مینی‌سریال شش قسمتی به تهیه‌کنندگی و کارگردانی جرج کلونی ساخته شد. این سریال با استقبال مثبت منتقدان روبه‌رو شد و توانست پیچیدگی‌های روایی کتاب را با وفاداری بیشتری به تصویر بکشد.Hale, Mike. "Review: Hulu’s ‘Catch-22’ Is a Jaded, Brilliant Ride." The New York Times, 16 May 2019.

 منابع 

 کچ ۲۲، جوزف هلر
 جام‌جم



رده:ادبیات داستانی در ۱۹۴۳ (میلادی)
رده:تجاوز جنسی در ادبیات داستانی
رده:خودکشی در ادبیات داستانی
رده:رمان‌اول‌ها
رده:رمان‌های ۱۹۶۱ (میلادی)
رده:رمان‌های آمریکایی ۱۹۶۱ (میلادی)
رده:رمان‌های آمریکایی مورد اقتباس در فیلم‌ها
رده:رمان‌های آمریکایی مورد اقتباس در نمایشنامه‌ها
رده:رمان‌های پست‌مدرن
رده:رمان‌های جنگ جهانی دوم
رده:رمان‌های جنگی ایالات متحده آمریکا
رده:رمان‌های جوزف هلر
رده:رمان‌های طنزآمیز آمریکایی
رده:رمان‌های طنزآمیز
رده:رمان‌های فلسفی آمریکایی
رده:رمان‌های فلسفی
رده:رمان‌های کمدی ایالات متحده آمریکا
رده:رمان‌های نخست ۱۹۶۱ (میلادی)
رده:رمان‌های هوانوردی
رده:شوخی نظامی
رده:کتاب‌های انتشارات سایمون شوستر
رده:کتاب‌های سانسورشده
رده:کمدی سیاه
رده:پادفرهنگ دهه ۱۹۶۰