زبان قاباردی

زبان قاباردی از زبان‌های قفقازی پرگویشور است که در کشورهای روسیه ترکیه اردن سوریه و عراق و نیز در برخی دیگر از کشورهای جهان که مهاجران این زبان کوچیده‌اند نزدیک به یک میلیون و ششصد و سی هزار گویشور دارد. این زبان به عنوان «لهجهٔ شرقی زبانِ چرکسی» نیز شناخته می شود، و نزدیکی زیادی با زبان آدیغی (چرکسی غربی) دارد. در کشور ترکیه شبکه تلویزیونی تی.آر.تی در طول هفته یکساعت و نیم برنامه به زبان قاباردی پخش می‌کند. زبان یادشده گویش‌های متعددی را نیز در بر می‌گیرد. در روسیه در جمهوری خودمختار کاراچای-چرکسیا این زبان رایج است.

امروزه، رایجترین الفبای مورد استفاده برای نگارش آدیغی، الفبای سیریلیک می باشد. در ترکیه، در جامعهٔ قاباردی ساکن آن کشور (نوادگان آوارگان نسل‌کشی چرکس به عثمانی) در کنار الفبای سیریلیک، الفبای لاتین نیز، با الهام گرفتن از الفبای لاتین مدرن ترکی استانبولی، برای زبان قاباردی در نظر گرفته شده است.

به طور تاریخی، مردم قاباردی برای نوشتار زبان خود، از الفبای عربی استفاده می کردند. الفبای عربی قاباری در طول چندین دهه، با تلاشهای فرهنگیان و زبان‌شناسان قاباری، استانداردسازی شده بود. اما با تحمیل تغییر الفبا در شوروی در سال ۱۹۲۴، و همینطور تغییر الفبا در ترکیه در سال ۱۹۲۸ میلادی، به مرور زمان نقش، کاربرد، و دانش الفبای عربی قاباردی کمرنگ شد.

 شیوه نگارش 
پیش از قرن ۱۹ میلادی، زبان‌های چرکسی، هنوز فرهنگ و سنت کتبی و نوشتاری برای خود نداشتند، و به همین دلیل الفبا و نوشتار خاصی برای زبان‌هایی چون قاباردی تدوین نشده بود. در آن زمان، در میان مردم چرکس، زبان ترکی عثمانی، زبان ادبی و فرهنگی بود. اما از سال ۱۸۲۰ به این‌سو، فرهنگیان و زبان‌شناسان قاباردی در تلاش برای تدوین الفبایی برای نوشتن زبان قاباردی بودند، و طبیعتا به مدت صد سال، پایهٔ اصلی الفبای زبان قاباردی، الفبای عربی و سنت نوشتاری عثمانی بود. 

البته که تاثیر نسل‌کشی چرکس به دست دولت روسیه و به سبب آن، آوارگی جمعیت قابل توجه‌ای از مردم چرکس به امپراطوری عثمانی، در این روند و تکامل مؤثر بوده است.

از جمله مسائل خاص زبان قاباری، تعداد به نسبت زیاد واج‌های صامت می باشد، بین ۵۰ تا ۶۰ عدد. برای همین، نه تنها تک‌ تکِ حروفِ عربی (مثل «ص»،‌«ط»، «ذ») که در زبانهایی چون فارسی و ترکی صدای خاص خود را از دست داده‌اند، برای نوشتن واج‌های صامتِ خاصِ زبان قاباردی استفاده می شوند، بلکه بر حسب نیاز، چندین حرف جدید دیگر نیز  در نظر گرفته شده بودند.

از سال ۱۹۲۴ به این سو، به دلیل سیاست دولت تازه تاسیس شوروی، الفبای عربی کنار گذاشته شده و تلاش‌ها برای تدوین الفبای نوین لاتین آغاز شد. در الفبای لاتین نیز، برای نشان دادن واج‌های خاص زبان قاباردی، حروف و دونگاره‌های جدید متعددی در نظر گرفته شد.

الفبای قاباردی، به مدت یک سال، شامل حروف زیر بود:
 а b w d g ꜧ 5px е ӡ z ž ⱬ i j k ⱪ q qh l 3px lh m n o p ph r s š ş t th v f fh x х̌ ɦ c ç ch y h u è ù â ỳ.

بین سالهای ۱۹۲۵ تا ۱۹۳۰ میلادی، الفبای قاباردی اصلاح شده و تعداد حروف نوین کمتر و تعداد دونگاره‌ها بیشتر شدند:
 A a, B b, V v, D d, E e, G g, Gu gu, Z z, Ž ž, Z̧ z̧, Ӡ ӡ, Ꜧ ꜧ, Ꜧu ꜧu, I i, J j, K k, Ku ku, Ⱪ ⱪ, Ⱪu ⱪu, Q q, Qu qu, Qh qh, Qhu qhu, L l, 8px3px, Lh lh, M m, N n, O o, P p, Ph ph, R r, S s, Š š, Ş ş, T t, Th th, U u, F f, Fh fh, X x, Xu xu, X̌ x̌, X̌u x̌u, ɦ, C c, Ç ç, Ch ch, Y y, H h, ', Ù ù, Je je, Jo jo, Ju ju, Ja ja.

در بین سال‌های ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۶، الفبای قاباردی دوباره اصلاح شد و با «ینگه‌الفبا»، الفبای لاتین واحد برای زبان‌های غیرروسی‌ (بالاخص زبان‌های ترکی) تطابق یافت.

در سال ۱۹۳۶، بر اساس سیاست بازنگری شدهٔ شوروی، الفبای لاتین نیز کنار گذاشته شد و الفبای سیریلیک جایگزین آن شد. در الفبای سیریلیک نیز برای نشان دادن واج‌های خاص زبان قاباردی، حروف و دونگاره‌های جدید متعددی در نظر گرفته شد. بسیاری از حروف در اولین الفبای سیریلیک، دونگاره‌هایی بودند شامل علامت آپاستروف. این الفبا شامل حروف زیر بود:
 А а, ’А ’а, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Д д, Е е, Ж ж, Жь жь, З з, И и, Й й, К к, К’ к’, Л л, Ль ль, Л’ л’, М м, Н н, О о, П п, П’ п’, Р р, С с, Т т, Т’ т’, У у, ’У ’у, Ф ф, Ф’ ф’, Х х, Хь хь, Хъ хъ, Ц ц, Ц’ ц’, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Щ’ щ’, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я.

در سال ۱۹۳۸، به دلیل دشواری در خواندن، نوشتن، و یادگیری الفابیی با این همه علامت آپاستروف، الفبای سیریلیک قاباردی دوباره اصلاح شده و شکل نهایی و امروزی خویش را یافت.

در میان آوارگان قاباردی و نوادگان آنها، وضعیت متفاوت بود. در آنجا، الفبای عربی چرکسی دوام بیشتری داشت و سیاست‌های شوروی تاثیر فوری در تغییر وضعیت نداشتند. اما با توجه به همه‌شمول بودن فرهنگی-ادبی زبان‌های ترکی و عربی در مملکت‌هایی که چرکس‌ها در آنها سکونت گزیده بودند، زبان قاباردی اهمیت خود به عنوان یک زبان نوشتاری را از دست داد و در نتیجه نیاز به الفبا برای مردم چرکس-تبار کمتر شد.

اما در سالهای اخیر، پس از سقوط شوروی و گسترش مراودات فرهنگی و رفت و آمد بین چرکسیه و جوامع چرکسی در ترکیه، اردن، سوریه، و غیره، زبان قاباردی به عنوان یک زبان نوشتاری، دوباره مورد توجه قرار گرفته است. از این سو، اکثریت جامعهٔ چرکسی خارج از چرکسیه، الفبای سیریلیک مورد استفاده در روسیه را بر گزیده است. 

در ترکیه، از اوایل سال ۲۰۰۰ میلادی به این سو، بعضی از قاباریان، با همکاری با دولت حاکم در ترکیه، مخصوصا گروهی مستقر در شهر قونیه به اسم انجمن زبان آدیغه (به ترکی استانبولی: Adige Dil Derneği و یا ADDER) تلاش در تدوین نوینِ الفبای لاتین، بر اساس الفبای لاتین مدرن ترکی استانبولی کرده‌اند. در این الفبای لاتین نیز برای نشان دادن واج‌های خاص زبان قاباردی، حروف جدید متعددی در نظر گرفته شده، اما از استفاده از دونگاره‌ها اجتناب شده است. این موضوع البته، منجر به اختلافات و بحثهای متعدد در جامعه قاباردی ترکیه شده است. بعضی از یک سو، الفبای لاتین را، مخصوصا در ترکیه که همگان از این الفبا برای نوشتار زبان ترکی استفاده می کنند، برای تسهیل آموزش و گسترش زبان قارابدی  ضروری می دانند. از سوی دیگر، بعضی، الفبای سیریلیک را برای تحکیم و تقویت بخشیدن به 
ارتباطات و مراودات فرهنگی و همینطور وارد کردن کتب و محصولات فرهنگی-ادبی از از جامعهٔ چرکس در وطنِ چرکسیه در روسیه ضروری می دانند.6.Sınıf Adıgabze Çerkesçe Ders Kitabı pdf indir (Doğu Diyalekti). Link: . Download link: https://www.mebders.com/indir/8373

 الفبای سیریلیک 

الفبای سیریلیک قاباردی دارای ۵۹ حرف است، که این شامل دونگاره‌ها و سه‌نگاره‌ها و حتی یک دانه چهارنگاره نیز می شود.

 حرف سیریلیک(معادل عربی)(معادل لاتین ADDER)[آوانگاری] А а‌(ا)‌(A a / Á á)  Э э‌(ئە / ە)‌(E e)  Б б‌(ب)‌(B b)  В в‌(ۋ)‌(V v)  Г г‌(گ)‌(Ǵ ǵ)  Гу гу‌(گو)‌(G g)  حرف سیریلیک(معادل عربی)(معادل لاتین ADDER)[آوانگاری] Гъ гъ‌(غ)‌(Ğ ğ)  Гъу гъу‌(غو)‌(Ğu ğu)  Д д‌(د)‌(D d)  Дж дж‌(ج)‌(C c)  Дз дз‌(ذ)‌(Ź ź)  Е е‌(ئە / ەی)‌(É é)[ja/aj]  حرف سیریلیک(معادل عربی)(معادل لاتین ADDER)[آوانگاری] Ё ё‌(یۆ)‌(Yp yo)[jo] Ж ж‌(ژ)‌(J j)  Жь жь‌(ظ)‌(Ĵ ĵ)  З з‌(ز)‌(Z z)  И и‌(ئی / ی)‌(İ i)[jə/əj] Й й‌(ی)‌(Y y)  حرف سیریلیک(معادل عربی)(معادل لاتین ADDER)[آوانگاری] К к‌(ک)‌(Ḱ ḱ)  Ку ку‌(کو)‌(Ku ku)  Кӏ кӏ‌(ࢰ)‌(Ć ć / Q q) Кӏу кӏу‌(ࢰو)‌(Qu qu)  Къ къ‌(ق)‌(K k) Къу къу‌(قو)‌(Ku ku) حرف سیریلیک(معادل عربی)(معادل لاتین ADDER)[آوانگاری] Кхъ кхъ‌(ٯّ)‌(Ǩ ǩ)  Кхъу кхъу‌(ٯّو)‌(Ǩu ǩu)  Л л‌(ل)‌(L l) Лъ лъ‌(ݪ)‌(Ĺ ĺ) Лӏ лӏ‌(ࢦ)‌(Ĺ' ĺ') М м‌(م)‌(M m) حرف سیریلیک(معادل عربی)(معادل لاتین ADDER)[آوانگاری] Н н‌(ن)‌(N n) О о‌(ئۆ / ۆ)‌(O o / Ö ö)[ɜw][wa] П п‌(پ)‌(P p) ПӀ пӀ‌(ٮ)‌(Ṕ ṕ) Р р‌(ر)‌(R r) С с‌(س)‌(S s) حرف سیریلیک(معادل عربی)(معادل لاتین ADDER)[آوانگاری] Т т‌(ت)‌(T t) ТӀ тӀ‌(ط)‌(Ṫ ṫ) У у‌(ئو / و)‌(‌W w / ‌U u)[ɘw][wɘ] Ф ф‌(ف)‌(F f) Фӏ фӏ‌(ڡ)‌(Ḟ ḟ) Х х‌(ݗ)‌(X x) حرف سیریلیک(معادل عربی)(معادل لاتین ADDER)[آوانگاری] Ху ху‌(ݗو)‌(Xu xu) Хь хь‌(ح)‌(H h) Хъ хъ‌(خ)‌(Ḣ ḣ) Хъу хъу‌(خو)‌(Ḣu ḣu) Ц ц‌(ث)‌(Ś ś) ЦӀ цӀ‌(ڗ)‌(Š š) حرف سیریلیک(معادل عربی)(معادل لاتین ADDER)[آوانگاری] Ч ч‌(چ)‌(Ç ç) Ш ш‌(ش)‌(Ṩ ṩ) Щ щ‌(ص)‌(Ş ş) Щӏ щӏ‌(ض)‌(‌Ṣ̂ ṣ̂) Ъ ъ‌( - )‌( - ) Ы ы‌(ئہ‍ / ‍ہ‍)‌(I ı) حرف سیریلیک(معادل عربی)(معادل لاتین ADDER)[آوانگاری] Ь ь‌( - )‌( - ) Ю ю‌(یو)‌(Yu yu)[ju] Я я‌(یا)‌(Ya ya)[jaː] Ӏ ӏ‌(ئ)‌(') Ӏу ӏу‌(ؤ)‌('u)

 الفبای لاتین ADDER 

جدول زیر، الفبای ۴۹-حَرفه لاتین قاباردی، تدوین شده توسط انجمن زبان آدیغه‌ای در قونیه (ADDER) را نشان می دهد. این جدول، شامل سه دونگاره نیز می شود، که معمولا جزءای از حروف الفبا به حساب نمی آیند، اما معادل سیریلیک آنها جزءای از الفبای سیریلیک شمارده می شود.Benk, A. C. (2020, October 1). Adder alfabesi. Jineps Gazetesi. https://jinepsgazetesi.com/2020/10/adder-alfabesi/

 A a     Á á     B b     C c     Ć ć     Ç ç     D d     E e     É é     F f     Ḟ ḟ     F f     G g     Ǵ ǵ     Ğ ğ    H h     Ḣ ḣ     I ı     İ i     J j     Ĵ ĵ     K k     Ḱ ḱ    Ǩ ǩ     L l     Ĺ ĺ     Ĺ' ĺ'     M m     N n     O o      Ö ö    P p     Ṕ ṕ     Q q     R r     S s     Ś ś     Š š     Ş ş    Ş' ş'     Ṩ ṩ     T t     Ṫ ṫ     U u     Ü ü    W w     V v     X x     Y y     Z z     Ź ź     '    

 الفبای عربی

شخصی که در اوایل قرن بیستم میلادی، به عنوان کسی می شناسند که الفبای عربی قاباردی را تدوین و استاندارد سازی کرده، فرهنگیِ چرکسی می باشد به اسم «نوری تساگوف» (به روسی: Нури Айтекович Цагов)(به قاباردی: Цӏагъэ Айтэч и къуэ Нурий، ڗاغە آیتەچ‌ ئی‌ قوە نوریی). الفبای مدون‌شده به دست وی، در سال ۱۹۰۸ میلادی عنوان الفبای رسمی قاباردی را توسط دولت حاکم تزاری بر چرکسیه، داشت. این الفبا تا سال ۱۹۲۴ الفبای رسمی مردم قاباردی بود.

الفبای عربی قاباردی دارای ۴۵ حرف می باشد. از جملهٔ این حروف، شش حرف می باشد که برای نشان دادن واج‌های مصوت استفاده می شوند. در تدوین الفبای قاباردی، به مانند آنچه که در رسم الخط زبان‌هایی چون کردی، اویغوری، قزاق، و غیره، تصمیم بر آن شد که تک‌-تک واج‌های مصوت باید حرف مختص خود را داشته و نوشته شوند. سایر حروف این الفبا، حروفی جدید است که با معرفی نقطه و یا خط بر روی حروف موجود عربی، تشکیل شده‌اند.

 اشکال آوانگاری  معادل سیریلیک معادل لاتینADDER یونی‌کد  نکته‌ها آغازی میانی پایانی تنها        U+0622U+0627         U+0626 
 همزه یه «ئ»، علاوه بر ایفای نقش در میان واژگان، در ابتدای واژگانی که با حرف مصوت شروع می‌شوند نیز نقش دارد. بجز حرف «» (معادل سیریلیک: А а)، در ابتدای واژه، حروف مصوت دیگر به همراه «ئ» نوشته می شوند. - -      U+0624   -    1  U+06D5 
 واجِ معادل حرف سیریلیک «»، با دونگارهٔ  نوشته می شود.        U+06C1andU+200D1 
 این حرف، به عبارتی، حرفِ U+06C1 (ـہ / ہ) می باشد که به صورت «هفتی» یا «ویرگولی»، و به صورت میان‌واژه‌ای نوشته می شود. به همین دلیل، با توجه به حروف پیش یا پس از این حرف، استفاده از اتصال مجازی (U+200D) می تواند مورد نیاز باشد. به به این سناریوهای ممکنه توجه فرمائید:



          U+0628         U+062A         U+062B         U+067E         U+066E 
 معادل آن در الفبای عربیِ زبان آدیغی (چرکسی غربی) حرف  (U+08A0) می باشد.        U+062C         U+062D         U+062E         U+0757         U+0686  - -      U+062F  - -      U+0630  - -      U+0631  - -      U+0632  - -      U+0698  - -      U+0697         U+0633         U+0634         U+0635         U+0636         U+0637         U+0638         U+0639         U+063A         U+0641         U+06A1         U+0642         U+066F U+0651        U+0643      / ()   U+06AF      / ()   U+08B0      /   U+0644         U+076A         U+08A6         U+0645         U+0646   -    /    U+0648   -       U+06C6  - -      U+06CB معادل آن در الفبای عربیِ زبان آدیغی (چرکسی غربی) حرف  (U+06A4) می باشد.      /    /  U+06CC 

نمونه متن

در جدول زیر، ترجمهٔ رسمی مادهٔ اول اعلامیه جهانی حقوق بشر به دو زبان آدیغی (چرکسی غربی) و قاباردی (چرکسی شرقی)، و همینطور متن آن به فارسی برای مقایسه آورده شده است.

 فارسی اعلامیه جهانی حقوق بشرماده اول
تمام افراد بشر آزاد بدنیا میایند و از لحاظ حیثیت و حقوق با هم برابرند. همه دارای عقل و وجدان میباشند و باید نسبت بیکدیگر با روح برادری رفتار کنند. قاباردی  Цӏыху Хуэфащэхэм Теухуа Дунейпсо Джэпсалъэ1-нэ пычыгъуэ
ЦӀыху псори щхьэхуиту, я щӀыхьымрэ я хуэфащэхэмрэкӀэ зэхуэдэу къалъхур. Акъылрэ зэхэщӀыкӀ гъуазэрэ яӀэщи, зыр зым зэкъуэш зэхащІэ яку дэлъу зэхущытын хуейхэщ.  آدیغی  Цӏыф Фэшъуашэхэм Афэгъэхьыгъэ Дунэепстэу Джэпсалъ1-нэрэ пычыгъуЦӀыф пстэури шъхьэфитэу, ялъытэныгъэрэ яфэшъуашэхэмрэкӀэ зэфэдэу къалъфы. Акъылрэ зэхэшӀыкӀ гъуазэрэ яӀэшъы, зыр зым зэкъош зэхашІэ азфагу дэлъэу зэфыщытынхэ фае. 

 منابع 


رده:چرکس
رده:زبان‌ها
رده:زبان‌های اردن
رده:زبان‌های بومی روسیه اروپایی
رده:زبان‌های پیوندی
رده:زبان‌های ترکیه
رده:زبان‌های دارای کد ایزو ۶۳۹–۲
رده:زبان‌های روسیه
رده:زبان‌های سوریه
رده:زبان‌های عراق
رده:زبان‌های فاعل-مفعول-فعل
رده:زبان‌های قفقاز
رده:زبان‌های قفقازی شمال غربی
رده:زبان‌های گرجستان
رده:زبان‌های مسلمانان
رده:فرهنگ چرکسی
رده:قره‌چای و چرکس
رده:کاباردینو-بالکاریا