دژ ایزدخواست

دژ ایزدخواست یا بنای قلعه ایزدخواست یکی از آثار تاریخی استان فارس مربوط به دوره ساسانیان -سده‌های آغازین دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شمال ایزدخواست و در ۶۰ کیلومتری شمال آباده
واقع شده‌است. این قلعه نخستین آپارتمان نشینی در جهان را دارا است .مجموعه قلعه با شماره ثبت آثار ملی ۹۸۰۰ در تاریخ  در آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است چهارطاقی درون این قلعه در سال ۱۳۲۷ با شمارهٔ ثبت ۳۷۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است این دژ نخستین بنای طبقاتی دنیا و بعد از ارگ بم، بزرگترین سازه خشتی دنیا محسوب می شود.
بندانگشتی|300x300پیکسل|عکس دژ ایزدخواست از ارنست هولتسر، سال ۱۸۷۳ میلادی
این دژ باستانی را که با نام‌های دیگری همچون قلعه سرسنگ یا قلعه کهنه نیز می‌خوانند در شرق جاده اصفهان به شیراز قرار دارد و نخستین اثر تاریخی دوره ساسانیان که پس از ورود به خاک فارس می‌توان نام برد. این دژ همسانی بسیاری به ارگ بم کرمان دارد.
وسط|بندانگشتی|600x600پیکسل|نمایی از دژ تاریخی ایزدخواست، خرداد ۱۳۹۸

 معماری 
بندانگشتی|300px|نقاشی از دژ ایزدخواست بدستان چالرز هیث، سال ۱۸۱۵
بندانگشتی|300px|نقاشی از ورودی دژ ایزدخواست بدستان اوژن فلاندن، سال ۱۸۴۰
بندانگشتی|300px|ورودی امروزی دژ ایزدخواست
بندانگشتی|300px|دژ ایزدخواست کاری از هارولد وستون در دهه ۱۹۲۰ میلادی

سازندگان این دژ باستانی از عوامل طبیعی بیشترین بهره را برده‌اند و شهر خود را روی یک صخره رسوبی بزرگ بر پا ساخته‌اند که از سه سوی رو به پرتگاهی با بلندای ۶ تا ۱۵ متر دارد و تنها از یک سو که کمابیش همسطح زمین است و تنها راه درونشد به دژ را در خود جای داده‌است که دری کوچک در ضلع جنوبی دژ است. همین عامل مایه آسودگی و امنیت دژ و دژنشینان درون آن شده و راه دستیابی دشمن به درون دژ را را نشدنی می‌کرده‌است.

بلندای این دژ قلعه استوار از کف زمین‌های پیرامونی با در نظر گرفتن ساختمان‌های آن بیشینه پنج اشکوب نزدیک به ۲۲ متر می‌رسد. اندازه ضلع شمالی دژ نزدیک به ۱۰ متر و ضلع جنوبی ۷۰ متر است و درازای دژ که خیابان اصلی است از آغاز تا پایان آن ۳۳۲ متر می‌باشد. بر پایه دیدگاه کارشناسان باستان‌شناسی چگونگی معماری ساختمان‌های قلعه به دوران پیش از اسلام و دوره ساسانیان بازمی‌گردد.

در درون دژ خانه‌های بسیار کوچک با کوچه‌های بسیار تنگ و باریک دیده می‌شود. خانه‌های درون دژ حیاط نداشته‌اند و پشت بام اشکوب یکم در واقع حیاط اشکوب دوم بوده‌است. همچنین با بکاربردن چوب اضافه سقف‌ها، برای خانه‌های پیرامونی حصار قلعه بالکن ساخته‌اند که آثار آن هنوز هم به چشم می‌خورد.

در پیرامون ایزدخواست چندین قلعه دیرینه و برماندهایی از یک سد تاریخی و کاروانسرایی از دوره صفوی بر جای مانده‌است.

 آتشکده ایزدخواست 

دژ باستانی ایزدخواست بر فراز صخره بزرگی بنا نهاده شده‌است و در درون آن برماندهایی از آتشکده دوره ساسانیان بر جای مانده‌است. این چهارطاقی هم‌اکنون به صورت یک مسجد درآمده‌است، با این همه در درون دژ آثاری از زمان اصلی ساختمان دیده می‌شود. وجود آتشکده در میانه دژ نشانگر حضور موبدان و اشراف، بزرگان و درباریان در دژ ایزدخواست بوده‌است. این آتشکده پس از اسلام به مسجد تبدیل شد و هم‌اکنون در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌است. این اثر در تاریخ  با شمارهٔ ثبت ۳۷۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

 نامگذاری 
در دهخدا چنین آمده‌است:

 ویرانی 
چهارطاقی ساسانی نیز بخشی از این مجموعه است. برخی عکاسان دوره قاجار مثل آنتوان سوروگین و جهانگردان از آن عکس گرفته‌اند این دژ هم‌اکنون باشنده و سکنه‌ای ندارد و نسبت به عکس‌های دوره قاجار ویران‌تر شده‌است.

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 
 کاروانسرای ایزدخواست
 چهارطاقی ساسانی ایزدخواست
 ایزدخواست
 پل ایزدخواست
 فهرست آثار ملی ایران

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:آثار دوران پس از اسلام در ایران بر پایه شهرستان
رده:شهرهای باستانی متروک استان فارس
رده:قلعه‌های تاریخی شهرستان آباده
رده:معماری ایرانی
رده:ساختمان‌ها و سازه‌ها در استان فارس
رده:قلعه‌ها در ایران
رده:آثار ملی ایران
رده:قلعه‌های ساسانیان