ترک‌های خراسانی

ترک‌های خراسانی بخشی از مردمان ترک‌تبار ساکن خراسان که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند و پیرو مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی هستند. جمعیت این گروه در درون ایران و نواحی همسایه در ترکمنستان و فراتر از آمور دریا با استناد به دانشنامه ایرانیکا بیش از یک میلیون تن برآورد می‌شود.

آنان در شهرستانها، شهرها، و روستاهای مختلف استانهای خراسان شمالی، خراسان رضوی، همچنین بخش کالپوش استان سمنان، استان گلستان و شرق استان مازندران بصورت پراکنده و در کنار دیگر اقوام ایرانی زندگی می‌کنند.به صورت تخمینی بیشتر مردم شهرستانهای درگز ، جوین ،جغتای ،سلطان آباد و منطقه سرولایت شهرستان نیشابور و زبان دوم مردم شیروان و قوچان و کلات و بخش قابل توجهی از مردم شهر بجنورد را ترکهای خراسان تشکیل می دهد .

 پیشینه 
استایوانوف (۱۹۲۶، ص ۱۵۴) ترک‌های خراسانی را بازمانده ترکانی دانسته که در قرن سوم از ترکستان به خراسان حمله کردند.Vladimir Ivanov, "Further notes on gypsies in Persia", J[R]ASB, new series, vol.16, no.7.1920

فرای و صاییلی (ص ۳۱۵) تاریخ حضور ترکان در خراسان و ماوراءالنهر را به قبل از ورود اسلام به ایران نسبت داده‌اند.Richard N. Frye and A. M. Sayili, "The Turks in Khurasan and Transoxania at the time of the Arab conquest", The Moslem world, XXXV, no.4 (Oct.1945)

در منابع جغرافیایی قرون اولیه هجری نیز دربارهٔ حضور ترکان خلج در مناطقی از خراسان بزرگ مطالبی آمده است.ابن‌حوقل، ص 419اصطخری، ص 253 به نظر یوهانسون (۱۹۹۸، ص ۳۲۵)، قسمت اعظم ترکهای ایران از اخلاف سلجوقیان‌اند. سلجوقیان از قبایل غز بودند و ترکهای خراسان در اصل بازمانده دسته‌ای از این ترکان غز محسوب می‌شوند.idem, "Irano-Turkic", in Turkic-Iranian contact areas: historical and linguistic aspects, ed. Lars Johanson and Christiane Bulut, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006

ترک‌های خراسان را گردهارد دورفر از نسل ترکان سلجوقی می‌داند. اگر چه قبل از سلجوقیان گروهی دیگر از ترکان اغوز در زمان سلطان محمود غزنوی به خراسان کوچ کردند ولی انبوه ترکان با فرزندان سلجوق یعنی طغرل و چاغری به خراسان آمدند.
بعدها با آمدن ترکان اّیغور همراه مغول‌ها همچنین بعد از قرن ۱۶ میلادی در اثر استیلای ترکمانان با آنان کم و بیش مخلوط شدند.سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی. دکتر جواد هیئتGerhard Doerfer, "Iran'da Turkler", Turk dili, no.431 (Kasim 1987

سیدعلی میرنیا طبق تحقیقات خود در کتاب «پژوهشی در شناخت ایل‌ها و طایفه‌های عشایری خراسان» زمان ورود هریک از ایلهای ترک را در دوره‌های مختلف چنین بیان کرده است:
 بیات (بایاتها): همراه با ورود و تسلط سلجوقیان در سال(۴۲۶ه‍.ق):
 گرایلی‌ها: همزمان با ورود امیرتیمورگورکانی و تشکیل سلسله تیموریان در سال(۸۷۳ه‍.ق)
 افشار‌ها: در زمان شاه اسماعیل صفوی و شاه عباس صفوی از آذربایجان به خراسان برای دفاع از مرزها و مقابله با تهاجم اقوام ازبک در لشگرکشی سال(۹۱۶)
 تاتار‌ها: انتقال ایل تاتار در زمان نادرشاه افشار به مناطق مختلف خراسان، و سکونت هرکدام از ایلهای فوق در این منطقه، (میرنیا، ۱۳۶۹: ۳۹)

اما آنچه که به وضوح دیده می‌شود این است که در بین مردم ترک ساکن خراسان، نام این ایلها زیاد مطرح نبوده و بیشتر خود را به عنوان ترک خراسان می‌شناسند.

 ایل‌های ترک خراسان 
در خراسان به دلیل ورود ترک‌ها در تاریخ‌های مختلف، ایل‌ها و طوایف متعددی وجود دارد. بر اساس منطقه‌ای و شهری به قرار زیر می‌باشد:
 درگز:میرنیا. سیدعلی. ایل‌ها و طایفه‌های عشایری خراسان. تابستان1369. نشر دانشمیرنیا. سیدعلی. ایلات و طوایف درگز چاپ دوم. ص40محمد کاظم مروی. عالم آرای نادری. چاپ عکسی مسکو 1965. نشر دانش. ج2 ص 499– اسکندر بیک. عالم آرای عباسی شاهرودی. تهران-1364 ج1 ص40- قدوسی. محمد حسین. نادرنامه. انجمن آثار ملی خراسان 1339. مشهد ص22سعیدی. محمد علی. تاریخ رامیان و فندرسک تهران. ۱۳۶۴. ص30
 شهر درگز: استاجلوها، قرقلوها (قرخلو)، اوزدمیرلوها، ایل اوغلی‌ها، چوله‌ها، زنگانلوها، ساروانلوها، قراگوزلوها، کهرلوها، گرایلی‌ها.
 روستاها و ولایات: ابیوردلوها (روستای حصار),اجرلوها (بخش چاپشلو),ارشلوها (درگز و روستای حصار)، اوتانلوها (روستای اوتانلو)، ایمانلوها (دستگرد) بابا خانلوها (چاپشلو) پاپالو (لطف آباد),چاپشلوها(بخش چاپشلو)، گندوزلوها (روستای باغباده).
 کلات:
 شهر کلات: احمدلوها، تاتارها، جغتائی‌ها، جلایرها، زنگانلوها
 روستاها و ولایات: ایده لو (روستای ایده لو: ایدلیک) , بوباشی (دربند) , چولائی (زواندرخ)اسکندر بیگ ترکمن. عالم آرای عباسی. ج2. ص795قدوسی. محمد حسین. نادرنامه. انجمن آثار ملی خراسان 1339. مشهد ص77کلنل ییت، سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه قدرت‌الله روشنی و مهرداد، نشر یزدان. تهران-1365 ص139قدوسی. محمد حسین. نادرنامه. انجمن آثار ملی خراسان 1339. مشهد ص22).
 بجنورد:کلنل ییت، سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه قدرت‌الله روشنی و مهرداد، نشر یزدان. تهران-1365 ص 341
 شهر بجنورد: گرایلی‌ها.
 روستاها و ولایات: تاتارها (روستای تاتار)، تیمورتاش‌ها (بجنورد-روستای نردین-روستای کسبایر).
 جوین، جغتای، خوشاب و سبزوار:
 شهر جغتای و نقاب: جغتائی‌ها، قلیچی‌ها، گرایلی‌ها.
 سرولایت و نیشابور:قدوسی. محمد حسین. نادرنامه. انجمن آثار ملی خراسان 1339. مشهد ص229کلنل ییت، سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه قدرت‌الله روشنی و مهرداد، نشر یزدان. تهران-1365 ص343
 شهر چکنه و نیشابور: بیات‌ها، گرایلی‌ها.. خاندان سبزی
 بام و صفی‌آباد(ارغیان):
 شهر صفی‌آباد: بغایری‌ها، قلیچی‌ها، گرایلی‌ها.
 روستاها و ولایات: قراخانلو (روستای الست و السک).
 قوچان و فاروج وشیروان: گرایلی‌ها.
 خواف: خلج‌ها، شرقلوها.خسروی. محمدرضا. جغرافیای تاریخی زاوه. آستان قدس الله.1366 ص61
 سرخس: جوانشیرها، قورغلوها.اسکندر بیگ ترکمن. عالم آرای عباسی. ج2. ص973
 جاجرم و سملقان: گرایلی‌ها.
 چناران: بقمنجی‌ها.اسکندر بیگ ترکمن. عالم آرای عباسی. ج2. ص340 و366
 تربت جام:اسکندر بیگ ترکمان. عالم آرای عباسی. برادران شاهرودی. تهران1364. ج2. ص973کلنل ییت، سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه قدرت‌الله روشنی و مهرداد، نشر یزدان. تهران-1365 ص 34
 شهر تربت جام: روتی‌ها. تیموری‌ها.
مروی (موری)ها
 روستاها و ولایات: تکه لوها. مروی‌ها (روستاهای لنگر و محمودآباد و کلاته مروی)
 تربت حیدریه: قرائی‌ها

 افشارهای خراسان 
منابع تاریخی زمان مهاجرت نخستین گروه‌های ایل افشار به خراسان را در آغاز دورهٔ صفوی گزارش می‌دهند. استرآبادی در جهانگشای نادری به مهاجرت ایل قرقلو از آذربایجان به خراسان در زمان شاه اسماعیل اول، و سکنی گزیدن آن ایل در شمال خراسان اشاره می‌کند و می‌نویسد: نواحی سرچشمه میاب کوبکان در کوهستانهای جنوبی محال ابیورد ییلاق، و اتک، شمالی‌ترین ناحیه کوبکان یا کوپکان، و دستجرد و درّه جَز (درگز) قشلاق طایفه‌های ایل افشار بود.جهانگشای نادری. ص 26-27نیز نک: لاکهارت، نادرشاه، 17مینورسکی، 9؛ قدوسی، 15

 ایل‌های ترک افشار در خراسان 
برخی طایفه‌های کنونی افشار ساکن در خراسان:
اِمبِرْلو یا ایمرلو، ارشلو، بغایری، اوتانلو، اَیَدلو، ایمانلو (معروف به عبدالملکی)، پاپالو، تکللو یا تَکه‌لو، زَنگانلو، سَروَرلو، قِرقلو یا قِرخِلو یاد کرده‌اند که در نواحی دره گز خراسان پراکنده‌اند.(نک: میرنیا، ۲۵ به بعد) اوبرلینگ به نقل از بروگ به اقامت برخی طایفه‌های افشار در جنوب بجنورد، فاروج، شیروان، قوچان، و نواحی میان سبزوار و نیشابور (خوشاب، بخش سرولایت، طوایف سبزی، بیات) اشاره می‌کند.

 جستارهای وابسته 

 زبان ترکی خراسانی
 اقوام خراسان
 قوم بیات
 ایل افشار
 ترک‌های ایران
 ایل گرایلی

 پانویس 

 منابع 
 فصل‌نامهٔ تحقیقات جغرافیایی، سال سوم شماره ۲، پاییز ۱۳۷۶، دکتر محمدحسین پاپلی یزدی.
 The Khorasani Turks of Iran
 Turks of Iran
 kalafat_horasan
 سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی
 [میرنیا، علی، ایلها و طایفه‌های عشایری خراسان، تهران، ۱۳۶۹ش]
 [استرآبادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، تهران، ۱۳۶۸ش]
 [مینورسکی، ولادیمیر، تاریخچة نادرشاه، ترجمة رشید یاسمی، تهران، ۱۳۱۳ش]
 [نیز نک: مینورسکی، ۸ -۹؛ لاکهارت، نادرشاه.]
 [Vladimir Ivanov, "Further notes on gypsies in Persia", J[R]ASB, new series, vol.16, no.7 (1920]
 [Richard N. Frye and A. M. Sayili, "The Turks in Khurasan and Transoxania at the time of the Arab conquest", The Moslem world, XXXV, no.4 Oct.1945]
 [idem, "Irano-Turkic", in Turkic-Iranian contact areas: historical and linguistic aspects, ed. Lars Johanson and Christiane Bulut, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006]
 [Gerhard Doerfer, "Iran'da Turkler", Turk dili, no.431 .Kasim 1987]
 [ابن‌حوقل]
 [اسکندر بیگ ترکمان.عالم آرای عباسی.برادران شاهرودی.تهران۱۳۶۴.ج۲]
 [سعیدی.محمد علی.تاریخ رامیان و فندرسک تهران.۱۳۶۴]
 [محمد کاظم مروی.عالم آرای نادری.چاپ عکسی مسکو ۱۹۶۵ .نشر دانش.ج۲]
 [میرنیا.سیدعلی.ایلات و طوایف درگز چاپ دوم.۱۳۶۱]
 [قدوسی.محمد حسین.نادرنامه.انجمن آثار ملی خراسان ۱۳۳۹]

 پیوند به بیرون 

رده:استان خراسان رضوی
رده:استان خراسان شمالی
رده:استان گلستان
رده:اقوام ترک اغوز
رده:اقوام ترک‌تبار آسیا
رده:اقوام ترک‌تبار
رده:اقوام خراسان
رده:اقوام در ایران
رده:تاریخ مردمان ترک‌تبار