عمر بن خطاب در ادبیات فارسی

این نوشتار به بررسی عمر بن خطاب دومین خلیفه اهل سنت در ادبیات فارسی می‌پردازد. مدح و ستایش عمر بن خطاب و دیگر خلفای راشدین در بسیاری از آثار مشهور ادبیات فارسی دیده می‌شود.

 مولوی 
مولانا جلال الدین محمد بلخی، شاعر شهیر قرن هفتم هجری از خلفای راشدین و من‌جمله خلیفه دوم به کرات به‌نیکی یاد کرده:

مولوی همچنین جاهای دیگر مثلا در داستان پیر چنگی به عمر اشاره می‌کند.

 ابوالقاسم فردوسی:شاهنامه کامل فردوسی شاهنامه- بخش ششم - گفتار اندر ستایش پیامبر[شورا ومنطق]- صفحه 14- ناشر: آی آر پی‌دی‌اف - سال نشر:1388 

به گفتار پیغمبرت راه جوی
دل از تیرگیها بدین آب شوی

چه گفت آن خداوند تنزیل و وحی
خداوند امر و خداوند نهی

که خورشید بعد از رسولان مه
نتابید بر کس ز بوبکر به

عمر کرد اسلام را آشکار
بیاراست گیتی چو باغ بهار

پس از هر دوان بود عثمان گزین
خداوند شرم و خداوند دین

چهارم علی بود جفت بتول
که او را به خوبی ستاید رسول

که من شهر علمم علیم در ست
درست این سخن قول پیغمبرست

در نرم افزار شاهنامه بیت های فوق به صورت زیر درج شده است:
به گفتار پیغمبرت راه جوی
دل از تیرگیها بدین آب شوی

چه گفت آن خداوند تنزیل و وحی
خداوند امر و خداوند نهی

که من شهر علمم علیم در ست
درست این سخن قول پیغمبرست

 عطار نیشابوری. 
نورالدین مدرسی چهاردهی که صاحب تالیفاتی در عرفان اسلامی ست در مقاله ای در مجله وحید می‌نویسد که حسنعلی نخودکی اصفهانی از علمای شیعه در دوران معاصر؛ کتاب منطق الطیر عطار را با حذف کردن مطالبی که در مدح خلفا بوده‌است منتشر کرده و گفته‌است که عطار تقیه کرده بوده و همچنین ادعا کرد که من برای چاپ کتاب از روح عطار اجازه گرفتم!

اسرارنامه به تصحیح سید صادق گوهرین (تهران ۱۳۳۸)
منطق الطیر - ناشر:انتشارات ماد - چاپ ۱۳۷۳ - مقدمه

 سنایی غزنوی 
سنایی غزنوی از بزرگ‌ترین شاعران قصیده‌گو و مثنوی‌سرای ادبیات فارسی، که در سدهٔ ششم هجری می‌زیسته‌است. در اثرش طریق التحقیق می‌سراید:

Bo Utas, Tariq ut-tahqiq. A Sufi Mathnavi ascribed to Hakim Sana’i of Ghazna and probably composed by Ahmad b. al-Hasan b. Muhammad an-Naxcavani. A critical edition, with a history of the text and a commentary (= Scandinavian Institute of Asian Studies Monograph Series, 13), Lund 1973. 243, 55 pp.

 سعدی شیرازی 
سعدی، شاعر و نویسنده زبان پارسی در وصف عمر می‌سراید:

دیگر عمر که لایق پیغمبری بدی

گر خواجه رسل نبدی ختم انبیا

سالار خیل خانهٔ دین صاحب رسول

سر دفتر خدای پرستان بی‌ریا

دیوی که خلق عالمش از دست عاجزند

عاجز در آنکه چون شود از دست وی رها؟

او همچنین در شعری در مدح بوبکر بن سعد بن زنگی به عمر اشاره می‌کند و چنین می‌نویسد:

 حکیم نظامی گنجوی 
نظامی در وصف عمر می‌فرماید:

به مهر علی گرچه محکم پیم

ز عشق عمر نیز خالی نیم

 بیدل دهلوی 
عمر یافت کام از می عدل و داد

بر آفاق چون استوا، خط نهاد

که هر کس ز مضمون این خط گذشت

به اسرار تحقیق واصل نگشت

 عبید زاکانی 
چون بست بهر دین محمد میان عمر

در هم شکست گردن گردن کشان عمر

برباد رفت خرمن کفار خاکسار

چون برکشید خنجر آتش فشان عمر

خورشید دین به اوج کمال آن زمان رسید

کانداخت سایه بر سر اسلامیان عمر

دستش به مکه گردن قیصر بزد به روم

چون گشت برممالک دین قهرمان عمر

هم آسمان دانش و هم آفتاب عدل

هم خوابهٔ محمد آخر زمان عمر

 حکیم سنایی غزنوی 
ظالمان را حشر با آب نیاز

عادلان را زی امیرالمؤمنین عمر برند

 عبدالرحمن جامی 
خاصه آل پیغمبر و اصحاب

کز همه بهترند در هر باب

وز میان همه نبود حقیق

به خلافت کسی به از صدیق

وز پی او نبود از آن احرار

کس چو فاروق لایق آن کار

 اقبال لاهوری 
تازه کن آئین صدیق و عمر

چون صبا بر لاله صحرا گذر

 جستارهای وابسته 
 منابع 
 اسرارنامه به تصحیح سید صادق گوهرین (تهران ۱۳۳۸)
 ذبیح‌الله صفا. تاریخ ادبیات در ایران. چاپ سوم، تهران: ابن‌سینا، ۱۳۴۲، ۴۴۸.
 بدیع‌الزمان فروزانفر، نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری
 [www.sufi.ws/books/download/farsi/attar/divan-attar.doc دیوان عطار]

 پانویس 

رده:ادبیات فارسی
رده:عمر بن خطاب