ممسنی (ایل)

ایل ممسنی از ایلات قوم لر از شاخه جنوبی است. مردمان این ایل در استان‌های کهگیلویه و بویراحمد، فارس و بوشهر ساکن می‌باشند و شامل طایفه‌های «رستم»، «بکش»، «جاوید»، «دشمن زیاری» است که طبق سرشماری حدود ۵۰۰ هزار نفر جمعیت دارد.

 جغرافیا 
مرکز اصلی سکونت ایل ممسنی در غرب استان فارس قرار دارد. مردم این ایل بیشتر در شهرستان‌های ممسنی، رستم، سپیدان و کوه‌چنار زندگی می‌کنند. علاوه بر این مناطق، جمعیت قابل توجهی از ایل ممسنی در دیگر شهرستان‌های همسایه نیز حضور دارند و به‌صورت پراکنده در نقاط مختلف استان فارس و کهگیلویه و بویراحمد ساکن هستند.

 تاریخ 
ممسنی از قوم لر هستند که در گذشته به دامداری و کوچ مشغول بوده و بنا به روایت‌های مختلف و دلایلی چند ازجمله همین کوچ رو و جنگجو بودن، به دنبال یافتن مرتع و جایگاهی درخورتر برای زندگی به منطقه شولستانات وارد شده، بومیان این منطقه را سرکوب کرده و خود بر این منطقه که امروزه به همین نام یعنی ممسنی خوانده می‌شود مسلط شدند. منطقه شولستانات (ممسنی امروز) در شمال غربی شیراز، و جنوب غربی استان فارس قرار دارد. و در هر دوره تاریخی قسمتی از آن جدا و ضمیمه شهرستان یا استان مجاور می‌شده است. که در سال‌های اخیر نیز طایفه رستم در قالب شهرستانی مستقل تحت عنوان شهرستان رستم، از طایفه ممسنی جدا شد. ممسنی‌ها دارای آداب و رسوم خاص و فرهنگی مشترک با سایر همزبانان خویش مثل بختیاری‌ها و حتّی فارس‌ها هستند، لرهای فارس-نشین ممسنی و رستم بسیاری از رسم‌ها و آیین سنتی خویش را حفظ و حتّی امروزه نیز در مراسم‌هایی مثل عروسی، عزاداری، عید نوروز و … آن‌ها را انجام می‌دهند. ممسنی‌ها شیعه مذهب ولی در آیین و شریعت دارای تسامح بسیار می‌باشند. زندگی روزمره را با دامپروری و کشاورزی و نیز امروزه با اشتغال در برخی نهادهای دولتی و حکومتی در کنار تجارت و … می‌گذرانند، این درحالی ست که در گذشته‌ای نزدیک، این مردم علاوه بر کشاورزی و دامداری، از راه غارت کاروانهای حکومتی نقش رابین هود را لرهای ممسنی داشتند و با غارت کاروان‌های حکومتی به مردم فقیر ایل و منطقه کمک می‌کردند، شکار و … نیز کسب معیشت می‌کردند؛ که این خود همواره باعث ضدیت ایشان با حاکمان و حکومت‌های وقت می‌شده است.

 دوره اسلامی 
در کتاب شرف نامه شرف الدین بدلیسی آمده:
اتابک هزاراسپ که مهین و بهین همه بود، قائم مقام پدر شد و عدل و داد ورزید.

دراواسط سده پنجم هجری برخی از طایفه‌های لر به‌دلیل زبردستی و چالاکی از منطقه لر بزرگ برای مقابله به صلیبیون به سوریه کوچانده شدند که ممسنی یکی از آنان بود.طایفه ممسنی در اواسط سده ششم به همراه عشایر لر دیگر از شام به نواحی غربی ایران بازگشتند. به گفته شهاب الدین العمری طوایفی از لرها در سوریه و مصر زندگی می‌کردند اما صلاح الدین ایوبی از چالاکی و زبردستی آن‌ها در بالا رفتن از صخره‌های سرسخت بوحشت افتاد و دستور قتل‌عام آن‌ها را صادر کرد. سکندر امان الهی نیز ضمن تأیید نظر مینورسکی دلایل دیگری را نیز برای اشتباه بودن گفته حمدالله مستوفی ذکر کرده است. به گفته او زمان مهاجرتی که حمدالله مستوفی ذکر کرده با تاریخی که شهاب الدین العمری برای قتل‌عام لرها در سوریه و مصر آورده یکی است و طایفه‌های مهاجر از سوریه همان لرهایی هستند که صلاح الدین ایوبی آنان را وادار به برگشت به لر بزرگ کرد.

 طایفه‌ها 
ایل ممسنی از ۴ طایفه بزرگ رستم، دشمن زیاری، جاوید و بکش تشکیل شده است.
 بکش
 جاوید
 دشمن زیاری
 رستم              
بندانگشتی|چپ|ساختار ایل ممسنی
 زبان 

مردم ایل ممسنی به زبان لری جنوبی تکلم میکنند همانند بقیه ایلات لر جنوبی(بویراحمدی، بهمئی،...)
 لُری  فارسی  تلفظ کَکا  برادر  kakâ دَدَه  خواهر  dadah دِی  مادر  dey بُوه  پدر  bow عامَه  عمه  âmâh خالَه  خاله  khalah هالو  دایی  hâloo عامو  عمو  âmoo کَلو  دیوانه  kaloo توم  مزه  toom صبا  فردا  saba پَصبا  پس‌فردا  pasbâ / pasabâ دیگ  دیروز  deeg پَریگ  پری‌روز  parig بَرد  سنگ  bard کُه  کوه  koh تَش  آتش  tash اَفتوه  آفتاب  aftoh پَل  مو  pal کُم  شکم  kom شُوه  شب  show صِب  صبح  seb اِشنُفتُم  شنیدم  eshnoftom زُون  زبان  zown مِتِوَجه وابیدی؟  متوجه شدی؟  metevajah vâbidi سِی  نگاه  sey گَپ زدن  حرف زدن  gap zadan گِریوَه  گریه  greevah خَرس  اشک  khars چول  خراب  chool سی  برای  see.ethnologuelanguage archivesmultitree
 پوشش 

پوشش زنان ایل ممسنی همانند دیگر ایلات لر جنوبی است.                                                                  بندانگشتی|چپ|لباس زنان ایل ممسنیلباس محلی زنان لر جنوبی معمولاً از سه بخش اصلی تشکیل می‌شود: «سرپوش»، «بالاتنه» و «پایین‌تنه».در بخش «سرپوش»، زنان از روسری‌ای با نام «مینا» یا در گویش محلی «کانه» استفاده می‌کنند که معمولاً بیش از یک متر طول و حدود ۶۰ سانتی‌متر عرض دارد. روی این سرپوش، پارچه دیگری به نام «چارقد» قرار می‌دهند. همچنین کلاه کوچکی به نام «لچک» زیر مینا یا کانه گذاشته می‌شود تا قسمت جلوی موها را پوشانده و اغلب زیورآلات ظریف و سنتی روی آن نصب می‌گردد.
بخش «بالا‌تنه» لباس شامل یک پیراهن بلند و رداگونه است که معمولاً از پارچه‌ای حدود دو متر تشکیل می‌شود و از زیر گردن تا نوک پا را می‌پوشاند.
در قسمت «پایین‌تنه»، دامن یا «تنبان» قرار دارد که بیشترین مقدار پارچه در این بخش مصرف می‌شود. برای دوخت این دامن‌ها معمولاً پنج تا دوازده متر پارچه استفاده می‌کنند؛ دامنی که در بالا کش‌دار و کاملاً چین‌دار است و در پایین آن تزییناتی مانند نوار‌دوزی یا پارچه‌های پلیسه‌دار دیده می‌شود.
امروزه این لباس بیشتر توسط زنان محلی پوشیده میشود که ساختارش ساده تر است و اکثرا به رنگ های تیره هستند، ولی در جشن ها و مناسبت ها تمام زنان این لباس را میپوشند.

 موسیقی 

آلات موسیقی در ایل ممسنی عبارتند از:

کرنا، نقاره، دهل، نی، طبل (ویژه مراسم مردگان که توسط مطرب‌ها نواخته می‌شود)ویولون نیز از قدیم در منطقه وجود داشته و بیشتر با سرود مردان همراه است. امروزه آلات دیگری چون ارگ و امثال آن نیز وارد موسیقی مردم شده‌اند.

بندانگشتی|چپ|ساز و نقاره

نقش ساز نقاره در مراسمات:

معمولاً در عروسی‌ها و شادی‌ها از ساز و نقاره استفاده میشود و رقص‌ها معمولاً شامل چوب بازی و دستمال‌بازی(این رقص اکثرا توسط زنان انجام می‌شود. دو دستمال و هرکدام در یک دست قرار می‌گیرند. با حرکات ملایم پا، کمر و تغییر جهت بدن، اجراکنندگان دستمالهای رنگی را به‌شکل هماهنگ به حرکت درمی‌آورند)

 پانویس 

 منابع 
 حبیبی فهلیانی، حسن. ممسنی در گذر گاه تاریخ. انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۱
 همتی، ابوذر. تاریخچه ممسنی. مجله فرهنگی اقتصادی فراسو شماره‌های مختلف
 رئیس الذاکرین غلامعلی. زاد سروان سیستان دو جلد. ناشر مؤلف ۱۳۷۰
 مستوفی حمدالله. تاریخ گزیده. به اهتمام عبدالحسین نوایی، امیر کبیر ۱۳۶۴
 اشرافی، ناصر(۱۳۹۸). فرهنگ عامه ممسنی و رستم. پژوهشنامه تاریخ سیاست و رسانه سال دوم تابستان ۱۳۹۸ شماره ۲ (پیاپی ۶). صص ۲۱۰–۱۷۱.

رده:لرها
رده:عشایر استان فارس
رده:مردمان ایرانی‌تبار
رده:عشایر لر ایران
رده:جوامع شیعه