قصر قاجار

بندانگشتی|Left|400px|قصر قاجار
بندانگشتی|Left|400px|حیاط داخلی قصر، در زمان محمدشاه
300px|بندانگشتی|نقشه تطبیقی قصر قاجار (رسم شده در سال ۱۲۲۰ خورشیدی) و موزه قصر کنونی.جزئیات در مشاهده با بزرگ‌ترین حالت، مشهود است.

قصر قاجار، نام یکی از کاخ‌های عصر قاجاریان در تهران است که بنای آن یکی از قدیمی‌ترین قصرهای پادشاهان قاجار به‌شمار می‌آید. از این قصر که در نزدیکی چهارراه قصر امروزی یا همان ایستگاه قصر، واقع در محل تلاقی جاده قدیم شمیران (خیابان دکتر شریعتی) با خیابان عباس‌آباد (خیابان بهشتی امروزی) واقع بود، در عصر رضاشاه پهلوی نابود گردید و به جای آن زندان قصر ایجاد گردید.شرق

 ویژگی‌های بنا 
این بنای وسیع که در راه قدیم تهران به شمیران قرار داشت، در بالای تپه‌ای واقع بود، و چهار برج مراقبت در چهارسوی آن قرار داشت. در ضمن این بنا فاقد پنجره‌های بیرونی بود و از این جهت بیشتر از آن که به یک کاخ پادشاهی شبیه باشد، به یک قلعه نظامی شباهت داشت.

باغ‌های بسیار بزرگی در اطراف این بنا واقع بود، که به وسیلهٔ استخرها و نهرهای زلال و پُرآبی از یکدیگر مجزا می‌شدند؛ و روی قطعه زمین‌های مطبقی احداث شده بودند. ورودی قصر دارای بالا خانه‌ای بود که چشم‌انداز زیبایی از صحرا، شمیران، تهران، خرابه‌های ری و نجف‌آباد، کاخ‌های اشرف آباد و دوشان‌تپه داشت و اطراف و بناها از آن بالا به خوبی دیده می‌شدند.

 تزئینات داخلی 
ناصر نجمی در کتاب دارالخلافه تهران تزئین داخلی اتاق‌ها را نظیر اغلب ساختمان‌های مجلل ایرانی دانسته و نوشته‌است که این تزئینات عبارت بودند از: آینه‌کاری، گچکاری، اکلیل کاری، نقاشی‌های عجیب و ساده و بی‌پیرایه‌ای از صحنه‌های حماسی ایران که با تصاویری از زندگی چنگیزخان و تیمور لنگ به هم آمیخته بود.

پیر آمدی ژوبر فرستاده ناپلئون به دربار فتحعلی‌شاه به سال ۱۲۲۱ قمری نیز از این نقاشی‌ها در کتاب مسافرت به ایران و ارمنستان، یاد کرده‌است.

از مندرجات مجموعه این منابع چنین بر می‌آید که بر دیوارهای جایگاه مخصوصی که در بالا خانه این بنا قرار داشته، تصاویری از شاهزادگان قاجاری نقاشی شده بوده‌است. همچنین در این بنا، نقوش برجسته‌ای که چهار زن که یکی از آن‌ها سر تا پا مسلح بود را نشان می‌دادند، حجاری شده بود.

نورگیری ساختمان‌ها در فضای داخلی از یک حیاط چهارگوش بود که در میان بنا قرار داشت، و در وسط آن حوض بزرگی قرار داشت. از جمله تزئینات داخلی که درون اتاق‌های بنا استفاده شده بود، می‌توان به آینه‌کاری، گچ‌کاری، اکلیل‌کاری اشاره نمود. همچنین نقاشی‌های ساده و زیبایی که یادآور هنرهای حماسی ایران بودند، در میان این تزئینات به چشم می‌خورد. در بین این نقاشی‌های ساده و عجیب تصاویری از زندگی و جنگ‌های چنگیزخان مغول و تیمورلنگ (که قاجاریان ادعا می‌کردند نسبشان به آن‌ها می‌رسد نیز، به چشم می‌خورد.

 نظرات جهانگردان 
اوژن فلاندن در سفرنامهٔ خود دربارهٔ ایران می‌نویسد که این قصر بنایی باشکوه و درخور توصیف است. باغ‌هایی در اطراف آن برای برگزاری آمفی‌تئاتر ساخته شده و چندین طبقه مهتابی با پلکان‌های متعدد، قصر را از پارک جدا می‌کند. آپارتمان‌های قصر قاجار با آینه‌ها و نقاشی‌هایی آراسته شده‌اند که تماشای آن‌ها خالی از لطف نیست. برخی از این نقاشی‌ها قهرمانان محبوب ایرانیان همچون رستم، افراسیاب، تیمور و چنگیزخان را به تصویر کشیده‌اند. در میان این چهره‌های شرقی، دیدن تصویر یک اروپایی با جامهٔ سدهٔ گذشته بسیار شگفت‌انگیز می‌نماید. به فلاندن گفته بودند که این تصویر، چهرهٔ جوانی است وابسته به یکی از سفارتخانه‌های انگلیس که فتحعلی‌شاه علاقهٔ ویژه‌ای به او داشت. این اقامتگاه زیبا که به چشم آنان آمده بود، بی‌گمان هنوز هم شایستهٔ سکونت پادشاه است. با این همه، محمدشاه که سلیقه‌ای بیشتر متمایل به زندگی ایلیاتی داشت، این خانه را رها کرده و ترجیح می‌داد در چادری اقامت کند؛ چادری برپا در کنار جویباری خنک که از دره‌های شمران روان بود.

پیر آمدی ژوبر که فرستاده مخصوص ناپلئون بناپارت به دربار فتحعلی‌شاه بود در اوایل عصر قاجاریان از این مکان دیدن کرده‌است، در مورد آن می‌نویسد:

گاسپار دروویل، افسر فرانسوی که در اواسط سلطنت فتحعلی‌شاه در تهران به سر می‌برد در خاطراتش می‌نویسد:

همچنین بنجامین سفیر آمریکا در ایران دربارهٔ این قصر می‌نویسد:

 تاریخچه 
 عصر فتحعلی‌شاه قاجار 
بندانگشتی|300px|کوشک قصر در زمان محمدشاه
بندانگشتی|Left|300px|کوشک قصر، تنها بازمانده آن در زمان حاضر
در کتاب ایران و مسئله ایران نوشته جرج کرزن آمده است: «بعد از دیوار شهر کاخ ییلاقی قصر قاجار است که فتحعلی شاه بر تپه‌ای در شمال شهر ساخته که تنها پیکر متفاوت و خوشایند در میان بیابان قهوه‌ای فام گرداگرد شهر است.»[chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://dl.karaketab.com/ram/ghaziye1.pdf ایران و قضیه ایران ص 403 نوشته جرج کرزن جلد اول ترجمه غ وحید مازندرانی]
گرچه برخی قصر قاجار را از بناهای زمان حکومت آقامحمدخان قاجار دانسته‌اند، اما صحیح آن است که قصر قاجار در سال ۱۲۱۳ هجری قمری و در دومین سال سلطنت فتحعلی‌شاه، در نقطه‌ای واقع در خارج از شهر تهران آن زمان، ساخته شد.

بر اساس مندرجات کتاب‌های تاریخی، فتح‌علی‌شاه قاجار در سال ۱۲۱۳ قمری، در تقاطع جاده قدیم شمیران و خیابان عباس‌آباد امروزی، و بر فراز تپه‌ای رفیع، قصر زیبایی ساخت که بعدها به قصر قاجار معروف شد.

در این ارتباط در کتاب تاریخ مآثرالسلطانیه در ذکر وقایع سال ۱۲۱۳ هجری قمری آمده است:

 دوره ناصری 
بندانگشتی|یک نقاشی از قصر قاجار در سال ۱۸۷۴
از قرائن چنین برمی‌آید که این قصر، در دوره ناصرالدین‌شاه از رونق می‌افتد. البته اعتمادالسلطنه در یادداشت‌های روزانه خود می‌نویسد:

نوشته اعتمادالسلطنه نشان می‌دهد که این قصر در اواخر سلطنت ناصرالدین‌شاه کارایی اصلی خود را از دست داده بود و تبدیل به یک مرکز نظامی شده بود. به نظر می‌رسد که این کاخ در حدود نیم قرن بعد از احداث آن متروک گردیده و برای استقرار نیروی قزّاق در اختیار کلنل کاساگوفسکی گذاشته و تبدیل به محل قزاق‌خانه گردید.

 عصر پهلوی 
بندانگشتی|قصر قاجار به قلم پاسکال کوست در سال ۱۸۶۷ میلادی
در دوره‌های بعدی از این قصر استفاده‌های مختلفی می‌شد تا این که در زمان رضاشاه به‌طور کامل تخریب گردید و به جای آن زندان قصر فعلی ساخته شد؛ نام قصر نیز به همین دلیل بر روی این زندان گذاشته شده‌است. از این قصر قدیمی تنها یک کلاه فرنگی و یک ساختمان قدیمی باقی مانده‌است. بخشی از زمین‌های شمالی این کاخ نیز در اختیار نیروهای قضایی و انتظامی قرار گرفت.

 نگارخانه 
بندانگشتی|راست|یک نگاره از قصر قاجار در سده نوزدهم میلادی
بندانگشتی|وسط|یک عکس قدیمی از قصر قاجار

 جستارهای وابسته 
 زندان قصر
 کاخ فرح‌آباد
 کاخ یاقوت
 کاخ عشرت‌آباد

 منابع 



 پیوند به بیرون 
 مقاله بنای کلاه فرنگی در وبسایت کتاب اول
 مقاله باغ هزار درخت در وبسایت روزنامه همشهری

رده:آثار ملی تخریب‌شده در ایران
رده:انحلال‌های دهه ۱۹۲۰ (میلادی) در ایران
رده:تهران قدیم
رده:ساختمان‌ها و سازه‌ها در تهران
رده:کاخ‌ها در تهران
رده:کاخ‌های تاریخی شهرستان تهران
رده:نقاط دیدنی تخریب‌شده در تهران