زبان آدیغی

زبان آدیغی یا آدیگه (به انگلیسی: Adyghe) از زبان‌های قفقازی و از گروه زبان‌های قفقازی شمالی رایج در خاورمیانه و قفقاز است که حدود پانصد هزار نفر گویشور دارد. در اصل گویشوران این زبان اهل آدیغیه در قفقاز بوده‌اند که به مکان‌های گوناگون مهاجرت نموده‌اند. متکلمان این زبان امروزه در کشورهای روسیه، اردن، ترکیه، اسراییل، آمریکا، مقدونیه و عراق بسر می‌برند. این زبان در گذشته با خط فارسی به گونه‌ای که برای آدیغی مناسب سازی شده بود نوشته می‌شد. از سال ۱۹۲۷ الفبای لاتین را بکار گرفتند و امروزه به خط سیریلیک نوشته می‌شود.

 شیوه نگارش 
 الفبای سیریلیک 

امروزه، رایجترین الفبای مورد استفاده برای نگارش آدیغی، الفبای سیریلیک می باشد.

 حرف سیریلیک(معادل عربی)[آوانگاری] А а‌(ا)  Б б‌(ب)  В в‌(ڤ)  Г г‌(ݝ)  Гу гу‌(گو)  Гъ гъ‌(غ)  حرف سیریلیک(معادل عربی)[آوانگاری] Гъу гъу‌(غو)  Д д‌(د)  Дж дж‌(ج)  Дз дз‌(ذ)  Дзу дзу‌(ذو)  Е е‌(ئە / ەی)[ɜj][jɜ] حرف سیریلیک(معادل عربی)[آوانگاری] Ё ё‌(یۆ)[jo] Ж ж‌(ڒ)  Жъ жъ‌(ظ)  Жъу жъу‌(ظو)  Жь жь‌(ژ)  И и‌(ئی / ی)[ɘj][jɘ]  حرف سیریلیک(معادل عربی)[آوانگاری] Й й‌(ی)  К к‌(ك)  Ку ку‌(كو)  Къ къ‌(ق)  Къу къу‌(قو)  КӀ кӀ‌(ڃ)  حرف سیریلیک(معادل عربی)[آوانگاری] КӀу кӀу‌(ࢰو) Л л‌(ل) Лъ лъ‌(ݪ) ЛӀ лӀ‌(ࢦ) М м‌(م) Н н‌(ن) حرف سیریلیک(معادل عربی)[آوانگاری] О о‌(ئۆ / ۆ)[ɜw][wɜ] П п‌(پ) ПӀ пӀ‌(ࢠ) ПӀу пӀу‌(ࢠو) Р р‌(ر) С с‌(س) حرف سیریلیک(معادل عربی)[آوانگاری] Т т‌(ت) ТӀ тӀ‌(ط) ТӀу тӀу‌(طو) У у‌(ئو / و)[ɘw][wɘ] Ф ф‌(ف) Х х‌(ݗ) حرف سیریلیک(معادل عربی)[آوانگاری] Хъ хъ‌(خ) Хъу хъу‌(خو) Хь хь‌(ح) Ц ц‌(ث) Цу цу‌(ثو) ЦӀ цӀ‌(ڗ) حرف سیریلیک(معادل عربی)[آوانگاری] Ч ч‌(چ) Чъ чъ‌(x13px / حࣣـ حࣣ) ЧӀ чӀ‌(x13px / ح̬ـ ح̬) Ш ш‌(x13px / س̈ـ س̈) Шъ шъ‌(ص) Шъу шъу‌(صو) حرف سیریلیک(معادل عربی)[آوانگاری] ШӀ шӀ‌(ض) ШӀу шӀу}}‌(ضو) Щ щ‌(ش) (Ъ ъ) Ы ы‌(ئہـ‍ / ‍ہ‍) (Ь ь) حرف سیریلیک(معادل عربی)[آوانگاری] Э э‌(ئە / ە) Ю ю‌(یو)[ju] Я я‌(یا)[jaː] Ӏ ӏ‌(ئ) Ӏу ӏу‌(ؤ)

 الفبای عربی 

تا پیش از سال ۱۹۲۷ میلادی، خط مرسوم برای نوشتن زبان آدیغی، خط عربی بوده. از اواسط نیمهٔ دوم قرن نوزدهم میلادی به اینسو، فرهنگیان و زبان‌شناسان چرکسی در استانداردسازی و تدوین رسم الخط واحد برای زبان‌های چرکسی اقدام کردند.

یکی از نکات خاص زبان‌های چرکسی این است که این زبان‌ها دارای بیشترین تعداد واج‌های صامت می باشد، بین ۵۰ تا ۶۰ عدد. برای همین، نه تنها تک‌ تکِ حروفِ عربی (مثل «ص»،‌«ط»، «ذ») که در زبانهایی چون فارسی و ترکی صدای خاص خود را از دست داده‌اند، برای نوشتن واج‌های صامتِ خاصِ زبان آدیغی استفاده می شوند، بلکه بر حسب نیاز، چندین حرف جدید دیگر نیز  در نظر گرفته شده بودند.

همینطور، در الفبای عربی چرکسی، مشابه آنچه که در نوشتارهای کردی، قزاق، اویغوری، و غیره انجام شده، برای هر کدام از واج‌های مصوت حرفی در نظر گرفته شده، با این هدف که تمامی مصوت‌ها در کلمات نوشته شوند.

 اشکال آوانگاری  معادل سیریلیک یونی‌کد  نکته‌ها آغازی میانی پایانی تنها       U+0622U+0627        U+0626 
 همزه یه «ئ»، علاوه بر ایفای نقش در میان واژگان، در ابتدای واژگانی که با حرف مصوت شروع می‌شوند نیز نقش دارد. بجز حرف «» (معادل سیریلیک: А а)، در ابتدای واژه، حروف مصوت دیگر به همراه «ئ» نوشته می شوند. - -     U+0624   -    1 U+06D5 
 واجِ معادل حرف سیریلیک «»، با دونگارهٔ  نوشته می شود.       U+06C1andU+200D1 
 این حرف، به عبارتی، حرفِ U+06C1 (ـہ / ہ) می باشد که به صورت «هفتی» یا «ویرگولی»، و به صورت میان‌واژه‌ای نوشته می شود. به همین دلیل، با توجه به حروف پیش یا پس از این حرف، استفاده از اتصال مجازی (U+200D) می تواند مورد نیاز باشد. به به این سناریوهای ممکنه توجه فرمائید:



         U+0628        U+062A        U+062B        U+067E        U+08A0  
 معادل آن در الفبای عربیِ زبان قاباردی (چرکسی شرقی) حرف  (U+066E) می باشد.       U+0646        U+062D        U+062C        U+062E        U+0757       1 U+0683  اگر اینکه حرف بعدی، حرف «» باشد (معادل سیریلیک: )، بجای «»، از حرف «» استفاده می شود.       U+0686  x15px x15px x15px x15px   - ۱ این حرف در یونیکد وجود ندارد. تایپِ این حرف، با استفاده از حرف «» (U+062D) و علامت هفتکِ زیرین «◌̬» «combining caron below» (U+032C) می توان نوشت، به صورت زیرین:
   x15px x15px x15px x15px   - ۱ این حرف در یونیکد وجود ندارد. تایپِ این حرف، با استفاده از حرف «» (U+062D) و علامت ضمهٔ وارونهٔ زیرین «◌ࣣ» «inverted damma below» (U+08E3) می توان نوشت، به صورت زیرین:
   - -     U+062F  - -     U+0630  - -     U+0631  - -     U+0632  - -     U+0698  - -     U+0697  - -     U+0692        U+0633  x18px x18px x18px x18px   - ۱ این حرف در یونیکد وجود ندارد. تایپِ این حرف، با استفاده از حرف «» (U+0633) و علامت دونقطهٔ زِبَرین «◌̈» «combining diaeresis» (U+0308) می توان نوشت، به صورت زیرین:
        U+0634        U+0635        U+0636        U+0637        U+0638        U+063A       1 U+075D   اگر اینکه حرف بعدی، حرف «» باشد (معادل سیریلیک: )، بجای «»، از حرف «» استفاده می شود.       U+0641        U+0642        U+06A4  معادل آن در الفبای عربیِ زبان قاباردی (چرکسی شرقی) حرف  (U+06CB) می باشد.       U+0643       ()1 () U+06AF  تنها وقتی از حرف «گ» استفاده می شود که حرف بعد از آن، حرف «و» باشد (معادل سیریلیک: ). در غیر این صورت، از حرف «» استفاده می شود.      ()1 () U+08B0  تنها وقتی از حرف «ࢰ» استفاده می شود که حرف بعد از آن، حرف «و» باشد (معادل سیریلیک: ). در غیر این صورت، از حرف «» استفاده می شود.     /  U+0644        U+076A        U+08A6        U+0645   -      U+0648       /   U+06CC   -      U+06C6 

نمونه متن

اعلامیه جهانی حقوق بشر
در جدول زیر، ترجمهٔ رسمی مادهٔ اول اعلامیه جهانی حقوق بشر به دو زبان آدیغی (چرکسی غربی) و قاباردی (چرکسی شرقی)، و همینطور متن آن به فارسی برای مقایسه آورده شده است.

 فارسی اعلامیه جهانی حقوق بشرماده اول
تمام افراد بشر آزاد بدنیا میایند و از لحاظ حیثیت و حقوق با هم برابرند. همه دارای عقل و وجدان میباشند و باید نسبت بیکدیگر با روح برادری رفتار کنند. قاباردی  Цӏыху Хуэфащэхэм Теухуа Дунейпсо Джэпсалъэ1-нэ пычыгъуэ
ЦӀыху псори щхьэхуиту, я щӀыхьымрэ я хуэфащэхэмрэкӀэ зэхуэдэу къалъхур. Акъылрэ зэхэщӀыкӀ гъуазэрэ яӀэщи, зыр зым зэкъуэш зэхащІэ яку дэлъу зэхущытын хуейхэщ.  آدیغی  Цӏыф Фэшъуашэхэм Афэгъэхьыгъэ Дунэепстэу Джэпсалъ1-нэрэ пычыгъуЦӀыф пстэури шъхьэфитэу, ялъытэныгъэрэ яфэшъуашэхэмрэкӀэ зэфэдэу къалъфы. Акъылрэ зэхэшӀыкӀ гъуазэрэ яӀэшъы, зыр зым зэкъош зэхашІэ азфагу дэлъэу зэфыщытынхэ фае. 

سوره الفاتحه

متن زیر، اصل عربی سورهٔ الفاتحه، در کنار ترجمهٔ فارسی آن، و ترجمهٔ آن به آدیغی به خط سیریلیک مدرن و خط عربیِ پیش از سال ۱۹۲۷ می باشد.

 اصل عربی ترجمه فارسی ترجمه آدیغی (خط عربی) ترجمه آدیغی (خط سیریلیک)

 منابع 

 http://en.wikipedia.org/wiki/Adyghe_language#cite_note-5


رده:آدیغیه
آدیغی
آدیغی
رده:زبان‌های بومی روسیه اروپایی
آدیغی
آدیغی
رده:زبان‌های دارای کد ایزو ۶۳۹–۲
رده:زبان‌های در خطر قفقازی
آدیغی
آدیغی
آدیغی
آدیغی
رده:زبان‌های قفقاز
رده:زبان‌های قفقازی شمال غربی
رده:سرزمین کراسنودار
رده:فرهنگ چرکسی