سنگ‌نوشته خشایارشا در ترکیه

سنگ‌نوشتهٔ خشایارشا در نزدیکی دریاچهٔ وان ترکیه، در یک طاقچه مصنوعی بر فراز صخره‌ای و در ارتفاع ۲۰ متری از سطح زمین و در نزدیکی یک قلعه واقع شده است. این کتیبه در اصل توسط داریوش بزرگ آماده‌سازی شده بوده، اما به دلایلی تکمیل نشده و خالی رها شده بوده‌ است؛ اما خشایارشا، پسر داریوش بزرگ، در دوران زمامداری خود آن را تکمیل کرده و به یادگار گذاشته است. این کتیبه ۲۷ سطر و ۳ ستون دارد و از چپ به راست و به سه زبان پارسی باستان، اکدی و ایلامی نوشته شده‌ است.

موقعیت
این متن که در ارتفاعی بالا از سطح زمین و در منطقه‌ای با سواد بسیار کم قرار گرفته بود، برای کسانی که قادر به خواندن بودند یا برای آنها با صدای بلند خوانده می‌شد، معنای دیگری داشت. در جمله آغازین، خشایارشای اول از اهورامزدا نام می‌برد و بدین ترتیب خود را به دین پدرش داریوش متصل می‌کند و از زبانی مشابه زبانی که پدرش برای کتیبه‌های امپراتوری خود در ایران استفاده می‌کرد، استفاده می‌کند. در این کتیبه، خشایارشا روشن می‌کند که او از طریق مشروعیت خدای خود اهورامزدا، بزرگترین خدا، خدای خالق، سلطنت می‌کند. خشایارشا با ذکر نسب خود از داریوش، ادعا می‌کند که او حاکم قانونی امپراتوری هخامنشی است. خشایارشا همچنین نشان می‌دهد که او پسری خوب و پادشاهی خوب است، زیرا کاری را که پدرش آغاز کرده بود، به پایان رساند. به گفته‌ی السپت آر. ام. دوسینبر (2013):

آملی کورت (2007) در مورد اینکه چرا داریوش این مکان خاص را برای کتیبه انتخاب کرده است، ابراز تعجب می‌کند: لوری خاچادوریان (2016) بیان می‌کند که این مکان به طور خاص انتخاب شده بود تا نشان دهد که این منطقه اکنون بخشی از قدرت دیگری است. با قرار دادن کتیبه در قلعه توشپا (یعنی قلعه وان)، در مرکز موجودیت سابق اورارتو، داریوش و خشایارشا «بر پایه‌های سابق اقتداری که مدت‌ها در منطقه حاکم بود» ادعایی می‌کردند، که اکنون به عنوان استانی از امپراتوری هخامنشی بازسازی شده بود.

 اکتشاف 
بندانگشتی|200px|زاویهٔ دیگر
در سال ۱۲۸۶ هجری خورشیدی (۱۹۰۷ میلادی) طرحی از روی این کتیبه آماده شده بود که متخصصان زبان‌های باستانی از روی این طرح اقدام به خواندن و ترجمهٔ کتیبه کرده بودند. نخستین بار، رولانْد گراب کِنْت، زبان‌شناس و پژوهشگر آمریکایی، در سال ۱۹۰۸ این کتیبه را خوانده و ترجمه کرده بود. اما، همان‌طور که گفته شد، همهٔ دانشمندان تا پیش از تلاش زوج جهانگرد ایرانی، از جایگاه دقیق این کتیبه بی‌اطلاع بودند و هیچ عکسی هم از این کتیبه در دسترس نبوده‌است. نتیجهٔ سفر زوج ایرانی بازیابی موضع دقیق کتیبهٔ خشایارشا در نزدیکی دریاچهٔ وان و تهیهٔ عکس و فیلم کامل از این کتیبه بود.
خشایارشا در کتیبه آورده‌است:

ارزیابی
کتیبه خشایارشا در وان، ایده‌های متعددی را منتقل می‌کند. به گفته السپت آر. ام. دوسینبر، وجود آن در اینجا، که یکی از معدود کتیبه‌های خارج از ایران است، نشان دهنده دامنه نفوذ پادشاه و امپراتوری به سرزمین‌های آناتولی است. دوسینبر می‌افزاید: این واقعیت که کتیبه به زبان‌های منطقه‌ای ترجمه نشده است، این ایده را توجیه می‌کند. برای مدت طولانی، اختلافات نظامی بی‌پایانی بین اورارتو و آشور وجود داشت. انتخاب زبان‌های استفاده شده در کتیبه، به وضوح برتری نظامی پادشاهی هخامنشی بر آشوریان و کنترل آن بر ارمنستان باستان را تأیید می‌کند. خط پارسی باستان دو برابر خط اکدی و ایلامی فضا اشغال می‌کند. علاوه بر این، خط فارسی باستان بزرگتر است و با فاصله بیشتری بین کاراکترها نوشته می‌شود. به گفته‌ی دوسینبر: 

 جستارهای وابسته 
 سنگ‌نوشتهٔ بیستون
 تاش کوله
 فهرست قلعه‌ها در ترکیه
 فهرست آثار تمدنی ایران در دیگر مناطق جهان
 سنگ‌نبشته‌های داریوش بزرگ در سوئز

 پانویس 

رده:آثار سده ۵ (پیش از میلاد)
رده:استان وان
رده:باستان‌شناسی هخامنشیان
رده:تاریخ باستان ارمنستان
رده:خشایارشای یکم
رده:زبان ایلامی
رده:سنگ‌نوشته‌های اکدی
رده:سنگ‌نوشته‌های هخامنشی
رده:شهرهای اورارتویی
رده:فهرست آثار تمدنی ایرانشهری بیرون از ایران
رده:فهرست‌های سنگ نوشته‌های فارسی
رده:قلعه‌ها در استان وان
رده:قلعه‌های ارمنستان
رده:محوطه‌های باستان‌شناسی در ناحیه آناتولی شرقی
رده:وان