امارت بخارا

امارت بخارا دولتی در آسیای مرکزی بود که از سال ۱۷۸۵ تا ۱۹۲۰ میلادی توسط دودمان منغیت موجودیت یافت و جایگزین خانات بخارا شد. این امارت با فروپاشی امپراتوری نادرشاه افشار پا گرفت و با پیروزی بلشویکها در روسیه از پا افتاد. پایتخت این امارت شهر بخارا بود.

 جامعه و فرهنگ 
برآوردهای جمعیتی امارت بخارا در قرن نوزدهم میان نویسندگان مختلف متفاوت است. به گفتهٔ دیپلمات و شرق‌شناس روسی نیکلای ولادیمیروویچ خانیکوف، جمعیت آن بین ۲ تا ۲٫۵ میلیون نفر بوده است. برآورد دیگری جمعیت را در اوایل قرن بیستم حدود ۳ میلیون نفر تخمین زده است. مکتب حنفی از اهل سنت غالب‌ترین مذهب میان مردم بود. طریقت‌های صوفیانه محبوب بودند، به‌ویژه شاخه‌های متعدد طریقت نقشبندیه (جویباری‌ها، دهبیدی‌ها، احراری‌ها). اقلیت بزرگی نیز پیرو مکتب شیعه دوازده‌امامی بودند که عمدتاً ایرانیانی بودند که به عنوان برده، بردهٔ آزادشده یا نوادگان آن‌ها زندگی می‌کردند. در کوه‌های شرقی پامیر که از اواخر قرن نوزدهم تحت حاکمیت بخارا قرار داشت، پیروان اسماعیلیه ساکن بودند. یهودیان بخارایی نیز در امارت زندگی می‌کردند که بیشتر در بخارا و سمرقند مستقر بودند. همچنین دیاسپورای کوچکی از پیروان هندوئیسم وجود داشت.

مردم امارت بخارا اغلب دو زبانه بودند و از نظر قومی آمیخته. شیوه‌های زندگی یکجانشینی و کوچ‌نشینی به شدت متضاد بودند و این تفاوت بازتاب جغرافیای متنوع منطقه شامل بیابان‌ها، استپ‌ها، کوه‌ها، مراکز شهری و واحه‌ها بود. عبارت «ترک و تاجیک» این دوگانگی را نشان می‌داد و دو عنصر اصلی جامعه را نمایندگی می‌کرد: نخست، قبایل کوچ‌نشین عشایری با میراث ترکی و ترکی-مغولی (ازبک، ترکمن، قزاق، قره‌قالپاق و غیره) که طبقهٔ نظامی و حاکم را تشکیل می‌دادند؛ دوم، دهقانان و شهرنشینان که به فارسی و چغتایی سخن می‌گفتند. کوچ‌نشینان و جمعیت یکجانشین علی‌رغم تفاوت‌های اجتماعی-اقتصادی قابل توجه، به ندرت با یکدیگر درگیر می‌شدند.

ایدهٔ پیوند یک منطقه به یک گروه قومی یا زبانی خاص برای مسلمانان آسیای مرکزی ناآشنا بود. در آن زمان، اصطلاحاتی مانند ازبک، تاجیک و قرقیز شناخته‌شده بودند، اما این اصطلاحات هویت‌های هم‌پوشان و در حال تغییر جمعیت را به‌طور کامل توصیف نمی‌کردند. برای این مردم، وفاداری‌های قبیله‌ای، طایفه‌ای، محلی یا خانوادگی اهمیت بیشتری نسبت به وفاداری‌های صرفاً قومی داشت، زیرا آن‌ها مدت‌ها با یکدیگر آمیخته شده بودند. به دلیل تعامل طولانی ترک‌ها و تاجیک‌ها، جمعیت شهری شهرهای آسیای مرکزی هویتی مختلط و منحصربه‌فرد یافت که تعیین تعلق زبانی یک ساکن شهری را دشوار می‌کرد، زیرا دو زبانه بودن گسترده بود. این ویژگی در «بیاض»ها (دفترچه‌های شخصی چرمی از قرن شانزدهم تا نوزدهم) مشهود است که در آن‌ها ابیات به هر دو زبان اغلب در کنار هم آمده‌اند. برخلاف دست‌نوشته‌های باشکوه برای نخبگان، این دفترچه‌ها بازتاب‌دهندهٔ خوانندگان عامه بودند. مشهورترین شاعر این دوره شاعر پارسی‌گو جامی بود که دو شاعر دیگر نیز به همان زبان سرودند: حافظ و امیرخسرو دهلوی. با این حال، شاعران ترکی علی‌شیر نوایی و محمد فضولی نیز معمولاً ذکر می‌شوند. به دلیل این تنوع جمعیتی و نقش آن در امور سیاسی، فرهنگی و اقتصادی، امارت بخارا را نمی‌توان صرفاً یک «دولت ازبک» دانست. در سال ۱۹۲۴، هنگامی که اتحاد جماهیر شوروی مرزهای ملی و قومی در آسیای مرکزی را تعیین کرد، بسیاری از مردم محلی کشورهای کنونی ازبکستان و تاجیکستان مطمئن نبودند که تاجیک هستند یا ازبک.

از قرن‌های هشتم و نهم میلادی، فرهنگ مشترک مردم محلی پارسی و مسلمان بود. زبان پارسی زبان تمدن به معنای واقعی و زبان اصلی فرهنگ بود و به عنوان زبان رسمی و درباری امارت بخارا خدمت می‌کرد. برخلاف مناطق روستایی یا استپ‌های کوچ‌نشین، بخارا همراه با سمرقند همواره مرکزی برای فرهنگ درباری پارسی‌مآب و زندگی مذهبی بود. به دلیل آموزش‌های مذهبی که ارائه می‌داد، خود شهر نیز به «بخارای شریف» معروف بود. امارت بخارا بر پایهٔ نظام‌های حکومتی پارسی-اسلامی و پاتریمونیالیسم سلسله‌محور بنا شده بود، همانند دیگر شهر-دولت‌های آسیای مرکزی.

ادبیات چندصدسالهٔ پارسی‌مآب «آینه‌های شاهان» همراه با پیشینه‌های حقوقی دولتی جدیدتر توسط حاکمان بخارا برای دفاع از اقتدار خود مورد استناد قرار می‌گرفت. شعر پارسی‌مآب، نوشته‌شده به هر دو زبان پارسی و ترکی، مرکزی برای فرهنگ درباری بود. عناوین نظامی بر پایهٔ آداب ترکی بودند. برای تضمین موفقیت در جنگ، حاکمان از زیارتگاه‌های صوفی مشورت می‌گرفتند.

 چگونگی به قدرت رسیدن 
منغیتها در دورهٔ حکومت پیشینِ بخارا یعنی جانیان، نسل‌به‌نسل سمت اتالیق را نزد حاکمان داشتند از این رو پیوسته به قدرت‌شان افزوده می‌شد. قدرت محمدرحیم‌بیگ منغیتی که اتالیقِ ابوالفیض‌خان اشترخانی بود تا جایی رسید که ابوالفیض را کشت و خودش بجایش نشست و این‌گونه امارت بخارا به‌جای خانات بخارا و دودمان منغیت به جای دودمان جانی نشست.

 تاریخ 
امارت بخارا رسماً در سال ۱۷۸۵ ایجاد شد و در سال ۱۸۶۸ میلادی، در جنگ با روسیه مغلوب شد و به قلمرو این امپراتوری ضمیمه گشت. در سال ۱۹۲۰ میلادی، امارت بخارا را بلشویک‌ها تسخیر کردند و آن را جمهوری خلق شوروی بخارا نامیدند.

 فهرست امیران بخارا (۱۷۸۵–۱۹۲۰) 
 عنوان نام سلطنت Ataliq  Khudayar Bey ? Ataliq  Muhammad Hakim ?–۱۷۴۷ Ataliq  Muhammad Rahim ۱۷۴۷–۱۷۵۳ Amir  Muhammad Rahim ۱۷۵۳–۱۷۵۶ Khan  Muhammad Rahim ۱۷۵۶–۱۷۵۸ Ataliq  Daniyal Bey ۱۷۵۸–۱۷۸۵ Amir Masum  Shah Murad bin Daniyal Bey ۱۷۸۵–۱۸۰۰ Amir  Haydar Tora bin Shah Murad ۱۸۰۰–۱۸۲۶ Amir  Hussain bin Haydar Tora ۱۸۲۶–۱۸۲۷ Amir  Umar bin Haydar Tora ۱۸۲۷ Amir  Nasr-Allah bin Haydar Tora ۱۸۲۷–۱۸۶۰ Amir  Muzaffar al-Din bin Nasr-Allah ۱۸۶۰–۱۸۸۶ Amir  Abdul-Ahad bin Muzaffar al-Din ۱۸۸۶–۱۹۱۰ Amir  امیر عالم‌خان ۱۹۱۰–۱۹۲۰ سرنگونی امارت بخارا با جمهوری خلق شوروی بخارا.
بندانگشتی|چپ|امیر عالم خان (۱۸۸۰–۱۹۴۴) واپسین امیر بخارا

 منابع 

 پیوند به بیرون 


 "Ҳайҷо" аз Бухоро ёд мекунад

فیلم مستند «بخارا و انقلاب اکتبر»


رده:امارت‌های پیشین
رده:امپراتوری روسیه
رده:انحلال‌های ۱۹۲۰ (میلادی) در روسیه
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۷۸۵ (میلادی)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در ۱۹۲۰ (میلادی)
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۷۸۵ (میلادی) در آسیا
رده:پادشاهی‌های پیشین آسیا
رده:تاریخ آسیای مرکزی
رده:تاریخ ازبکستان
رده:تاریخ بخارا
رده:تاریخ تاجیکستان
رده:تاریخ مردمان ترکیه
رده:تاریخ مردمان ترک‌تبار
رده:تحت‌الحمایه‌های پیشین
رده:تحت‌الحمایه‌های سابق روسیه
رده:زیربخش‌های امپراتوری روسیه
رده:سلسله‌های ترک
رده:کشورهای ترک‌تبار
رده:کشورهای پیشین در آسیای مرکزی
رده:پادشاهی‌های پیشین آسیای مرکزی
رده:دودمان‌های سلطنتی مغول