کردی کرمانشاهی

کُردی کرماشانی یا کُردی کرمانشاهی نام لهجه‌ای از کردی جنوبی استI. Kamandar Fattah, Les Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectologique. Louvain, Peeters, 2000, p. 55-62 که در شهر کرمانشاه مرکز استان کرمانشاه رواج دارد.دبیرمقدم، ۱۳۹۲: ۶۰۱/۲. 

زبان کردی، یکی از زبان‌های ایرانی غربی است که به سه شاخهٔ اصلی شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم می‌شود. شاخهٔ شمالی کرمانجی و شاخهٔ مرکزی سورانی نیز نامیده می‌شود.بلو، ژویس (۱۳۸۷الف). «کردی». ویراستار رودیگر اشمیت. راهنمای زبان‌های ایرانی. سرپرست مترجمان: حسن رضایی باغ‌بیدی. تهران: ققنوس. جلد دوم صفحات ۵۴۱-۵۵۴.بلو، ژویس؛ باراک، ویسی (۱۳۸۷ب). دستور زبان کردی کرمانجی. ترجمهٔ علی بلخکانلو. تهران: ناشر مترجمرضایی باغ‌بیدی، حسن (۱۳۸۸). تاریخ زبان‌های ایرانی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامیویندفور، گرنوت ل. آربور، ان (۱۳۸۷). «ایرانی نوی غربی». ویراستار رودیگر اشمیت. راهنمای زبان‌های ایرانی. سرپرست مترجمان حسن رضایی باغ‌بیدی. تهران: ققنوس. جلد ۲، صص ۴۱۷-۴۳۳Asatrian, Garnik (2009). Prolegomena to the Study of the Kurds. Yerevan: Yerevan State University,BRILLHaig, Geoffrey & Matras, Yaron (2002). Kurdish Linguistics: a brief overview. Berlin: Sprachtypol. Uni. Forsch. (STUF) کردی کرماشانی یکی از گویش‌هایی است که در شاخۀ کردی جنوبی قرار می‌گیرد.دبیرمقدم، ۱۳۹۲: ۶۰۱/۲.

این لهجه با توجه به خصوصیات مشترکی که با لهجهٔ قصری (لهجهٔ رایج در شهر قصر شیرین) دارد در برخی از منابع با عنوان گویش کردی قصری–کرماشانی شناخته می‌شود.فرهنگ کردی کرمانشاهی (کردی به فارسی)، علی‌اشرف درویشیان، تهران: نشر سهند، ۱۳۷۵دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران، ۱۳۸۰، صص ۵۴۸–۵۴۹Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000,.Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989,Kurdish languageKurdish language - Britannica Online Encyclopedia کردی کرماشانی همچنین مشابهت بسیار بالایی را با کردی کلهری نشان می‌دهد.دبیرمقدم، ۱۳۹۲: ۶۹۲/۲.

 رده‌شناسی زبانی 
 زبان‌های هندواروپایی
 زبان‌های هندوایرانی
 زبان‌های ایرانی
 زبان‌های ایرانی غربی
 زبان‌های ایرانی شمال غربی
 زبان‌های کردی
 زبان  کردی جنوبی
 گویش قصری-کرماشانی
 لهجۀ کرماشانی

 تمایز کردی کرماشانی از کردی کلهری 
محمد دبیرمقدم در کتاب رده‌شناسی زبان‌های ایرانی دو گویش کردی کرماشانی و کردی کلهری را دارای هم‌پوشانی فراوانی دانسته‌است. دبیرمقدم که این دو گویش را بر اساس ۲۴ مؤلفۀ مربوط به ترتیب واژه‌ها بررسی کرده‌است بر این باور است که این دو گویش تنها در یک مؤلفه که به «توالی فعل و گروه حرف اضافه‌ای» مربوط است با یکدیگر تفاوت دارند.دبیرمقدم، ۱۳۹۲: ۶۹۲/۲. دبیرمقدم می‌گوید در کردی کلهری گروه حرف اضافه‌ای همیشه قبل از فعل ظاهر می‌شود. اما در کردی کرماشانی گروه حرف اضافه‌ای گاه قبل از فعل و گاه بعد از فعل ظاهر می‌شود. مثال‌هایی از این تمایز در جدول زیر مشاهده می‌شود.دبیرمقدم، ۱۳۹۲: ۶۴۹/۲-۶۵۴.

 کلهری کرماشانی معنای فارسی مه کتاوه‌گه وه مه‌ریه‌م دام.  مه کتاوه‌گه دامه مه‌ریه‌م.  من کتاب را به مریم دادم. ئه‌وانه له خانه‌قین وه کرماشان مونته‌قل بۊن.  ئه‌وانه وه خانه‌قین مونته‌قل بۊنه کرماشان.  آن‌ها از خانقین به کرمانشاه منتقل شدند.  مه وه دیوار ته‌کیه دام.  مه ته‌ک دامه قه‌ێ دیوار.  من به دیوار تکیه دادم. 

 واج‌شناسی 

نظام واجی کردی کرمانشاهی با دیگر گویش‌های کردی جنوبی همسان است.

 همخوان‌ها 
کردی کرماشانی دارای ۲٩ همخوان است که عبارت‌اند از: /ئـ/، /ب/، /پ/، /ت/، /ج/، /چ/، /خ/، /د/، /ر/، /ڕ/، /ز/، /ژ/، /س/، /ش/، /غ/، /ف/، /ڤ/، /ق/، /ک/، /گ/، /ل/، /ڵ/، /م/، /ن/، /نگ/، /و/، /ھ/، /ی/، /ێ/

 همخوان نشانۀ آواشناختی نشانۀ الفبایی (لاتین) نشانۀ الفبایی (آرامی) نماینده مثال معنای فارسی مثال     ', -  ئـ  ء، ع  ئاو   آب     B, b  ب  ب  برا   برادر     P, p  پ  پ  پرسه   مجلس ختم     T, t  ت  ت، ط  ته‌م   مه     C, c  ج  ج  جاران   قبلاً، سابقاً     Ç, ç  چ  چ  چه‌و   چشم     X, x  خ  خ  خارچگ   قارچ     D, d  د  د  داڵگ   مادر     R, r  ر  ر  ساروو   شیدا، سرمست     Ř, ř  ڕ  ڕ  ڕاو   شکار     Z, z  ز  ز، ذ، ض، ظ زنه‌ێ   زندگی     J, j  ژ  ژ  ژن   زن     S, s  س  س، ص، ث  سوومارە   ملت     Ş, ş  ش  ش  شه‌وه‌کی   صبح     X́, x́  غ  غ  غه‌ریوی   غربت     F, f  ف  ف  فره‌زان   بسیار دانا     V, v  ڤ  و  ئه‌ڤداڵ   درویش، قلندر     Q, q  ق  ق  قنچ کردن   آراستن     K, k  ک  ک  کوردستان   کردستان     G, g  گ  گ  گشت   همه، کل     L, l  ل  ل  له‌ره   لرزش اندک     Ł, ł  ڵ  ڵ  ماڵ   خانه     M, m  م  م  ماوه   مدت     N, n  ن  ن  ناسین   شناختن     Ng, ng  نگ  نگ  مانگ   ماه     W, w  و  و  واوه‌سه   مقاومت     H, h  ھ  ھ، ح  هڕشت   یورش، هجوم یک‌باره     Y, y  ی  ی  یه‌که‌وگرتن   اتحاد،‌ همبستگی     Ŷ, ŷ  ێ  ی  سه‌ێران   گردش

 واکه‌ها 
کردی کرماشانی دارای ۹ واکه است که عبارت‌اند از: /ـه/، /_ْ/، /ێ/، /ی/، /و/، /ۆ/، /وو/، /ۊ/، /ا/

 واکه نشانۀ آواشناختی نشانۀ الفبایی (لاتین) نشانۀ الفبایی (آرامی) نماینده مثال معنای فارسی مثال     E, e  ـه  -َ  مه‌ڕ   غار     I, i  -ْ  -ِ  قڕ   مرگ دسته‌جمعی     Ê, ê  ێ  -ِ  شێر   شیر جنگل     Î, î  ی  ی  شیر   شیر خوراکی     U, u  و  و  گوتگ   خانۀ کوچک     O, o  ۆ  و  گۆمه، گۆمه‌ز ,   گنبد     Û, û  وو  و  قوومیان   اتفاق افتادن     Ü, ü  ۊ  و، یو  وه‌ۊ   عروس     A, a  ا  ا، آ  زاوا   داماد

 علامت جمع  
 جمع ناشناس (نکره) 
علامت جمع اسم در کردی کرماشانی برای اسامی ناشناس /ـه‌یل/ (eyl) و /ان/ (an) است. مثال‌هایی از جمع بستن اسم ناشناس در جدول زیر مشاهده می‌شود.

 مفرد جمع ناشناس جمع ناشناس معنای فارسی داڵگ  داڵگان (Daĺig-an)  داڵگەیل (Daĺig-eyl)  مادران شار  شاران (Şar-an)  شاره‌یل (Şar-eyl)  شهرها ماڵ  ماڵان (Maĺ-an)  ماڵه‌یل (Maĺ-eyl)  خانه‌ها 

 جمع شناس (معرفه) 
در کردی کرماشانی اسم ناشناس (نکره) با پسوند /ـه‌گه/ (ege) به اسم شناس (معرفه) تبدیل می‌شود. اسم مفرد شناس نیز غالباً با پسوند /ـه‌گان/ (egan) جمع بسته می‌شود. اما اسم ناشناس جمع‌بسته‌شده نیز می‌تواند شناس شود که برای این کار از پسوند /ـه‌یله‌گه/ (eylege) استفاده می‌شود. مثال:

 مفرد شناس جمع شناس شناس کردن جمع ناشناس معنای فارسی کتاوه‌گه  کتاوه‌گان (Kitaw-egan)  کتاوه‌یله‌گه (Kitaw-eyl-ege)  کتاب‌ها داره‌گه  داره‌گان (Dar-egan)  داره‌یله‌گه (Dar-eyl-ege)  درخت‌ها پێنۊسەگە  پێنۊسه‌گان (Pênüs-egan)  پێنۊسه‌یله‌گه (Pênüs-eyl-ege)  قلم‌ها

 نمونه یک متن ادبی 
ئه‌و چێشته‌ گ چۊ زانست له دیرووک توومار کریاێه ڕا و ئه‌نیشه‌ێ ڕچه‌شکنه‌یل فه‌لسه‌فه له سه‌دان ساڵ وه‌رجه زاین بۊیه. فه‌ڵسه‌فه وه‌رجه سۆقرات، چاودێر زانسته‌یل سرشتی بۊیه و کارێگه‌و کردار، باوه‌ڕ، دین و ئاین خه‌ڵک نێاشتێیه. وه سه‌ر ئێ بێ باێه‌خی‌یه‌وه له سه‌ره‌تاێ دامه‌زریان کوومه‌ڵگایل شاری و ژیار به‌شه‌ری زۊنه، ته‌نانه‌ت وه‌رجه وه دی هاتن دینه‌یل گه‌ورا، به‌شه‌ر په‌ێ وه قۊلی و گرانی خێ (ئه‌خڵاق) و فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بیات واوه‌سه و په‌ێوه‌ندارێ بردۊد و ئاگا بۊ له ڕوڵ گران ئێ فاکتۆره له ژیان خوه‌ی. وه‌ێ جووره تۊه‌نیم بۊشیم، په‌ند پێشه‌نان وه‌رجه ده‌سه‌به‌نی ئه‌ڕا زانسته‌یل و ته‌نانه‌ت بۊن فیلسووفه‌یل، بۊه و ژیاێه. به‌شه‌ر خاوه‌ن ژیار تۊه‌نسێیه خاس و گه‌ن له یه‌که‌و بکه‌ێد و له رۊ ئه‌زموون و خاوه‌نداری له ئۆستووره و مه‌ته‌ڵه‌یل زۊنه، واته و ده‌سته‌واژه‌ێ ئه‌خڵاقی بسازێد. وه پاێه‌ێ په‌خشانه‌یل دیرووکی ئه‌ڕا یه‌کم جار ئه‌ره‌ستوو ده‌س کرده کوو کردن واته‌ێ پێشه‌نان، گ هۊچ لاپه‌ڕهێگ له لێ وه ده‌س که‌س نه‌ڕه‌سیه. ئوو هه‌رسه‌ێ فره له فیلسووفه‌یل و هه‌ڵبه‌ستوانه‌یل ئه‌و سه‌رده‌مه چۊ: ئه‌فلاتوون، ئاپۆلۆنیۆس، ئۆریپیدس و ... له ناو کاره‌یلێان چۊ به‌شێگ له ئه‌ده‌بیات، له‌ێ واته‌یله بردیانه کار، هۊچکامێان کارێگ تایبه‌ت له‌سه‌ر ئێ گه‌په نه‌کردن.بخشی از مقدمۀ کتاب «واته‌ێ پێشه‌نان» نوشتۀ اکبر رضایی نویسنده کرمانشاهی.

 یک نمونه شعر از شامی کرماشانی 
وڵم که

 نمونه یک شعر به کردی کرماشانی 
 بێستۊن 

شعر "بیستون" از مجموعه شعر «هه‌ساره‌گه‌ێ خێاڵ» سرودهٔ کرم‌رضا فتاحیان شاعر کرمانشاهی

 تفاوت لهجهٔ کردی کرماشانی با لهجهٔ اردلانی (سنندجی) 
در اینجا سعی شده به برخی تغییرات به وجود آمده و تفاوت‌های لهجهٔ کردی کرماشانی در مقابل لهجهٔ کردی اردلانی (سنندجی) اشاره شود که در جدول زیر با چند نمونه از آن‌ها آشنا می‌شویم.

 کرماشانی سنندجی فارسی هولوو هه‌شتاڵوو  هلو ئیسە  ئایسە  الان نیەزانم  نازانم  نمی دانم بچیمن  بچین  برویمبچمبچمبروم خوه‌یشک خوه‌یشک خواهر ئێوه ئێوه  شما تیوڵ ته‌وێڵ پیشانی بچوو بچۆ  بروململگردن مناڵ  مناڵ بچهمه‌لۊچگمه‌لووچه‌گگنجشک خه‌رووشک که‌ورێشک خرگوش ڕووی ڕێوی  روباه چه ئۊشێ چه ئه‌یژێت  چه می‌گویی

 ویژگی‌های اجتماعی 
ویژگی‌های مختلف اجتماعی و تاریخی در جامعۀ کردهای اهل شهر کرمانشاه از قبیل رشد بازار و مبادله، اهمیت موقعیت اجتماعی و طبقاتی، ارتباط با دیگر مناطق ایران و کردستان، قرار گرفتن در بین کلانشهرهای ایران و مسائل مشابه مجموعاً سبب به وجود آمدن لهجۀ کردی خاصی در کرمانشاه شده‌است که می‌توان آن را بازتابی از فرهنگ کرمانشاهی دانست.آهنگرنژاد، جلیل. گلستان شعر و ادب کردی جنوبی کردی کرماشانی گویشی ارتباطی و از جمله لهجه‌های باپرستیژ کردی در سطح استان کرمانشاه است. با توجه به توانش زبانی گویش‌وران، انواع مختلفی از این لهجه در سطح شهر کرمانشاه صحبت می‌شود. اشعار پرتو کرمانشاهی و برخی از آهنگ‌های کردی شهرام ناظری به این لهجه خوانده می‌شوند.

 جستارهای وابسته 
 زبان‌های کردی
 کردی جنوبی
 کلهری
 لکی
 کرمانشاه

 پانویس 

 پیوند به بیرون 
 فرهنگستان زبان کردی
 واج‌شناسی کردی جنوبی

 کتاب‌شناسی 


رده:زبان کردی
رده:زبان مردم شهر کرمانشاه
رده:گویش‌های جنوبی کردی
رده:گویش‌های زبان کردی
رده:لهجه‌های زبان کردی
رده:لهجه‌های گویش جنوبی کردی