استرآباد

اَستَرآباد نام تاریخی شهر کنونی گرگان است که هستهٔ اصلی و بافت کهن این شهر را شکل می‌دهد. این محدوده شامل بخش‌هایی از بافت تاریخی گرگان است که پیشینهٔ آن به دوران‌های مختلف پس از اسلام بازمی‌گردد و در سال ۱۳۱۰ خورشیدی با شمارهٔ ثبت ۴۱ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

شهر گرگان تا سال ۱۳۱۶ خورشیدی با نام «استرآباد» شناخته می‌شد. در منابع تاریخیِ قرون وسطی، نام «گرگان» عمدتاً به شهر باستانی گرگان در شرق این منطقه اطلاق می‌شد؛ اما در دورهٔ رضاشاه، نام گرگان به شهر استرآباد انتقال یافت و از آن پس به‌عنوان نام رسمی شهر به‌کار رفت.

استرآباد در طول تاریخ، به‌واسطهٔ موقعیت جغرافیایی خود در مرز طبرستان، مازندران و گرگان تاریخی، نقشی اداری، نظامی و اقتصادی ایفا کرده و در دوره‌های مختلف بخشی از تحولات سیاسی شمال ایران بوده است.

 وجه تسمیه 
نام «استرآباد» در منابع تاریخی با صورت‌هایی چون «استارآباد»، «ستارآباد» و «استراباد» نیز آمده است. دربارهٔ ریشهٔ این نام دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. برخی آن را به معنای چراگاه استرها و اسب‌ها دانسته‌اند، در حالی که گروهی دیگر آن را ترکیبی از «استر» (ستاره) و «آباد» تفسیر کرده‌اند. در برخی روایت‌های تاریخی نیز، نام شهر به استر، همسر خشایارشا، نسبت داده شده است.

 موقعیت جغرافیایی 
یاقوت حموی در معجم‌البلدان، استرآباد را شهری بزرگ از اعمال طبرستان و واقع در اقلیم پنجم معرفی می‌کند. مهلبی نیز در تقویم‌البلدان، استرآباد را در مرز طبرستان دانسته و فاصلهٔ آن تا آمل را ۳۹ فرسنگ ذکر کرده است.

به گفتهٔ ظهیرالدین مرعشی، سرزمین طبرستان در گذشته شامل دو ولایت گرگان و مازندران بوده و استرآباد در ناحیهٔ مرزی این دو قرار داشته است.

 تاریخ 
 پیشااسلامی 
از دورهٔ پیشااسلامی استرآباد آثار اندکی بر جای مانده است. مهم‌ترین نشانۀ این دوره، تپهٔ تاریخی «قلعهٔ خندان» در مرکز گرگان امروزی است که برخی پژوهش‌ها قدمت آن را به چند هزار سال پیش نسبت داده‌اند.

 از ورود اسلام تا پایان صفویان 
نخستین اشاره‌های مکتوب به استرآباد به سده‌های نخستین اسلامی بازمی‌گردد. در دورهٔ طاهریان، این شهر بخشی از ایالت طبرستان بود و به‌عنوان پایگاه نظامی در برابر علویان اهمیت داشت. در دورهٔ صفوی، استرآباد جایگاه اداری مهمی یافت و در عین حال، ناآرامی‌هایی ناشی از تحرک قبایل ترکمن در منطقه گزارش شده است.

 از افشاریه تا دورهٔ معاصر 
پس از سقوط اصفهان به دست افغان‌ها، استرآباد مدتی به تصرف روسیه درآمد، اما در دورهٔ نادرشاه دوباره به قلمرو ایران بازگشت. در دورهٔ قاجار و سپس پهلوی، شهر به‌تدریج گسترش یافت و با تغییر نام به گرگان، وارد مرحله‌ای جدید از تاریخ شهری خود شد.

 مذهب 
با توجه به پیشینهٔ زرتشتی و مقاومت‌های محلی، فرایند اسلامی‌شدن استرآباد تدریجی بود. در دوره‌های بعد، مذهب شیعه در این منطقه تثبیت شد. برخی منابع از وجود اسقف‌نشین مسیحی در گرگان طی سده‌های نخست میلادی یاد کرده‌اند، هرچند اطلاعات دقیقی از چگونگی افول مسیحیت نسطوری در این ناحیه در دست نیست.

 ابنیهٔ تاریخی 
منابع جغرافیایی قرون وسطی بیش از آنکه به بناهای استرآباد بپردازند، به آب‌وهوای مساعد و محصولات کشاورزی آن اشاره کرده‌اند. به نوشتهٔ مقدسی، ارگ استرآباد در قرن چهارم هجری تخریب شد. مسجد جامع استرآباد از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر است که مناره‌ای آجری با کتیبه‌هایی متعلق به قرن ششم هجری دارد. بر پایهٔ کتیبه‌های موجود، این مسجد در دورهٔ صفوی تکمیل و در عصر افشاریه مرمت شده است.

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 
 گرگان
 گرگان (شهر باستانی)
 گرگان (سرزمین)
 فهرست آثار ملی ایران

 پانویس 

 منابع 
 Encyclopaedia Iranica, Astarābād
 منوچهر ستوده، شهرهای ایران
 مسیح ذبیحی، استرآبادنامه

رده:شهرهای باستانی طبرستان
رده:تاریخ شهرها در ایران
رده:گرگان