تندیس بزرگ‌زاده اشکانی

تندیس بزرگ‌زادهٔ اشکانیhttps://iranicaonline.org/articles/shami-statue یا مردِ شَمی مهم‌ترین و نمادین‌ترین اثر باقی‌مانده از شاهنشاهی اشکانیان است. جنس این تندیس از مفرغ توخالی است. این تندیس در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود. فرضیه‌ای دیرینه وجود دارد که این مجسمه، سورنا، سردار اشکانی را به تصویر می‌کشد، اما محققان به اجماع نرسیده‌اند و این شناسایی همچنان در حد حدس و گمان است. دیدگاه دیگر او را همان فرمانروای محلی سنگ‌نگارهٔ خونگِ اژدر می‌داند. به اعتقاد آندره گدار سر و بدن این مجسمه جداگانه ساخته شده‌اند و ساخت آن‌ها نیز در دو محل جداگانه صورت گرفته‌است. اگر چه گدار می‌گوید که جنس مفرغ سر مجسمه با بدنه آن متفاوت است اما هیچ دلیلی را در این خصوص یادآور نمی‌شود.
زمانی که در سال ۱۹۳۶ میلادی، اورل اشتاین باستان‌شناس یهودی اهل مجارستان، از محوطه روستای تاریخی شمی (از توابع شهرستان ایذه) بازدید کرد، دریافت که مردی با نام آ مُهمَد پناهی زمانی که درحال کندن و صاف کردن زمین برای ساخت خانه بود، مجسمه بزرگی از جنس مفرغ را کشف کرده و از آن نگهداری کرده. آمهمد به دلیل پیدا کردن آن مجسمه سختی های زیادی کشید و مسئولین حکومتی او را به سختی بازجویی کردند. اورل اشتاین با بررسی و حفاری محلی که مجسمه در آنجا پیدا شده بود، ده‌ها شیء تاریخی و پایه‌های مجسمه مفرغی را یافت. این اکتشافات، اهمیت محوطه تاریخی شمی را آشکار کرد و باعث شد باستان‌شناسان دیگری نیز به کاوش در آن بپردازند؛ این کاوش‌ها همچنان در محوطه شمی ادامه دارد.

 اکتشاف 
تندیس مرد شمی در سال ۱۳۱۲ه‍.ش در حوالی «کله چندار» روستای شمی از شهر ایذه، هنگامی که کارگران مشغول پی کنی برای ساخت و ساز بودند با پیکرهٔ مفرغی بزرگی برخورد می‌کنند. این تندیس با شماره ۲۴۰۱ در موزه ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

 مشخصات 
تندیس مرد شمی، ۱۹۴ سانتیمتر بلندی و پهنای آن ۶۰ سانتیمتر است و از مفرغ توخالی به شیوه ریخته‌گری ساخته شده‌است.آرایش موها و پوشش آن مانند سوارکاران است. بالاپوش یقه هفتی و شلوار بر تن دارد و کمربندش با پلاک‌های فلزی آراسته شده‌است. دست راست این تندیس، به‌طور کامل و دست چپش از مچ به پایین از بین رفته‌است.

 لباس و پوشش مجسمه 
بندانگشتی|167x167پیکسل|سر مجسمه
دانشنامه ایرانیکا در ارتباط با پوشش مجسمه نجیب‌زادهٔ اشکانی در مقاله مجمسه مرد شمی می‌نویسد:

دانشنامه ایرانیکا در توضیح این پوشش خاص اشکانی در ادامه مقاله اضافه می‌کند، وجود گسترده این نوع پوشش در میان اشکانیان با آثار اشکانی یافت‌شده در سراسر منطقه تحت سلطه اشکانیان اثبات شده‌است، مثلاً نگاره‌های یافت‌شده از قلعه اشکانیان در نسا پایتخت اشکانیان که در ترکمنستان امروزی واقع شده‌است که مربوط به قرن اول پیش از میلاد استPilipko, 2000, pl. I:2 یا چندین سفال و گچ‌بری و مجسمه‌های فلزی زنان و مردان اشکانی در دژنباس قلعه خوارزم ملبس به این پوششTolstov, pl. 72, 1-2 و همچنین آثار یافت شدهٔ اشکانی شهر باستانی افراسیاب در سمرقند با این نوع پوششKidd, pp. 54-60 و آثار یافت شده سایت کوشانی کامپیر تپهAbdullaev, 1991, no. 137; Pugachenkova, 1991, nos. 89, 159, 166, 215 برات تپهPugachenkova, 1991, no. 33 دالورژین تپهAbdullaev, 1991, nos. 166, 173, 182; Pugachenkova, 1991, nos. 62, 76, 159 در جنوب ازبکستان کنونی و لباس نجیب‌زاده اشکانی دفن شده در تپه شماره چهارHeibert, pp. 217, 265 در شمال افغانستان که همگی ملبس به این پوشش خاص اشکانی هستند، و پرده‌های نگارین یافت شده در حفاری حوضه Tarim در شمال غربی چین که حاوی تصویر مردی مشابه مرد شمی در نوع پوشش لباس و آرایش موها و چهره او استMallory and Mair, p. 156, fig. 75 و این نشان از این امر دارد که این عناصر مشابه پوشاک تا کجای شرق گسترده شده‌اند.https://iranicaonline.org/articles/shami-statue

 آثار هنری مرتبط 
 در تاریخ ۱۲ مهر ۱۳۹۴ کتابی با عنوان «الیما مرد مفرغی شمی» در موزه ملی ایران رونمایی شد.
 فیلم کوتاه مستندی به نام «شمی؛ زادگاه مرد مفرغی، نیایشگاهی الیمایی» توسط خبرگزاری میراث فرهنگی ساخته شد که در آن از کشف آثار مرتبط با دوره الیمائی در محوطه کشف تندیس مرد شمی می‌پردازد.

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 
 سنگ‌نگارهٔ خونگِ اژدر
 اشکانیان
 سورنا
 اورل اشتاین
 موزه ایران باستان
 گورستان شمی

 پانویس 

 منابع 

 کهن‌دیار، مجموعه آثار ایران باستان در موزه‌های بزرگ جهان- جلد اول، بهنام محمد پناه- انتشارات سبزان - شماره شابک:۷–۳۴–۸۲۴۹–۹۶۴–۹۷۸

 پیوند به بیرون 
 فیلم مرد پارتی، مرد شمی یا سردار پارتها

رده:اشیای ایران باستان
رده:اکتشافات باستان‌شناسی در ایران
رده:باستان‌شناسی ایران
رده:تندیس‌ها در تهران
رده:تندیس‌های برنزی در ایران
رده:شاهنشاهی اشکانی
رده:هنر در ایران باستان
رده:هنرهای تجسمی
رده:هنر اشکانی