چرم‌نبشته اورامان

بنچاک (بنچاق) اَوْرامان از آثار به جای مانده به خط پارتی (پهلوی اشکانی) متشکل از سه سند معامله است.

این سه سند معامله مربوط به فروش دو تاکستان و یک زمین دیگر که بر روی پوست آهو نوشته شده، در غاری در اورامان در استان کردستان پیدا شده‏و اکنون در کتابخانهٔ بریتانیا نگاهداری می‌شود. دو سند از این سه سند، به خط و زبان یونانی است. هر دو تاریخ سلوکی دارد که یکی معادل ۸۸/۸۷ پیش از میلاد و دیگری معادل ۲۱/۲۲ پیش از میلاد است. در پشت یکی از آن‌ها چند واژه‌ای به زبان پارتی نوشته شده که خلاصهٔ متن یونانی است و احتمالاً تاریخ نگارش آن نسبت به متن یونانی جدیدتر است. سند سوم فقط به خط و زبان پارتی است و تاریخ اشکانی دارد که برابر سدهٔ یکم میلادی (احتمالاً ۵۲ یا ۵۳ م) است. خط پارتی این متن به خط سفالینه‌های نسا شباهت دارد.

نام دو نفر طرف معامله در این اسناد «پاتَسپَک، پسر تیرِن»Pātaspak, son of Tīrēn و «آویل، پسر باینین»Awīl, son of Baænīn نگاشته شده است.
نوشته‌های بنچاق توسط الیس مینز باستان‌شناس و لغت‌شناس بریتانیایی از زبان‌های باستانی ترجمه و در «ژورنال مطالعات هلنی (یونانی)» منتشر شد.

علیرضا شاپور شهبازی می‌نویسد: طومار با این جمله آغاز می‌شود «در عهد فرمانروایی شاه شاهان، ارشک، نیکوکار، دادگر، نامدار و یونان دوست، و [آنِ] ملکه، سیاکَه (Siace)، که هم همسرش است و هم خواهرش از سوی پدر، و آریازاته (Aryazate)... دختر پادشاه بزرگ تیگران که نیز همسرش است، و آزاته (Azate)، همسر [شاه] و خواهر او از سوی پدر، در سال ۲۲۵ در ماه اپلئیوس (Apellaeus)... این سند در پیش گواهان نوشته آمد.» در اینجا چنان می‌نماید که پادشاه اشکانی سه زن داشته است که دو تای آنها خواهران او بوده‌اند (این تعبیر عمومی است و از همان زمان چاپ مقاله مینز پذیرفته شده است).‏

 سند اورامان شمارهٔ ۳ 

نمای کلی
سند اورامان شمارهٔ ۳ (British Library Or. 8115) یک سند پارتی از منطقهٔ اورامان (کردستان امروز) است که به سال ۵۳ میلادی (سال ۳۰۰ پارتی) تعلق دارد. این سند یک معاملهٔ ملکی را ثبت می‌کند و فروش نیمی از تاکستان «اسمک» را نشان می‌دهد. سند نمونه‌ای از کاربرد زبان پارتی با آرامی‌نویسه‌ها (آرامی‌گرام) است و بینش مهمی از شیوه‌های حقوقی و زبانی دورهٔ اشکانی ارائه می‌دهد Minns, E. H. 1915. "Parchments of the Parthian Period from Avroman in Kurdistan," Journal of Hellenic Studies 35:22-65..

 نسخهٔ پارتی و ترجمه 

ترانسلترینگ (Minns 1915, P1. III):
 ŠNT IIIC YRH' 'rwtt MZBNW ptspr BRY tyryn
 ZY MN bwdy KRM' 'smk MH 'bykškn PLG y't
 W ZBNW 'wyl BRY bšnyn KZY 'HY KL' ZWZN XX XX XX IIIII
 MH MN bwmhwtw '(py) h (w) z hmy 'KLW QDMTH
 ŠHDYN tyrk BRY 'pyn (m..g) BRY ršnw 'rštt
 B (RY) 'bzn grybnzwy B (RY) mtrpry synk BRY m'tbwg
 [] (.) KRM' 'smkn KRM' ZBNT 'wyl MN
 ptspr (K) L' ZWZN XX XX XX IIIII

یادداشت‌ها:  
 1.4: '(py) h (w) z = '(p) [y] h [w] (z) در وضعیت فعلی  
 1.5: (m..g) = (m) [..] (g) در وضعیت فعلی  

ترجمه فارسی:
"سال ۳۰۰ (= ۵۳ میلادی)، ماه اروتت، پاتسپر پسر تیرن از منطقهٔ بود، نیمی از تاکستان اسمک که در زمین شخم‌خورده قرار دارد، فروخت. اویل پسر بشنن آن را به قیمت کل ۶۵ درهم خرید، همان قیمتی که مالک زمین درخواست کرده بود، «به عنوان برادران» (به شرایط برابر با فروشنده). آن‌ها با هم سوگند خوردند که هیچ اعتراضی نباشد، در حضور شاهدان: تیرک پسر آپن، م…گ (?) پسر رشن، ارشتت پسر ابزن (؟)، گریبنزوی (?) پسر میهرفری و سنک پسر ماتبوگ. اویل تاکستان اسمکان را از پاتسپر به قیمت کل ۶۵ درهم خرید." MacKenzie, D. N. 1987a. "Avroman," Encyclopædia Iranica 3:110-111.

 عبارت KZY 'HY: به طور موقت به عنوان «به عنوان برادران / به شرایط برابر» ترجمه شده است و ممکن است به معنی «شرکا» یا «هم‌مالکان» نیز باشد. این عبارت احتمالاً با βραδδιγογο در زبان باکتریایی مرتبط است Sims-Williams, N. 2000. Bactrian Documents, pp. 82-83, 187..
 'pyhwz hmy 'KLW: به صورت *apexwaz ham vxart* در پهلوی اشکانی ترجمه شده است: «آن‌ها با هم سوگند خوردند که هیچ اعتراضی نباشد». در برخی خوانش‌ها، *'pyhwn* «بدون ادعا» نیز مطرح است. مشابه این ساخت‌ها در متون سغدی و باکتریایی دیده می‌شود Yoshida et al., 1988; Sims-Williams, 2000..
 آرامی‌گرام‌ها: *'KLW* «سوگند خوردن» یک آرامی‌گرام است که نمایندهٔ فعل پارتی √*vxar*- است، فعلی هم‌صدا با «خوردن» Schwartz, E. 1989. Studies in Parthian Verb Systems..

 این سند یکی از قدیمی‌ترین مدارک ثبت حقوقی کامل در زبان پارتی اشکانی است Cowley, A. 1919. "The Pahlavi Document from Avroman," Journal of Royal Asiatic Society 1919:147-154..
 نشان‌دهندهٔ استفاده از آرامی‌گرام‌ها در متون اداری و حقوقی پارتی است Haruta, S. 1992. "Formation of Verbal Logograms (Aramaeograms) in Parthian," Orient 28:17-36..
 نمایشگر قوانین اجتماعی و حقوقی از جمله سوگند پیش از شاهدان و فروش «به شرایط برابر».
 مؤید استمرار شیوه‌های زبانی که از پارتی به پهلوی و سپس به گویش‌های محلی ایرانی منتقل شده است Gignoux, Ph. 1972. Glossaire des inscriptions pehlevies et parthes, London..

 جستارهای وابسته 
 اورامان
 خط پهلوی
 ژاله آموزگار
 احمد تفضلی
 خویدوده

 پانویس 

 منابع 
۱. زبان پهلوی: ادبیات و دستور آن/ژاله آموزگار، احمد تفضلی. -[ویرایش ۲]. -تهران:معین، ۱۳۷۵.

۲. AVROMAN DOCUMENTS - Encyclopaedia Iranica

رده:اکتشافات باستان‌شناسی در ایران
رده:اورامان
رده:ایران در ۱۹۰۹ (میلادی)
رده:باستان‌شناسی
رده:زبان پارتی
رده:نسخه‌های خطی سده ۱ (پیش از میلاد)
رده:نسخه‌های خطی سده ۱ (میلادی)