جمهوری پارلمانی

جمهوری پارلمانی (به انگلیسی: Parliamentary republic) شکلی از حکومت جمهوری است که در آن قوه مجریه (دولت) مشروعیت خود را از قوه مقننه (پارلمان) کسب می‌کند و در برابر آن پاسخگو است. در این نظام، تفکیک مطلقی بین قوه مجریه و مقننه وجود ندارد و دولت معمولاً از درون پارلمان برمی‌خیزد و با رأی عدم اعتماد نمایندگان سقوط می‌کند.

تفاوت بنیادین جمهوری پارلمانی با جمهوری ریاستی در تفکیک نقش‌هاست؛ در نظام پارلمانی، رئیس کشور (رئیس‌جمهور) و رئیس دولت (نخست‌وزیر) دو شخص متفاوت هستند. در این ساختار، نخست‌وزیر قدرت اجرایی واقعی را در دست دارد، در حالی که رئیس‌جمهور عمدتاً یک مقام نمادین، تشریفاتی یا دارای «اختیارات نظارتی محدود» است و دخالت مستقیم کمی در اداره امور روزمره کشور دارد.

 ساختار قدرت 
در جمهوری‌های پارلمانی، ساختار قدرت بر پایه همکاری و ادغام نسبی قوا بنا شده است. ویژگی‌های کلیدی این نظام عبارتند از:

 تفکیک رئیس کشور و رئیس دولت 
 رئیس‌جمهور (رئیس کشور): معمولاً توسط پارلمان یا مجمعی از نمایندگان انتخاب می‌شود (مانند آلمان و ایتالیا)، هرچند در برخی موارد ممکن است مستقیماً توسط مردم انتخاب شود (مانند ایرلند یا اتریش). نقش او فراتر از سیاست‌های حزبی است و وظایفی مانند توشیح قوانین، پذیرش استوارنامه سفرا و نمایندگی ملت در مجامع بین‌المللی را بر عهده دارد.
 نخست‌وزیر (رئیس دولت ) : معمولاً رهبر حزب اکثریت یا ائتلاف پیروز در پارلمان است. او کابینه را تشکیل می‌دهد و مسئولیت مستقیم اداره کشور، سیاست‌گذاری و اجرای قوانین را بر عهده دارد. 

 پاسخگویی به پارلمان 
دولت در جمهوری پارلمانی برای بقای خود نیازمند اعتماد پارلمان است. پارلمان ابزارهای قدرتمندی برای کنترل دولت دارد:
 رأی اعتماد : دولت جدید باید تأیید پارلمان را برای شروع کار بگیرد.
 رأی عدم اعتماد : پارلمان می‌تواند در هر زمان با تصویب رأی عدم اعتماد، دولت را برکنار کند.
 انحلال پارلمان: در مقابل، نخست‌وزیر (معمولاً با درخواست از رئیس‌جمهور) ممکن است بتواند پارلمان را منحل کرده و 

 تفاوت با سایر نظام‌ها 
 تفاوت با پادشاهی مشروطه 

ساختار جمهوری پارلمانی و پادشاهی مشروطه از نظر کارکرد بسیار شبیه هستند (نخست‌وزیرِ قدرتمند و رئیس کشورِ تشریفاتی). تفاوت اصلی در منشأ مشروعیت رئیس کشور است؛ در جمهوری پارلمانی، رئیس‌جمهور منتخب است (توسط مردم یا پارلمان) و دوره تصدی محدودی دارد، اما در پادشاهی مشروطه، پادشاه مقامی موروثی و معمولاً مادام‌العمر است.

 تفاوت با جمهوری ریاستی 
در جمهوری ریاستی (مانند ایالات متحده آمریکا یا برزیل):
 رئیس‌جمهور همزمان رئیس کشور و رئیس دولت است.
 رئیس‌جمهور مستقیماً توسط مردم انتخاب می‌شود و مشروعیت خود را جدا از پارلمان می‌گیرد.
 پارلمان نمی‌تواند صرفاً به دلایل سیاسی (مگر با استیضاح قضایی) دولت را برکنار کند.

 تفاوت با جمهوری نیمه‌ریاستی 
در نظام نیمه‌ریاستی (مانند فرانسه یا پرتغال):
 رئیس‌جمهور قدرت اجرایی قابل توجهی دارد و تنها تشریفاتی نیست.
 قدرت اجرایی میان رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر تقسیم می‌شود و نخست‌وزیر همچنان به پارلمان پاسخگوست.

 مزایا و معایب 
 مزایا  معایب انعطاف‌پذیری: در صورت ناکارآمدی دولت یا بحران سیاسی، پارلمان می‌تواند بدون نیاز به پایان دوره، دولت را با یک رأی عدم اعتماد تغییر دهد.  بی‌ثباتی احتمالی: در صورت عدم وجود اکثریت قاطع حزبی، ممکن است دولت‌های ائتلافی شکننده تشکیل شوند که عمر کوتاهی دارند (مانند دوره‌هایی از تاریخ ایتالیا). جلوگیری از استبداد: تقسیم قدرت بین رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر و نظارت دائم پارلمان، خطر تمرکز قدرت در دست یک نفر را کاهش می‌دهد.  ابهام در مسئولیت: گاهی اوقات در دولت‌های ائتلافی مشخص نیست که مسئولیت نهایی تصمیمات با کدام حزب است. نمایندگی تکثرگرا: دولت‌های ائتلافی باعث می‌شوند طیف وسیع‌تری از دیدگاه‌های سیاسی در کابینه حضور داشته باشند.  کندی تصمیم‌گیری: نیاز به مذاکره مداوم بین احزاب ائتلافی می‌تواند روند تصمیم‌گیری‌های فوری را کند کند.

 فهرست کشورهای دارای جمهوری پارلمانی 
بسیاری از دموکراسی‌های تثبیت‌شده جهان از این سیستم استفاده می‌کنند. در زیر فهرستی از برخی کشورها آمده است:

 اروپا 

  (آلمان)
  (ایتالیا)
  (ایرلند)
  (اتریش)
  (فنلاند)
  (یونان)
  (مجارستان)
  (ایسلند)
  (لهستان)

 آسیا 

  (هند)
  (اسرائیل)
  (سنگاپور)
  (بنگلادش)
  (عراق)
  (نپال)

 جستارهای وابسته 
 دموکراسی پارلمانی
 نظام وست‌مینستر
 پادشاهی مشروطه

 منابع 

رده:روند پارلمانی
رده:لیبرالیسم
رده:واژگان سیاسی
رده:انواع دموکراسی
رده:انواع جمهوری‌ها