ملکه جهان

ملکه‌جهان خانم ملقب به شریک‌السلطنه،  همسر محمدعلی‌شاه و ملکه ایران، مادر احمدشاه قاجار و فرزند  کامران میرزا بود. وی از مخالفان مشروطه در ایران به شمار می‌رفت.او از زنان جاه طلب و با نفوذ قاجار بود.

 ابتدای زندگی 
وی فرزند کامران میرزا و نوه ناصرالدین‌شاه بود که در سال ۱۲۹۲ هجری قمری به دنیا آمد.جورج چرچیل، فرهنگ رجال قاجار. تهران، غلامحسین میرزا صالح، ۱۳۶۹، ص ۵۸

قدرت سیاسی
مجدالاسلام کرمانی، که خود از چهره‌های فعال و ناظر وقایع آن دوره به‌شمار می‌رفت، از جمله نویسندگانی است که به نفوذ گسترده ملکه جهان بر محمدعلی‌شاه اشاره کرده است. او با وجود آنکه ملکه جهان را زنی «با عصمت» و متفاوت از دیگر زنان قاجاری معرفی می‌کند، در عین حال نقش او را در تحولات منفی آن دوره برجسته دانسته و از وی با عنوان «شریک‌السلطنه» یاد می‌کند.در خاطرات مجدالاسلام آمده است که محمدعلی‌شاه، برخلاف پادشاهان پیش از خود، تنها یک همسر دائمی داشت؛ دختری از خاندان نایب‌السلطنه کامران میرزا، عمویش. هرچند پیش از او خواهر اعتمادالسلطنه را نیز به عقد خود درآورده بود، اما پس از ازدواج با دختر نایب‌السلطنه، همسر پیشین را کنار گذاشت. به گفته مجدالاسلام، این زن نفوذ عمیقی در روح و مزاج شاه داشت و محمدعلی‌شاه تقریباً در همه امور مطیع او بود. او اگرچه از نظر اخلاقی و عفت، در میان زنان قاجار کم‌نظیر شمرده می‌شد، اما همچون بسیاری از زنان آن زمان، دلبسته شوهر خود و باورمند به سحر و جادو بود.ملکه ایران در دوران مشروطیت احساس ناکامی و محرومیت می‌کرد. بزرگ‌ترین رنج او این بود که برخلاف زنان بانفوذ دوره ناصری، امکان پیشبرد منافع خانوادگی خود را نداشت. او بارها با صراحت از مشروطه اظهار بیزاری می‌کرد و حتی نزد نزدیکان و شخص شاه گله می‌نمود که از انیس‌الدوله و امین‌اقدس و دیگر زنان محبوب ناصرالدین‌شاه بدبخت‌تر است؛ زیرا آنان دست‌کم می‌توانستند برادران و خویشان خود را به مناصب مهم برسانند، اما او قادر نبود پدرش نایب‌السلطنه و برادرش را به مقامی شایسته منصوب کند.در دوره صدارت اتابک، برای جبران این وضعیت، نایب‌السلطنه به وزارت جنگ منصوب شد؛ اما مجلس شورای ملی پس از مدتی به برکناری او رأی داد و مستوفی‌الممالک جایگزینش شد. این تصمیم ضربه‌ای دیگر بر جاه‌طلبی‌های ملکه و خاندانش وارد آورد.به‌طور کلی، ملکه هم اقتدار سیاسی همسرش را رو به افول می‌دید و هم آینده خود، پدر و برادرش را در مخاطره احساس می‌کرد. این نگرانی‌ها پس از ماجرای نارنجک‌اندازی به شاه شدت گرفت. هنگامی که عاملان این حادثه دستگیر شدند اما با فشار افکار عمومی و مداخله برخی گروه‌ها شبانه از بازداشت رهایی یافتند، ملکه بیش از پیش به این باور رسید که مخالفان در پی نابودی شاه هستند.پس از آنکه گروهی از امرا و رجال در خانه عضدالملک گرد آمدند و خواستار تبعید امیربهادر و نزدیکانش از دربار شدند، امیربهادر شاه و ملکه را متقاعد کرد که این اقدامات با هدف تضعیف دربار و نهایتاً واگذاری سلطنت به ظل‌السلطان صورت می‌گیرد. او مدعی بود مخالفان، که بسیاری‌شان را وابسته به جریان هوادار ظل‌السلطان می‌دانست، قصد دارند ابتدا او را از صحنه خارج کنند و سپس به اندرون حمله‌ور شوند.ملکه این سخنان را باور کرد. او که هم از ثروت شخصی قابل توجهی برخوردار بود و هم از حمایت مالی شاه و پدرش بهره می‌برد، از چند ماه پیش از اقدام نهایی مجلس، به اقدامات پنهانی و توسل به دعانویسان و اهل سحر روی آورد و کوشید از طریق این ابزارها، مسیر حوادث را به سود دربار تغییر دهد.پس از آنکه شاه به خواسته خود رسید و مجلس را به توپ بست، هیبت و نفوذ ملکه بیش از پیش افزایش یافت. او این پیروزی را نتیجه اقدامات پنهانی و «اعمال ساحرانه» خود و پدرش می‌دانست و از همین رو، بر شاه منت می‌گذاشت. از آن پس عملاً در جایگاه «شریک‌السلطنه» قرار گرفت؛ چنان‌که در موارد متعدد، در فرامین شاه مداخله می‌کرد و حتی برخی احکام را لغو یا بی‌اثر می‌ساخت.ملکه با امیربهادر، مشیرالسلطنه و شیخ فضل‌الله اتحاد سیاسی داشت و این افراد نیز از اراده او سرپیچی نمی‌کردند. هنگامی که شاه فرمان مشروطیت را منتشر کرد، ملکه دستور داد نسخه‌های آن را پاره کنند و متحدان خود را آشکارا به مخالفت با این تصمیم فراخواند. آنان نیز با اتکا به حمایت او، شاه را تحت فشار گذاشتند تا از مسیر اعلام‌شده بازگردد.نایب‌السلطنه که در دوران شکل‌گیری مجلس، طعم بی‌اعتباری و حملات روزنامه‌ها و انجمن‌ها را چشیده بود، هرگز حاضر نبود دوباره محدودیت‌های مشروطه را بپذیرد و همچون گذشته منزوی شود. او و دیگر نزدیکان دربار، که در دوره مشروطه جایگاه خود را متزلزل دیده بودند، اکنون که دوباره به قدرت رسیده بودند، نمی‌توانستند سقوط دوباره به حاشیه را تحمل کنند.در میان این حلقه درباریان، افرادی چون امین‌الملک، محلل‌السلطان، بنان‌السلطان، مشیرالسلطنه، امیربهادر، مفاخرالملک، ارشدالدوله و موقرالسلطنه حضور داشتند؛ کسانی که در دوره مشروطه در تنگنا بودند اما پس از تضعیف مجلس، امور مهم دربار به آنان سپرده شد. طبیعی بود که چنین اشخاصی نخواهند بار دیگر از اوج نفوذ به حضیض بی‌اعتباری بازگردند.به این ترتیب، مجموعه‌ای از تحریک‌های درونی و بیرونی، شاه را بیش از پیش در مسیر تقابل با مشروطه‌خواهان قرار داد. سرانجام این کشمکش‌ها نه‌تنها به فروپاشی اقتدار سیاسی او انجامید، بلکه اعتبار سلطنتش را نیز در معرض زوال و بی‌اعتباری قرار داد.

مخالفت با مشروطه
ملکه جهان زنی جاه‌طلب، بلندپرواز و شیفته شکوه و عظمت گذشته دربار قاجار بود. او با توجه به محدودیت‌هایی که اصول و قوانین حکومت مشروطه برای دربار و شخص پادشاه ایجاد کرده بود، از همان آغاز سلطنت محمدعلی‌شاه، همسرش را به مخالفت با مشروطیت و پرهیز از پذیرش آن ترغیب می‌کرد.در روایت‌های تاریخی مربوط به دوران کوتاه و پرآشوب سلطنت محمدعلی‌شاه، معمولاً تمام تقصیرها متوجه شخص شاه و مشاوران روسی او دانسته شده است؛ اما واقعیت آن است که ملکه جهان  که می‌توان او را عقل پنهان و هدایتگر تصمیم‌های شاه دانست  نقش پررنگی در رویارویی او با مشروطه‌خواهان داشت. او نه‌تنها محمدعلی‌شاه را به مقابله با مجلس و طرفداران مشروطه تشویق می‌کرد، بلکه در این مسیر از حمایت پدرش، کامران میرزا نایب‌السلطنه، نیز برخوردار بود.

 زندگی شخصی 
چپ|بندانگشتی|332x332پیکسل|ملکه جهان به همراه سه تن از فرزندانش
او در ۲ شعبان ۱۳۱۰ به عقد محمدعلی میرزا فرزند مظفرالدین میرزا ولیعهد درآمد.ایرج افشار، روزنامه خاطرات محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۵، ص ۸۵۳. شرطی که برای این ازدواج وجود داشت، طلاق محمدعلی از همسر صیغه‌ایش بود که پذیرفته شد.اوژن اوبن، ایران امروز ۱۹۰۷–۱۹۰۶، ترجمه: علی‌اصغر سعیدی، تهران، زوار، ۱۳۶۲، ص ۶۲.

حاصل ازدواج وی با محمدعلی میرزا اعتضادالسلطنه (محمدعلی شاه آینده) پنج فرزند بود که به ترتیب عبارت بودند از احمد میرزا، محمدحسن میرزا، محمود میرزا، عبدالمجید میرزا و فاطمه خانم. احمد میرزا در سن ۳۳ سالگی و محمد حسن میرزا در ۴۲ سالگی درگذشتند.

 مخالفت با تغییر سلطنت 
بندانگشتی|ملکه جهان در کنار شوهرش محمدعلی‌شاه
مقاومت جدی در برابر تغییر نظام سلطنتی در خانواده قاجار، نه از سوی احمدشاه بلکه از سوی مادرش ملکه جهان صورت گرفت. او به تنهایی تصمیم به مبارزه با رضاخان گرفت. او به این منظور از پاریس به عتبات عالیات سفر کرد تا حکم و فتوای مفسد و خارج از دین بودن نخست‌وزیر را به هر قیمتی برای بازگشت سلسله قاجار از مراجع عراق بگیرد ولی هنگامی به عراق رسید که رضاشاه در مورخه ۲۴ آذر ۱۳۰۴ در مجلس مؤسسان سوگند پادشاهی را ادا کرده بود و شاهنشاه ایران شده بود.

 زندگی در تبعید 
ملکه جهان پس از مرگ پسرش احمدشاه سال‌ها در فرانسه به همراه خاندانش زندگی کرد.او به جز فرزندان ذکرشده فرزندی ناخوانده به نام خانم، فرزند خواهر شوهرش (خواهر محمدعلی‌شاه و یکی از دختران مظفرالدین‌شاه) داشت که پس از قضیه او و پدرش توسط خواهرشوهرش در سفارت روسیه به هنگام فرار محمدعلی‌شاه به او سپرده شد و چندی بعد به‌عنوان فرزند خوانده محمدعلی‌شاه و ملکه جهان همراه با آنان در تبعید زندگی کرد. کتابی تحت عنوان خانوم نوشته مسعود بهنود راجع به سرگذشت خانم به رشته تحریر درآمده است.

 مرگ 
ملکه جهان خانم، هفده سال پس از مرگ پسرش احمدشاه در آبان ۱۳۲۶ در سن کلو، فرانسه درگذشت و در کنار فرزند و همسر و دیگر اعضای خاندان قاجار در کربلا دفن شد. کتاب برهان‌الایمان که مجموعه‌ای از ادعیه و اذکار است تألیف اوست.

 جستارهای وابسته 

 منابع 


 پیوند به بیرون 

رده:اهالی تهران
رده:درگذشتگان ۱۳۲۶
رده:درگذشتگان ۱۹۴۷ (میلادی)
رده:زادگان ۱۲۵۱
رده:زادگان ۱۸۷۵ (میلادی)
رده:شاهزادگان قاجار
رده:قاجاریان
رده:ملکه‌های همسر ایران