میرزا حسین خلیلی تهرانی

میرزا حسین خلیلی تهرانی (محمد حسین نجل میرزا خلیل) فرزند میرزا خلیل رازی تهرانیگلشن ابرار، ج5، ص252. مجتهد و مرجع تقلید شیعه و از رهبران روحانی مشروطه بود که تمام عمرش را در عراق گذراند.

 تولد و تبار 
میرزا حسین خلیلی تهرانی بنا بر نوشته آقابزرگ تهرانی در سال ۱۲۳۰ .ق  در شهر نجف زاده شد. او به جز چند سفر کوتاه به ایران، بقیه  عمرش را در عراق گذراند. تبار خاندان خلیلی به شیخ صدوق(درگذشته ۳۸۱ق) بازمی گردد و ملا علی خلیلی برادر میرزا حسین خلیلی این را در کتاب رجالش باز گفته است.اسوه های دانش و دیانت، محمدعلی نجفی، ص۵۹.

 پدر 
پدر میرزا حسین خلیلی به نام میرزا خلیل طبیبشرح زندگانی من، عبداللَّه مستوفی، ج 1، ص 530-531 رازی تهرانی از اطبا و زهاد زمان خویش بود که در سال ۱۱۸۰ ق متولد و در صد سالگی در سال ۱۲۸۰ق درگذشت. خاندان وی را به علت انتساب به او خلیلی می‌گویند.

 اساتید 
وی از شاگردان محمدتقی گلپایگانی    شیخ انصاری  و ملا علی خلیلی تهرانی (برادرش)،  صاحب جواهر  بود.

 مرجعیت 
پس از درگذشت میرزای شیرازی رهبر نهضت تنباکو که در سال ۱۳۱۲ .ق در سامرا درگذشت، میرزا حسین خلیلی که ساکن نجف بود در ۸۲ سالگی، زعامت شیعه را عهده‌دار گردید.مجله یاد، شماره ۱۴۴/۲۶. و در زمره مراجع تقلید قرار گرفت.
شاگردان
میرزا حسین خلیلی شاگردان بسیاری داشت. همچون میرزای نائینی، شیخ آقابزرگ تهرانی،محمدعصارلواسانی سید علی قاضی و...

 مراجع ثلاث 

مراجع ثلاث  یا آیات ثلاث  یا ارکان ثلاثه   عنوانی است که در جنبش مشروطه ایران به محمد کاظم خراسانی، میرزا حسین خلیلی تهرانی و عبدالله مازندرانی داده شد. این سه مرجع تقلید از حامیان و رهبران نهضت مشروطه در ایران به حساب می‌آیند.عبدالرحیم اباذری، تبارنامه حوزه و روحانیت از صدر اسلام تا پهلوی اول، قسمت سی و نهم، روزنامه جمهوری اسلامی،۱۲ /۱۰/۱۳۸۹

 اقدامات 
وی به همراه آخوند خراسانی و سید حسین میرپور طهرانی در ماجرای عزل (استعفای) اتابک اعظم (عین الدوله) نقش مؤثری داشته‌اند.محمود حکیمی تاریخ معاصر ایران در دوره قاجار ۱۳۸۸  ص ۴۴۶
در ماجرای ستم‌های مستشاران بلژیکی که موجب خدشه‌دار شدن استقلال اقتصادی و فرهنگی شده بود، وی به همراه آخوند خراسانی و ملا عبداللّه مازندرانی در ۸ ربیع ۱۳۲۳ نامه‌ای به سید عبدالله بهبهانی  در تهران نوشتند و از وی و مردم ایران خواستند تا موسیو نوژ (ژوزف نوز) بلژیکی را از کشور بیرون کنند و خلافکاری‌های دولت‌مردان را به اطلاع شاه و مسئولین برسانند.آفتاب نیمه شب، محمدرضا سماک، ص ۵۹ و ۶۰.

 در مشروطه اول 
در هجرت صغری (شاه عبدالعظیم) و هجرت کبری ـ قم ـ علمای عتبات با تلگراف از وضعیت اطلاع حاصل نموده و اظهار پشتیبانی می‌کنند. نهایتاً علما در سال ۱۳۲۴ موفق به کسب فرمان مشروطه و ایجاد حکومت مشروطیت می‌شوند.
از علمای نجف اشرف دربارهٔ حکم شرعی مشروطه استفتا می‌شود. عده‌ای موافقت می‌کنند و دسته‌ای مخالفت نمی‌کنند، یعنی بی طرف می‌مانند. میرزا حسین خلیلی تهرانی، اولین شخصی از مراجع بود که مشروطه را امضا کرد و پس از آن آخوند خراسانی، و ملا عبداللّه مازندرانی از امضا کنندگان بودند که این سه نفر  به مراجع ثلاث حامی مشروطه شهره می‌باشند.
مراجع ثلاث پس از صدور فرمان مشروطیت و افتتاح مجلس شورای ملی، طی نامه‌ای افتتاح مجلس را تبریک گفتند.در مشروطه چه گذشت؟ جلد سوم ۵۴۶ موسسه فرهنگی هنری قدر ولایت ۱۳۹۰

 شکستن استبداد صغیر 
پس از آن که محمدعلی‌شاه مجلس را به توپ می‌بندد (۲۳ جمادی الاول ۱۳۲۶ هـ)، مراجع نجف اعلامیه‌ای را مبنی بر عدم مشروعیت سلطنت محمد علی شاه صادر می‌کنند:
ستارخان با شنیدن حکم علمای نجف کمر همت به اجرای آن بست و در این راه از یاری دوست خود باقر خان نیز بهره برد.موسی نجفی، موسی حقانی، تاریخ تحولات سیاسی ایران، ۱۳۸۸ ص ۲۶۱ و ۲۶۲

 درگذشت 
میرزا حسین خلیلی تهرانی در ابتدای استبداد صغیر در سحرگاه جمعه دهم شوّال سال ۱۳۲۶ قمری در نجف درگذشت.در مشروطه چه گذشت؟ جلد سوم ۵۵۱ موسسه فرهنگی هنری قدر ولایت ۱۳۹۰

بازماندگان
از بازماندگان میرزا حسین خلیلی می‌توان به عباس خلیلی، سیمین بهبهانی، دکتر مهیار خلیلی، دکتر کامیار خلیلی و نیز پروفسور احمد خلیلی(فرزند محمود خلیلی)استاد دانشگاه سوربن فرانسه یاد کرد.

 جستارهای وابسته 
 محمدکاظم خراسانی
 شیخ عبدالله مازندرانی
 سید حسین میرپور طهرانی
 ملا علی خلیلی تهرانی
 سید محمد طباطبایی
 شیخ الشریعه اصفهانی
 سید عبدالله بهبهانی
 سید جمال‌الدین افجه‌ای (داماد میرزا حسین خلیلی تهرانی)
 رهبران مشروطه
 آیات ثلاث

 منابع 

 برای مطالعه بیشتر 

 سیره صالحان، ابوالفضل شکوری، قم، انتشارات شکوری، ذیل شرح حال خلیلی.

رده:روحانیان شیعه سده ۱۴ (قمری)
رده:فقیهان هوادار مشروطیت
رده:عالمان شیعه
رده:اهالی ری
رده:اهالی تهران
رده:زادگان ۱۲۳۰ (قمری)
رده:درگذشتگان ۱۳۲۶ (قمری)
رده:روحانیان شیعه اهل ایران
رده:خاندان خلیلی تهرانی
رده:افراد انقلاب مشروطه
رده:سیاستمداران اهل ایران در دوره قاجار
رده:عالمان مسلمان
رده:مراجع تقلید در دوره قاجار
رده:رهبران مذهبی اهل ایران
رده:فقیهان اهل ایران
رده:فقیهان شیعه دوازده‌امامی
رده:مراجع تقلید درگذشته
رده:رهبران انقلاب مشروطیت
رده:زادگان ۱۸۱۵ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۱۹۰۸ (میلادی)
رده:انقلاب‌های سده ۲۰ (میلادی)
رده:ضدسلطنت‌طلبان
رده:جنبش‌های دموکراسی ایران
رده:انقلابیون اهل ایران