ابن راوندی

ابوالحسین احمد بن یحیی بن محمد بن اسحاق راوندی،دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۳، صفحهٔ ۵۳۱، واژهٔ ابن راوندی.ویکی فقه، ابن راوندیلغت‌نامه دهخدا، واژهٔ ابن راوندی(۸۲۷–۹۱۱ م)، محقق و متکلّم ایرانی معتزله و از اعضای بیت‌الحکمه بود. او در اوایل عمر خود از علمای معتزله بود امّا سپس عقیده‌ی معتزله را رد کرد. پس از آن، عالم شیعه شد؛ در مورد اینکه آیا او تا زمان مرگش شیعه ماند یا نه، بحث‌هایی وجود دارد، اگرچه اکثر منابع، ردّ نهایی او از تمام ادیان و ملحد شدن را تأیید می‌کنند. هیچ‌یک از آثار او باقی نمانده‌است و نظرات او از طریق منتقدانش و کتاب‌های باقی‌مانده‌ای که به او پاسخ داده‌اند، حفظ شده‌است.Ibn al-Rawandi, by Mehmet Karabela, in The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam, edited by Ibrahim Kalin, vol. 1, New York: Oxford University Press, 2014.

 زندگی 
به قولی در خراسان بزرگ، شمال غرب افغانستان امروزی به دنیا آمد.Medieval Islamic Civilization By Josef W. Meri, Jere L. Bacharach یافعی در کتابش، «مرآة الجنان» می‌گوید: «چهل سال عمر کرد و نسبتش می‌رسد به «راوند»، روستایی از روستاهای قارسان در اطراف اصفهان».کتابِ «در باب تاریخ الحاد در اسلام»، به قلمِ «عبدالرحمن بدوی»، ترجمه‌ی «معین کاظمی‌فر»، انتشارات «نگاه معاصر»، چاپِ ۱۴۰۲، پی‌نوشت‌های فصل ابن راوندی، پی‌نوشت ۳۰۷اُم، صفحه‌ی ۱۸۵ برخی گفته‌اند در بصره، در زمان خلیفه مأمون به دنیا آمد.Min Tareekh Al-Ilhad Fi Al-Islam, From the History of Atheism in Islam by Abd-El Rahman Badawi pages: 87–206, Second edition 1991, Sinaa Lil Nasher Egypt (Arabic) پدرش، یحیی، یک دانشمند یهودی ایرانی بود که به اسلام گروید و مسلمانان را در ردّ تلمود، آموزش می‌داد.Routledge Encyclopedia of Philosophy: Genealogy to Iqbal Page 636

او به معتزله‌ی بغداد پیوست و در میان آنان، شهرت یافت. با این حال، او در نهایت از هم‌نوعان معتزلی خود، بیگانه شد و با مسلمانان شیعهو سپس با غیر مسلمانان (مانویان، یهودیان و شاید هم مسیحیان)، ائتلاف نزدیک برقرار کرد. الراوندی، سپس از پیروان زندیق مانوی ابوعیسی وراق شد و سرانجام، دین را به‌طور کلّی، ردّ کرد و چندین کتاب نوشت که همه‌ی ادیان، به‌ویژه اسلام را مورد انتقاد قرار داد.

 عقاید 
کتاب زمرد، نبوّت را نقد می‌کند و اسلام را ردّ می‌کند. او در میان استدلال‌های خود، عقاید جزمی را مخالف عقل می‌داند، معجزات را ساختگی می‌داند، پیامبران فقط جادوگر هستند و بهشتی که قرآن توصیف می‌کند، مطلوب نیست.

ابن راوندی باور داشت:کتابِ «در باب تاریخ الحاد در اسلام»، به قلمِ «عبدالرحمن بدوی»، ترجمه‌ی «معین کاظمی‌فر»، انتشارات «نگاه معاصر»، چاپِ ۱۴۰۲، صفحاتِ ۱۲۴–۱۰۸
 خدای حکیم وجود دارد و عقل، والاترین نعمت اوست که به بشر ارزانی داشته؛ خود پیامبر اسلام هم بر برتری عقل گواهی داده‌است. پس اصل نبوّت باید با عقل سنجیده شود:
 رابطه‌ی عقل و آموزه‌های پیامبران دو حالت دارد: عقل، آن‌ها را یا تأیید می‌کند یا تأیید نمی‌کند؛ اگر تأیید کند، پس خودِ عقل کافی است و نیازی به پیغمبران نیست؛ اگر تأیید نکند، حکم عقل در اولویت است و آموزه‌های پیغمبران باطل‌اند.
 بسیاری از مناسک اسلامی، مانند حج، بیهوده‌اند و سود و زیانی ندارد و این در تضاد با حکیم‌بودنِ خداوند است.
 روایاتِ مربوط به معجزاتِ پیامبران، به خاطر کمبود راویان و احتمال دروغ‌گوییِ حداقل یکی از راویانِ جریانِ تواتر، قابل اطمینان نیستند. خودِ پیامبر اسلام هم در مباهله با مسیحیان، رستاخیز عیسی را به خاطر کمبود راویان، ردّ کرد. (راوندی با لحن تهکّم‌آمیز و طعنه‌آلودی، معجزه‌ی حضور فرشتگان را در جنگ بدر نقد می‌کند و می‌پرسد این فرشتگان در جنگ احد کجا بودند که پیامبر در آن متحمّلِ آسیب‌های فراوان شد؟)
 فصاحت و بلاغتِ ادبی قرآن، تنها برای عرب‌زبانان که به زبان عربی مسلّط‌اند، می‌تواند معجزه باشد و همچنین نوشته‌های بلیغ‌تر و فصیح‌تر از قرآن هم در ادبیات عرب وجود دارد.
 [برخلاف عقیده‌ی مرسومِ مؤمنان،] پیامبران، منشأ علم و زبان و موسیقی نیستند. مردم، خودشان، پیش از پیامبران، متوجّهِ نجوم و حرکات اجرام آسمانی شدند؛ خودشان، متوجّه شدند که می‌توان از آلات موسیقی، صدا تولید کرد و زبان نیز از طریق والدین به کودکان آموخته می‌شود. اگر پیامبران برای نخستین بار، زبان را به بشر عطا کرده باشند، اصلاً چگونه با آن بشرِ بی‌زبان، ارتباط برقرار کرده‌اند و زبان را به ایشان یاد داده‌اند؟
 پیامبران، مانند جادوگران از طلسم‌ها و خاصیت‌هایِ جادویی برخی از سنگ‌ها آگاه بوده‌اند و از طریقِ آن‌ها، مردم را به‌سوی خودشان جلب می‌کرده‌اند.

 راوندی و خداناباوری 
ملاقات او با ابوعیسی وراق باعث خروج او از تشیع و اسلام گردید و از آن پس، به یکی از مهم‌ترین ندانم‌گرایان و زندیقان تاریخ ایران و اسلام تبدیل شد.

گفته‌اند که وی کتاب‌هایی بر ضدّ اسلام، پیامبر اسلام، قرآن و تعلیمات اسلامی نوشته‌است. تعداد تألیفات وی را ۱۱۴ دانسته‌اند. ابن خلکان در کتاب «وفیات‌الاعیان»، او را عالم مشهور و یکی از فضلای عصر خویش خوانده‌است ولی به الحاد و کفر وی اشاره‌ای نکرده‌است. او سال درگذشت ابن راوندی را ۲۴۵، و به روایتی، ۲۵۰ قمری دانسته‌است امّا دیگران وفات او را ۲۹۸ قمری گفته‌اند.

ابن جوزی راوندی را از بزرگان ملاحده و یکی از سه تن زندیق بزرگی می‌داند که در میان علمای اسلام، ظاهر شده‌است. به نوشته‌ی ابوالحسین خیاط، راوندی در کتاب «الزمرد»، فصلی به عنوان «ردّ بر محمدیّه»، اختصاص داده‌است. به نوشته‌ی عباس اقبال آشتیانی در کتاب «خاندان نوبختی»، راوندی، رسالت پیغمبران و معجزات منسوب به ابراهیم و عیسی و موسی و محمد را انکار می‌کند. به نوشته‌ی تاریخ ایران پس از اسلام، اگرچه نشر افکار و عقاید مادّی و الحادی تا حدودی رواج داشته، با این همه باید گفت در نشر الحاد و زندقه هیچ‌کس به اندازی راوندی تند نرفته‌است؛ ابن راوندی در مورد مرگ، نظریه‌ی اپیکور را عنوان می‌کند و معتقد است که: «تا من هستم، مرگ نیست و هنگامی که مرگ آمد، من نیستم».

ابن ندیم در «الفهرست»، به نقل از گروهی نوشته‌است که ابن راوندی در پایان عمر توبه کرده و از گذشته‌ی خود، اظهار ندامت نمود.

 نوشتارهای ابن راوندی 
به نوشته‌ی تاریخ ایران بعد از اسلام، راوندی، دارای ۱۱۴ جلد رساله و کتاب بود. کتاب «الانتصار» از خیاط معتزلی، در ردّ و تکذیب مباحث ابن راوندی، در بطن کتاب الزمرد نوشته شده و به لطف خیاط، اطلاع از قسمت‌های زیادی از کتاب زمرد برای ما مقدور گشته‌است.
 کتاب التاج
 کتاب التعدیل و التجویر
 کتاب الزمرددر وجه تسمیه‌ی این اثر آورده‌اند که طبق عقاید مردم آن زمان، سنگ زمرد، خاصیت کورکردنِ چشم افعی و مارها را داشته است و منظور ابن راوندی از این نام‌گذاری این بوده است که مطالب کتابش، براهینِ مؤمنین را کور خواهد کرد. منبع: کتابِ «در باب تاریخ الحاد در اسلام»، به قلمِ «عبدالرحمن بدوی»، ترجمه‌ی «معین کاظمی‌فر»، انتشارات «نگاه معاصر»، چاپِ ۱۴۰۲، صفحه‌ی ۱۱۵، به نقل از ابن جوزی
 کتاب الفرند
 کتاب الدامق
 کتاب اجتهاد الرای
 کتاب الزینه
 الزمرد
 نعمة‌الحکمة یا عبث‌الحکمة
 الفرند
 الذامخ

 جستارهای وابسته 
 خداناباوری
 دین‌ناباور
 فهرست مسلمانان سابق
 فهرست منتقدان اسلام
 فهرست کتاب‌های ایرانیان در نقد اسلام
 بیت الحکمه

 منابع 

 دائرةالمعارف فارسی، به سرپرستی غلامحسین مصاحب
 زبان و ادب فارسی در قلمرو عثمانی، محمدامین ریاحی، تهران ۱۳۶۹
 الفهرست، ابن ندیم، تحقیق: رضا تجدّد

رده:افراد ایرانی یهودی‌تبار
رده:اندیشه آزاد
رده:اهالی کاشان
رده:بی‌خدایان اهل ایران
رده:تاریخ‌نگاران اهل ایران
رده:تبدیل از اسلام به ندانم‌گرایی یا خداناباوری
رده:درگذشتگان ۹۱۱ (میلادی)
رده:زادگان ۲۱۰ (قمری)
رده:زادگان ۸۲۷ (میلادی)
رده:فیلسوفان اهل ایران
رده:ماده‌باوران
رده:مسلمانان پیشین اهل ایران
رده:مسلمانان سابق
رده:مسلمانان شیعه پیشین اهل ایران
رده:منتقدان اسلام
رده:ندانم‌گرایان اهل ایران
رده:ندانم‌گرایان
رده:نویسندگان اهل ایران
رده:نویسندگان مرد اهل ایران