ابن ادریس حلی

محمد بن احمد بن ادریس بن حسین بن قاسم بن عیسی حلی عجلینسبت ابن ادریس به عجل بن لجیم حی بن بکر بن وائل بن ربیعه می‌رسد. (مجالس المؤمنین، ج ۱، ص ۵۶۹). فقیه و محدث شیعی ملقب به فخرالدین و کنیه ابوعبدالله و مشهور به ابن ادریس حلی در سال ۵۴۳ در حله به دنیا آمد. نسبش از طرف مادر، به سه واسطه به شیخ طوسی می‌رسد. مادرش، دختر شیخ طوسی است.معارف و معاریف، مصطفی حسینی دشتی، ج ۱. وی به دلیل استفاده فراوان از دلایل عقلی در استنباط احکام مذهبی و فتاوای شاذ و خلاف مشهور فراوان خود مشهور است.
او بسیار بسیار فقیه متبحری بوده و تشرفات عدیده ای داشته

 منزلت فقهی 
شجاعت علمی ابن ادریس در شکستن سنت تقلید از آرای شیخ طوسی، تحرک بخشیدن به فقه امامیه و خارج کردن آن از رکود و جمود و تشویق ابتکار و اندیشه آزاد، بیان‌گر ارزش اوست. تا یکصد سال پس از درگذشت شیخ طوسی، همه دانشمندان شیعه امامیه از فتاوای او پیروی کرده و چه بسا اظهار نظر در قبال فتاوای او را اهانت بدو تلقی می‌کردند. در چنین وضعی، ابن‌ادریس پا را از دایره تقلید بیرون نهاد و به احیای اجتهاد و اظهار نظر آزاد پرداخت. کتاب السرائر او که یکی از مهم‌ترین منابع فقهی شیعه است، بهترین نمودار این پدیده است.تاریخ فقه و فقهاء، ابوالقاسم گرجی، ص ۱۱۳–۲۲۲. وی گاه در نقد آرای شیخ طوسی بسیار سرسختی به خرج داد و شیخ را به صورت مستقیم و غیرمستقیم به تبعیت و پیروی از شافعی متهم کرد و گاه لحنش بسیار تند می‌شد، اما به هر حال احترام به شیخ را فرو نمی‌نهاد و با عبارتی چون «الشیخ السعید الصدوق …» از او یاد می‌کرد.دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج ۲، ص ۷۱۹.

 استادان 
 ابوالمکارم حمزة بن علی بن زهره حسینیمعروف به سید ابوالمکارم ابن زهره. از فقیهان و متکلمان مشهور قرن ششم است که نسبش با ۸ واسطه به جعفر بن محمد (ع) می‌رسد. او یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان شهر تاریخی و شیعه نشین حلب است. (مفاخر اسلام، علی دوانی، ج ۳، ص ۴۱۸؛ سیمای حله، ص۲۶).
 محمد بن علی بن شهر آشوب مازندرانیاز بزرگ‌ترین دانشمندان شیعه در نیمه دوم سده ششم هجری است. معروف‌ترین اثر او «مناقب آل ابی طالب» می‌باشد. آرامگاه وی در شهر حلب زیارتگاه مردم است. (تاریخ فقه و فقهاء، ابوالقاسم گرجی).
 عبدالله بن جعفر دوریستیاز شاگردان شیخ مفید، سید مرتضی و سید رضی است و از آن‌ها نقل روایت می‌کند. ابن ادریس و شاذان بن جبرئیل از وی نقل روایت می‌کنند. کفایه در عبادات، یوم لیله و کتاب اعتقادات از آثار اوست. (الکنی و الالقاب، ج ۲، ص ۲۳۳).
 شیخ ابوعلی طوسیفرزند شیخ طوسی و از فقیهان قرن پنجم و ششم هجری است. وی علاوه بر فقه، در علم رجال و شناخت اخبار و راویان حدیث نیز مهارت داشت. شرح النهایة، الامالی، المرشد الی سبیل المتعبد از آثار او است. (علمای بزرگ شیعه از کلینی تا خمینی، ص ۳۰).
 عمادالدین محمد بن القاسم طبریاز شیخ ابوعلی بن شیخ الطائفه و قطب رواندی روایت می‌کند. بشارة المصطفی لشیعة المرتضی اثر او است. (الکنی و الالقاب، ج ۲، ص ۴۴۲).
 حسین بن هبةالله بن رطبه سوراویاز ابن ادریس روایت می‌کند. (فوائدالرضویه، ص ۱۲۵؛ طبقات اعلام الشیعه، ج ۲، ص۱۲۵).
 شیخ عربی بن مسافر عبادی حلیالامال الآمل، ج ۲، ص ۱۶۹؛ فوائد الرضویه، ص ۲۶۲.
 الیاس بن ابراهیم حائریاز شیخ ابوعلی طوسی نقل روایت می‌کند. (فوائد الرضویة، ص ۵۴.)
 راشد بن ابراهیم بحرانی
 سید عزالدین شرف‌شاه بن محمد افطسی
 ابوالحسن علی بن ابراهیم علوی
 سید نظام الشرف ابن عریضی

 شاگردان 
 نجیب‌الدین محمد ابن نما حلیاز فرزانگان و دانشوران نامی شهر حله است. او مدرسه‌ای کنار مقام منسوب به صاحب الزمان (عج) در حله تأسیس کرد. وی در محله جباویین حله مدفون گردید. سیمای حله، ص ۹۹.
ابن نما در ۸۰ سالگی بدرود حیات گفت. کتاب «مثیر الاحزان» و «شرح الثار فی احوال المختار» راجع به انتقام از کشندگان حسین بن علی (ع) از تألیفات اوست. (مفاخر اسلام، ج ۴، ص ۵۵؛ فوائد الرضویه، ص ۸۱).
 سید فخار موسویاز فقیهان شهر تاریخی حله است. او وارث اندوخته‌های علمی ابن ادریس است. کتاب معروف او، «الحجة الذاهب الی تکفیر ابی طالب» دربارهٔ ایمان ابی‌طالب، پدر علی بن ابی‌طالب (ع) است. (سیمای حله، ص ۷۹؛ مفاخر اسلام، ج ۴، ص ۴۰).
 محی‌الدین محمد بن عبدالله بن علی بن زهره
 علی بن یحیی خیاط
 احمد ابن مسعود اسدی
 علی بن ابراهیم علوی عریضی
 شیخ جعفر بن نما
 حسن بن یحیی بن سعید حلیادوار اجتهاد، ص ۲۸۵؛ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج ۲، ص ۷۱۹؛ تاریخ فقه و فقهاء، ص۲۲۲.
وی پدر محقق ابوالقاسم جعفر است و پسر عموی محقق حلی و نوه دختری ابن ادریس حلی می‌باشد و محقق حلی از او روایت می‌کند. (فوائد الرضویة، ص ۱۲۵).
وی از پرهیزکارترین و زاهدترین علمای زمان خود بود. او از مشایخ روایتی علامه حلی است و از محقق حلی، سید محی‌الدین محمد بن عبدالله بن زهره و نجیب‌الدین محمد بن نما روایت می‌کند. (طبقات مفسران شیعه، ج ۲، ص ۲۳۴).

 آثار 
 چاپی 
 السرائر الحاوی لتحریر الفتاویاین کتاب مهم‌ترین کتاب ابن ادریس است که ارزش و اعتبار آن پس از قرن‌ها، هنوز به قوت خود باقی است سرائر افزون برارزش فقهی آن، ارزش حدیثی قابل توجهی دارد؛ زیرا آخرین باب آن (باب‌النوادر) شامل گزیده‌ای از کتاب‌های مَشیخه و رُوات است. (دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج ۲، ص ۷۲۰).
یکی از عواملی که باعث شد ابن ادریس این کتاب را به رشته تحریر درآورد، شکستن جو تقلیدی بود که از زمان شیخ طوسی به وجود آمده بود. عظمت علمی شیخ طوسی سبب شد حوزه علمیه شیعه یک قرن به تقلید از آرای شیخ طوسی بپردازد. در چنین شرایطی، ابن ادریس به نقد فتواهای شیخ طوسی پرداخت و به نوآوری در فقه همت گماشت.
 مختصر التبیان من تفسیر القرآن و النکت المستخرجة من کتاب التبیاناین کتاب را در سال ۵۸۲ ه‍.ق نوشته و نسخه‌های زیادی از آن موجود است. این کتاب در سال ۱۴۰۹ ه‍.ق از سوی کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، در دو جلد چاپ و منتشر شد و شامل تفسیر قرآن از سوره بقره تا سوره زلزال است. (طبقات مفسران شیعه، عقیقی بخشایشی، ج ۲، ص ۱۸۵).
 التعلیقات علی التبیاناین کتاب حاشیه بر «تبیان» شیخ طوسی است.

 خطی 
 رساله‌ای در معنی ناصب
 مناسک
 رساله‌ای در تکلیف
 رساله‌ای در مضایقه و مواسعه در فقه
 اجوبة المسائلالامل الآمل، ج ۲، ص ۲۴۴.

 شیوه طرح مباحث فقهی 
 وی در کتاب سرائر، ضمن مطرح کردن مباحث فقهی، نظر اجتهادی خود و دیگران را مطرح و به نظرات مجتهدان دیگر مذاهب اسلامی نیز اشاره می‌کند و مورد بررسی قرار می‌دهد.
 مسئله‌ای را که مطرح می‌کند، ابعاد مختلف آن را به گونه‌ای کامل مورد بررسی قرار می‌دهد و برای اثبات نظریه خود، به ادله اجتهادی مانند کتاب، سنت متواتر، اجماع و ادله فقاهتی مانند اصول عملیه و قاعده احتیاط، تمسک می‌کند.
 سعی می‌کند مسائل را مختصر و به‌طور دسته‌بندی و گویا مطرح کند.
 روشش در تنظیم برخی عناوین فقه اجتهادی همانند روش عالمان ما قبل خود بوده‌است.ادوار اجتهاد، ص ۲۷۴ و ۲۷۵.

 پیروان مکتب فقهی او 
 ابوالقاسم جعفر بن حسن (معروف به محقق حلی)
 یحیی بن سعید هذلی
 ابومنصور جمال‌الدین حسن بن سعید بن سدیدالدین یوسف بن علی بن طالب حلی
 جمال‌الدین مقداد بن عبدالله سیوری حلی
 زین‌الدین جبعی عاملی (معروف به شهید ثانی)
 ابومنصور جمال الدین حسن بن زین‌الدین (فرزند شهید ثانی)
 شیخ بهایی
 علامه عبدالله بن محمد بُشروی خراسانی (معروف به فاضل تونی)
 علامه سید جمال‌الدین، فرزند سید حسین خوانساریهمان، ص ۲۷۸–۲۸۱.

 عمل نکردن به خبر واحد 
ابن ادریس به خبر واحد عمل نمی‌کرد و خبر متواتر را ملاک عمل می‌دانست. علمایی همچون سید مرتضی و ابن زهره هم به خبر واحد عمل نمی‌کردند. تعداد زیادی از فقیهان او را به خاطر عمل نکردن به خبر واحد، مورد سرزنش قرار داده‌اند. «ابن ادریس حلی نخستین کسی بوده از فقهای امامیه که در حجیت اخبار کتب اربعه تردید و تشکیک روا داشته است. وی یک از مشاهیر فقهای شیعه است که به «علم اصول فقه» عمل کرده و ادله عقلیه را در فقه امامیه بکار برده و اخبار کتب اربعه را اخبار آحاد دانسته است …. ابن ادریس اخبار عامه و خاصه را خبر آحاد می‌دانسته و به عقیده او این گونه اخبار برای مجتهد موجب حداقل «ظن» نمی‌شوند؛ بنابراین عمل به موجب آن‌ها را جایز نمی‌دانسته است…. وی فتاوای فقهی خود را بر اصول عقلیه بنیاد نهاده و به همین سبب، فتاوای زیادی دارد که با آراء و فتاوای جمهور فقهای امامیه مخالفت دارد.»هزاره شیخ طوسی، علی دوانی، ص ۳۹۹. در دائرةالمعارف تشیع آمده است: «وی (ابن ادریس) مانند سید مرتضی و ابن زهره و ابن قبه رازی در شمار دانشمندانی است که خبر واحد را نپذیرفته و به اخبار واحد عمل نکرده‌اند.»دائرةالمعارف تشیع، ج ۱، ص ۳۰۱.

 نمونه‌هایی از فتواهای او 
 زنازاده، اگرچه اظهار تشیع بکند، نجس است.
 فقط شیعیان دوازده امامی پاک هستند.
 شستن صورت از پایین به بالا و شستن دست‌ها از سرانگشتان تا مرفق در وضو جایز است.
 روزه با سر فروبردن در آب باطل نمی‌شود.
 لازم نیست محل مسح در وضو، خشک باشد.
 آب چاه در صورت تماس نجاست، نجس می‌شود، گرچه تغییر در رنگ، بو و مزه آن پیدا نشود.
 سید اگر چه فقیر نباشد، می‌تواند خمس بگیرد.
 در ماه رمضان، هم مهمان باید زکات فطره بپردازد و هم میزبان. در صورتی که روز آخر ماه رمضان هنگام غروب خورشید در خانه میزبان باشد.ادوار اجتهاد، ص ۲۸۲؛ ریحانة الادب، ص ۳۷۸؛ السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ابن جعفر بن منصور بن احمد بن ادریس حلی، ص ۲۷.

 از نگاه دیگران 
اظهارنظرهای مختلفی دربارهٔ ابن ادریس وجود دارد؛ عده‌ای وی را به خاطر نپذیرفتن خبر واحد و مخالفت با آرای شیخ طوسی، مورد سرزنش قرار داده‌اند و عده‌ای دیگر او را به خاطر این شهامت که اجتهاد را دوباره احیاء کرد، مورد ستایش قرار داده‌اند.
 قاضی نورالله شوشتری:

 محدث نوری:

 یوسف بحرانی:

 سید محمدباقر صدر:

 مرتضی مطهری:

وی شجاعت ابن ادریس در نقد آرای شیخ طوسی را می‌ستاید و می‌گوید:

 درگذشت 
ابن ادریس در روز جمعه هجدهم شوال سال ۵۹۸ در ۵۵ سالگی در شهر حله از دنیا رفت.نامه دانشوران، ج ۱، ص ۲۴۶؛ ریحانة الادب، ص ۳۷۸. مرقدش در سال ۱۳۸۱ تعمیر و تجدید بنا شد. حسینیه‌ای نیز به نام او در شهر حله وجود دارد.امل الآمل، ج ۲، ص ۲۴۳؛ مراقد المعارف، ج ۱، ص ۵۲؛ تاریخ الحلة، ج ۲، ص ۵۵؛ السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ص ۳۰.

 پانویس 

 منابع 
 شبکه اطلاع‌رسانی اجتهاد
 جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم. گلشن ابرار. ج ۳، چ ۱، نشر معروف، قم: ۱۳۸۲.

رده:اهالی حله
رده:درگذشتگان ۵۹۸ (قمری)
رده:روحانیان شیعه اهل عراق
رده:زادگان ۵۴۳ (قمری)
رده:محدثان اهل عراق
رده:مراجع تقلید شیعه عراق
رده:ویکی‌سازی رباتیک
رده:مراجع تقلید
رده:فقیهان اهل عراق
رده:عراقی‌های سده ۱۲ (میلادی)