ابن ابی جمهور احسائی

محمد بن زین‌الدّین علی بن ابراهیم بن حسن ابن ابراهیم بن ابی جمهور احسائی یا لحضاوی، فقیه، محدث، متکلم و عارف شیعی امامی است.

 ولادت 
تاریخ ولادتش به درستی معلوم نیست.الشیبی با استناد به صورت مجلس مناظره احسائی با متکلم سنّی، تولد او را به طور قطع ۸۳۸ هجری قمری دانسته است. «کامل مصطفی الشیبی، تشیع و تصوف، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگوزلو، انتشارات امیرکبیر، ص۳۳۱.»
آنچه از منابع معتبر برمی‌آید، این است که وی در نیمه اول قرن ۹ هجری در بحرین، در خانواده‌ای از اهل علم و تقوا به دنیا آمد.تنقیح المقال، ج ۳، ص ۱۵۱؛ انوار البدرین، ج ۳۸۲. پدرش زین‌الدّین علی و جدّش شیخ ابراهیم، از دانشمندان مشهور در شهر به‌شمار می‌رفتند.بحارالانوار، ج ۱۰۵، ص ۷.

 تحصیل 
در سال ۸۷۷ از طریق شام عازم زیارت کعبه شد در جریان سفر مدتی را نیز در کرک از نواحی شیعه‌نشین جبل عامل ساکن بود و از علی بن هلال جزایری، از شاگردان ابوالعباس احمد بن فهد حلّی درس گرفت و اجازه روایت دریافت کرد. سپس به احسا بازگشت و اندکی بعد عازم زیارت عتبات عالیات در عراق و طوس گردید و مابقی عمر را عمدتاً در آنجا ساکن بود. وی در مدت اقامت در طوس کتاب «زاد المسافرین فی اصول الدین» را تألیف کرد و چندی بعد به درخواست سید محسن بن محمد رضوی قمی شرحی بنام «کشف البراهین» بر آن نوشت.

وی با علمای اهل سنت مناظراتی داشته است. از جمله در سال ۸۷۸ در خانه سید محسن رضوی با فاضل هروی مناظره ای داشته و وی را مجاب کرده‌است.

 دیدگاه‌ها و نظرات 
وی، مانند میر حیدر آملی قائل بوده که «شریعت و طریقت و حقیقت، سه کلمه مترادفند به یک معنا و آن حقیقت شرع محمدی» است.همان، ص ۳۱۳.
در فلسفه از شیخ اشراق بسیار متأثر بوده‌است؛ او را «شیخ الهی»همان، ص ۱۳۷، ۱۵۸ و ۵۶۸. می‌نامد و از کتاب حکمة الاشراقهمان، ص ۵۶۶. و المقاوماتهمان، ص ۱۲۷ و ۱۵۸. و التلویحاتهمان، ص ۵۶۷. وی قسمت‌هایی را نقل می‌کند.
همچنین مطالبی از کتاب «هدایة الحکمة» اثیرالدین ابهری، معاصر خواجه نصیرالدین طوسی ذکر کرده و مطالب او را بررسی نموده است.
وی از حکماء و عرفاء بسیار اقتباس نموده و خودش نیز به این مطلب مقرّ است و می‌گوید:
همان، ص ۵۸۱.
البته ابن ابی جمهور، تصریح می‌کند که پیروی از حکماء و عرفاء به خاطر آن است که آنان متابعت از امامان شیعه می‌کرده‌اند و عقیده آنان، همان عقیده امامان است و می‌گوید:

 در کلام دیگران 
کامل مصطفی الشیبی معتقد است که: تشیع و تصوف، ص ۳۴۰.
هانری کربن می‌گوید: هانری کوربن، تاریخ فلسفه اسلامی، ترجمه اسدالله مبشری، انتشارات امیرکبیر، ص ۲۰۹.

 شاگردان 
 سید محسن رضوی مشهدیشیخ اجازه قرائت و املای کتاب «عوالی اللئالی» را به وی داده است. «بحارالانوار، ج ۱۰۵، ص ۴.»
 ربیعه جزائریفوائد الرضویة، ج ۳۷۶.
شیخ شرف الدین محمود طالقانیبحارالانوار، ج ۱۰۵، ص ۱۸.
 محمد بن صالح غرویهمان، ص ۲۰.

 آثار 
 عَوالی اللّئالی العَزیزیة فی الأحادیث الدّینیة، یا عوالی الّلئالی الحدیثیه علی مذهب الامامیه،کتابی است جامع اخبار و روایات شیعه. «بحارالانوار، ج ۱، ص ۳۱.» كتابی است جامع اخبار و روایات شیعه، در این كتاب احادیث و روایات شیعه را از ۷ طریق نقل كرده است.كتاب عوالی اللئالی همواره مورد توجه علمای شیعه بوده است، چنانكه سید نعمت الله جزایری شرحی به نام جواهر الغوالی یا مدینه الحدیث بر آن نوشته است.
 مجلی مرآةُ المنجیکتابی است در علم کلام، آمیخته با مباحث فلسفی و عرفانی و قواعد سیر و سلوک متصوّفه و خلاصه‌ای از تهذیب اخلاق..مُجْلی مِرآة المُنجی، كتابی است در علم كلام، آمیخته با مباحث فلسفی و عرفانی و قواعد سیر و سلوك متصوّفه و خلاصه‌ای از تهدیب اخلاق، كه تألیف و كتابت آن در صفر ۸۹۶/دسامبر ۱۴۹۰ پایان یافته است. این كتاب شرحی است بر رساله مسلك الافهام فی علم الكلام از خود مؤلف.ابن ابی جمهور در این كتاب كوشیده است تا میان علم كلام و فلسفه (مخصوصاً افكار شیخ اشراق) و عرفان (به ویژه عقایدابن عربی و شارحان او) تطبیق دهد و با تأویل آیات و روایات، تشیع را با تصوّف سازگار كند.
 الاقطاب الفقهیه و الوظائف الدینیة علی مذهب الامامیةدر آن قواعد فقهی را مرتب و مدون کرده است.
 الانوار المشهدیة فی شرح الرّسالة البرمکیة فی فقه الصلوة اللومیة
 رسالة البرمکیة فقه الصلوة الیومیة
 التحفة الحسینیة فی شرح الرّسالة الالفیة
 المسالک الجامعیة فی شرح الالفیة الشهیدیة
 تحفة القاصدین فی معرفة اصطلاح المحدّثین
 بدایة النهایة فی الحکمة الاشراقیة
 رسالة معین الفکر فی شرح کتاب الباب الحادی عشر
 شرح علی رسالة معین الفکر به نام «معین المعین»
 رسالة کاشف الحال عن احوال الاستدلالکتابی است در مبحث اجتهاد.
 رسالة فی العمل باخبار اصحابنا
 رسالة المناظرة مع الفاضل الهرویشرح سه مجلس گفتگو و مناظره مؤلف است با فاضل هروی در مسئله امامت و اثبات حقانیت علی (ع).
 رسالة زاد المسافرین فی اصول الدیندر علم کلام.
 کشف البراهیندر شرح کتاب زاد المسافرین.
 درر اللئالی العمادیة فی الاحادیث الفقهیةدر روایات و اخبار که در ۸۹۹ هجری به نام امیر عمادالدین، تألیف و در ۹۰۱ هجری پاکنویس شده است.
 نثر اللئالی فی الاحادیث و الاخبار
 رسالة التحفة الکلامیةدر دو مقاله؛ یکی در تقریر قوانین منطق و دیگری مباحث کلامی.
 اسرار الحج

 وفات 
تاریخ دقیق وفاتش روشن نیست؛ شرح‌حال‌نویسان سال‌های ۹۰۱، ۸۷۷ و ۸۷۸ را سال وفات وی دانسته‌اند.ریحانة الادب، ج ۷، ص ۳۳۲؛ الذریعة، ج ۱۳، ص ۱۳۳. آیت‌الله مرعشی نجفی سال وفات او را ۹۴۰ معرفی می‌کند که نزدیک به واقع است.عوالی اللئالی، ج ۱، ص ۲، مقدمه. از قراین چنین برمی‌آید که شیخ تا ذیقعده سال ۹۰۴ زنده بوده‌است؛ زیرا در این تاریخ، به درخواست دوستان و شاگردان خود، شرحی به نام «معین الفکر» بر کتاب «باب حادی عشر» نوشته است.
محل دفن وی به‌طور مطلق مجهول است و چیزی در این باره در کتاب‌ها ذکر نشده و بعید نیست که او بعد از سفر به مشهد به زادگاهش «احساء» بازگشته و در آنجا وفات یافته‌است.
برخی نوشته‌اند، آخرین سفر او به مشهد در سال ۸۹۶ اتفاق افتاد و پس از درگذشت در کنار قبر علی بن موسی الرضا دفن شد.مشاهیر مدفون در حرم رضوی، ص ۳۷۲.

 پانویس 

 منابع 
 جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم. گلشن ابرار. ج۴، نشر معروف، قم: ۱۳۷۸.
 شبکه اطلاع‌رسانی اجتهاد

رده:روحانیان شیعه سده ۹ (قمری)
رده:محدثان شیعه دوازده‌امامی
رده:بحرانیان
رده:اهالی احساء
رده:زادگان ۱۴۳۵ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۱۵۰۵ (میلادی)
رده:اسلام‌شناسان مسلمان شیعه
رده:خاک‌سپاری‌ها در مشهد
رده:خاک‌سپاری‌ها در ایران
رده:خاک‌سپاری‌ها در حرم امام رضا
رده:ابن عربی
رده:شاعران عربی سده ۱۵ (میلادی)