قران

قِران (گفتار عامیانه: قِرُون) یکای پول رسمی خرد ایران است که با تثبیت واحد پول ریال به عنوان پول رایج و حذف یکای پول تومان از سال ۱۴۰۴ به عنوان یکای پول رسمی خرد در ایران به کار می رود.

 تاریخچه 
قِران به فارسی (همچنین qerun یا kran رومی شده) و به زبان عامیانه (قِرُون) از سال ۱۸۲۵ تا ۱۹۳۲ میلادی بهای ایران بود. این کالا به ۲۰ شاهی یا ۱۰۰۰ دینار تقسیم شده بود و به ارزش یک دهم تومان بود. ریال در سال ۱۹۳۲ جایگزین قران شد، هرچند که به صد دینار (جدید) تقسیم شده است.این اصطلاح همچنان در بین ایرانیان از کاربرد گسترده‌ای برخوردار است.

بندانگشتی|250px|چپ|سکه ۲۰۰۰ دیناری (دوهزاری یا دوزاری چرخی) که معادل ۲ قران بود (دوره محمدعلی شاه قاجار)

قِران یکای پول ایران در دوران قاجاریان بود. نام قران کوتاه شده صاحب‌قران است. هر ۱۰ قران معادل یک تومان بود و هر قران ۲۰ شاهی و هر شاهی ۵۰ دینار ارزش داشت. ریال ایران هم به یک قران و پنج شاهی (۱٫۲۵ قران) گفته می‌شد. قران از نقره و به صورت سکه‌های ده شاهی (نیم قران)، یک قران، دو قران و پنج قران ضرب می‌شد.علی‌اصغر شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ته‍ران: انتشارات علمی، ۱۳۷۱، ص ۲۸۷

با توجه به اینکه قران هزار دینار ارزش داشت در زبان عامیانه زار (هزار) نیز نامیده می‌شد. این سنت حتی بعد از تغییر یکای پول ایران به ریال هم ادامه پیدا کرد و سکه‌های دو ریالی و پنج ریالی دوزاری و پنج زاری نامیده می‌شدند.

در سال ۱۳۱۱ یکای ریال جایگزین قران گردید و یکای جزء آن را هم دینار انتخاب کردند اما ارزش دینار را صد برابر افزایش داده و هر ریال ایران را معادل ۱۰۰ دینار گرفتند.

قران دیگر در نظام پولی ایران کاربرد رسمی ندارد اما ایرانیان هنوز به‌طور گسترده‌ای از این واژه در مکالمات روزمره و ضرب‌المثل‌ها بهره می‌برند و در عرف عامه هر ریال امروزی ایران معادل یک قران است.

مقدار
از سال ۱۸۷۴ تا ۱۸۹۵، ارزش قران به نصف کاهش یافته است، از ۱ قیران برابر با ۹٫۶ پنس (د) تا ۴٫۸ روز، که پس از آن این مقدار را برای چند سال آینده حفظ کرده است. در سال ۱۹۳۰، نرخ ارز با پوند انگلیس در ۱ پوند = ۵۹٫۷۵ دلار گران شد.

سکه
تا سال ۱۸۷۶، سکه‌های نقره در فرقه‌های ⅛، ¼، ½ و 1 qiran استخراج شد. سکه آسیاب شده در سال ۱۸۷۶ معرفی شد، فرقه‌های ۱۲، ۲۵، ۵۰، ۱۰۰ و ۲۰۰ دینار، ¼، ½، ۱، ۲ و 5 qiran. سکه‌های طلای و اسکناس‌ها به تومان می‌شد.

واژه‌ی «قِران» و با رعایت همان ساختار مرحله‌به‌مرحله، متن پیشنهادی می‌تواند به شکل زیر باشد:

---

۱. واژه‌ی «قِران» در فارسی نوین

در فارسی امروز، «قِران» کمتر از «قرن» به کار می‌رود و اغلب جنبه‌ای ادبی یا تاریخی دارد. این واژه معمولاً در متون کهن یا ادبی برای اشاره به «دوران» یا «مرحله‌ای از زندگی» به کار رفته است و بار معنایی عددی ندارد، بر خلاف «قرن» که به معنای یک دوره‌ی صدساله است.

---

۲. ریشه‌ی واژه

واژه‌ی «قِران» با «قرن» و دیگر واژه‌های ایرانی باستان مرتبط است. تحقیقات زبان‌شناسان نشان می‌دهد که معنای اولیه‌ی آن «دوران»، «چرخه» یا «مرحله» بوده و در گذر زمان به یک واحد زمانی مشخص (صد سال) محدود شده است. دکتر علی نورائی در کتاب ریشه واژگان فارسی به این نکته اشاره کرده است.

---

۳. اوستایی و فارسی میانه (پهلوی)

اوستایی:

در اوستایی، واژه‌هایی با ریشه‌ی xraṇ یا kərəṇa وجود دارند که به معنای «گردش»، «دوران» و «نظم طبیعی زمان» به کار رفته‌اند. این واژه‌ها در متون دینی برای توصیف چرخه‌های زندگی، فصل‌ها و تقدیر به کار می‌رفته‌اند.

فارسی میانه (پهلوی):

شکل این واژه در فارسی میانه تقریباً به صورت xran یا qran ثبت شده است. معنای آن همچنان مرتبط با «دوره» یا «بخش زمانی» بوده و به‌صورت مشخص عددی مطرح نبوده است.

---

۴. معادل‌ها در زبان‌های هندواروپایی

در زبان‌های هندواروپایی، به ویژه در سانسکریت، واژه‌هایی مانند dharana و krana وجود دارند که به مفهوم «دوران»، «چرخش» و «بخش زمانی» اشاره دارند. این تطابق نشان‌دهنده‌ی یک بنیان معنایی مشترک در زبان‌های هندواروپایی باستان است که اهمیت نظم و چرخه‌های زمانی را برجسته می‌کند.

---

۵. تحول معنایی تا فارسی نوین

با گذر زمان، واژه‌ی «قِران» از فارسی میانه وارد فارسی نوین شد و معنای دقیق‌تر و عددی پیدا کرد، مانند «یک قرن» (دوره‌ای صد ساله). بنابراین، معنای اصلی «دوران» یا «مرحله‌ی زمانی» با گذر زمان به یک واحد زمانی مشخص تبدیل شد.

---

۶. منابع معتبر کتابی

1. علی نورائی، ریشه واژگان فارسی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵.

2. احمد تفضلی، فرهنگ واژگان تاریخی فارسی، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۷۸.

3. پرویز ناتل خانلری، تاریخ زبان فارسی، تهران: انتشارات فردوس، ۱۳۷۲.

4. جیمز بلک، A Historical Grammar of Persian، لندن: Cambridge University Press, ۱۹۶۳.

5. هارولد والش، The Indo-European Roots of Persian Vocabulary، نیویورک: Oxford University Press, ۱۹۷۰.

6. ادوارد براون، A Grammar of the Persian Language، لندن: Luzac & Co., ۱۹۰۰.

7. یوسف انصاری، مطالعات تطبیقی در ریشه‌شناسی واژگان فارسی، تهران: انتشارات فرهنگ معاصر، ۱۳۸۲.

8. داریوش آشوری، تاریخ واژه‌های فارسی میانه، تهران: انتشارات مرکز، ۱۳۷۹.

9. جرج گارنر، Iranian and Indo-European Linguistics، لندن: Routledge, ۱۹۸۵.

10. محمد معین، ریشه‌شناسی واژگان فارسی باستان، تهران: انتشارات توس، ۱۳۷۶.

11. یوسف هاشمی، متون اوستایی و تحلیل ریشه‌ها، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۸۰.

12. ک. ا. ام. ویلد، Indo-European Lexical Studies، آکسفورد: Clarendon Press, ۱۹۷۴.

---

 جستارهای وابسته 
 تومان
 ریال ایران
 شاهی
 دریک
 پیوند به بیرون 
 وضعیت سکه در ایران درگذر زمان (فایل پی‌دی‌اف)

رده:انحلال‌های ۱۹۳۲ (میلادی)
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۸۲۵ (میلادی) در ایران
رده:پول قدیم ایران
رده:تاریخ اقتصاد ایران
رده:دینار
رده:سکه‌های ایران
رده:مقاله‌های خرد ایران
رده:یکاهای پول آسیا
رده:یکاهای پول منسوخ‌شده نوین
رده:یکای پول ایران

 منابع 
[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/scans/EB1911_png/VOL21%20PAYN%2C%20JAMES-POLKA/ED1A215.png.[1] http://www.vajehyab.com/dehkhoda/قیران[2] ==