رگبار (فیلم ۱۳۵۱)

رگبار نخستین فیلمِ بلندِ بهرام بیضایی است که سالِ ۱۳۵۰ ساخته شد و بسیار ستایش شد، ولی از لحاظِ تجاری چندان کامیاب نبود. ماجرای فیلم دربارهٔ یک مثلّثِ عشقی در محلّه‌ای فقیرنشین در میانه‌های قرنِ چهاردهمِ هجریِ خورشیدی است.

 داستان 
آقای حکمتی (پرویز فنی‌زاده)، آموزگار جدید مدرسه‌ای در جنوب شهر، در آغاز ورود به کلاس درس یکی از شاگردانش به نام مسیّب (عباس دسترنج) را از کلاس بیرون می‌کند. عاطفه (پروانه معصومی)، خواهر مسیّب، به اعتراض نزد آقای حکمتی می‌رود و حکمتی به او ابراز علاقه می‌کند. آقا رحیم (منوچهر فرید)، قصاب محله، نیز دل با خواهر مسیّب دارد. از طرف دیگر آقای مدیر (محمدعلی کشاورز) و همسرش (پروین سلیمانی) مایلند دختر خود (فرخنده بارور) را به عقد آقای حکمتی درآورند؛ ولی حکمتی اعتنایی به دختر مدیر ندارد. حکمتی برای پر کردن اوقات فراغتش تصمیم می‌گیرد به تنهایی تالار نمایش ویران و متروک مدرسه را مرمّت کند. چند بار آقا رحیم برای این که آقای حکمتی را از میدان عشق به در کند تهدیدش می‌کند، اما رابطهٔ حکمتی با عاطفه ژرف‌تر می‌شود. تالار نمایش مدرسه با یک برنامهٔ نمایشی افتتاح می‌شود، و پس از آن حکم انتقال حکمتی به او ابلاغ می‌شود، و او به ناچار مدرسه و محله را ترک می‌کند.

 ساخت 
رگبار با گرفتاری‌های مالیِ فراوان ساخته شد. محمّدعلی فردین و ذکایی بیضایی به بیضایی کمک مالی کردند. فیلم که ساخته شد، بیضایی یادداشتی نوشت و توضیح داد که:
بیضایی در جایی دیگر به اعتیاد پرویز فنّی‌زاده اشاره می‌کند: «... بعضی از تعطیلات فیلم ما بخاطر این بود که ناچار بودیم (فنی‌زاده) را بخوابانیمش تا ترک کند و این را برای رد فنی‌زاده نمی‌گویم برای رد جامعه‌ای می‌گویم که قدر فنی‌زاده را ندانست و من همیشه به آن جامعه معترضم و کسی هستم که فکر می‌کنم حیف شد فنی‌زاده»

 نمایش 
بهرام بیضایی در گفت‌وگویی که در تاریخ ۳۰ اردیبهشت ۱۳۵۱ با مجله زن روز داشت گفت:با وجود این فیلم در پاییز گذشته می‌توانست روی اکران بیاید. چون قسمت اعظم کارهایش تمام شده بود. در آن موقع ما به گروه‌های مختلف سینمایی پایتخت مراجعه کردیم که برای فیلم اکران بگیریم؛ اما همه به ما جواب سربالا دادند. چند ماه کارمان این بود که به این در و آن در بزنیم شاید گردانندگان سینماها را برای نمایش فیلم رگبار متقاعد کنیم، حتی حاضر شدیم این فیلم فقط در یک سینما نمایش داده شود، اما آقایان زیر بار نمی‌رفتند و استدلال‌شان این بود که چون در فیلم هیچ‌یک از ستارگان مشهور سینمای فارسی شرکت ندارند، فروش نخواهد کرد. حتی یک روز یکی از گردانندگان سینماها که از مراجعات مکرر ما به ستوه آمده بود با عصبانیت گفت: «این چه فیلمی است که ساخته‌اید؟ مردم دو ساعت وقت‌شان را تلف کنند که چی؟ نه صحنه‌ی ساز و ضربی، نه لنگ و پاچه‌ی لخت، نه اقلا یک بزن بزن حسابی... این فیلمی که شما ساخته‌اید فقط به درد فستیوال می‌خورد!» بدین ترتیب فیلم رگبار محکوم به این بود که خاک بخورد و بپوسد، اما همین جمله‌ی تمسخرآمیز «فقط به درد فستیوال می‌خورد!» ما را نجات داد. فکر کردیم فیلم را به جشنواره‌ی تهران بدهیم، شاید موفقیتی کسب کند و بتوانیم از گردانندگان سینماها برای آن اکران بگیریم. پس در حقیقت ما فیلم را برای فستیوال نساختیم، آن را به فستیوال دادیم که شاید راهی برای رهایی از بن‌بست پیدا کنیم. اتفاقا موفق هم شدیم. همان آقایانی که حاضر نبودند فیلم رگبار حتی در یک سینما نشان داده شود، حالا که به خاطر موفقیت آن در جشنواره اسمش سر زبان‌ها افتاده، درهای ۱۵ سینمای تهران را به رویش گشوده‌اند!رگبار فروشِ خوبی (مگر در سینما دیانای تهران) نداشت. به گفتهٔ خسرو هریتاش علّت زمانِ نامناسبِ نمایشش بود. با نمایشِ رگبار خسرو سینایی فیلم‌نامهٔ مشابهش را که می‌خواست به فیلم درآورد کنار گذاشت.

 بازیگران 

 بازیگر صداپیشه نقشپرویز فنّی‌زاده  منوچهر اسماعیلی  آقای حکمتیپروانه معصومی  ژاله کاظمی  عاطفهعصمت صفوی   مادرِ عاطفهمنوچهر فرید  حسین عرفانی  آقا رحیم قصّابمحمّدعلی کشاورز  احمد رسول‌زاده  آقای ناظمجمشید لایق  ابوالحسن تهامی‌نژاد  آقای نوّابرقیه چهره‌آزاد  مهین بزرگی  خانم ساداتیپروین سلیمانی  آذر دانشی  همسر آقای ناظمحسین کسبیان   آرایشگرعبّاس دسترنج ایرج سنجری مسیّب مهری ودادیان  سیمین سرکوب  خیّاط محمّد کلاهدوزان  پرویز ربیعی  دبیر ورزش حسین محجوب   معلّمرضا بنی‌احمد  گاریچی فیروزه لطفی بدری نوراللهی  خانم معلّمفرخنده بارور منصوره کاتبی دختر ناظم

 عوامل 
 مدیرِ فیلم‌برداری: باربد طاهری
 دستیاران: جمشید فرهی، قهرمان بیات
 مشاورِ کارگردان: احمدرضا احمدی
 عکّاس: کامبیز خوش‌بین
 با تشکّر از مازیار پرتو
 برشِ نسخهٔ منفی: ناصر انصاری
 ضبط، تطبیق و ترکیبِ صداها: حسین بدیهی، میرزا گودرزی
 سرپرستِ گویندگان: ابوالحسن تهامی‌نژاد
 منشیِ صحنه: واروژ کریم مسیحی
 امورِ چاپ: ذبیح‌الله غلامی، عبّاس حسینی
 امورِ تهیه: حسن زندی، منصور جعفری، محمّدحسین پرتوی

 در چشمِ دیگران 

حکمتیِ درستکار در میان روابط منحط اجتماعی زمان خود پیوسته در معرض تهدید است. کمترین تاوانی که باید برای تن ندادنش به این روابط بپردازد دربدری و خانه بدوشی است و کمترین پاداشش ضربه ای آگاه کننده است که به آدم‌های منفعل پیرامونش (در اینجا بچه‌ها) می‌زند. فیلم سرشار از تمثیل و استعاره است، به حد اشباع. آن گونه که برخی از این تمثیل‌ها برای تماشاگر به شکل معما در می‌آید.

فریدون رهنما و هژیر داریوش فیلم را پسندیدند و احمد محمود کارِ بیضایی را از لحاظِ بازنماییِ زندگیِ مردمِ معمولی ستود. به نظرِ چارلز فیلیپ ریلی نیز این فیلم «وادارمان می‌کند که ببینیم زندگی عاری از انتخاب برای مردمانی که با وجود تنگدستی، درنده‌خو نیستند، چقدر دردناک است.»

داوود مسلمی رگبار را از بعضی جهات متأثّر از چنین کنند حکایتِ محمّدرضا اصلانی می‌دانسته است و مسعود کیمیایی آن را «چه از نظر فرم و صورت، و چه از نظر محتوا و اندیشه» با خشت و آینهٔ ابراهیم گلستان مربوط. رسول نظرزاده همانندیِ صوریِ رگبار و خشت و آینه را در «قطعه‌قطعه» بودنِ فضاسازی به صورتِ «قصه‌هایی جدا» دیده است.

 ترمیمِ کپیِ پوزیتیو 
یک نسخهٔ پوزیتیو از این فیلم که نزدِ بیضایی بود با کوششِ بنیاد سینمای جهان به خرجِ مؤسّسهٔ فیلمِ دوحه در سالِ ۲۰۱۱ بازسازی شده و از خطر نابودی نجات یافت. مراحل ترمیم هم به لحاظ فیزیکی و هم از نظر دیجیتالی به زمان زیادی نیاز داشت، چراکه نسخهٔ دیگری در دسترس نبود و نسخهٔ موجود بسیار آسیب دیده بود. مسئولان عملیات ترمیم بیش از ۱۵۰۰ ساعت صرف ترمیم آن کردند.

نسخهٔ ترمیم‌شده در سالِ ۲۰۱۲ در بولونیا (سینما ریترواتو) و سان فرانسیسکوhttp://www.film-foundation.org/world-cinemahttp://www.donya-e-eqtesad.com/news/737461 و بعدها در جاهای دیگری (از جمله جشنوارهٔ فیلمِ تلیورایدِ ۲۰۲۳) به نمایش درآمد.

 جایزه‌ها 
 جشنواره تاریخِ مراسم جایزه نامزد نتیجه جشنوارهٔ جهانیِ فیلمِ تهران بهارِ ۱۳۵۱ جایزهٔ ویژهٔ هیئتِ داوران بهرام بیضایی  بازیگرِ مرد پرویز فنّی‌زاده  جشنوارهٔ سینماییِ سپاس ۳ خردادِ ۱۳۵۲ بهترین فیلم باربد طاهری  بهترین فیلم‌نامه بهرام بیضایی  بهترین بازیگرِ نقشِ اوّلِ مرد پرویز فنّی‌زاده 

 در فرهنگِ عامّه 
در رمانِ اضطراب ابراهیم نامِ این فیلم به میان آمده است.میرصادقی، جمال. اضطراب ابراهیم. تهران. ۱۳۸۱.

 جستارهای وابسته 
 زیستن
 کشورِ بزرگ
 مردی که لیبرتی والانس را کشت
 نفرین زمین
 آن شب که تورو زندانی بود
 ناصرالدین شاه آکتور سینما
 شهری که زیر درختان سدر مرد
 نیمه پنهان
 فروشنده

 پانویس 

 منابع 





  (نقلِ پرویز جاهد است از گفته‌های بیضایی در مجلسی. چاپِ دیگر در کتابِ همچون در یک آینه: دیروز و امروز سینمای ایران)


 احمدی، احمدرضا. "یک فیلم نو و یک نوروز".



































 پیوند به بیرون 

 نسخهٔ ترمیم‌شده در بایگانی اینترنت


 رگبار در وبگاه ایران‌آکتور


رده:فیلم‌نامه‌های بهرام بیضایی
رده:فیلم‌های ۱۳۵۱
رده:فیلم‌های ۱۹۷۲ (میلادی)
رده:فیلم‌های ایرانی
رده:فیلم‌های بازکشف‌شده
رده:فیلم‌های برنده جایزه سپاس
رده:فیلم‌ها به زبان فارسی
رده:فیلم‌ها به کارگردانی بهرام بیضایی
رده:فیلم‌های درام ۱۹۷۱ (میلادی)
رده:فیلم‌های درام رمانتیک ۱۹۷۲ (میلادی)
رده:فیلم‌های درام ایرانی
رده:فیلم‌های درام فارسی‌زبان
رده:فیلم‌های درباره آموزگاران
رده:فیلم‌های سیاه‌وسفید ایرانی
رده:فیلم‌های فیلم‌برداری‌شده در تهران
رده:فیلم‌های موج نوی سینمای ایران