محمد حنفیه

محمد بن علی بن ابی‌طالب مشهور به محمد بن حَنَفيَّه (؛ حدود ۶۳۷–۷۰۰/۷۰۱م، ۱۵/۱۶–۸۱ق) از فرزندان علی بن ابی‌طالب و خَوله بنت جعفر از قبیلهٔ بنو حنيفه بود. او در دوران خلافت علی در برخی نبردهای داخلی آغازین اسلام همراهِ پدرش حضور داشت و پس از کشته‌شدن حسین بن علی در واقعه کربلا، از سوی گروه‌هایی از شیعیان به‌عنوان سرِ خاندان علوی و در سنت کیسانیه به‌عنوان امام شناخته شد. در میان بخشی از پیروان کیسانیه، پس از مرگ او باورهایی دربارهٔ «غیبت» و بازگشتِ وی به‌عنوان مهدی شکل گرفت و این جریان بعدها در شکل‌دهی به سازمان اجتماعی–سیاسیِ نهضت عباسی نقش غیرمستقیم داشت.
Encyclopaedia of Islam, 2nd ed., s.v. “Muḥammad Ibn al-Ḥanafiyya”
Moojan Momen, An Introduction to Shi‘i Islam, Oxford 1985, pp. 35–48

 نام و نسب 
لقب «ابن الحنفیه» به انتساب مادرِ او به قبیلهٔ بنی‌حنیفه برمی‌گردد و برای تمایز او از برادران ناتنی‌اش حسن و حسین به‌کار رفته است.
البلاذري، أنساب الأشراف، بيروت: دار الفكر
او برخلاف حسن و حسین، نوهٔ پیامبر اسلام نبود و همین تمایز در برخی منازعات هویتیِ صدر اسلام بازتاب یافت.
محمد بن سعد، الطبقات الكبرى، ج ۵، بيروت: دار صادر

 تولد و خانواده 
دربارهٔ سال تولد او اختلاف گزارش شده است؛ در برخی منابع ۱۶ق و در برخی گزارش‌های دیگر سال‌های بالاتری ذکر شده است.
محمد بن سعد، الطبقات الكبرى، ج ۵، بيروت: دار صادر
در پاره‌ای منابع کُنیهٔ او «ابوالقاسم» آمده است.
البلاذري، أنساب الأشراف

 نقش در دوران خلافت علی 
محمد بن حنفیه در دورهٔ خلافت علی (۳۵–۴۰ق) در کنار پدرش حضور داشت و در نبردهایی چون جنگ جمل و صفین از او یاد شده است.
محمد بن جرير الطبري، تاريخ الرسل والملوك، بيروت: دار التراث
در برخی روایات، او حامل پرچم یا از نزدیکان مؤثر علی در میدان جنگ معرفی شده است.
محمد بن سعد، الطبقات الكبرى، ج ۵

 واقعهٔ کربلا 
در منابع تاریخی آمده است که محمد بن حنفیه پیش از حرکت حسین از مکه به سوی عراق، نسبت به اعتماد به دعوت کوفیان هشدار داده بود.
محمد بن جرير الطبري، تاريخ الرسل والملوك
با این حال حسین تصمیم خود را گرفت و واقعهٔ کربلا در محرم ۶۱ق رخ داد.
Lesley Hazleton, After the Prophet, New York 2009, pp. 138–143

 پس از کربلا و قیام مختار 
پس از کربلا، محمد بن حنفیه نزد گروه‌هایی از شیعیان به‌عنوان چهره‌ای محوری مطرح شد.
Moojan Momen, An Introduction to Shi‘i Islam
در سال ۶۶ق، مختار ثقفی قیامی را به نام او آغاز کرد، هرچند موضع محمد بن حنفیه نسبت به این قیام در منابع اغلب غیرصریح توصیف شده است.
محمد بن جرير الطبري، تاريخ الرسل والملوك
حسن بن موسى النوبختي، فرق الشيعة، بيروت: دار الأضواء

 تنش با ابن زبیر 
عبدالله بن زبیر از محمد بن حنفیه خواست بیعت کند، اما او با تأکید بر ضرورت اجماع خودداری کرد.
Encyclopaedia of Islam

 شناسایی خلافت اموی 
پس از شکست ابن زبیر، محمد بن حنفیه خلافت عبدالملک بن مروان را به رسمیت شناخت.
Moshe Sharon, Black Banners from the East, Jerusalem 1983, p. 116

 کیسانیه، مهدویت و میراث 
در جریان کیسانیه، عنوان «مهدی» دربارهٔ محمد بن حنفیه به‌کار رفت و پس از مرگ او، باور به غیبت در میان بخشی از پیروان شکل گرفت.
حسن بن موسى النوبختي، فرق الشيعة
محمد بن عبد الكريم الشهرستاني، الملل والنحل، بيروت: دار المعرفة
این اندیشه‌ها بعدها بر مشروعیت‌سازی نهضت عباسی تأثیر گذاشت.
Hans Küng, Islam: Past, Present and Future, Oxford 2007, pp. 199–200

 مرگ و محل دفن 
سال وفات او معمولاً ۸۱ق ذکر می‌شود و دربارهٔ محل دفن او گزارش‌های متفاوتی وجود دارد.
محمد بن سعد، الطبقات الكبرى، ج ۵
علي بن الحسين المسعودي، مروج الذهب، بيروت: دار الأندلس

 پانویس 

 منابع 
 Encyclopaedia of Islam, 2nd ed.
 محمد بن سعد، الطبقات الكبرى
 البلاذري، أنساب الأشراف
 محمد بن جرير الطبري، تاريخ الرسل والملوك
 النوبختي، فرق الشيعة
 الشهرستاني، الملل والنحل
 المسعودي، مروج الذهب
 Moojan Momen, An Introduction to Shi‘i Islam
 Moshe Sharon, Black Banners from the East
 Lesley Hazleton, After the Prophet
 Hans Küng, Islam: Past, Present and Future

رده:تابعین
رده:اهالی مدینه
رده:زادگان سده ۷ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۷۰۰ (میلادی)
رده:علویان
رده:بنی‌هاشم
رده:فرزندان علی بن ابی‌طالب
رده:مهدویت
رده:زادگان دهه ۶۳۰ (میلادی)
رده:عرب‌های سده ۷ (میلادی)