اعزام دانشجویان ایران به خارج

اعزام دانشجویان ایران به خارج نخستین بار در دوره صفویه به دنبال ارتباط نزدیک ایران و اروپا پدید آمد. در دوران قاجار نیز اعزام دانشجویان برای کسب علوم و فنون اروپایی انجام شد. پس از تصویب قانون اعزام محصل به خارجه در ۱۳۰۷ خورشیدی،دانشجویان اعزامی به خارج از کشور چگونه وسایل خود را به کشورهای خارجی منتقل می‌کنند؟ تی اکسپرس نخستین گروه محصلان ایرانی برای انجام تحصیلات عالیه در رشته‌های مختلف عازم اروپا شدند.

 دوره صفویه 
اعزام دانشجو به خارج از ایران نخستین بار در دوره صفویه به دنبال ارتباط نزدیک ایران و اروپا پدید آمد. شاه عباس دوم افراد معدودی همچون محمد زمان خان را به دلیل علاقه زیاد به نقاشی اروپایی و برای فراگیری هنر نقاشی به شهر رم ایتالیا فرستاد.

 دوره قاجار 
به دنبال شکست‌های ایران در جنگ‌های ایران و روسیه در دوره قاجار، سیاستمداران همچون عباس میرزا و میرزا عیسی قائم‌مقام برای جبران عقب‌ماندگی ایران نسبت به دیگر کشورهای اروپایی در حوزه‌های علمی و صنعتی، افرادی را برای فراگیری علوم و فنون به خارج از ایران فرستادند.

عباس میرزا در ۱۱۹۰ خورشیدی دو نفر را برای فراگیری هنر و پزشکی و چهار سال بعد دوباره پنج نفر را به انگلیس فرستاد. با تأسیس مدرسه دارالفنون توسط امیرکبیر، نیازی به گذراندن دوره‌های ابتدایی در خارج ایران نبود. در این زمان گروهی شامل ۴۲ تَن از دانش آموختگان دوره نخست دارالفنون در ۱۲۳۷ خورشیدی به فرانسه فرستاده شدند اما از این پس تا ۱۲۹۰ خورشیدی، تنها افرادی که توانایی مالی داشتند، فرزندان خود را به خارج از ایران می‌فرستادند.

پس از پیروزی جنبش مشروطه ایران، دولت حدود ۶۰ دانشجو را برای تحصیل به آلمان اعزام کرد.

 محصلین و کارآموزان اعزامی زمان محمدشاه قاجار 
در صفحه ۴۳ از گزارش سال ۹–۱۳۲۸ وزارت فرهنگ بامضای مصطفی خان منصورالسلطنه عدل نوشته شده است که محمدشاه بموجب دستخط مورخ میزان ۱۲۶۰ مقرر کرد که پنج نفر از محصلین ایرای برای تحصیل به فرانسه اعزام شوند. عین دستخط و اسامی این پنج نفر از این قرار است :

این عده از سال ۱۸۴۵ تا سال ۱۸۴۸ (۱۲۶۱ تا ۱۲۶۴ هجری قمری) در شهر پاریس مشغول تحصیل بودند و چون انقلاب ۱۸۴۸ رخ داد و محمدشاه هم فوت کرد مجبور به بازگشت شدند.تاریخ مؤسسات تمدنی جدید ایران جلد اول نوشته دکتر حسین محبوبی اردکانی صفحات ۱۸۹–۱۹۰

از این پنج محصل هیچ‌کدام جز میرزا یحیی ترقی فوق‌العاده حاصل نکردند، میرزا زکی پس از افتتاح دارالفنون سمت مترجمی «کرشش» اطریشی معلم توپخانه را یافت و در حقیقت «معید» درس او بود و بعدها نیز با درجه سرهنگی در توپخانهروزنامه وقایع اتفاقیه نمره نود و هشتم ص ۱مصدر خدمات عادی نظامی بوده است. میرزا رضا نیز مانند او سمت مترجمی درس معدن‌شناسی «موسیو چارنوطا»روزنامه وقایع اتفاقیه نمره نود و هشتم ص ۱و درس طبیعی «موسیو فکتی»روزنامه وقایع اتفاقیه نمره نود و هشتم ص ۱ را یافت و چون فرخ خان امین الملک کاشانی برادرزاده او به سفارت مأمور پاریس شد، میرزا رضا نیز به عنوان مترجم سفارت با او همراه شد.تاریخ مؤسسات تمدنی جدید ایران جلد اول نوشته دکتر حسین محبوبی اردکانی ص ۱۹۰

از حسینقلی آقا نیز در تشکیلات قشون نام برده شده است، میرزا یحیی از رجال مهم دوره ناصری گشت و به وزارت امور خارجه و عدلیه و حکومت یزد و فارس رسیدشرح حال مشیرالدوله مجله یادگار س ۳ شماره ۱ ص ۳۲ و محمدعلی آقا نیز پس از مدتی خدمت در وزارت خارجه از زمان صدرات حاج میرزا حسین خان سپهسالار به امر او وارد خدمت نظمیه و به این مناسب به «میرزا محمدعلی خان نظمیه» معروف شد.مرآت البلدان ج ۳ ص ۱۴۰
محمدعلی خان در موقعی که در خدمت وزارت خارجه بود، به عنوان مترجم سفارت فرخ خان امین الملک به اروپا رفتمخرن الوقایع و نیز به همراه سیدجعفرخان مشیرالدوله که در سال ۱۲۷۷ به سفارت لندن رفت و به عنوان نایب دوم سفارت مأمور گشت و بعداً نیز با عنوان سرتیپ ژنرال آجودان به سمت شارژدافری در سفارت ایران در لندن منصوب شد و پس از بازگشت این مأموریت بود که «به سرتیپی فوج نظمیه دارالخلافه که به منزله پلیس …» بود، سرافراز شد.تاریخ مؤسسات تمدنی جدید ایران جلد اول نوشته دکتر حسین محبوبی اردکانی ص ۱۹۱

علاوه بر این پنج تن، محصل دیگری به نام «میرزا صادق» در زمان محمدشاه برای تحصیل طب به انگلستان فرستاده شد. وزیر مختار انگلیس در تاریخ ۱۲ محرم ۱۲۶۳ راجع به او به حاجی میرزا آقاسی می‌نویسد
این میرزا صادق پس از بازگشت به ایران از طرف امیرکبیر به آذربایجان فرستاده شد تا «مأمور وقوف تبریز و تعلیم علوم طبابت و سایر علوم باشد»امیرکبیر و ایران شابک ۹-۰۳۰-۴۸۷-۹۶۴-۹۷۸ نوشته:فریدون آدمیت ص ۲۱۶تاریخ مؤسسات تمدنی جدید ایران جلد اول نوشته دکتر حسین محبوبی اردکانی ص ۱۹۴

در سال ۱۲۶۳ نیز محمدحسین بیک افشار برای تحصیل صنعت بلورسازی و قندسازی به روسیه اعزام شد و حاجی میرزا آقاسی در یکی از نامه‌های خود توصیه او را به سفیر روسیه کرده است.امیرکبیر و ایران شابک ۹-۰۳۰-۴۸۷-۹۶۴-۹۷۸ نوشته:فریدون آدمیت ص ۱۹۴ و نیز ابولحسن نقاش باشی که بعداً «صنیع الملک» لقب یافت، پس از سال ۱۲۵۹ برای تکمیل هنر و فراگرفتن نقاشی سبک جدید به ایتالیا فرستاده شد و او تا پایان سلطنت محمدشاه در آنجا بود و پس از پنج سال توقف در ایتالیا هنگامی که سی و پنح سال از سن او می‌گذشت به ایران بازگشتمجله نقش و نگار دوره سوم ش ۷ ص ۳۰ علاوه بر اینها کسانی از روشنفکران نیز به خرج خود فرزندان خود را در این دوره به اروپا فرستاده‌اند مانند «میرزا نبی خان» امیر دیوانخانه که پسر خود میرزا حسین خان را برای تحصیل به اروپا فرستاد و «میرزا یعقوب خان ارمنی» که پسر خود «مَلْکُم» را به پاریس فرستاد. دوره تحصیل میرزا حسین خان ظاهراً چندان طولی نداشته است ولی مَلْکُم گویا هشت سال در فرانسه به تحصیل مشغول بوده است.تاریخ مؤسسات تمدنی جدید ایران جلد اول نوشته دکتر حسین محبوبی اردکانی ص ۱۹۵

 دورهٔ پهلوی 
دوره ششم مجلس شورای ملی در سال ۱۳۰۷ خورشیدی قانون اعزام محصل به خارجه را تصویب کرد و قرار شد که دانش آموزان پس از شرکت در یک کنکور و در صورت قبولی در آن برای ادامه تحصیل با هزینه دولت به خارج از کشور اعزام شوند. رضا شاه نیز با تأیید این مصوبه از این عمل حمایت کرد و قرار بر این شد که محصلین به کشورهای فرانسه و آلمان اعزام شدند. بر پایه این قانون دولت باید سالانه صد دانشجو را برای ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر به خارج از ایران می‌فرستاد.

در اولین دوره اعزام محصلان به اروپا ۱۱۰ نفر دانش آموز پس از قبولی در کنکور اعزام به خارج روانه کشور فرانسه شدند. مهدی بازرگان، علی شایگان، مهدی آذر، کریم سنجابی، احمد رضوی کرمانی، محمدعلی ملکی، رضا رادمنش، خلیل ملکی، عبدالله ریاضی، لطفعلی صورتگر غلامعلی فریور و ابوالقاسم غفاری از مطرح‌ترین شخصیتهای این گروه ۱۱۰ نفره بودند. بسیاری از محصلان این گروه تحصیلات خود را تا مقطع دکترا در فرانسه گذراندند و در سال ۱۳۱۲ و ۱۳۱۳ به ایران بازگشتند.

 دوره جمهوری اسلامی 
در دوره جمهوری اسلامی معمولاً در سطح تحصیلات تکمیلی، دانشجویان به عنوان بورس تحصیلی به خارج از ایران فرستاده می‌شوند. براساس دستورالعمل اداره کل بورس وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، نفرات اول تا سوم دانش‌آموختگان دورهٔ کارشناسی ارشد، مخترعان و مکتشفان که اختراعات و اکتشافات آنان در سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی به ثبت رسیده باشد یا برگزیدگان رتبه‌های اول تا سوم جشنواره‌های خوارزمی، فارابی و رازی می‌توانند در فراخوان بورس تحصیل خارج از ایران ثبت‌نام کنند.

 منابع 

رده:آموزش و پرورش در ایران
رده:آموزش عالی در ایران
رده:دانشجویی در ایران