غرر الحکم و درر الکلم

غُرَرُالحِکَم و دُرَرُالکَلِم () کتابی است شامل گفتاوردهای علی بن ابی طالب که به شیوه الفبایی چیدمان شده و تعدادشان ۱۰۷۶۰ می‌باشد. عبدالواحد تمیمی آمِدی گرداورنده آن است که کتاب را در ۹۱ بخش (باب) فهرست بندی کرده‌است. آمدی غررالحکم و دررالکلم را به کمک کتاب‌های نهج البلاغه، صد کلمه جاحط، تحف العقول ابن شعبه حرانی و دستور معالم الحکم قاضی قضاعی، به رشته تحریر درآورده است.فهرست الفبایی نسخ خطی کتابخانه آستان قدس؛ بخش مقدمه غررالحکم و دررالکلم، ترجمه انصاریریاض العلماء، جلد سوم، ص ۲۸۱ و ۲۸۲ مقدمه غررالحکم و دررالکلم، ترجمه انصاری.

 نگارنده 
بندانگشتی|راست|200px

آمدی در سده پنجم و ششم هجری قمری می‌زیسته است.مقدمه غررالحکم، ترجمه انصاری- ریحانه الادب، جلد اول، صفحهٔ ۲۸مقدمه غررالحکم به شرح آقا جمال خوانساری، محدث ارموی، جلد اول، ص "عط" به استثناء دانسته‌هایی که میرزا عبدالله افندی تشریح کرده‌است اطلاعات زیادی از زندگی نگارنده کتاب، عبدالواحد تمیمی آمدی در دست نمی‌باشد. در این شرح حال افندی از آمدی به عنوان «فاضل عامل محدث امامی شیعه» نقل می‌کند. پاره‌ای دیگر از دانشمندان علوم دینی، آمدی را از عالمان امامیه برشمرده‌اند.مناقب آل ابیطالب، جلد اول، صفحه ۳۴معالم العلماء، صفحهٔ ۸۱

علامه مجلسی از دانشمندان مذهب شیعه در آغاز کتاب بحار، آمدی را از حکیمان امامیه محسوب می‌کند.بحارالانوار، جلد اول، صفحه ۱۶ و ۳۴ ابن شهر آشوب و حاج میرزا حسین نوری نیز در آثار خود از آمدی تجلیل نموده‌اندخاتمه مستدرک، جلد سوم، صفحه۹۲–۹۶. مقدمه غرر الحکم، صفحه رز، ترجمه انصاری. آمدی نزد احمد غزالی شاگردی کرده و استاد ابن شهرآشوب بوده‌است. الاحکام من قصة سید الانام و جواهرالکلام فی الحکم از آثار دیگر آمدی می‌باشند.الذریعة، جلد پنجم، صفحهٔ ۲۷۸ سرشناسی آمدی به سبب نگارش کتاب غررالحکم و دررالکلم می‌باشد. نگارنده، در ابتدای کتاب، هدف خویش را از تألیف آن، چنین بیان می‌دارد: به گفته آمدی، خود علی بن ابی طالب درباره دانش خویش نقل کرده‌اند:

 روش گردآوری کتاب 
آمدی، روش گردآوری و تدوین خود را بر اساس ترتیب حروف بیست و نه‌گانه قرار داده است و بسیاری از بخش‌های کتابش را بر مبنای واژه آغازین گفتاورد بنیاد کرده‌است. مثلاً:
 فصل ششم: واژه الا
 فصل هفتم: واژه أین
 فصل چهل و شش: واژه طوبی
 فصل هشت و یک: واژه نعم
 فصل هشتاد و هفت: واژه ینبغی

 کهن‌ترین نوشتار 
کهن‌ترین نوشتار غررالحکم و دررالکلم، نسخه شماره ۱۱۶۸ کتابخانه آستان قدس رضوی است، که به سال ۵۱۷ هجری قمری استنساخ گردیده است.فهرست الفبایی نسخه‌های خطی کتابخانه آستان قدس، مقدمه غررالحکم، صفحه "ش" ترجمه انصاری.

 نوشتارهای خطی غررالحکم و دررالکلم 
غررالحکم و دررالکلم کتابی است که دانشمندان اسلامی در طی قرون گذشته، نوشتارهایی از آن برداشته‌اند که فعلاً در کتابخانه‌های بزرگ از جمله ایران موجود هستند، که به برخی از آن‌ها عبارتند از:
 نوشتاری بسیار گرانقدر با جلد و سرفصل‌های طلاکاری شده در کتابخانه علی بن موسی الرضا موجود است که در بین هر یک از گفتاوردها، یک ستاره طلا قرار گرفته‌است و در سال ۹۶۱ هجری قمری در شهر مکه به دست خطاط آن بهاءالدین حسین، به پایان رسیده‌است و شماره ثبتی آن ۱۸۶ می‌باشد.
 نوشتار دیگری در همان کتابخانه است، طی شماره ۱۱۶۸ که تاریخ نگارشش ۵۱۷ هجری قمری و به زمان خود نگارنده بسیار نزدیک است.
 نوشتار دیگری در کتابخانه مدرسه سپهسالار است، که به تاریخ ماه رمضان ۹۹۵ هجری قمری و شماره آن ۲۸۴۲ می‌باشد.
 نوشتار با ارزش دیگری با خط نسخ با جلد طلاکاری شده ولی بدون تاریخ طی شماره ۳۰۹۲ در کتابخانه مجلس شورای ملی موجود است.

این کتاب همچنبن توسط میرزا محسن عماد الفقرا به نظم درآمده‌است.

محتوا 
غررالحکم مجموعه ای از بیش از ده هزار سخن تقوی و اخلاقی منسوب به علی است که از منابع مختلف، از جمله  نهج البلاغه، صد کلمه جاحط، تحف‌العقول ابن شعبه حرانی و دستور معالم الحکم قاضی قضاعی گرفته شده است. قدیمی ترین نسخه خطی موجود از غررالحکم مربوط به سال 1123 میلادی است.
گفته می شود که کلمات قصار غررالحکم و دیگر آثار منسوب به علی در طول تاریخ عرفان اسلامی تأثیر بسزایی داشته است.

گزیده
گزیدۀ سخنان علی در غررالحکم:

 حكمت را ، از هركه برايت آورد ، فراگير، و به گفتار بنگر و به گوينده منگر .
 بر بلنداى اهداف نرسد ، مگر كسى كه خود را مهذّب ساخته و با نفس خويش ، جهادها كرده باشد .
 صاحبان عيب دوست دارند عيب هاى مردم فاش شود تا مجال عذرخواهى از عيب هايشان فراخ شود .

 سرآغاز نادانى ، دشمنى با مردم است .

 سرلوحه سياست ، به كار بردن مداراست .

 ميل تو به كسى كه از تو دورى مى كند ، خوارى است .

 زكات زيبايى ، پاك دامنى است .

 لغزش عالم ، مانند شكستن كشتى است : خود غرق مى شود و با خود ، ديگران را غرق مى كند .

 جان هاى خود را با پرهيزگارى نگاه داريد ، و بيماران خود را با صدقه درمان كنيد .

 دين خود را با دنيايت حفظ كن تا هر دو را ببرى ، و دينت را وسيله حفظ دنيايت قرار مده ، كه هر دو را مى بازى .

 روزه گرفتن دل از فكر گناه ، برتر است از روزه گرفتن شكم از غذا .

 گناه كارى كه به گناهش اعتراف مى كند ، بهتر است از طاعت كننده اى است كه به عملش مى بالد .

 خوش بختى با پايبندى به حق به دست مى آيد .

 گفتنِ «نمى دانم» ، نيمى از دانش است .

 براى ادب كردن خود ، همين بس كه دورى كنى از آنچه آن را از ديگران خوش نمى دارى .

 براى هر چيز زكاتى است و زكات خِرَد ، تحمّل نادانان است .

 كمال را در نمى يابى تا آن گاه كه نقصان را پشت سر گذارى .

 اگر نمازگزار مى دانست چه رحمتى او را فراگرفته ، سر از سجده بر نمى داشت .

 با كسى كه با تو درشتى مى كند ، نرم باش ، كه دور نيست او هم با تو نرم شود .

 هر كه تو را ستود ، سر از تنت ستانْد .

 هر كس تصميم خود را آشكار كند ، دورانديشى اش باطل شود .

 هركه را توفيق دعا داده شود ، از پذيرش آن محروم نشود .

 هيچ كس پرهيزكارى پيشه نكرد ، مگر اين كه خدا راه برون شدن از سختى ها را برايش آسان كرد .

 هيچ كار خيرى را از روى ريا انجام مده و از سَرِ شرم ، آن را وا مگذار .

 جستارهای وابسته 
 خطبه شقشقیه

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:اسلام
رده:حدیث
رده:شیعیان
رده:علی
رده:کتاب‌شناسی شیعه
رده:کتاب‌های حدیث
رده:کتاب‌های عربی
رده:کتاب‌های گفتاوردها
رده:گردآوری حدیث تشیع
رده:گفتاورد