زبان اکسیتان

زبان اکسیتان، اوکسیتان یا اکسیتانی (به اکسیتان: occitan) یک یا گروهی از چندین زبان رومی است که که در جنوب فرانسه، موناکو، دره‌های اکسیتان ایتالیا و همچنین دره آران اسپانیا گفتگو می‌شود. این مناطق در مجموع اکسیتانیا نامیده می‌شوند. اکسیتان همچنین در درون بوم گواردیا پیمونتزه (کالابریا، ایتالیا) تکلم می‌شود. برخی زبان کاتالان را جزو اکسیتان می‌دانند، چرا که فاصله میان این زبان و برخی از گویش‌های اکسیتان (مانند زبان گاسکون) مانند فاصله بین گویش‌های مختلف اکسیتان است. کاتالان تا پایان قرن نوزدهم گویشی از زبان اکسیتان محسوب می‌شد و هنوز هم نزدیکترین خویشاوند آن باقی مانده‌است.

گویشی از اکسیتان معروف به آرانی در دره آران کاتالونیا زبان رسمی است. از سپتامبر ۲۰۱۰، پارلمان کاتالونیا زبان اکسیان آرانی را به عنوان زبان رسمی مورد استفاده در دره آران در نظر گرفته‌است.

در طول تاریخ از نام‌های لیموزینی (Lemosin)، لانگدوسی (Lengadocian)، گاسکون و بعداً پرونسی (Provençal , Provençau یا Prouvençau) به عنوان مترادف اکسیتان استفاده شده‌است. امروزه «پرونسی» عمدتاً به عنوان گویش اکسیتان پروانس در جنوب شرقی فرانسه گفته می‌شود.

برخلاف سایر زبان‌های رومی مانند فرانسوی یا اسپانیایی، هیچ زبان معیار نوشتاری واحدی به نام «اکسیتان» وجود ندارد و زبان اکسیتان در فرانسه، محل زندگی بیشتر اکسیتان‌ها، هیچ وضعیت رسمی ندارد. در عوض، چندین روش معیار برای نوشتن اکسیتان وجود دارد که برخی از آن‌ها بر اساس همه گویش‌ها و برخی دیگر بر اساس گویشی خاص هستند. این تلاش‌ها به دلیل کاهش روز افزون استفاده از زبان اکسیتان به عنوان یک زبان گفتاری در بسیاری از مناطق جنوبی فرانسه و همچنین تفاوت‌های چشمگیر در واج‌شناسی و واژگان در میان گویش‌های مختلف اکسیتان با مانع روبرو می‌شود.

بقای طولانی مدت زبان اکسیتان کاملاً مورد تردید است. طبق کتاب سرخ زبان‌های در معرض خطر یونسکو، چهار گویش از شش گویش اصلی اکسیتان (پرونسی، اورنیاتی، لیموزینی و لانگدوسی) به شدت در معرض خطر و دو گویش دیگر (گاسکونگاسکون و ویواریو-آلپین) قطعا در معرض خطر هستند.

 نام 
نام اکسیتان از lenga d'òc («زبان òc») گرفته شده‌است، òc در اکسیتان به معنای بله است. در حالی این اصطلاح به صورت شفاهی پس از انحطاط لاتین به کار می‌رفته‌است، در مستندات تاریخی برای نخستین بار دانته، شاعر ایتالیایی قرون وسطی، به وجود زبان اک (langue d'oc) اشاره کرده‌است. او در یکی از آثارش می‌گوید: «nam alii oc, alii si, alii vero dicunt oil» («برخی oc می‌گویند، گروهی sì و دیگران oïl می‌گویند») او بدین ترتیب سه زبان اصلی ادبی رومی را بر اساس واژه هر زبان برای «بله» برجسته می‌کند؛ زبان òc (اکسیتان)، زبان oïl (فرانسوی)، و زبان sì (سیسیلی و ایتالیایی). البته این تنها ویژگی تعیین‌کننده هر گروه نبود.

 تاریخ 
جایگزین=|بندانگشتی| تکامل زبانی در جنوب غربی اروپا از ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ م
از آنجا که قلمرویی که در آن اکسیتان گفتگو می‌شود، توسط سایر زبان‌های رومی احاطه شده‌است و بنابراین عوامل خارجی بر پیدایش و توسعه آن تأثیر گذاشته‌اند. عواملی که باعث شدند اکسیتان به صورت جداگانه تکامل بیابد عبارتند از:
 کوه‌ها و دریاها: دامنه زبان اکسیتان به ترتیب با مدیترانه، اقیانوس اطلس، ماسیف مرکزی، آلپ و پیرنه محدود می‌شود.
 مناطق میانگیر: زمین‌های خشک، مرداب‌ها و مناطق لم یرزع و مقاوم در برابر استعمار جدایی بیشتر را ایجاد می‌کند (قلمرو بین لوآر و گارون، فلات صحرای آراگون).
 جمعیت ثابت: برخی از مردم اکسیتان‌زبان از نژاد مردمی هستند که از زمان‌های پیش از تاریخ در این منطقه زندگی می‌کنند. 
 نفوذ ناچیز سلتی 
 نفوذ تاریخی و طولانی مدت روم: ژولیس سزار یک بار گفت که مردم آکتین می‌توانند به رومی‌ها یاد دهند که چگونه بهتر به لاتین صحبت کنند. به گفته مولر، «جدایی زبانی فرانسه با تأثیر رومیان آغاز شد» 
 واژگان جداگانه: اگرچه زبان اکسیتان میان زبان‌های گالی-رومی و ایبرو-رومی قرار دارد، اما این زبان «حدود ۵۵۰ کلمه از لاتین به ارث برده‌است که در زبان‌های اوییل یا فرنکو-پروونسال وجود ندارند» 
 آلمانی‌شدن ناچیز: «فرهنگ واژگان فرانکی و تأثیر آوایی آن اغلب در بالای خط oc/oïl پایان می‌یابد» 

 اکسیتان در شبه‌جزیره ایبری 
کاتالان در مناطق ساحلی دریای مدیترانه شمالی و مرکزی اسپانیا و جزایر بالئاری رابطه تنگاتنگی با زبان اکسیتان دارد و این دو از نظر بسیاری ویژگی‌های زبانی یک منشأ مشترک دارند (نگاه کنید به زبان‌های اکسیتانو-رومی). این زبان از نخستین زبان‌های رومی بود که در قرون وسطی به عنوان وسیله‌ای برای نوشتن ادبیات استفاده می‌شد. در قرون ۱۲ و ۱۳، کوچ‌نشینان کاتالان به زبان اکسیتان می‌نوشتند.

 دسته‌بندی 
زبان اکسیتان را در شاخه اکسیتانو-رومی زبان‌های گالی-رومی است که خود از شاخه غربی گروه رومی زبان‌های هندواروپایی به‌شمار می‌رود. دیگر زبان‌های شاخه اکسیتانو-رومی کاتالان (شامل والنسیایی) و آراگونی هستند که بیشتر در شمال شرقی اسپانیا گفتگو می‌شوند.

 مقایسه واژگان 
+ مقایسه ۲۴ واژه در زبان‌های رومی واژه  اکسیتان  کاتالان  (کامپیدانی) ساردنیایی  ایتالیایی  فرانسوی  اسپانیایی  پرتغالی  رومانیایی عموزاده                 برادر                 خواهرزاده                 تابستان            , Portuguese and Spanish have  and , respectively, for drought, dry season or low water levels.  ,    عصر  ,           Portuguese and Spanish have  and , respectively, for eve, or the day before.  ,    صبح              ,    ماهی تابه                 تخت    ,         ,   ,    پرنده    ,            سگ  ,   ,         ,      آلو                 کَره                 تکه  ,         ,   , Spanish also has , and it is actually a borrowing from Catalan . Colón 1993, p 39. Portuguese has , but aside from also being a loanword, it has a very different meaning: "thing", "gadget", "tool", "paraphernalia".  ,    خاکستری            , Modern Spanish also has , but it is a modern borrowing from Occitan. The original word was , which stands for "reddish, yellow-orange, medium-dark and of moderate to weak saturation. It also can mean ochre, pale ochre, dark ohre, brownish, tan, greyish, grey, desaturated, dirty, dark, or opaque."   ,   ,A 20th century introduction from French. ,  گرم              بسیار                 خواستن                 گرفتن  ,           ,      نماز خواندن                 پرسیدن    /        ,      گشتن    /          ,    وارد شدن            ,      سخن گفتن            ,   ,    خوردن               ( in slang),   

 پراکندگی جغرافیایی 
چپ|بندانگشتی| «پاک باش و به فرانسوی صحبت کن» که در پشت دیوار یک مدرسه جنوب فرانسه نوشته شده‌است
چپ|بندانگشتی|تظاهراتی دوازده هزار نفری در حمایت از رسمیت‌بخشی اکسیتان در کارکاسون، ۲۲ اکتبر ۲۰۰۵
گرچه اکسیتان در بیشتر روستاهای جنوب فرانسه تا قرن بیستم یک زبان روزمره بود، اما طبق برآوردهای سال ۲۰۱۲ حدود ۱۰۰٬۰۰۰ نفر در فرانسه به این زبان صحبت می‌کردند.

طبق سرشماری سال ۱۹۹۹ فرانسه، ۶۱۰٬۰۰۰ نفر گویشور بومی این زبان بودند (تقریباً همه آن‌ها بومی فرانسوی نیز بودند) و شاید یک میلیون نفر دیگر تا حدی بدان تسلط داشتند. طبق الگوی تغییر زبان، بیشتر این بازمانده‌ها را باید در میان پیرترین جمعیت‌ها یافت. فعالان اکسیتان (که اکسیانیست نامیده می‌شوند) تلاش می‌کنند در پیش‌دبستانی‌های به زبان اکسیتان (Calandretas) زبان را دوباره به جوانان معرفی کنند.

با این وجود، تعداد گویشوران مسلط به زبان اکسیتان به طرز چشمگیری در حال کاهش است. یک گردشگر در شهرهای جنوب فرانسه بعید است یک واژه اکسیتان در خیابان (یا حتی در خانه) بشنود و احتمالاً گهگاهی فقط در تابلوهای خیابانی اکسیتان را ببیند که در بیشتر موارد برابر فرانسوی با برجستگی بیشتری نشان داده شده‌است.

اکسیتان‌ها، در نتیجه بیش از ۲۰۰ سال سرکوب و تحقیر به ندرت در حضور غریبه‌ها، چه اهالی خارج از اکسیتانیا و چه اهالی خارج از کشور، به زبان خود صحبت می‌کنند. اکسیتان هنوز هم توسط بسیاری از افراد پیر در مناطق روستایی گفتگو می‌شود، اما آن‌ها نیز معمولاً هنگام رودررویی با افراد خارجی به زبان فرانسوی سخن می‌گویند.

اکسیتان در خارج از فرانسه در دره آران در شمال شرق اسپانیا، دره‌های اکسیتان (پیمونت و لیگوریا) در شمال غرب و گواردیا پیمونتزه کالابریا در جنوب شرق ایتالیا و همچنین موناکو گفتگو می‌شود. جوامع پراکنده‌ای از اکسیتان‌زبانان در کشورهای مختلف شامل آلمان (وورتمبرگ)، اسپانیا (سن سباستین در سرزمین باسکDesparicion del Euskara por el norte y el este  (in Spanish): En San Sebastián [...] se habla gascón desde el siglo XIV hasta el 1919)، ایالات متحده (والدس)، کانادا (استان کبکExpatries-france.com , Selection Villes) آرژانتین (پیگوئه) و مکزیک (گواناهواتوhttp://www.mexicofrancia.org/articulos/p17.pdf) یافت می‌شوند که در نتیجه مهاجرت‌های اخیر بدین مناطق نقل مکان کرده‌اند.

 شمار گویشوران 
منطقه‌ای که اکسیتان در گذشته در آن رایج بوده امروزه تقریباً ۱۶ میلیون نفر جمعیت دارد. پژوهش‌های اخیر نشان داده‌است که ممکن است تقریباً ۷۸۹٬۰۰۰ نفر در فرانسه، ایتالیا، اسپانیا و موناکو آن را به عنوان زبان نخست گفتگو می‌کنند. در موناکو، زبان اکسیتان با لیگوری مونگاسک که دیگر زبان بومی منطقه است همزیستی می‌کنند.Pierre, Bec. (1995) La langue occitane, coll. Que sais-je? n° 1059, Paris: Presses Universitaires de France.Arveiller, Raymond. (1967) Étude sur le parler de Monaco, Monaco: Comité National des Traditions Monégasques, p. ix. برخی از پژوهشگران اظهار داشتند که تا هفت میلیون نفر در فرانسه این زبان را می‌فهمند،Klinkenberg, Jean-Marie. Des langues romanes, Duculot, 1994, 1999, p. 228: "The amount of speakers is an estimated 10 to 12 millions... in any case never less than 6 millions."Baker, Colin; and Sylvia Prys Jones. Encyclopedia of bilingualism and bilingual education, 1997, p. 402: "Of the 13 million inhabitants of the area where Occitan is spoken (comprising 31 départements) it is estimated that about half have a knowledge of one of the Occitan varieties."Barbour, Stephen and Cathie Carmichael. Language and nationalism in Europe, 2000, p. 62: "Occitan is spoken in 31 départements, but even the EBLUL (1993: 15–16) is wary of statistics: 'There are no official data on the number of speakers. Of some 12 to 13 million inhabitants in the area, it is estimated 48 per cent understand Occitan, 28 per cent can speak it, about 9 per cent of the population use it on a daily basis, 13 per cent can read and 6 per cent can write the language.'" در حالی که در سال ۱۹۲۱ دوازده تا چهارده میلیون نفر کاملاً با آن صحبت می‌کردند.: La Langue d'Oc est parlée actuellement par douze ou quatorze millions de Français ("Occitan is now spoken by twelve or fourteen million French citizens"). در سال ۱۸۶۰، گویشوران اکسیتان بیش از ۳۹٪: parlée dans le Midi de la France par quatorze millions d'habitants ("spoken in the South of France by fourteen million inhabitants"). از کل جمعیت فرانسه را تشکیل می‌دادند (در برابر ۵۲٪ فرانسوی‌زبان). در دهه ۱۹۲۰ این تعداد به ۲۶٪ تا ۳۶٪: ...défendre une langue, qui est aujourd'hui la mère de la nôtre, parlée encore par plus de dix millions d'individus... ("protect a language, which is today the mother of ours, still spoken by more than ten million individuals") و در سال ۱۹۹۳ به کمتر از ۷٪ رسید.

 واج‌شناسی 
همخوان‌ها و واکه‌های اکسیتان به شرح زیرند:

 همخوان‌ها 
 لبی دندانی/لثوی کامی-لثوی کامی نرم‌کامی زبانکی/چاکنایی   خیشومی    () انسدادی       انسایشی  ()   سایشی  ()     () () () ناسوده    کناری   لرزشی  () زنشی 

 واکه‌ها 
+ واکه‌ها IPA نمونه  برابر انگلیسی  quatre sack  fetge say (بدون صدای y)  mètge sect  vitz cease  escòla cause  Tolosa soup  luna در rue فرانسوی و Blüte آلمانی

 گویش‌ها 
بندانگشتی|چپ|250px|گویش‌های اکسیتان
زبان اکسیتان به جای اینکه یک زبان واحد باشد، اساساً توسط گویش‌های آن تعریف می‌شود. این نکته در جنوب فرانسه بسیار مناقشه‌برانگیز است، زیرا بسیاری از مردم زبان اکسیتان را به عنوان یک زبان واقعی نمی‌شناسند و فکر می‌کنند «گویش»‌های آن هر کدام یک زبان هستند. هر شهر و روستای اکسیتان‌زبان مانند زبان‌های دیگر مناطقی که اساساً گفتاری بوده و زیاد نوشته نمی‌شدند (به عنوان مثال زبان‌های رتی-رومی، فرنکو-پروونسال، آستوری-لئونی و آراگونی)، عملاً گویش خاص خود را دارد که با هم در کل اکسیتانیا یک زنجیره گویشی کلاسیک را تشکیل می‌دهند که به تدریج در طول مسیر از یک طرف به طرف دیگر تغییر می‌کند. با این وجود، متخصصان معمولاً زبان اکسیتان را به شش گویش اصلی تقسیم می‌کنند:
 گاسکون: شامل بیرنی و آرانی (در اسپانیا صحبت می‌شود).
 لانگدوسی (lengadocian)
 لیموزینی (lemosin)
 اورنیاتی (auvernhat)
 پرونسی (provençau یا prouvençau)، از جمله زیرگویش نیسی.
 زبان شوادی
 ویوارو-آلپین (vivaroaupenc)

 سامانه نوشتاری 
در حال حاضر دو روش اصلی برای نوشتار اکسیتان استفاده می‌شود، یکی معروف به «کلاسیک»، که براساس اکسیتان معیار قرون وسطی است و دیگری که به دلیل استفاده از آن توسط فردریک میسترال بعضاً «میسترالی» نامیده می‌شود و بر اساس قوانین نوشتاری نوین فرانسوی است. گاهی اوقات، بین کاربران هر سامانه تضاد وجود دارد. الفبای اکسیتان ۲۳ حرف به شرح زیر دارد:
ABCDEFGHIJLMNOPQRSTUVXZabcdefghijlmnopqrstuvxz

 متن نمونه 
یکی از شناخته‌شده‌ترین متن‌ها به اکسیتان بیست و ششمین کانتوی پورجاتوریو از دانته است که آرنو دانیل در آن به راوی پاسخ می‌دهد:
Tan m'abellís vostre cortés deman, / qu'ieu no me puesc ni voill a vos cobrire. / Ieu sui Arnaut, que plor e vau cantan; / consirós vei la passada folor, / e vei jausen lo joi qu'esper, denan. / Ara vos prec, per aquella valor / que vos guida al som de l'escalina, / sovenha vos a temps de ma dolor.
اکسیتان نوین: Tan m'abelís vòstra cortesa demanda, / que ieu non-pòdi ni vòli m'amagar de vos. / Ieu soi Arnaut, que plori e vau cantant; / consirós vesi la foliá passada, / e vesi joiós lo jorn qu'espèri, davant. / Ara vos prègui, per aquela valor / que vos guida al som de l'escalièr, / sovenhatz-vos tot còp de ma dolor.

متن بالا این‌گونه ترجمه می‌شود:
بنابراین خواسته مودبانه شما مرا خشنود می‌کند، / من نمی‌توانم خود را از تو پنهان کنم و نخواهم کرد. / من آرنو هستم که گریه می‌کنم و آواز می‌خوانم؛ / من حماقت گذشته را مقصر می‌دانم، / و روز امید شادی‌آور را پیش رویم می‌بینم. / بنابراین من با آن قدرت از تو درخواست می‌کنم / که تو را به قله پله‌ها راهنمایی می‌کند، / مراقب باش که رنج مرا تسکین دهی!

 جستارهای وابسته 

 برغونیو
 زبان کاتالان
 زبان‌های فرانسه

 منابع 

 پیوند به بیرون 

 Orbilat.com – Overview and grammar of Occitan
 Occitanet.free.fr – a guide to the language
 Globegate.UTM.edu – Troubadour & Early Occitan Literature

رده:زبان اکسیتان
رده:زبان‌های آندورا
رده:زبان‌های اسپانیا
رده:زبان‌های پیمونت
رده:زبان‌های رومی
رده:زبان‌های فرانسه
رده:زبان‌های کاتالونیا
رده:زبان‌های ایتالیا