روانی (فیلم ۱۹۶۰)

روانی  فیلمی در گونهٔ ترسناک و محصول سال ۱۹۶۰ میلادی، به تهیه‌کنندگی و کارگردانی آلفرد هیچکاک است. فیلمنامه این اثر را جوزف استفانو با اقتباس از رمانی به همین نام، نوشته رابرت بلاک چاپ سال ۱۹۵۹، نگاشت. در این فیلم، بازیگرانی چون آنتونی پرکینز، جنت لی، ورا مایلز، جان گوین و مارتین بالسام نقش‌آفرینی کردند. داستان روانی حول برخورد میان ماریون کرین، که پس از اختلاس مالی در حال فرار است، با صاحب خجالتی یک راه‌سرا با نام نورمن بیتس و مادر روان‌پریش او شکل می‌گیرد. به دنبال ناپدید شدن ماریون، معشوقه و خواهر وی با همکاری یک کارآگاه خصوصی به دنبال کشف حقیقت برمی‌آیند.

از فیلم روانی به‌عنوان نقطه عطفی در کارنامه هنری آلفرد هیچکاک یاد می‌شود، چرا که در مقایسه با اثر پیشین او، شمال از شمال غربی (۱۹۵۹)، با بودجه‌ای اندک و به‌صورت سیاه‌وسفید و توسط گروه تولید مجموعه تلویزیونی آلفرد هیچکاک تقدیم می‌کند ساخته شد. موضوع بحث‌برانگیز فیلم روانی در ابتدا واکنش‌های متفاوت منتقدان را برانگیخت؛ با این حال، استقبال گسترده مخاطبان و موفقیت چشمگیر آن در گیشه جهانی باعث شد تا نگاه منتقدان به این فیلم به‌طور اساسی تغییر کند. روانی در سی و سومین دوره جشنوارهٔ اسکار در چهار حوزه نامزد دریافت جایزه شد؛ از جمله بهترین کارگردانی برای هیچکاک و بهترین بازیگر نقش مکمل زن برای جنت لی.

امروزه، فیلم روانی یکی از برجسته‌ترین آثار آلفرد هیچکاک و بی‌تردید مشهورترین و تأثیرگذارترین اثر او محسوب می‌شود. منتقدان و پژوهشگران سینما در سراسر جهان این فیلم را شاهکار هنری قلمداد کرده و به تحسین کارگردانی روان، فضای پرتنش، فیلم‌برداری چشمگیر، موسیقی ماندگار و بازی‌های نمادین آن را پرداخته‌اند. فیلم روانی به‌عنوان «تحلیل‌شده‌ترین فیلم در کارنامه بلند مورد توجه‌ترین کارگردان تاریخ سینمای آمریکا» شناخته می‌شود و در فهرست برترین فیلم‌های تاریخ جای دارد. این فیلم معیارهای تازه‌ای را در سینمای آمریکا در زمینه نمایش خشونت، رفتارهای انحرافی و مسائل جنسی تعریف کرد و از آن به‌عنوان یکی از نخستین نمونه‌های گونه سلاخی یاد می‌شود. در سال ۱۹۹۲ میلادی، کتابخانه کنگره ایالات متحده آمریکا این فیلم را «به لحاظ فرهنگی، تاریخی یا زیبایی‌شناختی حائز اهمیت» ارزیابی کرد و آن را برای نگهداری در فهرست ملی ثبت فیلم آمریکا برگزید. در فهرست «صد سال… صد فیلم» بنیاد فیلم آمریکا که شامل ۱۰۰ فیلم برتر تاریخ به انتخاب منتقدان سینماست، فیلم روانی در رتبهٔ ۱۸ قرار دارد. در فهرست «۱۰۰ سال… ۱۰۰ شرور و قهرمان» بنیاد فیلم آمریکا که فهرستی از ۵۰ قهرمان برتر و ۵۰ شرور برتر تاریخ به انتخاب منتقدان سینماست، نورمن بیتس در رتبهٔ ۲ قرار دارد.AFI's 100 Years, 100 Heroes And VillainsAFI's 100 Years, 100 Movies

فیلم روانی در گیشه جهانی موفقیتی چشمگیر به‌دست آورد. این اثر با بودجه‌ای معادل ۸۰۶٬۹۴۷ دلار (معادل تقریبی ۶.۲ میلیون دلار با احتساب تورم تا سال ۲۰۲۵) تولید شد و توانست در سطح جهان بیش از ۵۰ میلیون دلار (حدود ۳۸۴.۵ میلیون دلار با احتساب تورم تا سال ۲۰۲۵) درآمد کسب کند. این رقم بدون احتساب درآمد حاصل از کرایه و نمایش‌های خانگی است. پس از درگذشت هیچکاک در سال ۱۹۸۰ میلادی، شرکت یونیورسال پیکچرز چندین دنباله برای این فیلم ساخت؛ از جمله سه قسمت ادامه‌دار (شامل روانی ۲، روانی۳ و روانی ۴: آغاز)، یک نسخه بازسازی‌شده، یک فیلم تلویزیونی و یک مجموعهٔ تلویزیونی. 

 داستان 
بندانگشتی|لوگو رسمی فیلم روانی
«مارین کرین» (لی) به امید تسهیل کار ازدواجش با «سام لومیس» (گاوین) پولهای کارفرمایش را می‌دزدد و از شهر محل سکونتش خارج می‌شود و بین راه در هتل بیتس، که جوانی به نام «نورمن بیتس» (پرکینز) اداره اش می‌کند، به استراحت می‌پردازد. «نورمن» به او می‌گوید که همراه مادر از لحاظ روانی نامتعادلش در خانه کنار هتل زندگی می‌کند. شب هنگام که، «ماریون» از کار خود پشیمان شده، پیش از خواب به حمام می‌رود و زیر دوش — ظاهراً به دست مادر «نورمن» — به قتل می‌رسد. «نورمن» آثار قتل را پاک می‌کند و جسد «ماریون» و اتوموبیل‌اش را در باتلاق می‌اندازد.

در ادامه «سام» به همراه خواهر ماریون «لی لا» (مایلز) و یک کارآگاه خصوصی به نام «آربوگاست» (بالسام) به جستجوی «ماریون» می‌آیند. آربوگاست نیز وقتی وارد خانه‌ای می‌شود که مادر نورمن در آن زندگی می‌کند، توسط او به قتل می‌رسد. سرانجام سام و لیلا به دنبال او میایند. هنگامی که سم، سر نورمن بیتس را گرم می‌کند، لیلا به دنبال هر نشانی از مادر نورمن بیتس یا آربوگاست یا مارین می‌گردد. نورمن ناگهان متوجه ماجرا می‌شود و به سرعت به دنبال لیلا داخل خانه می‌دود. لیلا برای اینکه نورمن او را نبیند، وارد انباری زیر پله می‌شود، که تصادفاً همان مکانی است که نورمن مادر خود را در آنجا مخفی کرده. نورمن که تصور می‌کند لیلا به طبقه بالا رفته، به سرعت از پله‌ها بالا می‌رود. در این هنگام، لیلا پیرزنی را می‌بیند که پشت به او رو به آتش روی صندلی‌ای نشسته، ولی وقتی او را برمی‌گرداند، متوجه می‌شود که او چیزی جز یک اسکلت نیست.

لیلا با دیدن اسکلت جیغ وحشتناکی می‌کشد و متوجه می‌شود که سال‌هاست که مادر بیتس مرده است؛ ولی ناگهان، زنی با وحشتناک‌ترین قیافه ممکن، با چاقوی بلندی به سمت او حمله‌ور می‌شود اما سام جلوی او را می‌گیرد و تحویل پلیس می‌دهد. این فرد، همان کسیست که مارین و آربوگاست را به قتل رسانده. این فرد، مادر نورمن بیتس نیست؛ بلکه خود نورمن بیتس است؛ که در اثر شوکی که پس از مرگ مادرش به او وارد شده، خود را شبیه به مادرش می‌کند، و کارهای وحشتناکی انجام می‌دهد.
حقایق آشکار می‌شود و ماشین و جنازهٔ مارین را از باتلاق بیرون می‌آورند.

 بازیگران 
 بازیگر  نقش  توضیحاتآنتونی پرکینزنورمن بیتس صاحب متل بیتسجنت لیمارین کرین کارمند بنگاه املاکورا مایلز لایلا کرین  خواهر مارینجان گوینسم لومیزمعشوقه مارینمارتین بالسامآربوگاستکارآگاه خصوصیجان مک‌اینتایرآل چمبرزسرکلانترسیمون اوکلندفرد ریچمنروان‌پزشکفرانک آلبرستونتام کاسیدیمشتری بنگاهپاتریشا هیچکاککارولاینکارمند بنگاه، همکار مارینوان تیلور (هنرپیشه)جورج لوریصاحب بنگاه، رئیس مارینلورن تاتلخانم چمبرزهمسر آل چمبرزجان اندرسونچارلیدلال اتومبیلمرت میلافسر گشتی بزرگراه

 تحلیل فضای فیلم 
اسلاوی ژیژک، فیلسوف و منتقد، این فیلم را صحنهٔ رویارویی دو نوع معماری و درواقع دو زمان حال و گذشته توصیف می‌کند، به نحوی که این رویارویی باعث تقسیم نورمن میان دو شده است. ژیژک می‌گوید: «در یک طرف متل افقی با معماری مدرنش و در طرف دیگر خانهٔ مادری عمودی نورمن قرار دارد که به شیوه معماری گوتیک ساخته شده و نورمن تا ابد میان این دو جهان در حال دویدن است و هیچ‌گاه مکان مناسبی برای خودش پیدا نخواهد کرد.»ژیژک، اسلاوی و دیگران، ۱۳۹۹، از مقاله "لچکی به مثابه یک پارالاکس معمارانه و دیگر پدیده‌های مرتبط به کشمکش‌های طبقاتی" در کتاب نظریه‌های زیبایی‌شناسی، ترجمه احسان حنیف، تهران: فکرنو، ۱۳۹۹، ص ۳۵۹–۳۶۰.

به گفته دیوید تامسن روانی از فیلم‌هایی است ارزش چند بار دیدن دارد.

 سکانس حمام 
سکانس «قتل زیر دوش حمام» در فیلم روانی دارای چنان اهمیتی در تاریخ سینما است که در بسیاری از دانشکده‌های سینمایی جهان تدریس می‌شود.قتلی در حمام که سینما را دگرگون کرد، رادیو فردا در این سکانس سه‌دقیقه‌ای از ۷۷ زاویه دوربین و ۵۰ کات استفاده شده است.

 جستارهای وابسته 
 روانی ۲
 روانی ۳
 روانی ۴: آغاز
 روانی (۱۹۹۸)

 منابع 

 یادداشت‌ها

 پیوند به بیرون 








رده:آثار برنده جایزه ادگار
رده:آثار موسیقی برنارد هرمن
رده:زنا با محارم در فیلم
رده:فیلم‌نامه‌های جوزف استفانو
رده:فیلم‌ها به کارگردانی آلفرد هیچکاک
رده:فیلم‌های ۱۹۶۰ (میلادی)
رده:فیلم‌های آدم‌کش زنجیره‌ای دهه ۱۹۶۰ (میلادی)
رده:فیلم‌های آمریکایی دهه ۱۹۶۰ (میلادی)
رده:فیلم‌های آمریکایی مرتبط با ال‌جی‌بی‌تی
رده:فیلم‌های اسلشر آمریکایی
رده:فیلم‌های اقتباس‌شده از رمان‌های ترسناک آمریکایی
رده:فیلم‌های انگلیسی‌زبان دهه ۱۹۶۰ (میلادی)
رده:فیلم‌های برنده جایزه گلدن گلوب بهترین بازیگر نقش مکمل زن
رده:فیلم‌های به تهیه‌کنندگی آلفرد هیچکاک
رده:فیلم‌های پارامونت پیکچرز
رده:فیلم‌های ترسناک ۱۹۶۰ (میلادی)
رده:فیلم‌های ترسناک مرتبط با ال‌جی‌بی‌تی
رده:فیلم‌های درباره رابطه مادر و پسر
رده:فیلم‌های درباره واپس‌رانی تمایلات جنسی
رده:فیلم‌های سانسورشده
رده:فیلم‌های سیاه‌وسفید آمریکایی
رده:فیلم‌های فیلم‌برداری‌شده در کالیفرنیا
رده:فیلم‌های مرتبط با ال‌جی‌بی‌تی ۱۹۶۰ (میلادی)
رده:فیلم‌های مستقل ۱۹۶۰ (میلادی)
رده:فیلم‌های واقع‌شده در باتلاق‌ها
رده:فیلم‌های واقع‌شده در فینیکس (آریزونا)
رده:فیلم‌های واقع‌شده در کالیفرنیا
رده:فیلم‌های یونیورسال پیکچرز
رده:گنجینه ملی فیلم آمریکا
رده:مادرکشی در ادبیات داستانی
رده:مبدل‌پوشی در فیلم‌های آمریکایی
رده:مجموعه‌فیلم‌های روانی