شیخ طبرسی

بندانگشتی|مقبرهٔ شیخ طَبْرَسی، حرم امام رضا، مشهد، ایران
امین الاسلام ابوعلی فضل بن حسن طَبْرَسی یا شیخ طَبْرَسی (۵۳۲–۴۵۴ خورشیدی/۵۴۸–۴۶۸ قمری) با لقب «امین الاسلام» دانشمند و فقیه شیعه ایرانی است که کتاب‌هایی دربارهٔ علوم دینی تألیف کرده‌است.

 زندگی 
فضل بن حسن طبرسی از خاندانی روحانی و علم‌دوست بوده‌اند، در مورد زادگاه ایشان اختلاف نظر وجود دارد عده‌ای او را اهل طبرس و عده‌ای او را اهل طبرستان می‌دانند. وی به خراسان هجرت کرد، در مشهد ساکن شد و در اواخر عمرش راهی سبزوار شد و در همان‌جا درگذشت. پیکر او را در مشهد در نزدیکی حرم امام رضا دفن کردند و خیابانی در آنجا به نام او، خیابان طبرسی نام‌گذاری شده‌است.

یکی از خصوصیات طبرسی، دور بودن او از تعصب است؛ برای مثال از زمخشری -دانشمند نامدار سنی- تجلیل کرده‌است. فضل بن حسن طبرسی در ادبیات و زبان عربی استاد بوده‌است. وی عبارات عربی را به نیکویی و شیوایی و اختصار بیان می‌کرده‌است و به لطائف ادبی هم علاقهٔ ویژه‌ای داشته‌است. همین نکته‌سنجی و لطیفه‌جویی، او را به نوشتن کتاب الکافی الشافی، که لطائف ادبی کتاب کشاف زمخشری را دربردارد، واداشته‌است. مهم‌ترین کتاب وی همان مجمع البیان است و پس از آن کتاب تفسیر جوامع الجامع به زبان عربی از اهم آثار اوست.

شیخ طبرسی در علوم دینی زمان خود، مانند تفسیر، فقه، کلام، سیره و تاریخ ائمه مشهور بوده‌است و در همهٔ این موضوعات کتاب‌هایی نوشته‌است. به گفته هم عصر او، بیهقی (در کتاب تاریخ بیهق)؛ کار عمدهٔ طبرسی تلخیص و تحریر کتاب‌های دیگران بوده‌است. کتاب مجمع البیان اثر طبرسی -بنا به تصریح خود او در مقدمهٔ کتابش- تحریری نو از تفسیر تبیان شیخ طوسی (۴۴۷–۳۷۴ خ. /۴۶۰–۳۸۵ ق) است. همچنین کتاب دیگر او، «المؤتلف من المختلف بین ائمة السلف» که دربارهٔ فقه تطبیقی یا «الانصاف فی مسائل الخلاف» ابن انباری است که تحریری از کتاب مسائل الخلاف شیخ طوسی است.

 زادگاه 
معدودی از شرح حال‌نویسان متاخر طبرسی را اهل طبرستان (مازندران امروز) دانسته‌اند. ولی متقدمین شرح حال‌نویسان طبرسی را اهل طبرس (تفرش امروز) دانسته‌اند.[تاریخ بیهقی، تعلیقات آقای احمد بهمنیار، ص ۳۵۳؛ طبرسی و مجمع‌البیان، ج ۱، ص ۱۷۲.] مستند تفرش بودن آن جمله ای است که دانشمند هم عصر شیخ طبرسی یعنی ابوالحسن علی ابن زید بیهقی (۵۶۵ ق) در شرح حال او این گونه آورده‌است: طبرس منزلی است میان قاشان و اصفهان و اصل ایشان از آن بقعه بوده‌است.ابن فندق 241 نیز در تأیید سخن ابن فندق نیز گفته شده‌است که در عصر صفوی هم عده‌ای از علما بر این باور بوده‌اند که طبرسی منسوب به تفرش است.افندی، میرزا عبدالله، ریاض العلما، تحقیق سید احمد حسینی، قم ، انتشارات کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی، 1403 ق.افندی 50/1 و4/357 

احمد بهمنیار در تصحیح و تعلیقات خود در کتاب تاریخ بیهق پس از بیان روش نسبت به مرکب مزجی (بعلی برای نسبت به بعلبک) و این که طبری صورت صحیح نسبت به طبرستان است، و نیز با رد نظر معدود علمای متاخر که طبرس را همان مازندران پنداشته اند (از جمله مولف روضات) و تاکید بر صحت نظر علمای متقدم نوشته است:  بالجمه به حکم ادله و قرائنی که یاد شد طبرسی به فتح اول و ثانی و برای نسبت به طبرستان وضع نشده و اصل آن در وضع به فتح اول و ثالث و سکون ثانی و برای نسبت به طبرس بر وزن تغلب بوده و طبرس چنانجه خواهد آمد به معنی تفرش است. ... طبرس بر وزن و معنی تفرش و نسبت او طبرسی بر وزن جعفری بوده

حسین کریمیان (۱۳۷۲ش) نیز با پیگیری راه بهمنیار و افزودن مطالبی دیگر در تأیید سخن ایشان تفرشی بودن طبرسی‌ها را پذیرفته‌است.کریمیان، حسن، طبرسی و مجمع البیان، تهران، دانشگاه تهران، 1361ش.

 مقبره 
مقبره شیخ طبرسی در مشهد در نزدیکی حرم علی بن موسی الرضا، امام هشتم شیعیان قراردارد. مقبره شیخ طبرسی در سال ۵۳ شمسی دارای بارگاه بود. این مقبره بعدها به مرور زمان تخریب شد و در طرح توسعهٔ میدان حرم، تنها همان مقبرهٔ شیخ باقی ماند. بعدها در سال ۷۰ طی اجرای طرح زیرگذر، قبر سیمانی شیخ طبرسی با طرحی کارشناسی و تشریفات خاص به فاصله ۲۰۰ متر به محل فعلی انتقال یافت. انجام این کار به سرپرستی مهدی عزیزیان به انجام رسید. آرامگاه شیخ طبرسی به صورت پلکانی در سه طبقه ساخته شده‌است.شیخ طبرسی؛ مجاور ابدی حریم امام رضا، پایگاه اطلاع‌رسانی آستان قدس رضوی

 آثار 
آثار وی بنا به گفته ابن شهرآشوب اینچنین است:
 مجمع البیان فی معانی القرآن 
 الکاف الشاف فی الکشاف
 النور المبین
 الفائق
 اعلام الوری باعلام الهدی
 الاداب الدینیه لخزانهٔ المعینیهٔ

سایر کتب وی اینچنین هستند:
 جوامع الجامع

 جستارهای وابسته 
 احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی

 پانویس 

 منابع 
 طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع (به عربی)، ترجمهٔ فارسی از احمد امیری شادمهری، نشر آستان قدس رضوی، ۱۳۸۶.
 ابن شهر آشوب، محمد بن علی، معالم العلما، نجف، چاپخانه حیدریه، ۱۳۸۰ق
 ابن طباطبا، منتقله الطالبیه، تحقیق سید محمد مهدی خراسان، نجف، چاپخانه حیدریه، ۱۹۶۸ م.
 ابن عدیم، عمر بن احمد، بغیه الطلب فی تاریخ حلب، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دارالفکر.
 ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ ق.
 ابن فندق، ابوالحسن علی بن زید، لبلا الانساب و الالقاب و الاعقاب، تحقیق مهدی رجایی، قم، مکتبه آیه الله المرعشی النجفی، ۱۴۱۰ق.
 همو، تاریخ بیهق، تحقیق احمد بهمنیار، تهران، کتابفروشی فروغی.
 ابن فهد حلی، المهذب البارع، تحقیق شیخ مجتبی عراقی، قم، مؤسسه انتشارات اسلامی، ۱۴۰۷ ق.
 ازهری، خالد بن عبدالله، التصریح بمضمون التوضیح، تهران، انتشارات ناصر خسرو.
 افندی، میرزا عبدالله، ریاض العلما، تحقیق سید احمد حسینی، قم، انتشارات کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۳ ق.
 ابن یعیش، شرح المصل، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۲ ق.
 کریمیان، حسین، طبرسی و مجمع البیان، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۱ش.
 تفرشی سید مصطفی، نقد الرجال، تحقیق مؤسسه آل البیت، قم مؤسسه آل البیت علیهم السلام ۱۴۱۸ق.
 دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران، دانشگاه تهران.
 حاجی خلیفه، کشف الظنون، بیروت، داراحیا التراث العربی.
 رازی، محمد بن عمر بن الحسین، الشجره المبارکه فی انساب الطالبیه، تحقیق سید مهدی رجایی، قمریال کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی، ۱۳۷۷ش.

رده:آرامگاه‌ها در استان خراسان رضوی
رده:آرامگاه‌های تاریخی شهرستان مشهد
رده:افراد ایرانی مازندرانی‌تبار
رده:اهالی ایران در سده ۱۲ (میلادی)
رده:اهالی تفرش
رده:اهالی سده ۱۲ (میلادی) آسیا
رده:اهالی سده ۱۲ (میلادی)
رده:اهالی طبرستان
رده:اهالی قائم‌شهر
رده:جاذبه‌های گردشگری استان خراسان رضوی
رده:خاک‌سپاری‌ها در حرم امام رضا
رده:خاک‌سپاری‌ها در حرم امامان شیعه
رده:خاک‌سپاری‌ها در مشهد
رده:درگذشتگان ۱۱۵۳ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۵۴۸ (قمری)
رده:روحانیان شیعه سده ۶ (قمری)
رده:زادگان ۱۰۷۳ (میلادی)
رده:زادگان ۴۶۸ (قمری)
رده:زیارتگاه‌های تاریخی شهرستان مشهد
رده:ساختمان‌ها و سازه‌ها در مشهد
رده:فقیهان اهل ایران
رده:معماری دوران جمهوری اسلامی ایران
رده:مفسران قرآن
رده:مقاله‌های خرد زندگینامه اهالی ایران
رده:نویسندگان مرد اهل ایران