علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه

علیقلی میرزا اعتضاد السلطنه (۱۱۹۸–۱۲۵۹ خورشیدی) پسر پنجاه و چهارم فتحعلیشاه و عموی محمدشاه بود.

 زندگی 
دوران کودکی و نوجوانی او تا سیزده سالگی در ایام سلطنت پدرش فتحعلی‌شاه (۱۵ مرداد ۱۱۵۱ - ۱ آبان ۱۲۱۳) سپری شده است. سپی به دستور محمدشاه به مدت هفت سال تحت تعلیم میرزانظرعلی حکیم‌باشی قرار داشت که طی آن به یادگیری ادب، فرهنگ، شعر، جغرافی، تاریخ، نجوم و آموزش نظامی پرداخت و تخلص فخری را برای خود انتخاب نمود.

نخستین پست سیاسی او پیشکاری یعنی وزارت ملک‌جهان خانم مهد علیا پس از مرگ محمدشاه در ۶ شوال ۱۲۶۴ قمری (۱۴ شهریور ۱۲۲۷) که مهد علیا امور حکومت را تا آمدن فرزندش در دست گرفت می باشد.

در دوران صدارت میرزا محمدتقی‌خان فراهانی، امیرکبیر (متوفی به تاریخ ۱۸ ربیع‌الاوّل ۱۲۶۸ برابر ۲۰ دی ۱۲۳۰)، غالب اوقات خود را با شعرا و اهل علم مانند قاآنی شیرازی، شعری، محرم، ذوقی، میرزا احمد طبیب کاشانی و میرزا عبدالرحیم هروی می گذراند.

اهم وقایع سالشمار زندگی وی در ادامه بدین شرح است:
 شعبان ۱۲۷۲ (فروردین ۱۲۳۵) ملقب به اعتضادالسلطنه 
 جمادی الاول ۱۲۷۴ (دی ۱۲۳۶) ریاست کل مدرسه دارالفنون وی در ماندگاری و دوام مدرسه نقش کلیدی داشت. کتابخانه شخصی خود را در سال ۱۲۴۲ خورشیدی به دارالفنون اهدا نمود و کتابخانه و سالن مطالعه‌ای برای مدرسه سپهدار اراک تأسیس نمود.
 سال ۱۲۷۴ قمری (۱۲۳۶ خورشیدی) کشیدن یک رشته سیم تلگراف از عمارت سلطنتی به باغ لاله زار که با همکاری موسیو کرشیش و میرزا زکی مازندرانی انجام شد.
 سال ۱۲۷۵ قمری (۱۲۳۷ خورشیدی) احداث اولین خط تلگراف بین تهران تا عمارت سلطانیه زنجان و از آنجا تا تبریز ب مقاطعه‌کاری وی و انتصاب به اولین وزارت علوم. ۲۲ سال به عنوان وزیر علوم فعالیت کرد.
 سال ۱۲۷۶ قمری (۱۲۳۸ خورشیدی) عضویت در شورای دولتی (ایران) در پیِ عزل میرزا آقاخان نوری از صدارت
 سال ۱۲۷۹ قمری (۱۲۴۱ خورشیدی) واگذاری ولایات ملایر و تویسرکان به وی و اختصاص مالیات آن به مخارج و مصارف دارالفنون 
 سال ۱۲۸۳ قمری (۱۲۴۵ خورشیدی) تفویض وزارت علوم، صنایع، تجارت و معادن و ریاست کل مدرسه دارالفنون، تلگرافخانه، روزنامه دولتی و علمی، ریاست باسمه خانه های تهران و ولایات، کارخانجات و حکومت ملایر و تویسرکان 
 سال ۱۲۸۳ قمری (۱۲۴۵ خورشیدی) کشیدن یک رشته سیم تلگراف از سرحد بوشهر به سرحد جلفا و نیز اتصال سیم تلگراف دولت ایران به سیم تلگراف دولت روسیه و انگلیس.
 سال ۱۲۸۷ قمری (۱۲۴۹ خورشیدی) تهیه نقشه اراضی تهران دوره ناصری توسط جعفرقلی خان رئیس مدرسه دارالفنون و عبدالغفار نجم‌الدوله معلم کل علوم ریاضی با بیست نفر مهندس.
 سال ۱۲۸۸ قمری (۱۲۵۰ خورشیدی) عضویت در دارالشورای کبری
 سال ۱۲۸۹ قمری (۱۲۵۱ خورشیدی) حکومت بروجرد و توابع آن
 سال ۱۲۹۰ قمری (۱۲۵۲ خورشیدی) همراهی ناصرالدین‌شاه در اولین سفر ناصرالدین‌شاه به اروپا و عضویت در مجلس دربار
 سال ۱۲۹۱ قمری (۱۲۵۳ خورشیدی) عضویت در شورای وزرای سته
 سال ۱۲۹۳ قمری (۱۲۵۵ خورشیدی) عضویت در مجلس تحقیق و انتصاب به وزارت معادن
 سال ۱۲۹۳ قمری (۱۲۵۵ خورشیدی) تشکیل مجلس بررسی تحقیق اشیاء معدنی و فلزات
 سال ۱۲۹۵ قمری (۱۲۵۷ خورشیدی) اداره امور بنائی دارالخلافه و سایر مملاک محروسه
 سال ۱۲۹۷ قمری (۱۲۵۹ خورشیدی) صدور فرمان مایه‌کوبی اطفال به دستخط ناصرالدین‌شاه به وی

وی مجذوب ایده‌های دوره روشنگری اروپا بود و در اشاعه آن‌ها در ایران کوشش فراوان کرد.

 تالیفات 
 کتب 
اعتضادالسلطنه کتاب‌های متعددی در زمینه‌های مختلف از تاریخ تا نجوم تألیف نمود که اندکی نیز چاپ شده اند که از این قرار است:

 اکسیر التواریخ به دستور محمدشاه، تالیف جلد اول در سال ۱۲۵۳ قمری (۱۲۱۶ خورشیدی) در پانزده سالگی هنگامی که در جنگ اول هرات همراه محمدشاه بود، و جلد دوم در نوزده سالگی به سال ۱۲۵۸ قمری (۱۲۲۱ خورشیدی) 
 جواهر منظومه (اشعار فخری)، در نوزده سالگی به سال ۱۲۵۸ قمری (۱۲۲۱ خورشیدی) ، اعتضادالسلطنه در شعر به فخری تخلص میکرد.
  تاریخ وقایع و سوانح افغانستان، تالیف سال ۱۲۷۳ قمری (۱۲۳۵ خورشیدی)
 ترجمۀ کتاب آثار الباقیه عن القرون الخالیه
 تالیف کتاب تاریخ مراغه و تاریخ رصدخانه آن، ۱۲۷۶ قمری (۱۲۳۸ خورشیدی)
 تالیف کتاب تفصيل عيون أخبار الرضا(ع)، ۱۲۷۷ قمری (۱۲۳۹ خورشیدی) در شهر زنجان
 تالیف کتاب فلک السعاده، تالیف در سال ۱۲۷۷ قمری (۱۲۳۹ خورشیدی) و چاپ در سال ۱۲۷۸ قمری (برابر ۱۲۴۰ خورشیدی): با تالیف کتاب فلک السعاده، رسمیت اعتقاد به سعد و نحس از طریق نجوم را لغو کرد و گام بزرگی در مبارزه با خرافات برداشت.
 ترجمه کتاب گفتار در روش، سال ۱۲۷۹ قمری (برابر ۱۲۴۱ خورشیدی): اعتضاد السلطنه عضو گروه ایرانی-فرانسوی‌ای بود که این کتاب دکارت را به فارسی ترجمه کرد که با پشتیبانی وزارت علوم چاپ شد. مترجمان علاوه بر مقدمه، بخشی نیز به کتاب افزودند که تئوری‌های علمی مهم اروپایی به خصوص قوانین نیوتون را به صورت خلاصه شرح می‌داد. نام کامل کتاب گفتار در روش درست به کار بردن عقل و جستجوی حقیقت در علوم می باشد.
 همکاری در تالیف جلد اول نامه دانشوران، تالیف سال ۱۲۹۵ و چاپ سال ۱۲۹۶ قمری جلد اول (برابر ۱۲۵۸ خورشیدی) تا ۱۳۲۴ قمری جلد هفتم (برابر ۱۲۸۵ خورشیدی): معروف‌ترین کار دانشنامه‌ای رجالی قرن سیزدهم قمری در ایران به فارسی که زیر نظر علیقلی میرزا (اعتضادالسلطنه) منتشر شد.
 تالیف کتاب المتنبئین، سال ۱۲۹۵ قمری (برابر ۱۲۵۷ خورشیدی): شرح زندگانی مدعیان نبوت چون مانی، مزدك، به آفرید و دیگران كه با ذكر احوال و كارهای سید علی‌محمد باب پایان می‌یابد
 کتاب فتنه باب، فصلی از کتاب المتنبئین در باره زندگی و فتنه سید علی محمد باب و همراهانش
 تالیف کتاب طبقات المضلین، در رد پیروان باب (همان کتاب المتنبئین  )
 تالیف کتاب شرح امامزادگان شهر ری، ، سال ۱۲۹۶ قمری (برابر ۱۲۵۸ خورشیدی)

 رسائل 
وی رسائل متعددی دارد که برخی از آنها به شرح زیر است:
 سوال و جواب با حاجی محمد کریم خان شیخی (کتابخانه ملی)
 گفتگوی خود با امیرنظام گروسی در قریه حصاربوعلی درباره ایران و وضع مملکت (کتابخانه ملی)
 رساله فی الاوقاف اللازمه (کتابخانه ملی و مجلس)
 منظومه مثنوی به وزن لیلی و مجنون (کتابخانه مجلس)
 رساله‌ در علم موسیقی (کتابخانه مجلس)
 اشعار و غزلیات (کتابخانه مجلس)

 روزنامه ها 
چندین روزنامه زیر نظر او و بعضا توسط خود او منتشر شده اند:
 روزنامه ملیت علیه ایران (دو شماره)
 روزنامه ملت سنیه ایران' (دو شماره)
 روزنامه ملتی (۳۴ شماره) 
 روزنامهٔ علمیه دولت علیه ایران (۵۳ شماره) به سه زبان فارسی، عربی و فرانسه

 نمونه اشعار 
برخی از اشعار وی بدین گونه‌اند:

غزل:

و له:

غزل:

 میراث 
علیقلی میرزا از سوی پژوهشگران به‌عنوان یکی از تأثیرگذارترین روشنفکران عصر قاجار شناخته می‌شود. او در مناصب گوناگون خود، هدفی جز گسترش اندیشه‌های نوین اروپایی در ایران و پرهیز از منازعات رایج درباری نداشت.

وی توانست جنبه‌هایی از پیشرفت‌های فناورانه و آموزشی اروپا را، بدون نادیده گرفتن دستاوردهای فرهنگی ایران، با درایتی خاص در فضای سیاسی و فرهنگی دورهٔ قاجار به‌کار گیرد.

حاج سیاح، روشنفکر و جهانگرد ایرانی، با وجود انتقادهای فراوانی که نسبت به بسیاری از مقامات بلندپایهٔ زمان خود داشت، از علیقلی میرزا تمجید کرده و او را فردی کاردان، نقدپذیر و همواره آمادهٔ شنیدن پیشنهادها دانسته است.

علیقلی میرزا به‌عنوان شاهزاده‌ای بانفوذ که توان رویارویی با اقتدار شاه را داشت، در برابر فشار محافظه‌کاران ایستادگی می‌کرد و دیدگاه‌های نامتعارف خود را، به‌ویژه در حوزهٔ علوم جدید و مطالعات دینی، آزادانه ابراز می‌داشت. او حامی نسل تازه‌ای از چهره‌های ادبی و فرهنگی بود و حتی افراد ناهمساز با جریان رسمی را در محفل خود پناه می‌داد.

محافل ادبی علیقلی میرزا در دهه‌های ۱۸۵۰ و ۱۸۶۰ میلادی شامل شاعر نامدار قاآنی بود که با حمایت این شاهزاده به دربار معرفی شد؛ همچنین چهره‌هایی چون میرزا طاهر اصفهانی و میرزا احمد کاشانی، مدرس طب سنتی در دارالفنون، در این محافل حضور داشتند.

مخالفان او معمولاً علیقلی میرزا و حلقهٔ ادبی پیرامونش را به برگزاری شب‌نشینی‌ها و گرایش‌های عیاشانه متهم می‌کردند. از جمله احتشام‌السلطنه که وی را به زن‌بارگی و برپایی مجالس نوش‌خواری متهم ساخته است.  

اگرچه دستاوردهای دورهٔ طولانی وزارت او، در قیاس با معیارهای سیاست‌ورزی امیرکبیر، محدود ارزیابی شده است، با این حال علیقلی میرزا در دورانی که شرایط داخلی و خارجی برای اصلاحات مساعد نبود، نقشی واقع‌گرایانه در مسیر نوسازی ایران ایفا کرد. مؤلفه‌های ملی‌گرایی فرهنگی در کارنامهٔ او، در حمایت از تألیف و انتشار آثاری چون نامهٔ دانشوران'' و نیز چاپ نوشته‌های تاریخی و علمی دربارهٔ ایران آشکار است؛ همچنین حمایت ضمنی او در اوایل دههٔ ۱۸۶۰ میلادی از چهره‌های منتقدی چون برادرش جلال‌الدین میرزا و میرزا ملکم‌خان و تشکیلات فراموش‌خانه قابل توجه است. 

روحیهٔ نواندیشانهٔ علیقلی میرزا در نهاد دارالفنون نیز بازتاب یافت؛ نهادی که بعدها به یکی از سرچشمه‌های اصلی روشنگری ایرانی بدل شد.

 وفات 
وی پس از بیست‌ودو سال وزارت، شب عاشورای سال ۱۲۹۸، به سن شصت‌وچهار سالگی در تهران درگذشت و در یکی از حجره‌های جنب مزار حضرت عبدالعظیم(ع)، به خاک سپرده شد.

 نگارخانه 

 منابع 

رده:اهالی ایران در سده ۱۹ (میلادی)
رده:اهالی دامغان
رده:دارالفنون
رده:درگذشتگان ۱۲۹۸ (قمری)
رده:درگذشتگان ۱۸۸۰ (میلادی)
رده:زادگان ۱۲۳۴ (قمری)
رده:زادگان ۱۸۱۹ (میلادی)
رده:زادگان ۱۸۲۲ (میلادی)
رده:فرزندان فتحعلی‌شاه
رده:مجموعه‌داران کتاب و نسخه خطی اهل ایران
رده:افراد ایرانی ارمنی‌تبار
رده:حاکمان قاجار
رده:وزیران علوم، تحقیقات و فناوری