زبان ترکی خراسانی

زبان ترکی خراسانی زبانی از شاخه اوغوز شرقی خانواده زبان‌های ترکی است که ترک‌های خراسانی بدان سخن می‌گویند. این زبان در برخی مناطق استان‌های خراسان شمالی، خراسان رضوی و شمال استان سمنان (نردین، نام نیک و مناطق پیرامون) و گلستان صحبت می‌شود.

 پیشینه 
دربارهٔ حضور اقوام ترک در خراسان سخن‌های گوناگونی وجود دارد. ایوانوف ترک‌های خراسان را بازمانده تازیان ترکی دانسته که در سده سوم از ترکستان به خراسان تازیدند. فرای و صاییلی تاریخ حضور ترکان در خراسان و ماوراء النهر را به پیش از آمدن اسلام به ایران نسبت داده‌اند. در منابع جغرافیایی سده‌های نخستین هجری نیز دربارهٔ حضور ترکان خلج در مناطقی از خراسان بزرگ مطالبی آمده است. به دیدگاه یوهانسون قسمت بزرگ ترک‌های ایران از بازماندگان سلجوقیاناند. سلجوقیان از قبایل اغوز بودند و ترک‌های خراسان در اصل بازمانده دسته‌ای از این ترکان اغوز به‌شمار می‌آیند.نجفیان، آرزو. زبان‌ها و گویش‌های خراسان، انتشارات کتابخانه دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۹۱

 محدوده جغرافیایی 
از مهم‌ترین شهرهای ترک‌زبان خراسان می‌توان به شهرستان درگز در خراسان رضوی و شهرستان بجنورد در خراسان شمالی اشاره کرد. ترکی خراسانی زبان بیشتر در شهرستان درگز، شهرستان جوین، شهرستان جغتای، شهرستان خوشاب، شهرستان کلات، شهرستان قوچان ، شهر خرو در شهرستان زبرخان، بخش سرولایت شهرستان نیشابور از استان خراسان رضوی و بخش بام و صفی‌آباد شهرستان اسفراین، شهرستان شیروان، فاروج، اسفراین، آشخانه، رازوجرگلان از استان خراسان شمالی است. این زبان همچنین در بجنورد و شیروان بیشترین گویشوران را دارد. این زبان در شمال استان سمنان منطقه کالپوش و نردین و باغچه و سوداغلان و نام نیک و … بیشترین گویشوران دارد که قدیمی‌ترین این گویش‌ها مربوط به نردین می‌باشد. همچنین در فاروج، مانه و سملقان از استان خراسان شمالی و شهرستان فیروزه، نیشابور از استان خراسان رضوی دارای گویشوران زیادی است. و همچنین در شهرهای گرگان، گنبد کاووس، بندرترکمن، رامیان، مینودشت، آزادشهر و دیگر مناطق استان گلستان بیشترین گویشوران و همچنین شهرهای نکا و ساری و بهشهر گویشورانی را داردخسروی، محمد رضا، کلات نادری، انتشارات آستان قدس رضوی، 1367

 وضعیت زبان ترکی خراسانی 
سازمان یونسکو از زبان‌های در معرض خطر جهان یا منسوخ شده، اطلسی تهیه کرده است که به صورت آنلاین و به کمک نقشه‌های گوگل قابل مشاهده است. در این لیست، برای کشور ایران ۲۵ زبان در معرض خطر نشان داده شده است که ترکی خراسانی یکی از این زبان‌ها است و با عنوان زبان آسیب‌پذیر (Vulnerable) از آن یاد شده است.http://www.unesco.org/languages-atlas/:en:List of endangered languages in Asia#Iran

هرچند اتنولوگ به عنوان یکی از سایت های زبان شناسی دنیا، زبان ترکی خراسانی را در مرحله امن و باثبات قرار داده است.

 رسانه ها 
شبکه اترک به عنوان شبکه استانی خراسان شمالی یکی از رسانه هایی است که به شکل روزانه و منظم برنامه هایی با زبان ترکی خراسانی پخش می کند.

در حال حاضر دو برنامه زیر در بهترین زمان هفته به زبان ترکی خراسانی برای جمعیت بیست درصدی که به این زبان تکلم می کنند، اجرا می شوند:

 آیدینلیق — این برنامه تلویزیونی هر جمعه ساعت ۲۱:۴۰ به زبان ترکی خراسانی پخش می‌شود.
 اوستان گئچن هفته‌ده — برنامه هفتگی به زبان ترکی خراسانی، جمعه‌شب‌ها حدود ساعت ۲۳ پخش می‌شود. 

 لهجه‌ها 
از دیدگاه پروفسور گرنوت ویندفور آمریکایی، ترکی خراسانی به شش گویش تقسیم می‌گردد:

 گویش درگزی در شمال خراسان
 گویش بجنوردی در شمال غربی خراسان
 گویش گوجگی مشهد در شمال شرقی خراسان
 گویش جوین سبزوار (ترکی جنوب خراسان): این گویش به لحاظ زبانی حد فاصل گویش آذری و ترکمنی است، اما گویش هیچ‌یک از آن دو محسوب نمی‌شود.
 گویش خرو علیا نیشابور (ترکی جنوب شرقی خراسان)
۶- گویش لنگر در دره مانه و سملقان

علاوه بر این در دسته‌بندی دیگر، طبق نظر پروفسور گرهارد دورفر سرپرست گروه ترک‌شناسی دانشگاه گوتینگن آلمان، ترکی خراسانی به ۳ لهجه منطقه‌ای تقسیم می‌شود:[فصل ۲ از بخش دوم کتاب "آشنایی با زبان ترکی خراسانی" تألیف جلال قلی‌زاده مزرجی]
۱. لهجه غربی: درگز، بجنورد و روستاهای تابعه
۲. لهجه شرقی:کلات، شیروان، فاروج، قوچان و روستاهای تابعه
۳. لهجه جنوبی: نیشابور، خرو علیا و سرولایت و روستاهای تابعه

 رده‌بندی 
ترکی خراسانی به خانواده زبانهای اوغوز تعلق دارد. این گروه همچنین زبان‌های ترکی آذربایجانی، ترکی استانبولی، زبان گاگاوز، زبان ترکمنی، زبان سالار و زبان قشقایی را دربر می‌گیرد.

 جستارهای وابسته 
 ترک‌های خراسان
 استان خراسان شمالی

 منابع 



رده:استان خراسان شمالی
ترکی خراسانی
رده:زبان‌های اغوز
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های پیوندی
ترکی خراسانی
رده:زبان‌های خراسان