نیرنگستان

نیرنگستان  «کتاب دستورالعمل‌های آیینی»، در نسخه‌های خطی به دنبال هیربدستان قرار گرفته است و شباهت‌های گونه‌شناختی قابل توجهی با آن نشان می‌دهد: هر دو اثر به وضوح متعلق به سنت غیرمذهبی و علمی ایران زرتشتی هستند و شامل یک هستهٔ باستانی از متون اوستایی هستند که پس از آن یک ترجمه و تفسیر (زند) به زبان پهلوی آمده است. در دههٔ ۱۹۴۰، آ. واگ به درستی ادعا کرد که علیرغم وجود برخی مطالعات جدی در مورد بخش اوستایی متن، دانش کنونی از نیرنگستان بسیار کمتر از بقیه اوستا بوده است. این موضوع هنوز هم صادق است - در واقع هیچ مطالعهٔ عمده‌ای در مورد متن پس از نوشته‌های واگ منتشر نشده است.

 تاریخچه 
ترجمه‌ای از بخش‌های اوستایی به همراه زند پهلویِ بلافاصله به دنبال آنها، در اواخر قرن نوزدهم توسط جِی. دارمستتر انجام شد؛ بارتولومه بخش اوستایی متن را به طور جدی مطالعه کرد، در حالی که اچ. رایشلت بخش‌هایی از آن را در کتاب خود گنجاند. مطالعهٔ دقیق‌تر واگ، سنت بررسی متون اوستایی به همراه نسخهٔ فارسی میانه آنها را جدا از بقیهٔ تفسیر ادامه داد. تنها اثری که تاکنون ترجمه‌ای از متن را به طور کامل ارائه داده است، اثر س. جِی. بولسارا است که اهداف آن تا حدودی با الزامات پژوهش‌های مدرن مغایرت دارد.

یکی از دلایل احتمالی این بی‌توجهی نسبی به نیرنگستان (و به‌ویژه زند آن) این است که، مانند هیربدستان، به متنی دشوار شهرت دارد که دانشجویان با سختی به آن می‌پردازند. اگرچه درست است که نیرنگستان اسرار خود را به راحتی فاش نمی‌کند، اما برخی از مشکلاتی که پیش رو قرار می‌دهد، از نظر ماهیت با مشکلاتی که در هیربدستان وجود دارند، تفاوت چشمگیری دارند. هر دو متن، همانطور که قابل پیش‌بینی است، نقص‌های مشابهی را در مورد تحریفات و خطاهای نگارشی نشان می‌دهند. با این حال، در هیربدستان، پیچیدگی استدلال‌های حقوقی آن گاهی اوقات فراتر از آن چیزی است که تسلط آن زمان بر کلام مکتوب قادر به انتقال آن به وضوح بود، در حالی که نحو زند نیرنگستان نسبتاً ساده است.

 زمینه 
چالشی که این اثر برای محققان مدرن ایجاد می‌کند در این واقعیت نهفته است که در حالی که اکثر ایران‌شناسان غربی دانش محدودی از آیین‌های زرتشتی و درک کمتری از مشکلات پیش روی برگزارکنندگان دارند، هدف از نگارش کتاب «نیرنگستان» روشن کردن سوالات فنی است که کاهنان کاملاً آموزش‌دیده را گیج کرده است. این کار را با استفاده از مجموعه‌ای از عبارات مختصر و با استفاده کامل از عبارات فنی یا اصطلاحی انجام می‌دهد که احتمالاً برای کاهنان زمان خود آشنا بوده‌اند، اما مترجمان مدرن باید آنها را از بافتار متن استنباط کنند. اگرچه هنوز کارهای زیادی برای روشن کردن جزئیات آیین‌های زرتشتی که اکنون فراموش شده‌اند، باید انجام شود، سنت روحانی باقی‌مانده هنوز به اندازه کافی شبیه به واقعیت‌های آیینی مورد اشاره در نیرنگستان است تا در اکثر موارد به درک محتوای آن کمک کند.

 فصل‌ها (۱ تا ۲۲) 
 فصل ۱ 
تفسیر پهلوی نشان می‌دهد که متن مربوط به شرکت افراد عادی در مراسم گاهنبار است.  بخش بعدی متنِ نیرنگستان (فصل ۴۲) دوباره به این موضوع می‌پردازد و نشان می‌دهد که عدم شرکت در این مراسم، گناه است. فصل حاضر به طور خاص به مسئله گناه مربوط می‌شود، زمانی که مردی ترتیب بیدار شدن توسط دیگری را داده است، اما آن مرد به قول خود عمل نکرده و فرد قبلی را در حالی که باید در مراسم شرکت می‌کرد، در خواب رها می‌کند. متن اوستایی نشان می‌دهد که کاهنان پیشین معتقد بودند که این شایستگی فقط به کسی تعلق می‌گیرد که واقعاً در مراسم شرکت کرده باشد، صرف نظر از نیت یا عهدشکنی. از سوی دیگر، نسخهٔ پهلوی به طور آشکار کلمه اوستایی به معنای «کسی که بیدار مانده است» را به «کسی که دراز می‌کشد، می‌خوابد» ترجمه نادرست می‌کند و بدین ترتیب بیان می‌کند که شخص مرتکب شبه‌جرم نباید مجازات شود، مگر اینکه خواب او به دلیل دیگری غیرقانونی باشد. اگرچه این ترجمه نادرست می‌تواند ناشی از تفاوت نسبی بین صورت‌های اوستایی باشد، اما حداقل به همان اندازه محتمل به نظر می‌رسد که فرض شود فهم بعدی از این متن از دیدگاه مفسران الهام گرفته شده است که نادیده گرفتن مسئله نیت ناعادلانه خواهد بود.

 پانویس 

 منابع 









رده:ادبیات فارسی میانه
رده:تفسیر
رده:متون زرتشتی