حسن بصری

حسن پسر پیروز (یسار) ملقب به ابوسعید یا حسن بصری (۲۱ هجری قمری/۶۴۲ میلادی – ۱۱۰ هجری قمری/۷۲۸ میلادی) از پرهیزگاران، دین‌شناسان و حدیث‌گویان نامدار صدر اسلام بود که در مدینه به دنیا آمد و در بصره درگذشت. او یکی از تأثیرگذارترین شخصیت‌های نسل دوم مسلمانان (تابعین) به شمار می‌رود و بسیاری از تعالیم او را پیروی می‌کردند.

پدر حسن اهل دشت میشان خوزستان بود و نخست دینی مسیحی داشت. نام او را  یا پیروز یا یسار نوشته‌اند. پیروز در یکی از فتوح اسلامی به اسارت درآمد و در جرگهٔ موالی درآمد. سپس او را به مدینه بردند و پس از مدتی آزاد شد. در آنجا با رُبَیع بنت نَضر یا جابر بن عبدالله انصاری یا فردی دیگر از انصار پیوند وَلاء داشت و از این رو، حسن را «انصاری» می‌خواندند.

مادرش، خَیرَة (کنیه‌اش ام‌الحسن)، در فتح دشت میشان به اسارت درآمد. در برخی روایات آمده است که مادر حسین کنیز محمد بوده و او در نوزادی با محمد، پیامبر اسلام، دیدار داشته است.

حسن بصری به دلیل سبک زندگی زاهدانه‌اش و نیز انتقادهایش از ثروت‌اندوزی اغنیا شهرت داشت. او به خاطر ظاهر آراسته‌اش نیز شناخته می‌شد و برخی منابع به چشم‌های آبی او اشاره کرده‌اند. گفته می‌شود که او از ترس گناهانش بسیار می‌گریست.

هرچند حسن بصری را نمی‌توان صوفی به معنای سازمان‌یافتهٔ بعدی دانست، اما تعالیم و مجالس زهد او از سرچشمه‌های اصلی بود که بعدها در شکل‌گیری تصوف تأثیر گذاشت. صوفیان سده‌های بعد کوشیدند او را در سلسلهٔ مشایخ خود قرار دهند تا برای سنت‌شان مشروعیت ایجاد کنند.

 زندگی 
حسن بصری در مدینه به دنیا آمد و در وادی القری (از توابع مدینه) بزرگ شد.ابن سعد، ج۷، ص۱۵۷؛ ذهبی، ۱۴۰۱–۱۴۰۹، ج۴، ص۵۶۴ در تاریخ تولد او اتفاق نظر وجود ندارد. به گفته عطارص ۳۰ حسن بصری در دوره حیات محمد پیامبر اسلام متولد شد. به گفته وَکیع،وکیع، ج ۲، ص۶ در زمان قتل عثمان (در سال ۳۵) حسن ده ساله و به گفته محمد بن سعد بن منیعابن سعد، ج ۷، ص۱۵۷ چهارده ساله بود.نیز ر.ک. به ذهبی، ۱۴۰۱–۱۴۰۹، همان‌جا به نظر می‌رسد که قول اخیر درست‌تر باشد، زیرا ابن سعد (متوفی ۲۰۳) نزدیک‌ترین فرد به زمان حسن بوده‌است. علاوه بر این، او در جای دیگریر. ک.. ج۷، ص۱۵۷ تأکید کرده‌است که حسن دو سال پیش از قتل خلیفه دوم متولد شد.(نیز ر.ک.. ذهبی، ۱۴۰۱–۱۴۰۹، همان‌جا اگر حسن در زمان قتل عثمان چهارده ساله بوده‌است، باید در سال ۲۱ به دنیا آمده باشد، ضمن آن که وکیعج ۲، ص۳ و صَفَدیج ۱۲، ص۳۰۶ نیز همین تاریخ را پذیرفته‌اند.
او را در ردیف تابعین (مسلمانانی که در زمان حیات پیامبر اسلام زندگی نکرده‌اند و فقط یک یا چند صحابه را دیده‌اند) جا می‌دهند او از اصحاب نزدیک به علی بن ابیطالب بوده‌است گرچه برخی آخوندهای شیعه مخالف این نظرند.

به عقیده صوفیه، اولین حرکت برای ترویج مذهب تصوف در اسلام از حسن بصری بود. سخنان وی را الهام‌بخش مردم جویای حقیقت قلمداد کرده‌اند که خلق را به خدا دعوت می‌کرد و عشق الهی را توصیه می‌نمود. حسن بصری رفتار و اخلاقی صوفیانه داشت و در معارف اسلامی تا حدی یگانه عصر خویش بود. همین کردار و گفتار حسن بود که صوفیانی مانند رابعه عدویه و حبیب عجمی را به او جذب کرد. از طرفی تعالیم پدرش که حکمت و ادب ایرانی را می‌دانست در روحیه او از زمان کودکی و جوانی تأثیرگذار بود.حسن بصری، پیر پیروان طریقت و راهنمای جوانمردان، دکتر جواد نوربخش، انتشارات خانقاه نعمت‌اللهی، لندن، ۱۳۷۳ (بخش هفتم)

 آثاری که دربارهٔ وی منتشر گردیده‌است 
علاوه بر مطالبی که در آثار قدما مانند تذکرةالاولیا فریدالدین عطار نیشابوری، کشف المحجوب هجویری، وفیات الاعیان ابن خلکان و سایر آثار آمده، در کتاب «حسن بصری، پیر پیروان طریقت و راهنمای جوانمردان» تألیف جواد نوربخشحسن بصری، پیر پیروان طریقت و راهنمای جوانمردان، دکتر جواد نوربخش، انتشارات خانقاه نعمت‌اللهی، لندن، ۱۳۷۳ و انتشارات یلدا قلم، تهران ۱۳۷۹ در یازده بخش، شرح کامل زندگی و احوال، استادان، موعظه‌ها، تفسیر آیاتی از قرآن، سخنان، نقل احادیث …و وفات آورده شده‌است. همچنین «حسن بصری؛ گنجینه‌دارِ علم و عرفان (زندگینامه، سخنان و آراء)»ثبوت، اکبر، حسن بصری؛ گنجینه‌دارِ علم و عرفان (زندگینامه، سخنان و آراء)، انتشارات حقیقت، تهران: ۱۳۸۶،  تألیف اکبر ثبوت کتابی دیگر است که در هجده+۵۵۱ صفحه (قطع وزیری) توسّط انتشارات حقیقت در سال ۱۳۸۶ ه‍.ش منتشر شده‌است. در شرحی که در پایگاه اینترنتی ناشر در ذیل این کتاب آمده‌است می‌خوانیم: «حسن بصری (۱۱۰–۲۲ هـ) متکلّم، واعظ، مفسر، محدث، فقیه و از نخستین پیشوایان تصوف است. القاب او عبارت است از امام التابعین، سید التابعین، امام اهل البصره، شیخ‌الاسلام و مکنی به ابوسعید یا ابومحمّد یا ابوعلی. حسن در مدینه به دنیا آمد و در وادی القری پیشرفت کرد. پس از آن به بصره رفت و آن‌جا اقامت گزید و به زودی به سبب زهد و تقوی و شجاعت شهرت یافت. از شواهد شجاعت اخلاقی او مخالفت صریح با خلافت یزید بن معاویه است. حسن در مسجد بصره حلقهٔ درس داشت. واصل بن عطا و عمرو بن عبید ـ از رؤسای معتزله ـ از شاگردان وی بوده‌اند. حسن بصری هفتاد تن از صحابه را که در واقعهٔ بدر بوده‌اند، مشاهده کرده و احادیث بسیار از او نقل شده‌است. هم‌چنین وی نه فقط در پیدایش طریقهٔ معتزله تأثیر داشته، بلکه در ترویج تفکر زهد نیز بسیار سهم داشته‌است و صوفیه او را از قدمای مشایخ خویش می‌شمرند. کتاب حاضر به شرح زندگی و استادان و شاگردان، مذهب، آثار، آرا و وقایع عصر حسن بصری اختصاص یافته‌است.»

 جستارهای وابسته 
 دفاعیه ابلیس

 پیوند به بیرون 

 پانویس 

 منابع 
 تذکرة الاولیاء عطار نیشابوری

رده:امامان اهل سنت
رده:اولیاء
رده:اهالی بصره
رده:اهالی مدینه
رده:تابعین
رده:درگذشتگان ۷۲۸ (میلادی)
رده:زادگان ۶۴۲ (میلادی)
رده:عراقی‌های فارس‌تبار
رده:عرب‌های ایرانی‌تبار
رده:محققان سنی اسلام
رده:مسلمانان سده ۷ (میلادی)
رده:مسلمانان سده ۸ (میلادی)
رده:نویسندگان ادبیات فارسی دوران قرون وسطی
رده:نویسندگان عرب
رده:نویسندگان عربی سده ۸ (میلادی)