گندی‌شاپور (شهر)

گُندی‌شاپور یا جُندی‌شاپور (پهلوی میانه: «وه‌اندیوک‌شاپور»؛ سریانی: «بیت لاپاط») شهری ساسانی در خوزستان بود که بنیان‌گذاری آن در سدهٔ سوم میلادی به شاپور یکم نسبت داده می‌شود. این شهر در دورهٔ ساسانی و سپس در اوایل دورهٔ اسلامی از مراکز مهم اداری و فرهنگیِ منطقه به‌شمار می‌رفت، اما محل دقیق آن تاکنون به‌طور قطعی تعیین نشده و در پژوهش‌ها دیدگاه‌های متفاوتی دربارهٔ جایگاه آن در محدودهٔ میان شوشتر، شوش و دزفول مطرح شده‌است.

در منابع سریانی، این شهر با نام «بیت لاپاط» شناخته می‌شود و در پژوهش‌های جدید عموماً با گندی‌شاپور همسان دانسته شده‌است.

 نام و ریشه‌شناسی 

جلیلیان با بررسی تطبیقیِ متون پهلوی، سریانی و عربی نشان می‌دهد که نام شهر در طول زمان دچار تحول آوایی و نوشتاری شده و برخی روایت‌های افسانه‌ایِ متأخر دربارهٔ نام‌گذاری، از نظر زبان‌شناختی پشتوانهٔ کافی ندارند.

 زبان/منبع  صورت نام  آوانویسی/معادل  توضیح  منبع فارسی نو  گندی‌شاپور / جندی‌شاپور  Gondēshāpūr  صورت رایج در فارسی معاصر   پهلوی میانه  وه‌اندیوک‌شاپور  Weh-Andiyōk-Šābuhr  در متون میانه؛ تفسیر رایج: «بهتر از انطاکیهٔ شاپور» (یکی از خوانش‌ها)   سریانی  ܒܝܬ ܠܦܛ  Bēth Lapaṭ  نام سریانی شهر   عربی  جنديسابور  Jundaysābūr  صورت رایج در منابع جغرافیایی و تاریخی اسلامی  

 تاریخ 
بر پایهٔ گزارش‌های تاریخی، شکل‌گیری گندی‌شاپور به شاپور یکم نسبت داده می‌شود و در برخی روایت‌ها از اسکان گروه‌هایی از اسیران رومی پس از جنگ‌های ایران و روم در پیوند با این شهر یاد شده‌است. گندی‌شاپور در دورهٔ ساسانی جایگاهی اداری و منطقه‌ای در خوزستان داشت و پس از فتوحات اسلامی نیز برای مدتی حیات شهری خود را حفظ کرد.

در سده‌های میانیِ دورهٔ اسلامی، با افزایش اهمیت بغداد و جابه‌جایی تدریجیِ مرکزیت اداری و علمی، موقعیت گندی‌شاپور رو به افول گذاشت.

 دوره/تاریخ  رویداد  توضیح کوتاه  منبع سدهٔ ۳ میلادی  بنیان‌گذاری/رونق آغازین  نسبت داده به شاپور یکم؛ پیوند با جنگ‌های روم   سدهٔ ۴ هجری  گزارش جغرافی‌نگاران  ذکر جایگاه شهر میان شوش، شوشتر و هرمز/اهواز   سده‌های ۳–۴ هجری  آغاز افول  کاهش نقش با رشد بغداد و انتقال تدریجیِ مرکزیت  

 مکان شهر گندی‌شاپور 
محل دقیق گندی‌شاپور به‌طور قطعی تعیین نشده‌است. احمد اقتداری با مرور منابع کهن و جدید، قرارگیری آن را در محدودهٔ میان شوشتر، شوش و دزفول محتمل می‌داند و تأکید می‌کند که برداشت‌های متأخر از «اهواز» در منابع قدیم، لزوماً به شهر اهواز امروزی اشاره ندارد و می‌تواند ناظر به ولایت/ناحیهٔ اهواز (خوزستان) باشد. ابن حوقل نیز فاصلهٔ این شهر را یک منزل تا شوش و یک منزل تا شوشتر ذکر کرده و در طرح خود آن را میان شوشتر، شوش و هرمز/اهواز نشان داده‌است.

محمدعلی امام شوشتری احتمال داده بود که گندی‌شاپور در حوالی شاه‌آباد دزفول قرار داشته باشد، اما این دیدگاه در پژوهش‌های متأخر با نقدهای متعدد روبه‌رو شده‌است.

 دیدگاه  مکان پیشنهادی  شواهد/استدلال  منابع/پژوهشگران  ارزیابی دیدگاه غالب  میان شوشتر–شوش–دزفول  تطبیق گزارش‌های جغرافی‌نگاران و قرائن منطقه‌ای  اقتداری؛ شاهبازی؛ ابن حوقل  محل دقیق نامشخص دیدگاه قدیمی/محلی  حوالی شاه‌آباد دزفول  روایت‌های محلی و برداشت از کتیبه/انتساب‌ها  امام شوشتری؛ برخی نقل‌های متأخر  در پژوهش‌های متأخر محل تردید/رد نظریهٔ «دو جندی‌شاپور»  همسانی با شوشتر یا جابه‌جایی نام‌ها  تحلیل تاریخی/نام‌گذاری  خدایی  محل بحث

 اهمیت علمی و پزشکی 
در روایت‌های متأخر، گندی‌شاپور با سنت‌های آموزشی و پزشکی پیوند داده شده و گاه از آن به‌عنوان مرکز مهم انتقال دانش در اواخر ساسانی و اوایل اسلامی یاد می‌شود. با این حال، پژوهش‌های جدید نشان داده‌اند که برخی ادعاهای رایج مانند «نخستین بیمارستان» یا «نخستین دانشگاه جهان» بودن گندی‌شاپور، بیش از آنکه مبتنی بر شواهد نهادیِ روشن باشد، محصول بازسازی‌ها و روایت‌پردازی‌های متأخر است.

برای بررسی تفصیلیِ موضوع نهاد آموزشی و پزشکی، بنگرید به: 

 باستان‌شناسی 
با وجود اهمیت تاریخی شهر، داده‌های باستان‌شناختی قطعی و کاوش‌های گسترده و نظام‌مند دربارهٔ محلِ دقیق گندی‌شاپور محدود است و بخش مهمی از شناخت موجود بر پایهٔ متون تاریخی، جغرافیایی و بررسی‌های مقایسه‌ای شکل گرفته‌است.

 خاطرات سفرنامه‌نویسان 
ژان دیولافوا در سفرنامهٔ خود از مشاهدهٔ ویرانه‌هایی در مسیر زمینیِ دزفول به شوشتر سخن گفته که در برداشت او می‌توانسته با گندی‌شاپور مرتبط باشد؛ با این حال، این‌گونه گزارش‌ها عموماً بازتاب برداشت‌های محلیِ زمان نویسنده است و به‌تنهایی برای تعیین محل شهر کفایت نمی‌کند.

در مقابل، ابن بطوطه در سفرهای خود به خوزستان اشاره‌ای روشن به وجود شهری فعال یا ویرانه‌ای شاخص با نام گندی‌شاپور نکرده‌است.

 جستارهای وابسته 
 دانشگاه گندی‌شاپور
 شهرهای ساسانی
 تاریخ پزشکی در ایران

 پانویس 

 منابع 
















 پیوند به بیرون 



رده:بنیان‌گذاری‌های ۲۷۱ (میلادی)
رده:تاریخ استان خوزستان
رده:جغرافیای تاریخی استان خوزستان
رده:شاپور یکم
رده:شهرهای باستانی متروک ایران
رده:شهرهای دارای نام با ریشه زبان پهلوی
رده:شهرهای ساسانیان
رده:مناطق مسکونی بنیان‌گذاری‌شده در سده ۳ (میلادی)
رده:مناطق مسکونی پیشین در استان خوزستان
رده:ویرانه‌ها