مناظره تعیین نظام حکومتی ایران در زمان هخامنشیان

مناظره تعیین نظام حکومتی ایران در زمان هخامنشیان ، گفتگویی است که به روایت هرودوت، پس از برکناری گئومات مغ میان سه تن از بزرگان پارسی (هوتن، مگابیز و داریوش بزرگ) در سال ۵۲۲ پیش از میلاد شکل گرفت. در این واقعه، شرکت‌کنندگان به نقد و دفاع از سه الگوی حکومتی دموکراسی، الیگارشی و پادشاهی پرداختند که یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های مکتوب در نظریه سیاسی پیرامون انواع حکومت به شمار می‌رود.

رؤسای هفت خانوادهٔ بزرگ پارسی در سال ۵۲۲ پیش از میلاد، با کشتن گئومات مغ که به عنوان بردیا فرزند کوروش بزرگ بر تخت نشسته بود، پادشاهی را به داریوش بزرگ و خاندان هخامنشی بازگرداندند.زرین کوب، ص ۱۴۳

در جریان نشستی که پس از آن برگزار شد، هوتن (اتانس) از نظام دموکراسی دفاع کرد و در نکوهش نظام حکومتی پادشاهی سخن گفت. مگابیز ضمن تأیید انتقادات هوتن به نظام پادشاهی، از نظام آریستوکراسی دفاع کرد. اما داریوش از نظام پادشاهی دفاع کرد، و چون نظر چهار نفر دیگر حاضر در جلسه هم موافق با داریوش بود، در نهایت نظام پادشاهی در ایران تداوم یافت.

 قیام هفت یار 
گئومات غاصب بعد از رفتن کمبوجیه دوم به مصر خود را به جای بردیا پسر کوروش معرفی کرده، بر تخت نشست. او بعد از دست انداختن به تاج و تخت، تمام زنان کمبوجیه را نیز در اختیار گرفت، یکی از این زنان فیدیما، دختر هوتن یکی از تواناترین نجبای ایران بود.

هوتن یک گروه شش نفره (به احتساب خودش) از نجبای پارس را که به آن‌ها اطمینان داشت، در شوش شکل داد و با ورود داریوش از پارس قرار شد که او را نیز در گروه خویش وارد سازند. این هفت تن با هم قسم خوردند که برای دفع غاصب اقدام کنند.

نام این هفت تن از این قراراست:

 ترتیب در کتاب هرودوتهرودوت، ص ۲۱۳ در کتیبه بیستون۱ اتانس اوتانه۲اسپاتینس یا اسپاکانه اردومنش۳گوبریاس گئوبروه۴اینتافرنس ویدفرنه/وین‌دِفرنه۵مگابیز بغابوخش۶هیدارنس ویدرنه۷داریوش هرودوت، قسمت توضیحات، ص ۲۶۰ داریوش

هفت یار وفادار بر آن شدند که بی‌درنگ بر غاصب بتازند و پس از ادای فریضه و دعا و نیایش برای پیروزی به طرف قصر شتافتند. بالاخره گئومات در قصر به وسیلهٔ داریوش کشته‌شدهرودوت، ص ۲۱۷ و ماجرای طغیان بردیای دروغین پایان یافت. تا آنجا که از روایت هرودوت بر می‌آید هم‌پیمانان ظاهراً خویشاوندی داریوش را با کوروش بزرگ، برای انتخاب او به سلطنت کافی ندیدند و حتی این نکته را هم که باید شیوهٔ حکومت عدهٔ قلیل یا حکومت عامه را پذیرفت یا طرز سلطنت استبدادی را ادامه داد، ظاهراً و آنگونه که هرودوت با تأکید و اصرار وقوع مباحثه‌ای درین باب را خاطر نشان می‌کند، درخور بحث دیدند.

 مذاکره هفت سردار درباره تعیین نوع حکومت ایران 
پنج روز پس از کشته شدن گئومات، همدستان دربارهٔ اقدامات آیندهٔ خویش در شوش به مذاکره نشستند. در آن جلسه نظریاتی اظهارشد. هرودوت می‌نویسد، بعضی از هموطنانم در امکان وقوع چنین مذاکره‌ای ابراز تردید کرده‌اند اما بدون شبهه واقع شده‌است.هرودوت، صفحه ۲۶۰

 سخنان هوتن در تأیید حکومت دمکراسی 
نخستین سخنور هوتن (اتانس) بود و زمینهٔ بیانش ترجیح برقراری حکومت دمکراسی در ایران بود او گفت:

 سخنان مگابیز در تأیید حکومت الیگارشی یا چند تنی 
مگابیز گفت:

 سخنان داریوش در تأیید حکومت پادشاهی 
سخنور سوم داریوش گفت :

چهار نفر دیگر که مطلبی عنوان نکرده بودند، نظریات داریوش را تأیید کردند.هرودوت، ص ۲۲۰

 نظر محققان در مورد روایت هرودوت 
برخی از محققان معاصر در امکان چنین بحث و مذاکره‌ای ابراز تردید کرده‌‌اند.  
کتاب تاریخ هرودوت توضیحات مترجم، ص ۲۶۰ لازم به ذکر است که آنچه هرودوت نقل کرده‌است نباید بی‌مأخذ بوده باشد. این مذاکرات انعکاس واقعیت‌های‌ عصر به نظر می‌رسد. اینکه بعضی از هموطنان هرودوت در صحت و نوع این مذاکرات تردید کرده‌اند، از آن روست که دوست داشته‌اند کسانی را که بربر (بیگانه) می‌خوانده‌اند از آشنایی با مباحث مربوط به مردم سالاری و  حکومت دانایان  و پادشاهی که نزد خود آن‌ها موضوع بحث فیلسوفان قوم بوده‌ است، بی‌بهره نشان دهند و از این راه نیز به گونه‌ای پارسیان را که دشمن خویش می‌خوانده‌اند، در خور تحقیر فرا نمایند.روزگاران ایران، ص ۷۳

 پانویس 

 منابع 
 زرین کوب، عبدالحسین. روزگاران ایران (گذشتهٔ باستانی ایران) تهران: انتشارات سخن، ۱۳۷۵
 زرین کوب، عبدالحسین. تاریخ مردم ایران. تهران: انتشارات امیر کبیر، ۱۳۶۴
 هرودوت. تواریخ. تهران: انتشارات فرهنگستان ادب و هنر ایران، ۱۳۵۶

رده:هخامنشیان
رده:رقابت‌ها و درگیری‌های داخلی ایران زمان هخامنشی