ناموس

ناموس از مفاهیم و ارزش‌ها در نظام اخلاقی افلاطونی و حاکم در جوامعِ پدرسالار و اسلامیِ خاورمیانه مانند ایران است. معنایِ تحت‌الفظیِ این واژه، «هنجار (قاعده)» و «حیا» استhttps://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B3 اما بیشتر در بافتار و سیاقِ (context) مسائل و روابط و رفتارهای جنسینهٔ درون خانواده به کار می‌رود.

مفهوم ناموس در شبکهٔ معنایی‌ای با مفاهیمی همچون آبرو، افتخار، احترام (احترام‌پذیری)، حیا و توجه قرار می‌گیرد. در فرهنگ‌های آسیایی به ویژه در منطقه‌ی خاورمیانه، «حفاظت از ناموس»، افتخار به‌شمار می‌آید.

 واژه‌شناسی 

این واژه در معانیِ «شریعت»، «احکام و قواعد»، «راز»، «عفت» و «آبرو»، از زبان عربی به زبان فارسی آمده است. زبان عربی نیز این واژه را از واژه‌ی یونانیِ «نُمُس» (νόμος) به معنای «قانون و مَرسومات» گرفته است.

فرنگی‌ها از طریق عثمانی‌ها و ترکیه‌ای‌ها با این واژه و مفهومش در معانیِ «افتخار» و «عفت» آشنا شدند.

پیام حسن‌زاده در رادیو فردا می‌گوید که مفهومِ ایرانی از ناموس، «ترجمه‌ناپذیر است، و هرگونه برگردانِ آن به «آبرو» یا «قانون» یا «شریعت»، نابسنده است.» او ضمن اینکه ترجمهٔ «honor killing» برای «قتل ناموسی» را نارسا می‌داند، می‌گوید که این معنای امروزینِ ناموس که حول حراست از زنان تشکیل یافته، کاملا مدرن است و در ادبیات فارسی نیز همچین معنایی برای «ناموس»، سابقه ندارد.

 کاربرد 

ناموس، عاماً به معنای «آبرو» (اعتبار اخلاقی) و مخصوصاً به معنای «آبروی جنسی» (اعتبار اخلاقیِ جنسی) است. پیش‌شرطِ پذیرفته‌شدن در جامعه‌ای که این مفهوم در آن حاکم است، نوعی درستکاریِ جنسی است که این واژه، دال بر آن است..

وقتی آبروی جنسی فردی از جامعه به واسطه‌ی تهمت و افترا و یا «عملِ ناشایستی» که واقعا توسط خود فرد انجام شده است، خدشه ببیند، او و در مواردی حتی اعضای خانواده‌اش، دچار طرد و مجازات‌های اجتماعی خواهند شد.

ذیل مفهوم ناموس، باکرگی و حفظ بکارت زنانِ ازدواج‌نکرده، یک امرِ افتخارآمیز و فضیلت تلقی می‌شود. دختری که بکارت خود را حفظ می‌کند، قابل اعتماد و اطمینان و «مناسب برای ازدواج» تلقی می‌شود. این برداشت‌های فرهنگی هنوز در مناطق شهری مدرن نیز همچنان پابرجا هستند. در برخی جاها، آداب و رسوم قدیمیِ حول این موضوع نیز اجرا می‌شوند، مانند الزام اثبات بکارت با شکل پارچه‌ای آغشته به خونِ زفاف یا در برخی موارد با معاینه پزشکی؛ حتی با وجود اینکه اکثر مردم می‌دانند که بسیاری از باکره‌ها (حدود ۵۰٪)، خونریزی ندارند.Rogers, D. and Stark, M. (1998). The hymen is not necessarily torn after sexual intercourse. BMJ, 317:414.

در برخی جوامع مانند پشتون‌های افغانستان، باکرگی پیشاازدواجِ یک زن، نه فقط ناموس و آبروی خود آن زن، بلکه ناموس و آبروی بخشی از فامیل و قبیله و طایفه محسوب می‌شود..

به جز موارد جنسی، داشتنِ پسران زیاد به جایگاه و اعتبار یک خانواده کمک می‌کند، هرچند البته حیثیت یک خانواده با تولد دختران، آسیب نمی‌بیند. وقتی خانواده‌ای می‌فهمد که قرار است فرزند دختر جدیدی به دنیا بیاید، ممکن است به سقطِ آن جنین مجاب شود؛ این نگاه ناشی از اندیشهٔ آینده‌نگرانه‌ای است که به احتمالِ هتکِ حرمتِ این دختران در آینده نظر دارد.

 هتک حرمت (= ناموس) 

در قاموسِ مفهومِ ناموس، ناموسِ یک خانواده، مثلا وقتی یکی از زنانشان «لباس مناسب» نپوشد، به او تهمت جنسی زده یا تجاوز شده باشد، موردِ تعدیْ قرارگرفته محسوب می‌شود. اگر افراد خانواده به این تعدی واکنش نشان ندهند، «بی‌ناموس» نامیده خواهند شد. وظیفه‌ی واکنش به این تعدی بر دوش مردان قرار می‌گیرد و برای همین برخی استدلال می‌کنند که مفهوم ناموس صرفاً دغدغه‌ای مردانه است.Werner Schiffauer, "Die Gewalt der Ehre. Erklärungen zu einem deutsch-türkischen Sexualkonflikt." ("The Force of the Honour"), Suhrkamp: Frankfurt am Main, 1983. .Uli Pieper: Problemfelder und Konflikte von Kindern ausländischer Arbeitsmigranten in der Bundesrepublik Deutschland , a sociological analysis.Anatomie eines Ehrdelikts  ("The Anatomy of Honour Crimes"), by Werner Schiffauer.

در برخی فرهنگ‌ها مانند پشتون‌های افغانستان، تجاوز به زمین نیز تجاوز به ناموس محسوب می‌شود و واکنش می‌طلبد.

 اعادهٔ حیثیت (= ناموس) 

اگر زن یا مردی، از هنجارهای مهم اخلاقی و جنسی تخطی کند، ناموس فامیل و خانواده، مشترکاً در نظر جامعه از بین می‌رود و «انگ‌زنی» از سوی دیگران را برایشان به بار خواهد آورد. در این صورت، کل خانواده در معرض خطرِ طردشدن قرار می‌گیرد. آنها باید آبروی خانواده خود را حفظ کنند تا از طردشدن جلوگیری شود. در برخی مناطق، حفظِ این آبرو با قتل یا خودکشی اجباری یا قتل‌های ناموسی انجام می‌شود.Robert Ermers, Honor Related Violence. A New Social-psychological Perspective. Routledge, 2018.

هرچند سازوکارِ اجتماعی انگ‌زنی در سراسر جهان رایج است اما قتل‌های ناموسی در برخی مناطق خاورمیانه و مجاورش بیشتر رخ می‌دهند.A Matter of Honor, Your Honor? , by Rhea Wessel, the first article in her series about the rights of Muslim women in Europe, particularly Turkish women in Germany.

در موارد تجاوز جنسی، زن می‌تواند به عنوان قربانی دیده می‌شود. زن می‌تواند اعضای خانواده خود را متقاعد کند که توسط مردی با نیت‌های دروغین فریب خورده است.  در چنین مواردی، به ویژه هنگامی که «غریبه‌ها» و «مَردُم» نیز از حادثه تجاوز جنسی مطلع می‌شوند، خانواده‌ها تصور می‌کنند که ناموس کل خانواده‌شان آسیب دیده است و برای بازگرداندن آن، قتلِ متجاوز ضروری است. اما اگر اعضای خانواده، روایت زن را باور نکنند و فکر کنند که او در این کار نقشی فعال و راضی داشته است، ممکن است زن را نیز بکشند. برخی از آمارِ سالانه ۵۰۰۰ زنِ قربانی قتل‌های ناموسی، جزو دسته‌ای هستند که روایت‌هایشان باور نمی‌شود."Ending Violence against Women and Girls", a صندوق جمعیت سازمان ملل متحد report. زن در چنین موقعیتی ممکن است خودکشیِ اجباری نیز انجام دهد."UN probes Turkey 'forced suicide'", a بی‌بی‌سی article, May 24, 2006. در پاکستان، اغلب به عنوان جایگزینی برای قتل، اسید روی صورت قربانی پاشیده می‌شود تا او را از شکل بیندازد.Hillary Mayell, Thousands of Women Killed for Family "Honor" National Geographic News February 12, 2002. retrieved 5-1-07

سعید صادقی در اشاره به خشونت‌هایی که در راه اعادهٔ حیثیت و ناموس می‌شود، بر اجتماعی‌بودنِ فشارِ پُشتِ این خشونت‌ها، بر تشویقِ جمعی‌ای که از این کار می‌شود تأکید می‌ورزد و می‌گوید:

 در هنر 

 فیلم صامت ارمنی «ناموس» محصول سال ۱۹۲۵، سرنوشت شوم دو عاشق را روایت می‌کند که از کودکی توسط خانواده‌هایشان به عقد یکدیگر درآمده بودند، اما به دلیل نقض قانون ناموس، دختر توسط اعضای خانواده‌اش به عقد شخص دیگری درآمد. در سال ۲۰۰۶، این فیلم بازسازی، دیجیتالی و به زبان فرانسوی دوبله شد.

 عبدالله گوران (۱۹۰۴-۱۹۶۲)، شاعر مدرن کُرد، شعرِ «بِردِه-نوسک» (سنگ قبر) را در مذمت قتل ناموسی سرود.Shahrzad Mojab and Amir Hassanpour In Memory of Fadime Şahindal: Thoughts on the Struggle Against “Honour Killing”  retrieved 5-1-07. 

 جستارهای وابسته 
 قتل ناموسی

 منابع 

رده:فرهنگ عرب
رده:اسلام و زنان
رده:فرهنگ در ترکیه
رده:قتل ناموسی
رده:قتل ناموسی در آسیا