بالانده

بالاندهبرابر فارسی از: ابوالقاسمی، محسن، دستور تاریخی زبان فارسی، تهران: سمت، ۱۳۷۵. (اصطلاح هندی رایج در زبان‌های اروپایی: Vṛddhi، به هندی: वृद्धि) یکی از اصطلاحات تخصصی زبان‌شناسی برای گروهی از واکه‌های کشیده است.
در واژ-واج‌شناسی هندواروپایی از این اصطلاح برای نامیدن درجهٔ کشیدهٔ گونه‌ای از واکه‌گشتablaut برابر از فرهنگستان زبان. که ویژهٔ زبان‌های هنداروپایی است استفاده می‌شود.

واژه‌هایی که به روش بالانده مشتق شده‌اند در زبان سانسکریت بسیار دیده می‌شوند اما در دیگر زبان‌ها هم یافت می‌شوند.

 ریشه‌ها 
خاستگاه پدیده بالانده در فرایندی در مرحله اولیه زبان نیاهندواروپایی است که «نیا-بالانده»proto-vṛddhi نامیده می‌شود. این فرایند اساساً برای ساخت مشتق‌های تصریفی از ستاک‌های نام‌واژه‌های دارای واکه‌گشتواژه یاب. “معنی واکه‌گشت | واژه‌های مصوب فرهنگستان | واژه‌یاب. ” Vajehyab, 2024. https://vajehyab.com/farhangestan/واکه‏‌گشت?q=apophony%20→%20ablaut. به کار می‌رفته است. هدف از این کار، رساندن معانی مانند «از آنِ»، «متعلق به»، یا «از تبارِ» بوده است.Clackson, §3.3. برای ساخت یک مشتق بالانده، حالت بی‌واکه (درجهٔ صفر)Zero grade ستاک واکه‌گشته گرفته می‌شود (یعنی حرف صدادار حذف می‌گردد)، سپس واکهٔ /e/* در مکانی قرار داده می‌شود که لزومی به تطابق جای آن با واکهٔ حذف شده نیست و در نهایت، یک واکهٔ موضوعی با تکیه‌گذاری بر روی واکهٔ موضوعیِ پایانی افزوده می‌شود. برای نمونهFortson116:

با این وجود، به نظر می‌رسد در مراحل بعدی زبان، این فرایند به ستاک‌های اسم‌های گسترش یافته که دارای واکه‌گشت نبوده و پیش از این واکهٔ /e/* در آن‌ها وجود داشته است. این مصوت با مصوت واردشده ترکیب شده و واکهٔ کشیده /ē/* را پدیدمی‌آورد.Fortson116

این مثال به‌خوبی تأکید روی مصوت موضوعی را که از قبل وجود دارد نیز نشان می‌دهد. این نسخه متاخر از نیا-بالانده است که در حالت کشیده بالانده در سانسکریت دیده می‌شود.

 بالانده در سانسکریت 
پدیده کلی واکه‌گشت، از جمله شکل‌گیری بالانده، به عنوان بخشی از سنت قوی قواعد دستور زبان سانسکریت و از همه مهم‌تر در کتاب اشتادهیایی پانینیِ دستورنویس، کاملاً مورد بحث و بررسی قرار گرفته و مستند شده است.Burrow, §2.1

برای نمونه:
  «بُرده‌شده» (درجه صفر)
  «بار» (درجهٔ اول، درجه کامل، یا گوناها)
  «بُردنی» (درجه دوم، درجه کشیده، یا بالانده)

الگوی کامل واکه‌گشت به صورت زیر قابل مشاهده است:Bucknell, tb. 5.

+ درجه‌بندی واکه‌ها   درجه صفر  ← درجه اول →  درجه دوم باز ∅  a ā کامی i/ī  y  i/ī eدر اصل 'ai'  ay  ya aiدر اصل 'āi  āy  yā لبی u/ū  v  u/ū oدر اصل 'au'  av  va auدر اصل 'āu'  āv  vā برگشته ṛ  r  ṛ ar  ar  ra ār  ār  rā دندانی ḷ al āl

در زبان‌شناسی هندواروپایی
در زبان‌شناسی نوین هندواروپایی، اصطلاح بالانده به همان معنای مورد استفاده پانینی به‌کار می‌رود، با این تفاوت که محدود به سانسکریت نیست، بلکه شامل زبان‌های هندواروپایی به‌طورکلی و همچنین زبان نیا-هندواروپایی که این ویژگی از آن به ارث رسیده است نیز می‌شود:
 علامت ستاره (*) نشان می‌دهد که این فرم به‌طور مستقیم تأیید نشده و براساس قراین زبان‌شناختی بازسازی شده است (درجه صفر فعل بازسازی‌شده به معنای "حمل‌کردن")
  (درجه کامل)
  (بالانده، درجه کشیده)

 منابع و پانویس‌ها
*Wikipedia contributors, "Vṛddhi," Wikipedia, The Free Encyclopedia, (accessed April 20, 2010).

کتاب‌شناسی







 Bucknell, Roderick S, Sanskrit Manual (2000) 

رده:زبان‌شناسی هندواروپایی
رده:سانسکریت