متوترکسات

متوترکسات  که پیش‌تر با نام آمِتُپترین شناخته می‌شد، دارویی شیمی‌درمانی و سرکوب‌کننده سیستم ایمنی است. این دارو برای درمان سرطان، بیماری‌های خودایمنی و بارداری خارج رحمی به کار می‌رود. از جمله سرطان‌هایی که با متروترکسات درمان می‌شوند می‌توان به سرطان پستان، سرطان خون، سرطان ریه، لنفوم، بیماری تروفوبلاستیک بارداری و استئوسارکوم اشاره کرد. همچنین در درمان بیماری‌های خودایمنی مانند پسوریازیس، آرتریت روماتوئید و بیماری کرون نیز کاربرد دارد. این دارو به صورت خوراکی یا تزریقی تجویز می‌شود.

عوارض جانبی رایج آن شامل تهوع، خستگی، تب، افزایش خطر عفونت، کاهش شمار گلبول‌های سفید و زخم‌های دهانی است. عوارض دیگر ممکن است شامل بیماری‌های کبدی و ریوی، لنفوم و بثورات شدید پوستی باشند. افرادی که به‌طور بلندمدت از این دارو استفاده می‌کنند باید به‌طور منظم از نظر بروز عوارض بررسی شوند. مصرف آن در دوران شیردهی ایمن نیست و در افراد مبتلا به مشکلات کلیوی ممکن است نیاز به کاهش دوز باشد. مکانیسم اثر متروترکسات از طریق مهار استفاده بدن از اسید فولیک است.

متروترکسات نخستین بار در سال ۱۹۴۷ ساخته شد و در ابتدا به‌عنوان درمانی برای سرطان معرفی شد، زیرا نسبت به درمان‌های موجود در آن زمان سمیت کمتری داشت. در سال ۱۹۵۶، این دارو نخستین درمان موفق برای سرطان متاستاتیک را فراهم کرد.متروترکسات در فهرست داروهای ضروری سازمان جهانی بهداشت قرار دارد و به‌صورت داروی ژنریک نیز در دسترس است. در سال ۲۰۲۳، این دارو با بیش از ۴ میلیون نسخه، در رتبه ۱۳۰ پرمصرف‌ترین داروهای تجویزی در ایالات متحده قرار داشت.

 موارد مصرف 
سرطان‌هایی با تومورهای از نوع تروفوبلاستیک (کوریوکارسینوم، مول هیداتیدیفرم)، لوسمی لنفوبلاستیک حاد (ALL)، لنفوم، پسوریازیس (شدید)، آرتریت روماتوئید (شدید، مقاوم)، آرتریت پسوریازیس، درمان کمکی اُستئوسارکوم، بیماری قارچی نوع میکوزفونگوئید (پیشرفته)، لنفوسارکوم، حاملگی خارج از رحم

 مکانیسم اثر 
بندانگشتی|متوترکسات
متوترکسات مهارکننده رقابتی تولید فولیک اسید است که با اتصال به آنزیم دی هیدروفولات ردوکتاز (DHFR) از تبدیل دی هیدروفولات (FH۲) به تتراهیدروفولات (FH۴) جلوگیری می‌کند. فولات برای ساخت طبیعی پورین‌ها و پیریمیدین‌ها و در نتیجه ساخت DNA و RNA ضروری است. فولات برای ایفاء نقش خود به عنوان کوفاکتور باید به وسیله آنزیم DHFR به FH۴ تبدیل شود. متوترکسات به آنزیم DHFR اتصال یافته و از تبدیل FH۲ به FH۴ جلوگیری می‌کند، در نتیجه، از ساخت پورین و پیریمیدین جلوگیری می‌شود. تمایل متوتروکسات به اتصال به آنزیم DHFR هزار برابر FH۲ است. آنتی متابولیت‌ها در فاز S یا ساخت چرخه سلولی دخالت می‌کنند.

 عوارض جانبی 
تهوع، استفراغ، نکروز توبولارکلیه، سقط جنین، سیروز، کهیر، خارش، تیرگی پوست (هیپرپیگمانتاسیون)، لکه‌های قرمز رنگ پوستی (راش اریتماتو)، لکه‌های سیاه رنگ پوستی (اکیموز)، ضایعات پسوریازیس (بدتر شدن در اثر آفتاب)، حساسیت به نور، کم خونی مگالوبلاستیک. اسهال خونی و دل پیچه شدید.

 جستارهای وابسته 
 فولیک اسید

 منابع 

 فرهنگ داروهای ژنریک ایران، دکتر حشمتی، ۱۳۸۷

رده:آنتی‌فولات‌ها
رده:آنتی‌متابولیت‌ها
رده:بازدارنده‌های دی‌هیدروفولات ردوکتاز پستانداران
رده:بنزامیدها
رده:داروهای تعدیل‌کننده بیماری ضدروماتیسم
رده:داروهای درمان نئوپلاسم
رده:داروهای ضروری سازمان بهداشت جهانی
رده:داروهای کم‌کاربرد
رده:درمان سرطان
رده:سرطان‌زاهای گروه ۳ پژوهشگاه بین‌المللی سرطان
رده:سرکوب‌گرهای دستگاه ایمنی
رده:فراورده‌های ضدروماتیسم
رده:فولات‌ها
رده:مواد سقط جنین
رده:نفروتوکسین‌ها
رده:هپاتوتوکسین‌ها