موسی خورنی

موسی خورنی  تاریخ‌نگار، فیلسوف، الهی‌دان، مترجم و شاعر و نویسنده ارمنی در سده ۵ میلادی بود.

موسی خورنی کتاب «تاریخ ارمنستان» را نگاشته که اطلاعات مفیدی راجع به جغرافیای جهان کهن و به‌ ویژه ارمنستان و ایران می‌دهد.

او در ناحیهٔ غربی ارمنستان، دهکدهٔ خورنگ متولد شد سال تولد او را بین سال‌های ۴۰۵ تا ۴۱۰ میلادی می‌دانند. موسی خورنی تحصیلات خود را در کلیسای افس شروع کرد و نزد استاد معروف عصر، یعنی مسروپ ماشتوتس و مخترع خط ارمنی، او علوم ریاضی، طبیعی، فلسفه، مسائل مذهبی، و زبان‌های ارمنی، سریانی و یونانی را آموخت و سرانجام در سال ۴۳۱ میلادی عازم مرکز علم آن زمان، یعنی اسکندریه شد. وی در اسکندریه به فراگیری فلسفه، حکمت و فن خطابه پرداخت و زبان یونانی را تکمیل کرد و سپس عازم روم و آتن شد و بعد از مدتی اقامت در آتن حدود سال ۴۴۰ میلادی از طریق قسطنطنیه به ارمنستان بازگشت.ایرانشهر، ص ۱۱

 آثار 
تألیفات و ترجمه‌های موسی خورنی را می‌توان در سه گروه تقسیم‌بندی کرد اگر چه کلیهٔ آثار وی به دست نیامده‌است.

 متون فلسفی 
بندانگشتی
بررسی مؤسس، ده قاطیغوریاس ارسطو، مسائل یووانالا، بررسی منطقی مسائل مورد اختلاف فلاسفهٔ یونانی مکتب ملیتوس و فیلسوف ارمنی آتنی، فلسفهٔ داود شکست‌ناپذیر، کتاب هری شامل درس‌هایی از فن خطابه و ترجمهٔ خطابهٔ گریگور نازانزین از یونانی به ارمنی است.

 متون مذهبی 
آفرین به گروه دوشیزگان ریپسیمه، تاریخ گروه دوشیزگان ریپسیمه، نیایش ویژهٔ خداوند.

 متون تاریخی و جغرافیایی 
اثر شناخته شدهٔ تاریخ ارمنستان که حدود سال‌های ۴۸۲ میلادی تألیف شد، ترجمهٔ زندگی اسکندر از زبان یونانی به ارمنی و سرانجام کتاب مشهورش به نام جغرافیای موسی خورنی که بر اساس کتاب شهرستان‌های ایران و با توجه به جغرافیای بطلمیوس به زبان ارمنی تألیف شده‌است.ایرانشهر، ص ۱۱ و ۱۲

 زندگی‌نامه 

 اوایل زندگی و تحصیلات 
موسی خورنی جزئیات زندگی‌نامه‌ای خود را در کتاب تاریخ ارمنیان آورده است. نویسندگان متأخر ارمنی جزئیات بیشتری دربارهٔ زندگی خورنی ارائه کرده‌اند، اگرچه به گفته دانشمند استپان مالخاسیانتس، این جزئیات قابل اعتماد نیستند. لقب موسی، خورنی، نشان می‌دهد که او در مکانی به نام خورن یا خوریان زاده شده است. طبق یک دیدگاه قدیمی‌تر، موسی در روستای خورنی (که خورون یا خورونک نیز نامیده می‌شود) در استان ارمنی تارون یا توروبران زاده شده است. برخی منابع موسی را تاروناتسی («اهل تارون») می‌نامند. با این حال، مالخاسیانتس معتقد است که اگر موسی در خورنی به دنیا آمده بود، با نام موسی خورنتسی یا خوروناتسی شناخته می‌شد. مالخاسیانتس در عوض، روستای خوریا () در ناحیه هاباند استان سیونیک را به عنوان زادگاه خورنی پیشنهاد می‌کند که توسط مورخ قرن سیزدهم استپانوس اوربلیان ذکر شده است. بر اساس این دیدگاه، نام خوریا از شکل تأییدنشده قدیمی‌تر خوریان پدید آمده است.

مالخاسیانتس، با پذیرش تاریخ‌گذاری قرن پنجمی خورنی، سال ۴۱۰ را به عنوان سال تقریبی تولد او پیشنهاد می‌کند و استدلال می‌کند که او احتمالاً جوانی حدوداً ۲۲ یا ۲۳ ساله بوده که به اسکندریه سفر کرده است؛ جایی که موسی می‌نویسد پس از شورای افسوس در سال ۴۳۱ به آنجا فرستاده شد. مالخاسیانتس چنین فرض می‌کند که خورنی تحصیلات اولیه خود را در مدرسه‌ای در سیونیک که توسط مسروپ ماشتوتس، خالق الفبای ارمنی، تأسیس شده بود، دریافت کرده و سپس برای تحصیل مستقیم زیر نظر ماشتوتس و جاثلیق ساهاک پارتو به واغارشاپات فرستاده شده است. پس از شورای افسوس، هنگامی که ماشتوتس و ساهاک در حال تصحیح ترجمه ارمنی کلاسیک کتاب مقدس بر اساس نسخه اصلی یونانی کوینه، یا ترجمه مجدد آن به ارمنی بودند، تصمیم گرفتند موسی و چند تن دیگر از شاگردان خود را به اسکندریه، مصر—یکی از مراکز بزرگ دانش در آن زمان—بفرستند تا در یادگیری فرهنگ یونانی و هنرهای ادبی مهارت پیدا کنند.

 سفر و بازگشت به ارمنستان 
دانشجویان در زمانی بین سال‌های ۴۳۲ و ۴۳۵ ارمنستان را ترک کردند. آنها ابتدا به ادسا رفتند و در کتابخانه‌های محلی به مطالعه پرداختند. سپس به سوی اورشلیم و اسکندریه حرکت کردند. پس از هفت سال تحصیل در اسکندریه، موسی و همکلاسی‌هایش به ارمنستان بازگشتند، اما دریافتند که مسروپ و ساهاک درگذشته‌اند. موسی اندوه خود را در یک مرثیه در پایان تاریخ ارمنیان بیان می‌کند:

برای پیچیده‌تر شدن مشکلاتشان، فضایی که موسی و دیگر دانشجویان به آن بازگشته بودند، بسیار خصمانه بود و مردم بومی با دیده‌ی تحقیر به آنها می‌نگریستند. در حالی که مورخان متأخر ارمنی این موضوع را به گردن مردمی نادان می‌انداختند، سیاست و ایدئولوژی ساسانیان نیز در این امر مقصر بود، زیرا حاکمان آن «نمی‌توانستند دانشمندان جوان و تحصیل‌کرده‌ای را که تازه از مراکز علمی یونان بازگشته بودند، تحمل کنند».Hacikyan, Agop Jack, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk, and Nourhan Ouzounian. The Heritage of Armenian Literature: From the Oral Tradition to the Golden Age, Vol. I. Detroit: Wayne State University, 2000, p. 307. با توجه به این فضا و آزار و اذیت ایرانیان، موسی در روستایی نزدیک واغارشاپات مخفی شد و برای چندین دهه در انزوای نسبی زندگی کرد.

بندانگشتی|راست|200px|موسی در یک نسخه خطی ارمنی قرن چهاردهم به تصویر کشیده شده است
گیوت، جاثلیق کل ارمنیان (۴۶۱–۴۷۱)، روزی هنگام سفر در آن منطقه با موسی ملاقات کرد و بدون آنکه هویت واقعی او را بداند، او را به همراه چند تن از شاگردانش به شام دعوت کرد. موسی در ابتدا ساکت بود، اما پس از آنکه شاگردان گیوت او را به صحبت تشویق کردند، موسی در سر میز شام سخنرانی شگفت‌انگیزی کرد. یکی از شاگردان جاثلیق توانست موسی را به عنوان فردی که گیوت به دنبالش بود، شناسایی کند؛ به زودی مشخص شد که گیوت یکی از همکلاسی‌ها و دوستان سابق موسی بوده است.Malxasyanc'. "Naxaban", p. 15. گیوت موسی را در آغوش گرفت، دوستش را از انزوا بیرون آورد و او را به عنوان اسقف در باگرواند منصوب کرد.

 تاریخ ارمنیان 
بندانگشتی|نقاشی موسی خورنی در کتاب ارمنستان مصور و ارمنیان (۱۹۰۸)

موسی در مقام اسقف، توسط شاهزاده ساهاک باگراتونی (که در سال ۴۸۲ در نبرد چارمانا علیه ارتش ایران کشته شد) مورد خطاب قرار گرفت. ساهاک که از شهرت موسی شنیده بود، از او خواست تا تاریخی از ارمنستان، به ویژه زندگی‌نامه پادشاهان ارمنی و ریشه‌های خاندان‌های ناخارار ارمنی را بنویسد.Malxasyanc'. "Naxaban", p. 16. مورخ ارمنی آرتاشس ماتئوسیان، بر اساس پژوهش‌های خود بر روی گاه‌نامه مورخ ارمنی قرن ششم، آتاناس تاروناتسی، تاریخ اتمام تاریخ توسط موسی را سال  قرار داده است. Mat'ewosyan, Artašes S․ "Movses Xorenac'in ew At'anas Taronac'ow žamanakagrut'yunë" [Movses Khorenatsi and Atanas Taronatsi's Chronicle] Patma-Banasirakan Handes 124 (1989): p. 226.

یکی از دلایل اصلی او برای پذیرش درخواست ساهاک باگراتونی در بخش اول پاتموتسیون هایوتس یا تاریخ ارمنیان آمده است: «زیرا هرچند ما کوچک و از نظر تعداد بسیار محدود هستیم و بارها توسط پادشاهی‌های بیگانه فتح شده‌ایم، با این حال، اعمال شجاعانه بسیاری نیز در سرزمین ما انجام شده که شایسته نوشتن و به یاد ماندن است، اما هیچ‌کس زحمت نگارش آنها را به خود نداده است.»Movses Khorenatsi. History of the Armenians, 1.4, pp. 70–71. اثر او اولین سند تاریخی است که کل تاریخ ارمنستان را از دوران بسیار کهن تا زمان مرگ مورخ پوشش می‌دهد. تاریخ او تا قرن هجدهم به عنوان کتاب درسی برای مطالعه تاریخ ارمنستان به کار می‌رفت. تاریخ موسی همچنین توصیف غنی‌ای از سنت‌های شفاهی رایج در میان ارمنیان آن زمان ارائه می‌دهد، مانند داستان عاشقانه آرتاشس و ساتنیک و تولد خدای واهاگن. موسی چندین سال دیگر زندگی کرد و در اواخر دهه  درگذشت.

 تاریخ‌نگاری 

 نویسندگان کلاسیک 
سه ارجاع احتمالی اولیه به موسی در منابع دیگر معمولاً شناسایی می‌شوند. اولین مورد در تاریخ ارمنیان اثر غازار پارپتسی (حدود ۴۹۵ یا ۵۰۰ میلادی) است، جایی که نویسنده به تفصیل به آزار و اذیت چندین شخصیت برجسته ارمنی، از جمله «موسس فیلسوف مبارک» می‌پردازد که توسط برخی از محققان با موسی خورنی یکی دانسته شده است. Hasrat'yan, M. "Orn ē Movses Xorenac'ow çnndavayrë" [Where was Movses Khorenatsi's birthplace?] Lraber Hasarakakan Gitutyunneri 12 (1969): pp. 81–90. Hovhannisyan, P. "Movses Xorenac'ow «Patmowt'iwn Hayoc'i» angleren t'argmanowt'yan masin". Banber Yerevani Hamalsarani 45 (1981), pp. 237–239. مورد دوم کتاب رسائل (قرن ششم) است که حاوی رساله‌ای الهیاتی کوتاه از «موسی خورنی» است.Brock, S. P. "Review of The Incarnation: A Study of the Doctrine of the Incarnation in the Armenian Church in the 5th and 6th centuries according to the Book of Letters", Bulletin of the School of Oriental and African Studies 46 (1983): pp. 159–160. See Annie and Jean-Pierre Mahé's introduction to their translation of Moïse de Khorène Histoire de l'Arménie (Paris: Gallimard, 1993), p. 13. سومین ارجاع احتمالی اولیه در یک نسخه خطی قرن دهم تا یازدهم است که حاوی فهرستی از تاریخ‌ها منسوب به آتاناسیوس (آتاناس) تارونی (قرن ششم) است: زیر سال ۴۷۴، این فهرست «موسی خورنی، فیلسوف و نویسنده» را ذکر می‌کند.

بندانگشتی|تندیسی از خورنی در ماتناداران 

 پژوهش‌های اولیه 
از آغاز قرن نوزدهم، به عنوان بخشی از یک گرایش کلی در آن سال‌ها برای بازنگری انتقادی منابع کلاسیک، تاریخ خورنی مورد تردید قرار گرفت. نتایج به دست آمده توسط آلفرد فون گوتشمید، «فاز فوق انتقادی» مطالعه اثر خورنی را آغاز کرد. Jean-Pierre Mahé's review of Aram Topchyan's The Problem of the Greek Sources of Movsēs Xorenac'i's History of Armenia, in Revue des Études Arméniennes 30 (2005–2007), p. 505. Traina, Giusto. "Moïse de Khorène et l'Empire sassanide", in Rika Gyselen, ed., Des Indo-Grecs aux Sassanides: Données pour l'histoire et la géographie historique. Peeters Publishers, 2007,  p. 158. . بسیاری از محققان اروپایی و ارمنی در اواخر قرن بیستم اهمیت آن را به عنوان یک منبع تاریخی کم‌اهمیت جلوه دادند و تاریخ را به زمانی بین قرن هفتم تا نهم نسبت دادند.Topchyan, Aram. The Problem of the Greek Sources of Movsēs Xorenacʻi's History of Armenia. Leuven: Peeters Publishers, 2006, pp. 5–14, notes 21–22, 31–33. استپان مالخاسیانتس، یک زبان‌شناس و متخصص ادبیات ارمنی کلاسیک، این دوره انتقادی اولیه از اواخر قرن نوزدهم تا اوایل قرن بیستم را به «مسابقه‌ای» تشبیه کرد که در آن هر محقق سعی می‌کرد در انتقاد از خورنی از دیگری پیشی بگیرد.Malxasyanc'. "Naxaban", pp. 2–5.

 مطالعات نوین 
در دهه‌های اولیه قرن بیستم، دانشمندانی مانند ف. س. کانیبیر، مانوک آبقیان و مالخاسیانتس، نتایج محققان مکتب فوق انتقادی را رد کردند و خورنی را دوباره در قرن پنجم قرار دادند. علاوه بر این، چندین ادعا و ارجاع خورنی توسط تحقیقات معاصر قوم‌نگاری و باستان‌شناسی ثابت شده است.Hacikyan et al. Heritage of Armenian Literature, pp. 305–306.

در نیمه دوم قرن بیستم، استدلال‌های مکتب فوق انتقادی توسط تعدادی از محققان در دانشگاه‌های غربی احیا شد.Toumanoff, Cyril. "On the Date of Pseudo-Moses of Chorene", Handes Amsorya 75 (1961): pp. 467–471.Malxasyanc'. "Naxaban", pp. 3–5, 47–50. Aram Toptchyan. "Moïse de Khorène" in Claude Mutafian (ed.), Arménie, la magie de l'écrit. Somogy, 2007, p. 143. . رابرت دبلیو. تامسون، رئیس سابق کرسی مطالعات ارمنی در دانشگاه هاروارد و مترجم چندین اثر کلاسیک ارمنی، با انتشار ترجمه انگلیسی خود از تاریخ ارمنیان در سال ۱۹۷۸، به صریح‌ترین منتقد خورنی تبدیل شد. تامسون، خورنی را یک «جاعل جسور و دروغگو» و «یک رازآمیزکننده درجه یک» نامید.Thomson, "Introduction", pp. 56, 58. او نوشت که گزارش خورنی حاوی تناقضات زمانی و اختراعات مختلفی است.Thomson, Robert W. "Armenian Literary Culture through the 11th Century". in Richard G. Hovannisian (ed.) The Armenian People from Ancient to Modern Times: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century. St. Martin's Press, 1997. .

استدلال‌های تامسون توسط تعدادی از محققان در داخل و خارج از ارمنستان مورد انتقاد قرار گرفت.Nersessian, Vrej. "Review of History of the Armenians", Journal of Ecclesiastical History 30 (October 1979): pp. 479–480. Mušeġyan, A. "Orteġ ē gtnvel Movses Xorenac'ow hišatakvaç Byutanian" [Where was the Bithynia Mentioned by Movses Khorenatsi?] Patma-Banasirakan Handes 1 (1990). Mušeġyan, A. "Vaspurakan termini nšanakut'yunë Hay dasakan matenagrut'yan meǰ" [The Meaning of the Term 'Vaspurakan' in Classical Armenian Literature] Iran Nameh 2–3 (1996). ورج نرسسیان، متصدی بخش خاورمیانه مسیحی در کتابخانه بریتانیا، با بسیاری از توصیفات تامسون، از جمله تاریخ‌گذاری متأخر او برای نگارش و ادعای او مبنی بر اینکه خورنی صرفاً یک اثر توجیه‌گر برای خاندان شاهزاده باگراتونی بوده، مخالفت کرد:

گاگیک سرکیسیان، یک محقق ارمنی در زمینه کلاسیک و یکی از زندگی‌نامه‌نویسان برجسته خورنی، نیز تامسون را به دلیل «فوق انتقادی‌گری نابهنگام» و بازگویی لجوجانه و «حتی اغراق در اظهاراتی که زمانی توسط» محققان اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، به‌ویژه گریگور خالاتیانتس (۱۸۵۸–۱۹۱۲) مطرح شده بود، مورد انتقاد قرار داد.Sarkissian, Gaguik [Gagik Kh. Sargsyan]. The "History of Armenia" by Movses Khorenatzi, trans. by Gourgen A. Gevorkian. Yerevan: Yerevan University Press, 1991, pp. 58–59. سرکیسیان خاطرنشان کرد که تامسون، در محکوم کردن خورنی به دلیل عدم ذکر منابعش، این واقعیت را نادیده گرفته است که «یک نویسنده باستانی یا قرون وسطایی ممکن است قوانین خاص خود را برای ذکر منابع داشته باشد که با قوانین اخلاق علمی مدرن متفاوت است».Sarkissian. "History of Armenia" by Movses Khorenatzi, p. 76. اتهام تامسون مبنی بر سرقت ادبی و تحریف منابع توسط خورنی نیز توسط محققانی که معتقد بودند تامسون «یک نویسنده قرون وسطایی را با استانداردهای» تاریخ‌نگاری قرن بیستم می‌سنجد، رد شد و اشاره کردند که مورخان کلاسیک متعددی، چه یونانی و چه رومی، درگیر همین رویه بوده‌اند.Sarkissian. "History of Armenia" by Movses Khorenatzi, p. 80. آرام توپچیان، که در آن زمان پژوهشگر مطالعات ارمنی در دانشگاه عبری اورشلیم بود، با این نظر موافق بود و خاطرنشان کرد که عجیب است تامسون، خورنی را به دلیل عدم ذکر منابعش مقصر می‌داند، زیرا این یک رویه پذیرفته شده در میان تمام مورخان کلاسیک بود.Topchyan. Problem of the Greek Sources, pp. 33–35.

در سال ۲۰۰۰، مورخ نینا گارسیان نوشت که اختلاف نظر بر سر تاریخ‌گذاری خورنی ادامه دارد و «هنوز هیچ توافق نهایی در این مورد حاصل نشده است». در مطالعه‌ای که برای اولین بار در سال‌های ۲۰۰۳–۲۰۰۴ منتشر شد، گارسیان استدلال کرد که نسخه نهایی تاریخ باید به نیم قرن پس از سال ۷۷۵ تاریخ‌گذاری شود، اگرچه او این امکان را رد نکرد که این نسخه نهایی ممکن است بر اساس تاریخی به نام موسی خورنی از قرن پنجم باشد. در سال ۲۰۲۱، مورخ آلبرت استپانیان خاطرنشان کرد که «هنوز تردیدهایی در مورد شخص و اثر خورنی باقی است»، اما او تاریخ‌گذاری قرن پنجمی خورنی را تأیید می‌کند و انتقادات مدرن به خورنی را به تفسیر نادرست الحاقات بعدی به اثر نسبت می‌دهد.

امروزه، اثر موسی خورنی به عنوان یک منبع مهم برای پژوهش در تاریخ اورارتویی و ارمنستان اولیه شناخته می‌شود.Cotterell, Arthur. The Encyclopedia of Ancient Civilizations. 1980, p. 117. "It is interesting that Moses Khorenatsi, writing in the eighth century and regarded as the father of Armenian history, indicates his awareness of elements of continuity between Urartian and Armenian history."Piotrovskiĭ, Boris B. The Ancient Civilization of Urartu. New York: Cowles Book Co., 1969, p. 13; Hovhannisyan, Konstantine. Erebuni (Yerevan: Hayastan, 1973), p. 65. این گزارش موسی خورنی از شهر باستانی وان با کتیبه‌های میخی آن بود که انجمن آسیایی پاریس را بر آن داشت تا سفر اکتشافی فریدریش ادوارد شولتز را تأمین مالی کند، که در آنجا زبان اورارتویی ناشناخته را کشف کرد.Lang, D. M. (1979). Review of "Moses Khorenats'i": History of the Armenians, by R. W. Thomson & Moses Khorenats'i. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 42(3), 574–575. .

 تاریخچه نسخ خطی 
تقریباً بیست دست‌نوشته از تاریخ ارمنیان اثر موسی خورنی به دست ما رسیده است. بیشتر این نسخه‌ها متعلق به قرن‌های سیزدهم و چهاردهم میلادی هستند. کاتب یکی از نسخه‌ها ذکر می‌کند که نسخه او از روی نسخه خطی نرسس لامبروناتسی کتابت شده است. چنین پنداشته می‌شود که این نسخه قدیمی‌ترین نسخه است، زیرا تاریخ آن به قرن دوازدهم میلادی بازمی‌گردد. مورخان ارمنی تاریخ ده قطعه را قدیمی‌تر از نسخه‌های دارای متن کامل می‌دانند، اما هیچ‌یک از قرائت‌های آنها را ارائه نمی‌دهند. یک قطعه که در ونیز نگهداری می‌شود به قرن نهم یا پیش از آن تاریخ‌گذاری شده است؛ یک قطعه در وین به قرن نهم تا دهم؛ قطعاتی در ماتناداران به قرن دهم تا یازدهم؛ و یک قطعه روی کاغذ به قرن چهاردهم تاریخ‌گذاری شده است.

 جستارهای وابسته 
 مترجمان مقدس
 جغرافیای موسی خورنی
 فهرست تاریخ‌نگاران ارمنی
 تاریخ ارمنستان (کتاب)

 پانویس 

 منابع 











رده:ادبیات ارمنی
رده:ادبیات قرون وسطی
رده:ارمنی‌های شاهنشاهی ساسانی
رده:اهالی ارمنستان باستان
رده:اهالی ارمنستان در سده ۵ (میلادی)
رده:تاریخ ارمنستان
رده:تاریخ‌نگاران ارمنی‌تبار
رده:تاریخ‌نگاران اهل ارمنستان
رده:تاریخ‌نگاران سده ۵ (میلادی)
رده:درگذشتگان دهه ۴۹۰ (میلادی)
رده:زادگان دهه ۴۱۰ (میلادی)
رده:قدیسان اهل ارمنستان
رده:مترجمان سده ۵ (میلادی)
رده:مسیحیان شاهنشاهی ساسانی
رده:نویسندگان اهل ارمنستان