ایل ساکی

ساکی یکی از طایفه‌های لرهای بالاگریوه است که در استان‌های لرستان، خوزستان و همدان سکونت دارند. پس از کشته شدن «حسین خان ساکی»، رئیس ایل، در اوایل حکومت فتحعلی شاه قاجار، ایل ساکی از حالت نظام ایلی خارج و مردم آن پراکنده شدند.

بخش بزرگی از مردم این ایل که اکنون در لرستان، خوزستان و شهرهای مختلف استان‌های ایلام و همدان زندگی می‌کنند، پس از تجزیه ایل در سال ۱۲۰۵ ه.خ. توسط شاهزاده محمد تقی میرزا حسام السلطنه، همچنان توانسته‌اند ساختار ایلی خود را حفظ کنند. امروزه این ایل به سه طایفه به نام‌های کلیل‌وند، سرچرم و پارسی شناخته می‌شود. هر یک از این طایفه‌ها دارای تیره‌های بسیاری هستند، به‌عنوان مثال از طایفه پارسی، تیره‌های رهداروند و گوران ایجاد شده‌اند.

تیره‌های دیگر شامل درتنگی و چناروند هستند که به محل‌های زندگی خود، یعنی دره تنگ و چنار، نامگذاری شده‌اند. تیره لت‌کله، به‌دلیل سوختن کلاه جد بزرگشان به این نام شهرت یافته است.

تیره گرجی ایل به‌دلیل ازدواج حسین خان ساکی با یک زن گرجستانی، فرزندان آن زن به هوز گرجی یا گرجی‌های ایل معروف شده‌اند.

ساکی‌های میر نوادگان شیخعلی سلطان از طایفه سرچرم هستند که به‌دلیل شجاعت در جنگ‌های دوره صفویه لقب «میر» دریافت کرده‌اند و از آن پس پیشوند «میر» را در نام خود دارند.

تیره بابا، خادمین بقعه متبرکه سیدزیبا محمد در منطقه مَمیل خرم‌آباد، از نوادگان بابامحمدعالی از طایفه سرچرم می‌باشند.

تیره‌های طایفه ساکی در جنوب و غرب خوزستان شامل: دوراجه، شیخ علی، سبعین و خمیس هستند که هر یک متشکل از چند بیت می‌باشند.

 تاریخ 
هنری راولینسون ساکی‌ها را در کنار پاپی، رشنو و دریکوند بخشی از طایفه‌های بالاگریوه معرفی می‌کند. بئاتریس فوربز منز استاد تاریخ در دانشگاه تافتس در بررسی تاریخ ایران و آسیای مرکزی در سده‌های هشتم و نهم هجری دربارهٔ حمله تیمور لنگ به حدود لرستان و خوزستان نوشته‌است:

ریاست قبیله ساکی در دوره تیمور لنگ با امیر جلال الدین حسن بوده‌است. از آنجایی که قبیله ساکی در آن زمان در شمال خوزستان سکونت داشتند، وی در یورش تیمور لنگ به مناطق لرنشین از هم پیمانان اتابک افراسیاب حاکم لر بزرگ برشمرده می‌شد. امیر حسن ساکی به خواسته‌های فرستادگان امرای تیمور تن در نداد و حاضر به یاری دادن سپاه تیمور نشد و بر خلاف میل آن‌ها به یاری اتابک افراسیاب شتافت و در نتیجه جنگ و جدال‌های فراوان شکل گرفت، اتابک افراسیاب و هم پیمانانش شکست می‌خورند. جلال الدین حسن ساکی نیز در لرستان متواری می‌شود اما عاقبت در خرم‌آباد دستگیر می‌شود و او را در همان‌جا به بند می‌کشند. پس از مدتی او را از خرم‌آباد به دزفول می‌برند و با‌وجود پا در میانی برخی افراد سرشناس لرستان و خوزستان وی را در آنجا به قتل می‌رسانند.

پس از قتل امیر حسن بنا به سوابق آشنایی که امیرزاده میرانشاه فرزند تیمور با یکی از فرزندان امیر حسن به نام امیر تاج الدین محمود ساکی داشت، ریاست بخشی از لرستان و خوزستان را به وی سپرد. احتمال می‌رود امیر یوسف نامی از امرای به نام در آن روزگار در این سال (۸۱۰ هـ ق) مورد خشم امیرزاده ابابکر بن میرانشاه بن تیمور گورکانی قرار می‌گیرد که پس از فراز و نشیب‌های بسیار پناه به امیر محمود ساکی می‌آورد تا بتواند سپاهی گرد آورد و به امیرزاده ابابکر یورش برد.حافظ ابرو در کتاب زبدة التواریخ می‌نویسد:

ایل ساکی در دوره حکومت گورکانیان بر ایران از ایل‌های مهم این سرزمین به‌شمار می‌رفته‌است. در زمان حکومت دولت مشعشعیان در خوزستان تعدادی از ایل ساکی در پی اختلاف خانوادگی به هویزه مهاجرت کردند که بعدها با عرب‌های بومی، ازدواج کرده و نسبت فامیلی پیدا کرده و ماندگار شدند، طوری که زبان خانوادگی آنها به عربی تغییر یافت.

 دوران معاصر 
پیش از ایل‌های میر، جودکی و قلاوند و تا دوره حکومت قاجارها منطقه بالاگریو جزئی از سکونتگاه ایل ساکی بود. سگوندها به‌عنوان جرئی از باجلوندها به همراه بیرانوندها ازجمله ایل‌های لرستان بودند که در شکل‌گیری حکومت زندیان، به کریم‌خان زند کمک کرده و همراه وی به شیراز رفتند اما پس از انقراض سلسله زندیه به لرستان برگشتند.

 فروپاشی نظام ایلیاتی

پس از بازگشت سگوندها از شیراز، این ایل با ایل‌های میر، جودکی و قلاوند متحد شده و علیه ساکی‌ها برای تصرف منطقه بالاگریوه به نبرد پرداخت که نتیجه آن کشته شدن حسین‌خان ساکی رئیس طایفه ساکی و تصرف بالاگریوه توسط ایل سگوند بود. پس از این شکست ساکی‌ها در لرستان و خوزستان پراکنده شده و بخشی از آن‌ها به‌عنوان یکی از طایفه‌های سگوند درآمدند. یکی از مورخان معروف به نام محمدتقی سپهر قصیده‌ای طولانی تحت عنوان قصیده مسود اوراق در شرح مقابله شاهزادگان اراک سروده‌است که بیانگر این ماجراست.

اما نتیجه این نبرد شکست شاهزاده محمود میرزا و قبیله متحدش ساکی بود. شاهزاده محمود میرزا از طرف فتحعلی شاه به تهران احضار شد، رئیس قبیله ساکی کشته و ایل در دیگر نقاط ایران پراکنده گشتند.

 ریشه قومی 
بندانگشتی|300x300پیکسل|سرزمین سرمت و سکائیه در سال ۱۰۰ پ.م. گستره شاهنشاهی پارت نیز در نقشه نشان داده شده‌است.

به استناد تنها کتب تاریخی که دربارهٔ این ایل وجود دارد یعنی منتخب التواریخ، تاریخ گزیده و زبدة التواریخ ساکی‌ها لر هستند ولی زبان لری دارند.

حمدالله مستوفی در سال ۷۳۰ هجری قمری می‌نویسد که ساکی‌ها لر هستند و دربارهٔ طایفه‌های لرستان می‌نویسد:تاریخ گزیده، حمدالله مستوفی ص ۵۵۰–۵۵۱

معین الدین نطنزی مؤلف منتخب التواریخ دربارهٔ وجه تسمیه لرها می‌نویسد:

 ساکی‌ها و سکاها 
چپ|بندانگشتی|426x426پیکسل|سکونخا، رهبر سکاهای تیزخود، در مقابل داریوش به زنجیر کشیده شده‌است.
سکاها دسته‌ای از مردم کوچ‌نشین ایرانی‌تبار بودند که قدمتشان، به سده هشتم پیش از میلاد مسیح برمی‌گردد.Askold Ivantchik, “SCYTHIANS,” Encyclopædia Iranica, online edition, 2018, available at http://www.iranicaonline.org/articles/scythians (accessed on 25 April 2018).Rüdiger Schmitt, “SCYTHIAN LANGUAGE,” Encyclopædia Iranica, online edition, 2018, available at http://www.iranicaonline.org/articles/scythian-language (accessed on 10 April 2018).Encyclopædia Britannica، ذیل Scythian، نسخه آنلاینa b Szemerényi, Oswald (1980) "Four old Iranian ethnic names371 = Scripta minora, vol. ۴, pp. 2051–93 Azagoshnasp.net سکاها از سده هشتم پیش از میلاد تا آغاز عصر مسیحیت، بر دشت‌های اوراسیا مسلط بودند و در قلمرو وسیعی از سواحل شمالی دریای سیاه در غرب، تا مرزهای شمالی چین در شرق، به زندگی چادرنشینی روزگار می‌گذراندند.برخی معتقدند که ترکیب حروف واژه ساکی دگرگون شده واژه قوم باستانی سکا می‌باشد. گروهی بر این باورند که ساکی‌ها به همراه شاهزاده احمد بن موسی کاظم (مدفون در روستای کرچیان شهرستان ازنا) از حدود بلخ وارد ایران شدند. بعضی از محققان واژه ساکی را به صورت کلی واژه‌ای برای نامیدن قوم سکا یا به جا مانده از آن‌ها می‌دانند. دانشمند فقید عبدالحسین زرین کوب دربارهٔ نفوذ سکاها در ایران می‌نویسد:

رقیه بهزادی نیز در بررسی اقوام کهن در آسیای مرکزی، سکاهای ایران را با نام ساکی می‌خواند و می‌نویسد:

حتی نام سیستان برگرفته از نام سکستان به معنی سرزمین سکاها می‌باشد که نشان دهنده نفوذ سکاها و ساکی‌ها در ایران است.Grousset, Rene (1970). The Empire of the Steppes. Rutgers University Press. pp. 29–31. این نام بعد از حمله اعراب به سجستان و بعدها به سیستان تغییر پیدا کرد ولی اصل این نام، سکستان بوده‌است. به احتمال زیاد ساکی از سیت گرفته می‌شود آریایی‌ها سه گروه بودند گروه اول سیت گروه دوم هندو و سوم پرس یا ایران که ترکیب سیت و هندو بودند. اما سکاها سیت اصیل بودند که شمال آسیا می‌زیستند و هنگامی که مادها آشوریان را محاصره کردند از پشت آن هارا شکست داده و در جنوب ماد سکنه دار شده و از مادها باج گرفتند. سکاها آریایی بیابان‌گرد بودند که اروپاییان از نژاد آنها هستند.

 مردم‌شناسی 
ساکی‌ها به گویش‌های لری بالاگریوه‌ای، لری خرم‌آبادی صحبت می‌کنند و در شهرهای اندیمشک، شوش، همدان، دزفول، خرم‌آباد و هویزه و دورود تعدادی از آنان نیز در کرج سکونت دارند.

 منابع 

ساکی
رده:لرها