مگنوس کارلسن

سوِن ماگنوس اوئن کارلسِن  (زادهٔ ۳۰ نوامبر ۱۹۹۰ در تنسبرگ، نروژ) استاد بزرگ و نابغهٔ شطرنج اهل نروژ است که بازیکن شماره‌یک رتبه‌بندی جهانی شطرنج و ریتینگ اوج او ۲۸۸۲ است که در عین حال بالاترین ریتینگ تاریخ شطرنج جهان نیز به‌شما  می‌رود. از سال ۲۰۰۹، او در ۵ سال پیاپی برندهٔ جایزهٔ معتبر اسکار شطرنج شده‌است.

کارلسن نخستین بار در مسابقات قهرمانی شطرنج جهانِ زیر ۱۲ سال در سال ۲۰۰۲ به تساوی دست یافت. مدتی بعد از آن، در مسابقهٔ شطرنج شرکت تاتا به رتبهٔ نخست دست پیدا کرد. او در ۱۵سالگی برندهٔ مسابقات قهرمانی شطرنج نروژ شد و در ۱۷سالگی در مسابقات شطرنج ۲۰۰۸ کروس، ریتینگِ ۲۷۳۳ را به‌دست آورد و عنوان دوم جدول را از آنِ خود کرد.

کارلسن قهرمان بلیتز جهان در سال ۲۰۰۹ شد. درخشش او در رویداد چندجانبهٔ «مروارید بهار نانجینگ» در سپتامبر و اکتبر ۲۰۰۹ یکی از بهترین نتایج تاریخ شطرنج جهان توصیف شد که وی را به ریتینگِ ۲۸۰۱ رساند. کارلسن همچنین قهرمان شطرنج برق‌آسای جهان در سال ۲۰۰۹ شد.

او در سال ۲۰۱۳، با فتح مسابقات کاندیداتوری شطرنج، توانست حق رویارویی در برابر ویسواناتان آناند را در رقابت قهرمانی شطرنج جهان در سال ۲۰۱۳ به‌دست آورَد. در این رقابت، کارلسن موفق شد با برتری ۶٬۵–۳٬۵ مقابل آناند، ضمن کسب عنوان قهرمانی جهان، به سلطهٔ ۶سالهٔ آناند بر شطرنج جهان خاتمه دهد.

او در سال‌های ۲۰۱۴، ۲۰۱۶، ۲۰۱۸، و ۲۰۲۱ نیز، به‌ترتیب، با کسب پیروزی مقابل ویسواناتان آناند، سرگئی کاریاکین، فابیانو کاروانا، و یان نپومنیاشی، توانست از مقام قهرمانی شطرنج جهان خود دفاع کند.

کارلسن رسماً اعلام کرد که قرار نیست از عنوان خود در سال ۲۰۲۳ دفاع کند.

 دوران کودکی 
بندانگشتی|نمایی از محل تولد کارلسن در یکی از شهر تنسبرگ نروژ|300px
ماگنوس کارلسن در ۳۰ نوامبر ۱۹۹۰ در شهر تنسبرگ نروژ به‌دنیا آمد. خانوادهٔ او یک سال در اسپو، فنلاند، و سپس در بروکسل، بلژیک، زندگی می‌کردند و در ۱۹۹۸ به نروژ بازگشتند و به بروم، نروژ، نقل مکان کردند. البته بعداً در هاسلوم ساکن شدند. کارلسن در سنین پایین توانایی‌های ذهنی و استعدادهای خود را نشان داد، او در دوسالگی قادر به حل پازل‌های ۵۰تکه‌ای بود. در چهارسالگی توانایی ساخت اَشکال با لِگو را به‌دست آورد. او در این سن از دستورالعمل‌هایی که ویژهٔ افراد ۱۰ تا ۱۴ ساله بود استفاده می‌کرد.Agdestein (2004), p. 10. پدر ماگنوس، که خود شطرنج‌بازی آماتور محسوب می‌شد، در پنج‌سالگی‌اش به او روش بازی‌کردن شطرنج را آموخت؛ اما ماگنوس در ابتدا چندان علاقه‌ای به بازی نشان نمی‌داد. او سه خواهر دارد، و در سال ۲۰۱۰ اظهار داشت که یکی از چیزهایی که او را به شطرنج ترغیب می‌کرد تمایل به شکست‌دادن خواهر بزرگش بوده‌است.

بندانگشتی|کارلسن ۱۳ساله در مولدا، نروژ، در حال بازی سیمولتانه
نخستین کتاب شطرنجی که کارلسن مطالعه کرد یافتن طرحFind the Plan اثر بنت لارسن بود. اولین کتابی هم که در مورد گشایش‌ها مطالعه کرد کتاب اژدهای کاملThe Complete Dragon اثر ادوارد گوفلد بود. کارلسن مهارت‌های اولیهٔ شطرنج را با استفاده از تمرینات شخصی و توضیحات پدرش آموخت، سایمن آگدستین بر حافظهٔ استثنایی کارلسن تأکید می‌کند و می‌گوید او در پنج‌سالگی می‌توانست مناطق، پرچم‌ها، و پایتخت‌های همهٔ کشورهای جهان را بیان کند. بعدها کارلسن حتی جمعیت مناطق و مراکز اداری تقریباً تمام شهرداری‌های نروژ را هم حفظ کرد. کارلسن در اولین مسابقهٔ خود در مسابقات قهرمانی شطرنج نروژ شرکت کرد. این مسابقه در سال ۱۹۹۹ برگزار شد و در این زمان کارلسن ۸ سال و ۷ ماه داشت. او در این مسابقات نمرهٔ ۶–۱۱ را به‌دست آورد.Agdestein (2004), p. 14.

بندانگشتی|300px|وسط|کارلسن در کودکی، ۳۰ اکتبر ۲۰۰۴
کارلسن تا مدت‌ها زیر نظر سایمن آگدستین، استادبزرگ شطرنج، در مدرسهٔ نخبگان ورزشیElite Sport آموزش می‌دید.Agdestein (2014), p. 36 در سال ۲۰۰۰ آگدستین، کارلسن را به توربیورن رینگدال هانسن معرفی کرد. هانسن قهرمان سابق نروژ بود که بعداً عنوان استادبزرگی را نیز به‌دست آورد. کارلسن یک سال زیر نظر این مربی به یادگیری شطرنج پرداخت و در همین یک سال ریتینگ او از ۹۰۴ به ۱۹۰۷ افزایش یافت. این موفقیت در سپتامبر ۲۰۰۰ و در مسابقات قهرمانی نوجوانان نروژ رخ داد. کارلسن در این مسابقات بهترین عملکرد را با ریتینگ ۲۰۰۰ به‌دست آورد.Agdestein (2004), pp. 16–18; 26. او، افزون بر شطرنج، حدود سه تا چهار ساعت در روز مطالعه می‌کرده‌است. سرگرمی‌های موردعلاقهٔ او نیز فوتبال و خواندن کمیک‌های دانلد داک بوده‌است.Agdestein (2004), pp. 78–79. او تا ده‌سالگی اسکی بازی می‌کرده‌است.Agdestein (2014), p. 17

از پاییز ۲۰۰۰ تا پایان ۲۰۰۲، کارلسن در حدود ۳۰۰ تورنمنت مختلف شرکت داشت.Agdestein (2004), p. 80. او در اکتبر ۲۰۰۲ در مسابقات قهرمانی زیر ۱۲ سال اروپا شرکت کرد و رتبهٔ ششم را به‌دست آورد. ماه بعد نیز برای نخستین بار در مسابقات قهرمانی جهان زیر ۱۲ سال شرکت کرد. این مسابقات در هراکلیون برگزار می‌شد. پس از آن، او سه مورد از معیارهای استاد بین‌المللی شطرنج را کسب کرد. اولی در ژانویهٔ ۲۰۰۳ در گاسدال (نمرهٔ ۷/۱۰، درجه‌بندی عملکرد ۲۴۵۳)، دومی در ژوئن ۲۰۰۳ در استکهلم (نمرهٔ ۶/۹، درجه‌بندی عملکرد ۲۴۷۰)، و سومی در ژوئیهٔ ۲۰۰۳ در کپنهاگ (نمرهٔ ۸/۱۱، درجه‌بندی عملکرد ۲۵۰۳). در نهایت، در ۲۰ اوت ۲۰۰۳، او به‌طور رسمی عنوان استاد بین‌المللی شطرنج را دریافت کرد.Agdestein (2004), p. 190. پس از به‌پایان‌رساندن تحصیلات ابتدایی، کارلسن یک سال برای شرکت در مسابقات بین‌المللی شطرنج در اروپا ۲۰۰۳ تحصیل را رها کرد و پس از آن تحصیلات متوسطه را در یک مدرسهٔ ورزشی ادامه داد.Agdestein (2004), p. 104. کارلسن، در طول سال‌هایی که تحصیل را رها کرده بود، در مسابقات مختلفی نظیر سومین مسابقات قهرمانی زیر ۱۴ سال اروپا و نهمین مسابقات قهرمانی زیر ۱۴ سال شرکت کرد.

 حرفه شطرنج 
 ۲۰۰۴ 
کارلسن در سال ۲۰۰۴ در مسابقات شطرنج تاتا استیلTata Steel Chess Tournament در ویک آن زی شرکت کرد و نمره ۱۰/۱۳ را به دست آورد. او در این رقابت‌ها در گروه C قرار گرفت و تنها در مقابل دوسکو پاواسویچ شکست خورد. به دلیل نتیجه خوب در این بازی او اولین معیار استادبزرگی شطرنج را به دست آورد و درجه‌بندی عملکرد ۲۷۰۲ را کسب کرد. نقطه قوت او مات کردن سیپک ارنستSipke Ernst در ۲۹ حرکت بود.Kavalek, Lubomir (23 February 2012). "Mozarts of Chess". Huffpost. Retrieved 6 August 2018. پیروزی کارلسن در گروه C باعت شد تا او در سال ۲۰۰۵ در گروه B بازی کند. بازی خیره‌کننده او باعث شد تا واشینگتن پست لقب «موتسارت شطرنج» را برای او به کار بگیرد. آگدستین نیز بیان کرد که کارلسن حافظه خوبی دارد و می‌تواند گستره وسیعی از روش‌های بازی را پیش بگیرد. توانایی کارلسن توجه مایکروسافت را جلب کرد و این شرکت حامی او شد.

کارلسن دومین معیار استادبزرگی شطرنج را در مسابقات آئروفلوت اوپنAeroflot Open مسکو و در ۱۷ مارس به دست آورد. او در تورنمنت شطرنج سریعFast chess ریکیاویک شرکت کرد و قهرمان سابق جهان آناتولی کارپف را شکست داد. در روز بعد بازی او با گری کاسپارف رو در رو شد، در اولین بازی به تساوی دست یافت اما بازی دوم را از دست داد و از دور رقابت‌ها حذف شد.

در ششمین مسابقه قهرمانی شطرنج جهان که از ۱۸ تا ۲۸ آوریل در دبی برگزار شد، کارلسن سومین و آخرین معیار استادبزرگی شطرنج را به دست آورد. به این ترتیب او به جوان‌ترین استادبزرگ شطرنج آن زمان تبدیل شد. (البته بعد از سرگئی کاریاکین که در سن ۱۲ سال و ۷ ماه این عنوان را به دست آورد) کارلسن در مسابقات قهرمانی شطرنج جهانی فیده ۲۰۰۴ شرکت کرد و به عنوان جوانترین شرکت‌کننده مسابقه اعلام شد، اما در همان دور اول از لئون آرونیان شکست خورد.

در ماه ژوئیه کارلسن و برگ استنستد برای اولین بار در مسابقات قهرمانی شطرنج نروژ به امتیاز ۷/۹ دست یافتند؛ بنابراین بازی دو نفره دیگری تنظیم شد اما استنستد بازی را به خاطر برتری ترک کرد.بندانگشتی|چپ|کارلسن در ورشو، ۲۰۰۵

 ۲۰۰۵ 
در رویداد اسمارتفیش اسکار شطرنجSmartfish Chess Masters شهر درامن و در جشنواره بین‌المللی شطرنج ۰۵–۲۰۰۴ کارلسن موفق به شکست الکسی شیروف شد و رتبه دهم را در این مسابقات کسب کرد. و در تورنمنت جهان نیز مشترک برنده شد. در ماه ژوئن کارلسن در نیمه نهایی مسابقات شطرنج سریع لئون چهار بازی در برابر ویسواناتان آناند انجام داد که در این زمان رتبه دوم را در جهان داشت و برنده مسابقات قهرمانی شطرنج سریع جهان ۲۰۰۳ نیز بود. در نهایت آناند ۳–۱ پیروز بازی شد.

در مسابقات قهرمانی شطرنج نروژ، کارلسن بار دیگر در جایگاه اول بازی را به پایان رساند، این بار سایمن آگدستین مربی او بود. رقابت‌های پلی آف نیز بین ۷ تا ۱۰ نوامبر برگزار شد و این بار کارلسن نسبت به قبل عملکرد بهتری داشت. این رقابت‌ها بسیار نزدیک بود. آگدستین اولین بازی را برنده شد، کارلسن دومی را. بدین ترتیب بازی به دو بازی رفت و برگشت سرعتی تبدیل شد. کارلسن اولین بازی سریع را برنده شد، آگدستین دومی را و این تساوی آن قدر ادامه پیدا کرد که در ششمین بازی آگدستین برنده شد و عنوان قهرمانی را کسب کرد.
بندانگشتی|کارلسن در مسابقات قهرمانی ورلد بلیتز در سال ۲۰۰۹
در پایان سال ۲۰۰۵، کارلسن در جام جهانی شطرنج ۲۰۰۵ در خانتی-مانسییسک روسیه شرکت کرد. او در مسابقات حذفی با زوراب آزمافراشویلی و ایوان چارپینوف بازی کرد و این بازیکنان را شکست داد. در همین رقابت‌ها او از اوگنی بالیف شکست خورد. اما بعد از آن پیش از باخت دوباره در مقابل یول لوتیر و ولادیمیر مالاخوف به پیروزی رسید. باخت دوباره او در مقابل گاتا کامسکی رقم خورد. در نهایت کارلسن در جایگاه دهم جای گرفت و جوان‌ترین نامزد مسابقات قهرمانی رسمی جهان شد. در اکتبر، او در مراسم یادبود آرنولد ایکرم در گاسدال شرکت کرد و با امتیاز ۸/۹ و درجه‌بندی عملکرد ۲۷۹۲ مقام اول را کسب کرد.

 سبک بازی 
275px|بندانگشتی|چپ|مگنِس کارلسن - لئون آرونیان، تورنمنت شطرنج لینارس ۲۰۰۷کارلسن در نوجوانی برای سبک هجومی اش مشهور شد و سپس به یک بازیکن جهانی تبدیل شد. کارلسن برخلاف اکثر بازیکنان درجه یک دنیا بر روی آماده‌سازی برای گشایش‌ها متمرکز نیست و بازی او در گشایش‌های مختلف، کار حریفانش را برای آماده‌سازی در مقابل او سخت‌تر کرده‌است.

تسلط کامل و جنگندگی او در آخر بازی باعث شده‌است تا با قهرمانان پیشین جهان آناتولی کارپف، خوزه رائول کاپابلانکا و بابی فیشر و واسیلی اسمیسلوف مقایسه شود.

 رکوردها 
 کارلسن در سن ۱۳ سالگی در رقابت‌های بلیتز جهان در سال ۲۰۰۴ موفق به شکست آناتولی کارپف و کسب تساوی در برابر گری کاسپاروف (دو قهرمان مشهور جهان) شد، تا رکورد قابل توجهی از خود بر جای بگذارد.
 کارلسن در سال ۲۰۰۴ در حالی که ۱۳ سال و ۱۴۸ روز داشت به درجه استاد بزرگی رسید تا به دومین استاد بزرگ جوان در تاریخ شطرنج تبدیل شد. اگر چه در حال حاضر او سومین استاد بزرگ جوان تاریخ شطرنج محسوب می‌شود.
 در لیست ریتینگ نوامبر ۲۰۰۹ فیده، کارلسن با داشتن ریتینگ ۲۸۰۱ فیده به پنجمین بازیکن‌تاریخ شطرنج تبدیل شد که از مرز درجه ۲۸۰۰ عبور کرده‌است.
 با سن ۱۸ سال و ۱۱ماه؛ کارلسن رکورد جوانترین فردی که موفق به عبور از ریتینگ ۲۸۰۰ شده‌است را ثبت کرد. رکوردی که در سال ۲۰۲۱ توسط علیرضا فیروزجا شکسته شد.
 کارلسن در ژانویه ۲۰۱۰ با ۱۸ سال سن جوانترین بازیکن تاریخ شطرنج شد که در ردهٔ اول ریتینگ فدراسیون بین‌المللی شطرنج قرار گرفته‌است. این رکورد پیش از این در اختیار ولادیمیر کرامنیک بود.
 در لیست ریتینگ ژانویه ۲۰۱۳ فیده، کارلسن به درجه ۲۸۶۱ دست یافت و بدین ترتیب رکورد ریتینگ ۲۸۵۱ گری کاسپاروف را که در ژوئیه ۱۹۹۹ ثبت شده بود، شکست. او بعدها رکورد خود را به ۲۸۸۲ ارتقا داد.
 او در سال ۲۰۱۳ با کسب عنوان قهرمانی جهان در سن ۲۲ سالگی، با چند ماه اختلاف نسبت به سن گری کاسپاروف در رقابت قهرمانی جهان سال ۱۹۸۵، تبدیل به دومین قهرمان جوان تاریخ شطرنج جهان شد.
 از ژوئیه ۲۰۱۸ تا اکتبر ۲۰۲۰، کارلسن ۱۲۵ مسابقه شطرنج کلاسیک را بدون باخت پشت سر گذاشت و رکورد بیشترین بازی پیاپی بدون باخت را ثبت کرد. رکورد پیشین متعلق به دینگ لیرن با ۱۰۰ بازی پیاپی بدون شکست بود. بندانگشتی|کارلسن در مسابقات ۲۰۱۰ شطرنج کلاسیک در لندن

 رقابت شطرنج قهرمانی جهان در سال ۲۰۱۲ 
کارلسن برای شرکت در مسابقات کاندیداتوری شطرنج در سال ۲۰۱۲ که در مارس و مه ۲۰۱۱ برگزار شد، انتخاب شده بود. اما در نوامبر ۲۰۱۰ در نامه‌ای به رئیس فیده، کیرسان ایلیومژینوف، انصراف خود از شرکت در این مسابقات اعلام کرد! وی در نامه خود خواهان لغو تمام امتیازات ویژه برای قهرمان جهان در مسابقه قهرمانی جهان آینده و برگزاری یک تورنمنت ۸ یا ۱۰ نفره بین بهترین بازیکنان مشابه تورنمنت قهرمانی جهان ۲۰۰۵ و ۲۰۰۷ شده بود.

با غیبت کارلسن، این مسابقات در نهایت با قهرمانی بوریس گلفاند اسرائیلی به پایان رسید. اما گلفاند در رقابت قهرمانی شطرنج جهان مقابل ویسوآناتان آناند هندی پس از تساوی در ۱۲ بازی، در بازی‌های سریع شکست خورد.Magnus Carlsen drops out of World Championship cycle Chessbase.com, 5 دسامبر 2010

 رقابت شطرنج قهرمانی جهان در سال ۲۰۱۳ 
بندانگشتی|کارلسن در حال مسابقه دادن در هفتمین راند هفتادوپنجمین مسابقات تاتا استیل در سال ۲۰۱۳
براساس رتبه فیده خود، کارلسن بار دیگر مجوز شرکت در مسابقات کاندیداتوری شطرنج را به‌دست آورد. این مسابقات در ماه‌های مارس و آوریل ۲۰۱۳ برگزار شد و کارلسن فاتح آن شد، و بنابراین توانست حق رویارویی در مقابل ویسواناتان آناند در قهرمانی شطرنج جهان ۲۰۱۳ را به‌دست آورد.

رقابت شطرنج قهرمانی جهان در سال ۲۰۱۳ از تاریخ ۱۸ آبان ۱۳۹۲ به میزبانی شهر چنای در هند آغاز شد. در این رقابت که مقرر شده بود در طی ۱۲ مسابقه به انجام برسد، کارلسن پس از انجام ۱۰ مسابقه با نتیجه ۶٬۵–۳٬۵ از ویشی آناند قهرمان جهان پیش افتاد و بدون نیاز به برگزاری دو مسابقه آخر، عنوان قهرمانی شطرنج جهان را به دست آورد.

 رقابت شطرنج قهرمانی جهان در سال ۲۰۱۴ 

بندانگشتی|سخنرانی ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه در انتهای مسابقات جهانی شطرنج در سوچی روسیه با حضور کارلسن
رقابت شطرنج قهرمانی جهان در سال ۲۰۱۴ از تاریخ ۱۶ آبان تا ۲ آذر ۱۳۹۳ بین مگنِس کارلسن و ویسواناتان آناند قهرمان کاندیداتوری جهان به میزبانی شهر سوچی در روسیه آغاز شد.

در این رقابت که مقرر شده در طی ۱۲ مسابقه به انجام برسد، کارلسن پس از انجام ۱۱ مسابقه با نتیجه ۶٫۵–۴٫۵ از ویسواناتان آناند پیش افتاد و بدون نیاز به برگزاری مسابقه آخر، مجدداً عنوان قهرمانی شطرنج جهان را به دست آورد.

 رقابت شطرنج قهرمانی جهان در سال ۲۰۱۶ 
بندانگشتی|کارلسن در هفتادونهمین تورنومنت شطرنج تاتا استیل در ۲۹ ژانویه ۲۰۱۷
در این بازی‌ها که از ۱۱ تا ۲۹ نوامبر ۲۰۱۶ در نیویورک آمریکا برگزار شد سرگئی کاریاکین و کارلسن پس از ۱۲ بازی رسمی (کلاسیک) با  نتیجه ۶ بر ۶ مساوی شدند (آخرین بازی ۲۹ نوامبر ۲۰۱۶) و برای تعیین قهرمان جهان بازیهای تساوی شکنی را به صورت شطرنج سرعتی (رپید و بلیتز) انجام دادند. در پایان این بازی‌ها در تاریخ ۳۰ نوامبر ۲۰۱۶ وی توانست با دو تساوی و دو برد با نتیجه ۳ بر ۱ مقام قهرمانی شطرنج جهان را برای بار دیگر حفظ کند.

 رقابت شطرنج قهرمانی جهان در سال ۲۰۱۸ 
در این بازی‌ها که از ۹ تا ۲۸ نوامبر ۲۰۱۸ در شهر لندن برگزار شد. فابیانو کاروانا و کارلسن پس از ۱۲ بازی رسمی (کلاسیک) و کسب ۱۲ تساوی پیاپی، با نتیجه ۶ بر ۶ مساوی شدند (آخرین بازی ۲۶ نوامبر ۲۰۱۸). و برای تعیین قهرمان جهان بازیهای تساوی شکنی را به صورت شطرنج سرعتی (رپید و بلیتز) انجام دادند. در پایان این بازی‌ها در تاریخ ۲۸ نوامبر ۲۰۱۸، کارلسن توانست با سه برد پیاپی و با نتیجه ۳ بر ۰ مقام قهرمانی شطرنج جهان را برای بار دیگر حفظ کند.

 رقابت شطرنج قهرمانی جهان در سال ۲۰۲۱ 

رقابت شطرنج جهان در سال ۲۰۲۱ از تاریخ ۵ آذر ۱۴۰۰ بین مگنِس کارلسن و یان نپومنیاشی قهرمان کاندیداتوری جهان به میزبانی شهر دبی در امارات آغاز شد. در این مسابقه، کارلسن پس از انجام ۱۱ مسابقه با نتیجه ۷٬۵ بر ۳٬۵ از رقیب خود پیشی گرفت و پنجمین قهرمانی پیاپی جهان خود را جشن گرفت.

 واژه‌نامه 

 منابع 

 پیوند به بیرون 

 فیده ریتینگ کارت ماگنوس کارلسن
 بازی‌های کارلسن در وبگاه بازی‌های شطرنج
 بازی شطرنج دوستانهٔ ماگنوس کارلسن و بیل گیتس

رده:استادبزرگان شطرنج
رده:افراد زنده
رده:اهالی تنسبرگ
رده:زادگان ۱۹۹۰ (میلادی)
رده:سوسیال‌دموکرات‌های اهل نروژ
رده:شرکت‌کنندگان المپیاد شطرنج
رده:شطرنج‌بازان اهل نروژ
رده:قهرمانان شطرنج جهان
رده:مانکن‌های مرد اهل نروژ
رده:ورزشکاران اهل بروم
رده:ورزشکاران اهل تنسبرگ