زبان قشقایی

زبان قشقایی، زبانی از شاخه اوغوز جنوبی خانواده زبان‌های ترکی است که قشقایی‌ها بدان گفتگو می‌کنند.Ethnologue report for language code: qxq کوالسکی این زبان را نزدیک‌ترین زبان به ترکی خراسانی و ترکی آذربایجانی دانسته است. این موضوع به شکل‌های گوناگون توسط آنه ماری ون‌گابن و گرهارد دوئرفر نیز بیان شده است اما کی.اچ. منگز این زبان را بیشتر به ترکی عثمانی شبیه می‌داند.

در قشقایی مصوت‌های i, e, ä, a, å, ï, u, ü, o, ö و صامت‌های p, b, m, f, v, t, d, n, s, z, š, ž, č, ۳˘, k, g, q, γ, χ, ŋ, l, r, h موجودند. در واژگان قشقایی تأثیر زبان فارسی مشخص است، در متون جمع‌آوری شده توسط دوئرفر و همکارانش از فیروزآباد دخیل‌های فراوان عربی دیده می‌شود. واژگان حکومتی و نظامی مانند پاسبان، پیکان و شاه بیشتر از فارسی وارد این زبان شده‌اند. قاموس دینی بیشتر ریشه عربی دارد اما از فارسی وارد این زبان شده‌اند و ویژگی‌های فارسی‌شان را حفظ کرده‌اند. واژگان پزشکی نیز تحت تأثیر فارسی است مانند بیمار، درد و دارو.

 تعداد گویشوران 
دانشنامه اتنولوگ در سال ۲۰۱۶ میلادی سخنوران زبان قشقایی را حدود ۹۵۹ هزار نفر تخمین زده است.https://www.ethnologue.com/country/IR/languages در سال ۱۹۸۶ کتابخانه کنگره سخنوران قشقایی را حدود نیم میلیون نفر برآورد کرده است.Library of Congress-Qashqais) در آخرین سرشماری جمعیت عشایری سازمان آمار ایران در سال ۱۳۸۷ جمعیت قشقایی‌های کوچرو مستقر در استان‌های فارس، بوشهر، اصفهان و چهارمحال و بختیاری، ۱۱۲ هزار و ۴۳۰ نفر برآورد شده است.

بنا به یک پژوهش، در فیروزآباد افراد قشقایی در همه سنین از زبان مادری در حوزه‌های دوستانه و خانوادگی استفاده می‌نمایند، اما در شیراز افراد زیر بیست سال خانواده‌های ترک‌زبان تمایل چندانی به استفاده از زبان مادری ندارند. در شیراز در حوزه‌های مختلف، زبان غالب فارسی است و در موقعیت‌های غیررسمی در بعضی از مواقع زبان مادری استفاده می‌شود، در صورتی که در فیروزآباد در شرایط مشابه ترکی ترجیح داده می‌شود. ترکی در شیراز به‌شدت تحت تأثیر فارسی است و زبان قشقایی در میان جوانان به تدریج درحال از دست دادن کاربری‌اش است.

 منطقه گویشوران 
۱- استان فارس به عنوان مرکز ایل قشقایی شامل شهرهای: فیروزآباد، آباده، فسا ، اقلید، مرودشت، خرم‌بید، سپیدان، زرین‌دشت، کوهچنار، کوار، فراشبند، قیر و کارزین، کازرون، و بخش‌هایی از ممسنیhttp://mamasani.fars.pnu.ac.ir//Portal/Home/Default.aspx?CategoryID=c68b5aa9-31b0-4e52-a007-1e53172f6262

 استان چهارمحال و بختیاری: شهرهای بزرگ شهرکیان، جونقان، سودجان، بروجن، بلداجی، سامان، بن، سفیددشت، فرادنبه، طاقانک، یانچشمه، هوره، نقنه، هرچگان، مرغملک، قلعه تک
 استان اصفهان شامل شهرهای: زرین شهر، فریدن، چادگان، لنجان، داران، سمیرم، دهاقان، فتح‌آباد، شهرضا ، خوانسار و علویجه
 استان خوزستان: شهر هفتکل
 استان کهگیلویه و بویراحمد: شهر گچساران
۶-استان بوشهر: بخشی از دشتستان، دشتیhttp://www.fekrshahr.ir/node/20707

 چند ضرب‌المثل قشقایی 
اؤزؤنگه بیر ایگنه وور، اؤزگه‌یه بیر جوالدوز.یک سوزن به خودت بزن، یک جوالدوز به دیگری.

ائوینگی تمیس ساخلا قوناق گلر، اؤزؤنگؤ تمیس ساخلا اؤلؤم گلر.خانه خود را تمیز نگه دار؛ شاید مهمان بیاید و خودت را تمیز نگه دار؛ چون مرگ ناگهان سر می‌رسد.

ایت‌اینن یولداش اول؛ چوماغی الدن یئره قویما.با سگ دوستی کن؛ اما چماقت را بر زمین مگذار.

آیش وختینده چلاقام؛ ییَنده قلچماق.وقت کار کردن چلاقم؛ اما زمان خوردن قلچماق.

بیچاق اؤز ساپینه کسمز.چاقو دسته خود را نمی‌برد.

تات گچیسیننگ قرخیمچلیگ اؤرگَنیر.با بز روستایی‌ها چیدن موی بز را یادمی‌گیرد - کنایه از آزمایش و تمرین روی مال دیگران

تاری ایسته‌یه نی قورد یئمز.کسی که محبوب خدا باشد، طعمهٔ گرگ نمی‌شود.

توتینگ شرفِه قِردِه طَنَفِه.شرف رو بگیرین که طناب رو پاره می‌کند - کنایه از عصبانیت و سر و صدا کردن بی‌جا

خروسونگ قویروغینا اینا نما، تیلکینینگ آندینا.به زیبایی دم خروس و قسم خوردن روباه اطمینان نداشته باش.

خوش‌حساب آدام، قاضی قاپسینا گئدمز.آدم خوش معامله راهش به در خانهٔ قاضی نخواهد افتاد.

قَلبِر قیلانا دِیِر ایکِه دلیگ وارینگ دِر.از عیب خود اطلاع ندارد

گئری‌دن گلنینگ ایکه داش النه.رعایت نکردن حق دیگران

وراج کؤپک اِیه‌سئنه قوناق بولار.سگی که بی‌جهت عوعو کند، برای صاحبش مهمان پیدا می‌کند.

هر کسینگ هی وای.هر کی به هر کی است.

تازه بیمش اشگه شاخ ور میسهتازه سوارِ خر شده، شاخ می‌زنه

قیزم سنه دیرم گلینم سن اشددخترم به تو می‌گویم، عروسم تو بشنو. (به دختر گفتن و عروس شنیدن؛ معادلِ به درب گفتن تا دیوار بشنود)

قیچینگ اوزاد یور قانیگ بابهپایت را به اندازه ملحفه دراز بکن. (معادلِ پایت را اندازه گلیمت دراز بکن)

الم نچه قیریلرده که کج بیته

الاهم بیر بیرم

قرخان گزه چپ دیرچشمِ ترسو، چپ (کج) است. (ترسو، درست نمی‌بینید)

مالینگ گزله قنشسینگ اغیره ادمه

قنشه ایمید نه قالان شام سز قالار

بیر آلانان بیر اورگنر

 جستارهای وابسته 
 ترکی بهارلو
 زبان‌های ترکی
 زبان‌های رایج در ایران
 طایفه‌های ایل قشقایی

 پانویس 

 منابع و توضیحات 

 آی سودا مجموعه شعر ترکی قشقایی، محسن رجایی‌پناه (قرخلو)، انتشارات راهگشا، شیراز: ۱۳۸۱.
 فرهنگ معین، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۵




قشقایی
رده:زبان‌های اغوز
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های پیوندی
قشقایی
رده:زبان‌های عراق