غلامعلی رشید

غلامعلی رشید علی‌نور (۱ مهر ۱۳۳۲ – ۲۳ خرداد ۱۴۰۴) سرلشکر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بود که در فاصله سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴ به‌عنوان فرماندهٔ قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا فعالیت می‌کرد. او دانشیار دانشگاه عالی دفاع ملی و نیز عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین بود. وی در حملات خرداد ۱۴۰۴ اسرائیل به ایران مورد هدف قرار گرفت و کشته شد.

رشید دانش‌آموخته کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی از دانشگاه تهران و دکتری جغرافیای سیاسی از دانشگاه تربیت مدرس است. او فعالیت سیاسی علیه حکومت پهلوی را از سال ۱۳۵۰ در گروه منصورون آغاز کرد و تا پیش از وقوع انقلاب ۱۳۵۷ دو مرحله توسط ساواک دستگیر و روانه زندان شد.

رشید در طول جنگ ایران و عراق از فرماندهان ارشد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به‌شمار می‌آمد و در تمامی عملیات‌های اصلی سپاه پاسداران حضور داشت. او از ۱۳۶۵ تا ۱۳۶۸ معاون عملیات ستاد مشترک سپاه پاسداران بود، سپس به ستاد کل نیروهای مسلح منتقل شد و از ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۸ معاونت اطلاعات و عملیات ستاد کل را برعهده داشت. رشید در فاصله سالهای ۱۳۷۸ تا ۱۳۹۵ برای مدت ۱۷ سال جانشین رئیس ستاد کل نیروهای مسلح بود. وزارت خزانه‌داری آمریکا در آبان ۱۳۹۸ وی را در فهرست تحریم‌های خود قرار داد.

 زندگی‌نامه 
غلامعلی رشید علی‌نور در سال ۱۳۳۲ در شهر دزفول و در خانواده‌ای سنتی و با گرایش مذهبی زاده شد. پدرش علی رشید علینور در بازار قدیم دزفول به شغل آهنگری مشغول بود و مادرش زهرا شمشیرساز نام دارد. رشید در خانواده‌ای پر جمعیت بزرگ شد و ۲ برادر و ۶ خواهر داشت. خانواده وی ابتدا در محله صحرابدر مغربی در خیابان جهاد و سپس در محله صحرابدر مشرقی دزفول ساکن بودند. او تحصیلات ابتدایی و متوسطه را تا پیش از دریافت دیپلم، در دزفول ادامه داد.

 پیش از انقلاب 
رشید پیش از وقوع انقلاب، در سنین جوانی، در سال ۱۳۴۹ فعالیت سیاسی بر ضد دودمان پهلوی را آغاز کرد و نخستین بار در مهرماه سال ۱۳۵۰ در سال آخر دبیرستان، توسط ساواک در دزفول دستگیر شد، سپس به اهواز منتقل گردید و مدت یک سال را در زندان اهواز سپری کرد. وی در سال ۱۳۵۱ از زندان آزاد شد و در این دوره، در زندان با افرادی چون محسن رضایی و علی شمخانی آشنا شد و پس از تشکیل گروه منصورون به این گروه پیوست. وی پس از آزادی از زندان، تحصیل در سال آخر دبیرستان را از سر گرفت و در سال ۱۳۵۲ پس از دریافت دیپلم، برای گذراندن دوره خدمت وظیفه عمومی، عازم اهواز شد. وی دوره سربازی خود را در لشکر ۹۲ زرهی اهواز و تیپ دوم این لشکر در دزفول طی کرد.

پایگاه فرهنگی رایحه (در سال ۱۳۹۷) مصاحبه‌ای با زهرا شمشیرساز، مادر غلامعلی رشید انجام داد، که او در این مصاحبه، نحوه آغاز فعالیت‌های رشید در پیش از انقلاب ۱۳۵۷ را اینگونه توضیح می‌دهد:

رشید برای بار دوم در سال ۱۳۵۵ در شهر اصفهان دستگیر و توسط ساواک به تهران منتقل شد و این بار نیز برای مدت یک سال، تا ۱۳۵۶ را در زندان گذرانید.

 پس از انقلاب 
رشید پس از وقوع انقلاب ۱۳۵۷، به عنوان یکی از اعضای فعال گروه منصورون به‌شمار می‌آمد،زندگی‌نامه سردار غلامعلی رشید؛ فرمانده بی‌مرز ایرنا که در پی ادغام منصورون با ۶ گروه دیگر و تأسیس سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، به عضویت این سازمان درآمد. وی با شکل‌گیری سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، به این نهاد پیوست و نخستین مسئولیت وی، معاونت اطلاعات و عملیات سپاه دزفول بود.

 جنگ ایران و عراق 
او در طول جنگ ایران و عراق از فرماندهان کلیدی سپاه پاسداران بود و همزمان با اجرای عملیات بیت‌المقدس، فرماندهی قرارگاه فتح را برعهده داشت. وی در دوران جنگ ایران و عراق همراه با محسن رضایی، سید یحیی صفوی و علی شمخانی از فرماندهان اصلی و تصمیم‌گیر جنگ به‌شمار می‌رفت. رشید در عملیات‌های مختلف سپاه در طول جنگ سِمَت‌های معاون عملیات قرارگاه خاتم‌الانبیاء و جانشین عملیاتی فرمانده کل سپاه، مسئول اطلاعات و عملیات قرارگاه مرکزی جنگ، فرماندهی قرارگاه فتح و جانشینی فرمانده نیروی زمینی سپاه را برعهده داشت.

غلامعلی رشید از اول بهمن ۱۳۵۹ با حفظ مسئولیت عملیات سپاه دزفول به عنوان جانشین ستاد عملیات جنوب فعالیت می‌کرد. ستاد عملیات جنوب با مسئولیت سید یحیی صفوی، غلامعلی رشید و حسن باقری به عنوان ستاد اداره‌کننده جنگ، اقدام به اجرای عملیات‌های محدود و توقف یگان‌های نیروی زمینی عراق، آزادسازی مناطق اشغالی و برنامه‌ریزی برای حضور نیروهای داوطلب بسیج در صحنه جنگ، نمودند. از مهرماه ۱۳۶۰ رشید مسئولیت ستاد عملیات جنوب را برعهده گرفت اما همچنان یکی از اعضای تیم سه نفره طراحی عملیات با حسن باقری و یحیی صفوی بود. در عملیات ثامن‌الائمه که در سه محور طراحی و اجرا می‌شد، وی مسئولیت محور آبادان و ماهشهر را برعهده داشت و نیروهای تحت امر او در منطقه ماهشهر توانستند با نیروهای حسن باقری (که در جایگاه فرمانده محور دارخوین فعالیت می‌کرد) در منطقهٔ پل حفار الحاق کنند و با حضور اثرگذار لشکر ۷۷ خراسان، آبادان را از محاصره درآورند، سپس لشکر ۷۷ خراسان اقدام به محاصره لشکر ۳ زرهی عراق نمود و تجهیزات دو تیپ ۶ و ۸ از لشکر ۳ را در اختیار نیروهای سپاه پاسداران قرار داد. 

پس از شکل‌گیری نخستین یگان‌های سپاه پاسداران تحت عنوان تیپ ۲۵ کربلا، تیپ ۳۱ عاشورا، تیپ ۱۴ امام حسین و تیپ ۲۷ محمدرسول‌الله، احکام نخستین فرماندهان این یگان‌ها توسط غلامعلی رشید امضا شد. پس از اجرای عملیات ثامن‌الائمه، رشید در تیم طراحی عملیات فتح بستان با عنوان عملیات طریق‌القدس حضور داشت و از سوی فرماندهی قرارگاه مشترک سپاه و ارتش، یعنی محسن رضایی و سرهنگ علی صیاد شیرازی، رشید به‌عنوان فرمانده این عملیات و حسن باقری به‌عنوان جانشین انتخاب شدند و عملیات طریق‌القدس را در ۸ آذر ماه ۱۳۶۰ فرماندهی کردند. این عملیات با فتح بستان و آزادسازی ۶۵۰ کیلومتر مربع از مناطق اشغالی به انجام رسید.

با تشکیل قرارگاه مشترک کربلا در اسفندماه ۱۳۶۰ غلامعلی رشید معاون عملیات این قرارگاه شد، سپس در تیم طراحی عملیات فتح‌المبین حضور داشت. وی در عملیات بیت‌المقدس و فتح خرمشهر فرمانده قرارگاه فتح بود. پس از پایان این عملیات، رشید به‌عنوان معاون عملیات قرارگاه خاتم‌الانبیاء منصوب شد و در عملیات‌های مسلم بن عقیل، والفجر مقدماتی، والفجر ۲، والفجر ۳، والفجر ۴، خیبر، بدر، والفجر ۸، کربلای ۴، کربلای ۵ و والفجر ۱۰ حضور داشت.

 پس از جنگ 
رشید از سال ۱۳۶۵ تا ۱۳۶۸ معاون عملیات ستاد کل سپاه پاسداران بود و برای مدت ۱۰ سال از ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۸ معاونت اطلاعات و عملیات ستاد کل نیروهای مسلح را برعهده داشت. رشید فروردین ۱۳۷۸ در جایگاه معاون اطلاعات و عملیات ستاد کل نیروهای مسلح، درجه سرلشکری را دریافت کرد. او چهار ماه بعد، با حکم رهبر جمهوری اسلامی به سمت جانشین رئیس ستاد کل نیروهای مسلح منصوب شد و در فاصله سالهای ۱۳۷۸ تا ۱۳۹۵ در این جایگاه فعالیت می‌کرد. وی از سال ۱۳۹۵ تا هنگام درگذشت در سال ۱۴۰۴ فرمانده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء بود. این قرارگاه عالی‌ترین واحد عملیاتی نظامی در نیروهای مسلح ایران است، که مسئولیت طراحی، هماهنگی و نظارت عملیاتی بر نیروهای مسلح را برعهده دارد.

 نحوه کشته شدن 
در دقایق اولیه آغاز جنگ ایران و اسرائیل، خانه غلامعلی رشید مورد حمله موشکی نیروی هوایی اسرائیل قرار گرفت. همسر غلامعلی رشید در مصاحبه‌ای، نحوه کشته شدن وی را اینگونه شرح می‌دهد:

 تحریم 
در ۱۳ آبان ۱۳۹۸، وزارت خزانه‌داری ایالات متحده آمریکا ۹ تن از نزدیکان علی خامنه‌ای از جمله غلامعلی رشید را تحریم کرد.
این وزارتخانه در بیانیه‌ای گفت: «این افراد در طیف وسیعی از رفتارهای شرورانه رژیم، به علاوه شکنجه، کشتار فراقانونی و سرکوب مردم دست داشته‌اند.»

در بیانیه وزارت خزانه داری ایالات متحده آمریکا از قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء که تحت فرماندهی غلامعلی رشید اداره می‌شود، به عنوان «مهم‌ترین مرکز فرماندهی نظامی» در ایران یاد شده که زیر نظر ستاد کل نیروهای مسلح فعالیت می‌کند و وظیفه اصلی آن، هماهنگی عملیات نیروهای مسلح ایران است.

 درگذشت 

بندانگشتی|تشییع‌جنازه غلامعلی رشید و فرزندش امین‌عباس در تهران (۷ تیر ۱۴۰۴)
غلامعلی رشید در بامداد ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ شمسی پس از حملات گسترده اسرائیل به ایران، به‌همراه پسرش امین‌عباس مورد هدف موشکی قرار گرفت و کشته شد.پس از تشییع‌جنازه آنها در تهران، پیکر غلامعلی و پسرش ۸ خرداد به دزفول فرستاده شد، و ۹ خرداد پس از تشییع‌جنازه مجدد، در حرم سبزقبا به خاک سپرده شدند.

 زندگی شخصی 
رشید در سال ۱۳۶۱ ازدواج کرد، که حاصل این ازدواج ۴ فرزند است. دختر بزرگ وی که فاطمه نام داشت در سال ۱۳۶۷ به‌علت مشکلات فلج مادرزادی که خود رشید آن را حاصل بمباران‌های مکرر دزفول عنوان کرده است، درگذشت. فرزندان دیگر وی به ترتیب نرگس (متولد ۱۳۶۶)، زهرا (متولد ۱۳۷۰) و امین عباس (متولد ۱۳۷۳) نام داشتند. پسر وی در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ در بمباران خانه مسکونی رشید، به همراه وی کشته شد.

 تحصیلات 
غلامعلی رشید، علاوه‌ بر فعالیت‌های نظامی، پس از جنگ، تحصیلات دانشگاهی خود را به انجام رساند و مدارک زیر را دریافت کرد:
 کارشناسی جغرافیای سیاسی از دانشگاه تهران
 کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی از دانشگاه تهران
 دکتری جغرافیای سیاسی از دانشگاه تربیت مدرس (۱۳۸۷)

غلامعلی رشید، جایگاه علمی خاصی در حوزه نظامی داشت و در پرورش نسل جدید کارشناسان دفاعی در عرصه‌های استراتژیک، نقش داشت. او دانشیار جغرافیای سیاسی دانشگاه عالی دفاع ملی و عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین بود.

 پایان‌نامه دکترا 
عنوان پایان‌نامه دکترای غلامعلی رشید، «نقش عوامل ژئوپلیتیک در تدوین راهبرد دفاعی» بوده است. او در پایان‌نامه خود به نقش عوامل ژئوپلیتیکی طبیعی در تدوین راهبرد دفاعی ایران در مقابل تهدیدات نظامی آمریکا و اسرائیل پرداخته است. او در این مقاله تاکید می‌کند که دشمن اصلی ایران، آمریکا است، که با استفاده از فضا و جغرافیای کشورهای همسایه، ایرانیان را تهدید می‌کند. رشید در پایان‌نامه خود، عوامل ژئوپلیتیکی طبیعی در قالب بسترهای قوت‌زا، فرصت‌آفرین، ضعف‌ساز و تهدیدزا که نقش مؤثری بر راهبرد دفاعی—امنیتی جمهوری اسلامی ایران دارند را بررسی کرده و آن‌ها را اولیت‌بندی می‌کند. طبق گفته او، «این عوامل به ترتیب اولویت عبارتند از: آب‌های آزاد، مجاورت با کشورهای خلیج فارس، موقعیت ارتباطی، کانون توجهات ژئوپلیتیکی، وسعت و شکل سرزمین، مرزهای آبی و زمینی، توپوگرافی، اقلیم کردستان عراق.»

غلامعلی رشید در پایان نامه دکترای خود «نقش عوامل ژئوپلیتیک در تدوین راهبرد دفاعی»، از توجه علمی و تأثیر نظام‌مند عوامل ژئوپلیتیکی در تدوین استراتژیهای دفاعی توسط طراحان استراتژیهای دفاعی در نهادهای دفاعی—نظامی، می‌گوید. رشید در پایان‌نامه خود، به ارائه یک الگوی نظری برای طراحی راهبردهای دفاعی مبتنی بر عوامل ژئوپلیتیکی کشور ایران می‌پردازد. او با شناسایی عوامل مؤثر ژئوپلیتیکی و کشف رابطه میان این عوامل با راهبرد دفاعی، میزان تأثیر عوامل مورد نظر در طراحی راهبرد دفاعی را تخمین می‌زند. او اذعان می‌دارد که بیان رابطه میان عوامل ژئوپلیتیکی و راهبرد دفاعی به دلیل ماهیت کیفی اغلب عوامل ژئوپلیتیکی، کاری دشوار ولی امکان‌پذیر است. رشید در پایان‌نامه خود در انتها، با بهره‌گیری از روشهای علمی و با تبدیل جنبه‌های کیفی عوامل ژئوپلیتیکی کشور ایران به معیارهای کمی، مدلی برای تعیین میزان تأثیر و نحوه دخالت این عوامل در تدوین راهبردهای دفاعی کشور ارائه می‌کند.

 مسئولیت‌ها 
غلامعلی رشید مسئولیت‌های متعددی را در مقاطع مختلف نظامی و دفاعی، بر عهده داشت. از جمله مهم‌ترین مسئولیت‌های وی، عبارت بودند از:

 مسئول اطلاعات و عملیات سپاه دزفول (۱۳۵۹)
 جانشین ستاد عملیات جنوب (۱۳۶۰)
 جانشین فرمانده نیروی زمینی سپاه پاسداران (۱۳۶۰)
 فرمانده قرارگاه فتح در عملیات بیت‌المقدس (۱۳۶۰)
 مسئول عملیات قرارگاه مرکزی سپاه (۱۳۶۰)
 معاونت اطلاعات و عملیات ستاد کل نیروهای مسلح (۱۳۶۸–۱۳۷۸)
 جانشین رئیس ستاد کل نیروهای مسلح (۱۳۷۸–۱۳۹۵)
 معاون امور دفاعی دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی
 فرمانده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا (۱۳۹۵–۱۴۰۴)

 مقالات 
فهرست کامل مقالات منتشر شدهٔ غلامعلی رشید به شرح ذیل است:

 یادداشت 

 منابع 

 بیشتر بخوانید 
 آغاز و پایان جنگ به روایت سردار غلامعلی رشید
 شخصیت‌های برجسته دزفول

 پیوند به بیرون 

 مکالمه بی‌سیم بین غلامعلی رشید و احمد کاظمی در هنگامهٔ آزادسازی خرمشهر
 بیوگرافی سردار غلامعلی رشید و همسرش و فرزندان
 سپهبد غلامعلی رشید - ویدیو
 نابغه جنگی ایران: سردار شهید غلامعلی رشید

رده:استادان دانشگاه امام حسین
رده:اعضای سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی
رده:اعضای منصورون
رده:افراد ایرانی مشمول تحریم‌های وزارت خزانه‌داری آمریکا
رده:اهالی دزفول
رده:ترورشدگان اهل ایران
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه تربیت مدرس
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه تهران
رده:درگذشتگان ۱۴۰۴
رده:درگذشتگان ۲۰۲۵ (میلادی)
رده:دریافت‌کنندگان نشان فتح
رده:زادگان ۱۳۳۲
رده:زادگان ۱۹۵۳ (میلادی)
رده:سرلشکرهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
رده:فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در جنگ ایران و عراق
رده:فرماندهان قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا
رده:کشته‌شدگان در حملات هوایی اسرائیل در طول جنگ ایران و اسرائیل
رده:نظامیان اهل ایران با دریافت درجه سپهبدی پس از مرگ
رده:نظامیان ترورشده