ابوطاهر جنابی

ابوطاهر سلیمانِ گناوه‌ای (به ) جنگ سالار ایرانی حاکم دولت قرمطی در بحرین (عربستان شرقی) بود که در سال ۳۱۷ هجری قمری برابر با ۹۳۰ میلادی چیرگی بر مکه را رهبری کرد.

ابوطاهر پسر کوچک‌تر ابوسعید جنابی، بنیانگذار دولت قرمطیان، پس از برکناری برادر بزرگترش ابوالقاسم سعید جنابی، در سال ۹۲۳ به رهبری دولت رسید. او بی‌درنگ گام گسترش‌خواهی را آغاز کرد و در آن سال به بصره تاخت‌وتاز کرد. او در سال ۹۲۷ به کوفه تاخت و در این فرایند لشکر عباسی را شکست داد و در سال ۹۲۸ پیش از این‌که عراق را بگشاید، بغداد پایتخت عباسیان را تهدید کرد، زیرا نتوانست وارد شهر شود.

در سال ۹۳۰، او بزرگ‌ترین حمله قرمطیان را رهبری کرد که به مکه تاخت و پس از شکست دادن لشکر محمد بن اسماعیل آنجا را گشود. خواجه نظام‌الملک در کتاب سیاست‌نامه نقل می‌کند هنگامی که جنابی به احسا بازآمد هر کجا مصحف‌ها بود از قرآن و انجیل و تورات و زبور به صحرا افکند و گفت: در جهان مردمان را سه کس تباه کردند شبانی (موسی)، طبیبی (عیسی) و شتربانی (محمد) و غیظ من از شتربان بیشتر است که از دیگران که ایشان مشعبد و سبک‌دست و محتال بودند.

 آغاز زندگی 
جَنّابی، ابوطاهر سلیمان‌بن ابی‌سعید حسن بن بهرام، زاده ژوئن-جولای ۹۰۶ در گناوه بود. ابوسعید بن بهرام جنابی، پدر ابوطاهر، از رهبران قبیله‌ای بود که آغازگر نظامی کردن قرمطیان بود. ابوسعید نزدیک سال ۸۹۰ پس از آموزگارش، حمدان قرمط، اهل کوفه، که فرقه قرمطیه از نام او گرفته شده است، آگهی و آوازه‌گری علیه اسلام سنی را آغاز کرد.

ابوسعید پیش از این‌که هواداران زیادی را جمع کند آغاز به تاراج کاروان‌ها، بازرگانان و زائران در مسیر مکه کرد. قرمطیان به زودی لشکری را بسیج کردند و برای محاصره بصره حرکت کردند. ولی والی بصره از زمینه‌سازی آن‌ها آگاه شد و خلیفه عباسی، المکتفی را در بغداد آگاه کرد. خلیفه سردار عباس بن عمر را برای نجات بصره فرستاد، ولی عباس شکست خورد و افرادش اعدام شدند و محاصره قرمطیان در به‌دست آوردن شهر پیروز شد.

 به قدرت رسیدن 
بیشتر منابع عربی همسو اند، که ابوسعید پسر بزرگش، ابوالقاسم سعید، را جانشین خود کرد و ابوطاهر بر او شورید و قدرت را از او به‌زور گرفت. از سوی دیگر، داستان دیگری از درگیری کوفیان ضد اسماعیلی، ابوعبدالله محمد بن علی بن رزام‌الطایی، بازگو می‌کند که ابوسعید همواره خواستار این بوده که ابوطاهر جانشین او شود. شناسه تنها به عنوان نایب‌السلطنه برپایه این دیدگاه، سعید در سال ۹۱۷/۹۱۸ قدرت را به برادر کوچک‌تر خود (که در آن زمان به سختی ده سال داشت) سپرد. این گزارش با داستان ابن‌حوقل همراه است که ابوسعید به دیگر پسرانش دستور داده است که از کوچک‌ترین پیروی کنند. در واقع، این احتمال وجود دارد که قدرت اسمی در میان همه پسران ابوسعید سرمایه‌گذاری شده باشد و ابوطاهر در میان آنها چیره باشد. رخدادهای واقعی هر چه بود، ابوالقاسم اعدام نشد، بلکه تا زمان مرگش در سال ۹۷۲ زنده بود.

 آغاز پادشاهی 
خلیفه استوار به‌زودی پس از جانشینی المکتفی، بصره را بازپس گرفت و دستور استواری دوبارهٔ شهر را داد. ابوطاهر بار دیگر شهر را با پیروزی محاصره کرد و سپاه عباسی را شکست داد. قرمطیان پس از چیرگی بصره به تاراج آن پرداختند و سپس پس‌روی کردند. ابوطاهر دوباره برگشت و آن را به کلی ویران کرد و مسجد جامع را ویران کرد و بازار را به خاکستر نشاند. او در این هنگام با پیروزی بر بحرین فرمانروایی کرد و با فرمانروایان داخلی و خارجی تا شمال آفریقا نامه‌نگاری کرد، ولی با پیروزی به مبارزه با حمله‌های ایرانیانی که با خلیفه در بغداد هم‌پیمان بودند، ادامه داد.

 سرزمین‌گشایی‌ها 

تنها چهار روز پس از برکناری ابن الفرات، در تاریخ ۱۱ اوت ۹۲۳، نزدیک ۱۷۰۰ قرمطی با فرماندهی ابوطاهر در شب تاخت‌وتاز به بصره را آغاز کردند. آن‌ها از نردبان‌ها برای بالا رفتن از دیوارها استفاده کردند، نگهبانان دروازه را شکستند و دروازه‌ها را با شن و سنگ بستند تا در داخل گیر نکنند. فرماندار محلی، سبوک المفلیحی، با اندیشه اینکه این حمله، حمله بیابانگردان است، بدون احتیاط با مردانش برای رو در رویی با مهاجمان خارج شد و کشته شد. پس از مرگ او، خانواده‌اش به بردگی درآمدند. بصره‌ای‌ها ایستادگی کردند، اما بدون پشتیبانی نظامی شکست خوردند و به‌طور دسته‌جمعی بدست قرمطی‌ها کشته شدند. قرمطی‌ها سربازان عباسی را کشتند و به مدت ۱۷ روز بی‌دردسر به تاراج شهر پرداختند و دارایی‌های زیادی را به همراه بسیاری از اسیران، به عنوان برده به همراه بردند.

تنها پس از خروج آن‌ها از شهر بود که نیروهای عباسی به محل رسیدند. این موضوع به یک الگوی رایج در واکنش نظامی عباسی‌ها به حملات قرمطی‌ها تبدیل شد: گروه‌های حمله‌کننده قرمطی کوچک بودند، اما بسیار پویا، که همین شکست آن ها را بسیار مشکل می‌ساخت.

ابوطاهر آغاز به تاخت‌وتاز دوباره به حجاج کرد و تا به منطقه حجاز رسید. در یکی از لشکرکشی‌های خود در سال ۹۲۴ توانست سردار عباسی ابوالحیجه بن حمدون را دستگیر کند. در سال ۹۲۶ لشکر خود را به عمق عراق عباسی هدایت کرد و تا شمال کوفه رسید و عباسیان را وادار کرد که پول هنگفتی را برای او بپردازند تا با آرامش شهر را ترک کند. در راه بازگشت به خانه، پیرامون کوفه را ویران کرد. ابوطاهر در بازگشت نه تنها برای خود بلکه برای هم‌نوعانش در شهر احساء آغاز به ساختن قصر کرد و این شهر را پایتخت همیشگی خود اعلام کرد. در سال ۹۲۸ خلیفه استوار به اندازهٔ کافی خودباوری داشت تا یک بار دیگر با ابوطاهر مقابله کند و سرداران خود یوسف بن ابی الساج از آذربایجان، معنس المظفر و هارون را فراخواند. پس از یک نبرد سنگین، همه شکست خوردند و به بغداد رانده شدند. ابوطاهر به عنوان واپسین هشدار به عباسیان، استان جزیره را ویران کرد و به احساء بازگشت. قرمطیان دو سال بعد به مدینه نیز حمله کرده و بر آنجا چیره شدند.

ابوطاهر گمان می‌کرد که مهدی را یک اسیر جوان ایرانی اصفهانی به نام ابوالفضل اصفهانی می‌دانست که مدعی بود از نوادگان پادشاهان ایرانی ساسانی است.Imagining the End: Visions of Apocalypse By Abbas Amanat, Magnus Thorkell - Page 123Women and the Fatimids in the World of Islam - Page 26 by Delia Cortese, Simonetta CalderiniEarly Philosophical Shiism: The Ismaili Neoplatonism of Abū Yaʻqūb Al-Sijistānī - Page 161 by Paul Ernest WalkeClassical Islam: A History, 600–1258 - Page 113 by Gustave Edmund Von GrunebaumThe Other God: Dualist Religions from Antiquity to the Cathar Heresy by Yuri Stoyanov اصفهانی از حمله قرمطیان به عراق در سال ۹۲۸ به بحرین بازگردانده شد. در سال ۹۳۱، ابوطاهر حکومت را به این خلیفه مهدی سپرد که گفته می‌شود در واقع احیاگر زرتشتی با احساسات ضد عرب است. او حرمت آتش را دوباره برقرار کرد و در یک حکومت هشتاد روزه به سوزاندن کتاب‌های دینی پرداخت. همچنین گمان می‌رود اصفهانی به عنوان کاهن اعظم زرتشتیان، با ارتدوکس تثبیت شده زرتشتی ارتباط داشته باشد، اسفندیار آدرآباد پس از متهم شدن به همدستی با ابوطاهر به دست خلیفه عباسی اعدام شد. اوج سلطنت او با اعدام اعضای خانواده‌های سرشناس بحرین از جمله اعضای خانواده ابوطاهر به پایان رسید.Farhad Daftary, The Assassin Legends: Myths of the Isma'ilis, IB Tauris, 1994, p21 مادر ابوطاهر برای خلاصی از شر ابوالفضل توطئه کرد. او مرگ خود را جعل کرد و رسولی فرستاد تا مهدی را بخواند تا او را زنده کند. هنگامی که او نپذیرفت، به عنوان یک انسان عادی آشکار شد و برادر ابوطاهر، سعید، ابوالفضل را پس از آن که مهدی تنها هشتاد روز سلطنت کرد، کشت. گزارش‌های دیگر می‌گویند که ابوطاهر از ترس جان خود اعلام کرد که اشتباه کرده است و اصفهانی را به عنوان مهدی دروغین محکوم کرد. ابوطاهر با طلب بخشش از دیگر بزرگان، او را اعدام کرد.

 غارت مکه 
پیش از حکومت ابوطاهر، قرمطیان حمله‌های متعددی را در طول مسیرهای زیارتی که از عربستان گذر می‌کردند، انجام داده بودند. در سال ۹۰۶ قرمطیان به کاروان زائرانی که از مکه بازمی‌گشتند کمین کردند و ۲۰٬۰۰۰ زائر را قتل‌عام کردند.John Joseph Saunders, p. 130. در حج سال ۹۳۰ میلادی، ابوطاهر هنگام غارت مکه و هتک حرمت مقدس‌ترین اماکن اسلام، بدنام‌ترین حمله قرمطیان را رهبری کرد. او که در آغاز نتوانست وارد شهر شود، حق همه مسلمانان را برای ورود به شهر خواست و سوگند یاد کرد که با آرامش به آنجا آمده است. سپاه قرمطیان به محض ورود به حصار شهر دست به کشتار حجاج زدند و سوار بر اسب‌های خود به مسجدالحرام رفتند و نمازگزاران را هجوم آوردند و کعبه را آتش زدند و آن را به خون حجاج مرده آغشته کردند و اجساد کشته‌شدگان را در چاه زمزم ریختند. قرمطیان اشیای گرانبهای کعبه را ربودند. به فرمان وی، در کعبه را کندند؛ پوشش کعبه را برداشته، میان اصحاب خود قطعه قطعه نمودند؛ قبه روی چاه زمزم را ویران کردند؛ و خواستند ناودان بیت را از جای برکنند؛ اما مأمور این کار سقوط کرد و مرد.در اینحال ابوطاهر از کندن میزاب منصرف شد سپس دستور داد که حجرالاسود را قلع کنند پس مردی آمد و با گرزی بر آن کوبید و گفت: «طیراً ابابیل» کجاست؟ «حجارة من سجیل» کجاست؟ سپس حجرالاسود را کندند و به بلاد خود حمل کردند و نیز «درة الیتیم» را که ۱۴ مثقال طلا بود و نیز ۱۷ قندیل نقره‌ای و سه محراب نقره‌ای را که از قامت انسان کوتاه‌تر بود و بالای کعبه نهاده بودند، به تاراج بردند. در کشتار حاجیان، چندین تن از دانشمندان و محدثان نیز در حال طواف کشته شدند.ابوطاهر هنگام کشتن زائران با آیه‌های قرآن و بیت‌های شعر به آن‌ها طعنه می‌زد و می‌گفت: «من از خدا و خدا از من است، او شما را می‌آفریند و من شما را نابود می‌کنم».

 ربودن حجرالاسود 
حاکم مکه، محمد بن اسماعیل ملقب به ابن مخلب، آن گاه که از رویارویی با نیروهای ابوطاهر ناتوان شد، همراه بزرگان مکه نزد او آمد تا برای توقف کشتار مردم و بازگرداندن اموال شفاعت بخواهد؛ اما وی این درخواست را نپذیرفت و دستور داد تا اجساد کشته شدگان را در چاه زمزم بریزند، بر پایه گزارش مشهور، کنده شدن حجرالاسود در سیزدهم ذی حجه به دست قرامطه با هدف هتک حرمت کعبه و انتقال آن به احساء در همین ماجرا رخ داد در پی آن، حاکم مکه با نیروهای خود به تعقیب قرامطه پرداخت و از آنان خواست که در برابر دریافت همه اموال مکیان، حجرالاسود را به جای خود بازگردانند. با رد این درخواست، درگیری میان دو طرف آغاز شد و با قتل حاکم مکه پایان یافت و حجرالاسود به بحرین انتقال یافت. موضوع ربودن حجرالأسود در همه کتابهای تاریخی که جریان حمله قرامطه به مکه را نقل کرده‌اند، آمده است و در بعضی از کتب این مطلب هم اضافه شده که ابوطاهر با گرز به حجرالأسود زد و حجر شکست و در همین حال خطاب به مردم می‌گفت: ای نادان‌ها! شما می‌گفتید هرکس وارد این خانه شود در امنیت قرار می‌گیرد در حالی‌که دیدید آنچه را که من کردم. آورده‌اند که زیر حجرالاسود هنگام حمل آن به بحرین ۴۰ شتر هلاک شدند. بدین سان، جای حجرالاسود در گوشه کعبه خالی ماند و مردم جای خالی آن را استلام می‌کردند و بدان تبرک می‌جستند.کارهای ابوطاهر در مکه و ربودن حجرالاسود باعث شد تا در سراسر جهان اسلام، به ویژه ایران و عراق، مبارزه‌ای جدی ضد قرمطیان و اعتقادات نادرست آنان آغاز شود. در این میان، عبیدالله بن مهدی، خلیفه فاطمی (۲۹۷–۳۲۲ق) در نامه‌ای به سرزنش ابوطاهر پرداخت و کار او را لکه سیاهی بر دامن اسماعیلیان دانست که با گذشت زمان نیز پاک نخواهد شد

 بازگشت حجرالاسود 
رایزنی‌های عباسیان و فاطمیان برای بازگرداندن حجرالاسود تا پایان حکومت ابوطاهر بی‌نتیجه ماند و پیشنهاد ۵۰۰۰۰ دیناری خلیفه نیز رای وی را تغییر نداد، در سال ۳۳۷ق. هفت سال پس از مرگ او، به تهدید منصور خلیفه فاطمی، حجرالاسود پس از ۲۲ سال به مکه بازگردانده شد،با این حال، بسیاری از اشیاء مقدس دیگر که توسط قرمطیان غارت شده بود، هرگز بازگردانده نشد. هدف ابوطاهر از ربودن حجرالاسود، از میان بردن احترام مکه، تخریب اماکن مقدس و ربودن نمادهای اصلی مراسم مذهبی بود. او می‌خواست احساء به مکانی مقدس تبدیل شود و مراسم حج در آن جا صورت گیرد، ابوطاهر در خلال سال‌های ۳۱۸ تا ۳۲۷ق. چندین بار به کاروان حاجیان حمله کرد. او در سال ۳۲۳ق. به خلیفه پیغام داد که اگر هر ساله ۱۲۰۰۰۰ دینار پول و خواربار برای او بفرستد، دست از غارت کاروان‌ها برخواهد داشت؛ ولی گویا خلیفه آن را نپذیرفت، سرانجام در سال ۳۲۷ق. با میانجیگری ابوعلی عمر بن یحیی علوی که با ابوطاهر دوستی داشت، از سرگیری حج در برابر پرداخت مبالغی از خلافت عباسی و دریافت خفاره (حق نگهبانی) از حاجیان ممکن شد.

 انگیزه‌ها 
حمله به مکه نماد گسست قرمطیان از جهان اسلام بود. باور بر این بود که هدف از این کار، تجلی بازگشت منجی بوده است که چرخه نهایی جهان را به وجود می‌آورد و دوران اسلام را به پایان می‌رساند.


قرمطیان چاه زمزم را با جسدهای زائران آلوده کردند و حجرالاسود را دزدیدند و به واحه‌ای در عربستان شرقی موسوم به الاحصاء بردند و در آنجا باقی ماند تا این‌که عباسیان در سال ۹۵۲ میلادی آن را باج دادند. به گفته مورخ الجوینی، این سنگ ۲۲ سال پس از آن در سال ۹۵۱ در شرایطی مرموز بازگردانده شد. آن را که در گونی پیچیده بودند، به درون مسجد اعظم کوفه در عراق انداختند و همراه با آن یادداشتی نوشتند: «به فرمان آن را گرفتیم و به فرمان آن را بازگرداندیم». دزدی و برداشتن حجرالاسود باعث شد تا آن به هفت تکه شود.Cyril Glasse, New Encyclopedia of Islam, p. 245. Rowman Altamira, 2001. "Black Stone of Mecca". 'Encyclopædia Britannica' شکل و ساختار اصلی کعبه از آن زمان تاکنون تغییر نکرده است.Javed Ahmad Ghamidi. 'The Rituals of Hajj and 'Umrah , Mizan, Al-Mawrid

غارت مکه در پی شور و هیجان هزار ساله قرمطیان بر سر اتصال زحل و مشتری در سال ۹۲۸ صورت گرفت. بحرین مقر مهدی خلیفه قرمتی از اصفهان شد که شریعت را لغو کرد. مهدی جدید نیز قبله نماز را از مکه به قبله آتش تغییر داد که این عمل مخصوصاً زرتشتی بود. برخی از پژوهشگران بر این باورند که «ممکن است در آغاز اصلاً اسماعیلی نبوده باشند و رفتار و آداب و رسوم آنان این باور را پذیرفته است که آنان نه تنها بدعت‌گذار بلکه از دشمنان سرسخت اسلام بوده‌اند».John Joseph Saunders, A History of Medieval Islam, Routledge 1978 p130

 سال‌های پایانی و مرگ 
ابوطاهر زمام دولت قرمطیان را از سر گرفت و دوباره حمله‌های خود را به زائرانی که از عربستان گذر می‌کردند آغاز کرد. تلاش عباسیان و فاطمیان برای ترغیب او به بازگرداندن حجرالاسود رد شد.

وی در سال ۹۴۴ در حدود ۳۸ سالگی بر اثر بیماری آبله درگذشت.Carra de Vaux, B. & Hodgson, M. G. S. (1965). "al-D̲j̲annābī, Abū Saʿīd Ḥasan b. Bahrām". In Lewis, B. ; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume II: C–G. Leiden: E. J. Brill. p. 453. . سه پسر و برادرزاده‌اش جانشین او شدند.

 جستارهای وابسته 
 تاریخ بحرین
 تصرف مسجدالحرام
 محاصره مکه (۶۹۲)

 منابع 

 http://en.wikipedia.org/wiki/Abu_Tahir_Al-Jannabi
 فصل‌نامهٔ میقات حج - سال دوم - شماره پنجم - پاییز ۱۳۷۲ 

رده:اهالی ایران در سده ۱۰ (میلادی)
رده:بحرانیان
رده:تاریخ بحرین
رده:تاریخ عربستان سعودی
رده:جمهوریت‌خواهی در بحرین
رده:حاکمان بحرین
رده:خانواده جنابی
رده:خلافت عباسیان در سده ۱۰ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۹۴۴ (میلادی)
رده:زادگان ۹۰۶ (میلادی)
رده:قرمطیان