فهرست پادشاهان گورکانی هند

سلسله گورکانیان هند که به آن امپراتوری مغول، امپراتوری بابُری یا تیموری نیز گویند، آخرین امپراتوری دوران طلایی اسلام است که به‌دست شاهزادگانی از دودمان تیموریان، در هندوستان ایجاد شد. حکمرانان این سلسله از ۱۵۲۶ میلادی تا ۱۸۵۷ میلادی در بخش بزرگی از شبه‌قارهٔ هند شامل کشورهای امروزی هند، پاکستان، بنگلادش و افغانستان فرمانروایی کردند.

دوران شکوه امپراتوری گورکانی تا اواسط پادشاهی اورنگ‌زیب عالمگیر بود و کشور هند که در روزگار اکبرشاه، شاه جهان و اورنگ‌زیب سیر تمدن را آغاز کرده بود، پس از آن تدریجاً رو به ضعف نهاد. اروپاییان به این دوره مغول کبیر می‌گویند و پس از آن را، که از قدرت این امپراتوری به شدت کاسته شد، دوران مغول صغیر می‌نامند. بهادرشاه دوم آخرین فرمانروای گورکانی بود که در سال ۱۸۵۷ میلادی حکومت را به بریتانیا واگذار کرد.

گورکانی‌ها دارای رابطه بسیاری با دودمان‌های حاکم در راجپوت و ایران داشتند و ازدواج‌های سلطنتی میان ایشان برقرار بوده.Jeroen Duindam (2015), Dynasties: A Global History of Power, 1300–1800, page 105, انتشارات دانشگاه کمبریج در حالی که دو پادشاه نخست این دودمان، بابر و همایون گورکانی، دارای تباری از آسیای میانه (مردم ترک) بودند، اکبر نیمه ایرانی بود، جهانگیر نیمه‌ایرانی و یک‌چهارم ایرانی بود و به همین ترتیب شاه جهان سه‌چهارم راجپوت بود.

در اواخر قرن هفدهم و اوایل قرن هجدهم میلادی، گورکانیان هند به اوج اعتلای خویش رسیده بودند و شبه‌قاره هند را از بنگال در شرق تا کابل و سند در غرب و از کشمیر در شمال تا رود کاوری در جنوب به دست داشتند. جمعیت تحت قیادت آنان میان ۱۱۰ تا ۱۵۰ میلیون نفر تخمین زده شده (که در حد یک‌چهارم جمعیت آن دورهٔ جهان بوده) و ۳٫۲ میلیون کیلومتر مربع مساحت این امپراتوری بوده.

 امپراتوری گورکانیان مغول 
گورکانیان توسط بابُر، که شاهزاده‌ای تیموری از توران یا ترکستان بود، تأسیس شد. بابر از نسل تیمور لنگ بود و ارتباط خاندانی میان وی با جغتای، دومین امپراتور مغول و فرزند چنگیز خان، از سوی مادری برقرار بود. او در سن چهارده سالگی به همراه شیبانی خان راهی جنوب شده و در کابل جای گرفت. سپس به افغانستان رفته و از تنگه خیبر به سوی هند تاخت. او نخست در ۱۵۲۶ میلادی در نبردی موفق به فتح پانی‌پت شد. اما مشکلات جنگ اجازه تحکیم قدرت را به او نمی‌داد. این مشکلات در زمان جانشین او، نصیرالدین همایون، خود را نشان دادند. شورشیان علیه همایون قیام کردند و او به درگاه صفویان پناهنده شد که این مسئله موجب نفوذ حاکمان غرب آسیا در درگاه گورکانی شد. در سال ۱۵۵۵ همایون توانست با کمک‌های ایران امپراتوری خود را احیا کند ولی اندکی بعد درگذشت. پسر همایون، اکبر کبیر، تحت نظارت محمد بیرام خان‌خانان در این هنگام به حکومت رسید.

اکبر از طریق جنگ و دیپلماسی امپراتوری را گسترش داد و تمامی شبه جزیره هندوستان را تا مرز رود گوداواری به آن ضمیمه کرد. او از اصلاحات فرهنگی حمایت کرد و گروهی جدید از اشراف را پدیدآورد و هندوهای وفادار به خود را به دربار کشاند. در همین دوره اکبر به تسهیل روابط تجاری با اروپاییان نیز پرداخت. مورخ هندی، ابراهیم ارالی می‌گوید که خارجی‌ها اغلب تحت تأثیر ثروت افسانه‌ای درگاه مغول قرار می‌گرفتند، اما درگاه پر زرق و برق واقعیت تیره‌تر را در پس خود مخفی نگه می‌داشت، یعنی حدود یک چهارم از تولید ناخالص ملی امپراتوری، متعلق به ۶۵۵ خانواده بود، در حالی که اکثریت ۱۲۰ میلیون نفری در فقر وحشتناک زندگی می‌کردند.Eraly, Abraham The Mughal Throne The Sage of India's Great Emperors, London: Phonenix, 2004 page 520. اکبر در این دوره به برخی از قوانین اسلامی معترض شده و به نزدیک کردن هندوئیسم و اسلام پرداخت.Eraly, Abraham The Mughal Throne The Sage of India's Great Emperors, London: Phonenix, 2004 page 191. او در تلاش برای افزایش تسامح دینی و افزایش آزادی مذهبی مردمان اقدام به ایجاد دین الهی کرد که تلفیقی از آداب ادیان مختلف بود.

فرزند اکبر، جهانگیرشاه، دوران اوج گورکانیان را رهبری می‌کرد اما به تریاک معتاد شد و به امور خارجه اعتنایی نداشته و تحت تأثیر قدرت‌های رقیب قرار گرفت. در زمان جانشین او، شاه جهان، فرهنگ و هنر مغولان در اوج خود بود که تاج محل نمودی از آن است. در این دوره مخارج درگاه بیش از درآمدهای آن شده بود.

فرزند ارشد و لیبرال شاه جهان، محمد داراشکوه، در نتیجه مریضی او در سال ۱۶۵۸ قدرت را به دست گرفت. با این حال برادر کوچک‌ترش، اورنگ‌زیب، با عالمان سنتی مسلمان متحد شد و علیه تلفیق‌گرایی مذهبی برادر ایستاده و پادشاهی را به دست آورد. اورنگ زیب در ۱۶۵۹ داراشکوه را شکست داده و اعدامش کرد. علی‌رغم بهبود مریضی شاه جهان، اورنگ زیب او را ناقص خوانده و به زندان انداخت. او قدرت نظامی را کسب کرد ولی سخت‌گیری در مذهب و عدم تسامح با مردمان بومی موجب ضعف حکومتش شد. او سعی در گسترش امپراتوری داشت و مرزهای جنوبی را افزود ولی در زمان مرگش، در سال ۱۷۰۷، اغلب نواحی در دست شورشیان بودند. او با صرف هزینه‌های فراوان ناحیهٔ دکن در جنوب هندوستان را فتح کرد ولی در کشورگشایی برای بدست آوردن ناحیهٔ اجدادی خود، توران زمین و آسیای میانه، ناموفق بود.D'souza, Rohan "Crisis before the Fall: Some Speculations on the Decline of the Ottomans, Safavids and Mughals" pages 3-30 from Social Scientist, Volume 30, Issue # 9/10, September–October 2002 page 21.شاه عالم، جانشین اورنگ زیب، سیاست‌های مذهبی پدرش را لغو کرد و تلاش کرد تا دولت را اصلاح کند. با این حال، پس از مرگ او در سال ۱۷۱۲، سلطنت مغول به هرج و مرج و منازعات خشونت‌آمیز وارد شد. تنها در سال ۱۷۱۹ چهار امپراتور یکی پس از دیگری بر تخت سلطنت تکیه کردند.

در زمان قدرت یافتن محمد شاه گورکانی امپراتوری رو به شکوفایی نهاد و بخش‌هایی از آن به دست امپراتوری مراتا افتاد. حمله به هند توسط نادرشاه موجب افت قدرت و پرستیژ گورکانیان شد، با ورود دیگر قدرت‌ها به هند مانند بریتانیایی‌ها، گورکانیان به افول و زوال دچار شدند. آخرین پادشاه گورکانیان، بهادرشاه دوم، پس از شورش‌های ۱۸۵۷ در هند توسط راج بریتانیا برکنار شد و امپراتوری مغول رسماً منقرض شد.

 فهرست 
از القاب مرسوم فرمانروایان گورکانی «عالم پناه عالم»، «سلطان اعظم»، «پادشاه»، «صاحب قَران»، «شاهنشاه»، «خاقان مکرم» و «ظل الله» بوده‌اند. در فهرست زیر امپراتوران (با پس‌زمینه سفید)، مدعیان تاج و تخت (با پس‌زمینه شیری) و غاصبان آن (با پس‌زمینه خاکستری)، به همراه اطلاعات مربوط به هرکدام، آورده شدند:

، ، 
  پادشاهان گورکانی هندوستان   تصویر نام نام تولد زادروز تولد دوران حکومت تاریخ درگذشت(سن)  شرح ۱  100px  بابر  ظهیرالدین محمد  ۲۳ فوریه ۱۴۸۳  ۱۵۳۰–۱۵۲۶  ۲۶ دسامبر ۱۵۳۰(۴۷ سالگی)    بنیان‌گذار سلسله گورکانیان هند. ۲  100px  همایون(دوره اول)نصیرالدین محمد همایون  ۶ مارس ۱۵۰۸  ۱۵۳۰–۱۵۴۰  ۲۷ ژانویه ۱۵۵۶(۴۸ سالگی) دومین پادشاه گورکانی هند   شیر شاه سوری   حدود ۱۴۷۲  ۱۵۴۰–۱۵۴۵  مه ۱۵۴۵  همایون را خلع کرد و سلسله سوری را بنیان‌گذارد.  100px  اسلام شاه سوری   حدود ۱۵۰۰  ۱۵۴۵–۱۵۵۴  ۱۵۵۴  دومین و آخرین پادشاه سلسله سوری.  100px  کامران میرزا    سال ۱۵۰۹  تا ۱۵۵۳  ۵ اکتبر ۱۵۵۷ Begum, Gulbadan (1902). The History of Humayun (Humayun-Nama). Royal Asiatic Society.   ۲  100px  همایون(دوره دوم)نصیرالدین محمد همایون ۶ مارس ۱۵۰۸  ۱۵۵۶–۱۵۵۵  ۲۷ ژانویه ۱۵۵۶(۴۸ سالگی) پس از ۱۵ سال تبعید در ایران و با کمک شاه تهماسب صفوی تاج و تختش را پس گرفت. ۳ 100px  اکبر اعظم جلال‌الدین محمد اکبر ۱۴ نوامبر ۱۵۴۲  ۱۶۰۵–۱۵۵۶ ۲۷ اکتبر ۱۶۰۵(۶۳ سالگی) فرمانروایی گورکانیان را به کل شبه قاره هند گستراند و آیینی به نام دین الهی که ترکیبی از اسلام، هندوئیسم، زرتشت و سایر ادیان بود بنیان گذاشت. از او به عنوان بزرگترین پادشاه هند نام‌برده می‌شود. ۴  100px  جهانگیر نور الدین محمد سلیم ۲۰ اکتبر ۱۵۶۹  ۱۶۲۷–۱۶۰۵  ۲۸ اکتبر ۱۶۲۷(۵۸ سالگی)علیه پدرش اکبر جنگید و نخستین ارتباط را با کمپانی هند شرقی برقرار کرد. همسر ایرانی او نورجهان قدرت اصلی را در اختیار داشت.  100px  شهریار   ۱۶ ژانویه ۱۶۰۵  ۱۶۲۸   ۲۳ ژانویه ۱۶۲۸   به کمک نامادری خود، نورجهان، قصد حکومت داشت.  100px  داور بخش  داور بخش بهادر  سال ۱۴۷۲  ۱۶۲۷-۱۶۲۸  ۲۳ ژانویه ۱۶۲۸  INDIA. The Timurid Dynasty. GENEALOGY. Delhi5  پدرش، خسرو میرزا، نیز علیه امپراتور وقت شوریده بود و در نبرد کشته شد. ۵  100px  شاه جهان اعظمشهاب‌الدین محمد خرم میرزا ۵ ژانویه ۱۵۹۲  ۱۶۲۷–۱۶۵۸  ۲۲ ژانویه ۱۶۶۶(۷۴ سالگی) تحت فرمان او معماری هندی-ایرانی به اوج شکوفایی رسید و بناهای مهمی چون تاج محل، مسجد جامع دهلی، قلعه سرخ، آرامگاه جهانگیر و باغ شالیمار در لاهور ساخته شد.  100px  شاه شجاع  محمد شاه شجاع  ۲۳ ژوئن ۱۶۱۶  ۱۶۵۷-۱۶۶۰  ۷ فوریه ۱۶۶۱  INDIA. The Timurid Dynasty. GENEALOGY. Delhi6Гаскойн, Бэмбер. Великие Моголы. Потомки Чингисхана и Тамерлана.   100px  مراد بخش  محمد مراد بخش  ۸ اکتبر ۱۶۲۴  ۱۶۵۷-۱۶۵۸  ۱۴ دسامبر ۱۶۶۱     100px  دارا شکوه  محمد دارا شکوه   ۲۰ مارس ۱۶۱۵  ۱۶۵۸-۱۶۵۹  ۳۰ اوت ۱۶۵۹   chief, Stanley Wolpert, ed. in (2006). Encyclopedia of India. Detroit [u.a.]: Scribner's, Thomson Gale. p. 306. ISBN 9780684313511. او در زمان بیماری پدرش، شاه جهان، اداره امور مملکت را به دست گرفته بود. وی به شدت معتقد به تسامح دینی میان مسلمانان و بومیان هند بود. ۶  100px  عالمگیر اعظم (اورنگ‌زیب) محی‌الدین محمد اورنگ زیب ۲۱ اکتبر ۱۶۱۸  ۱۶۵۸–۱۷۰۷  ۳ مارس ۱۷۰۷(۸۸ سالگی) بر اجرای مجدد سخت‌گیرانه شریعت اسلام در شبه قاره پای فشرد و جزیه را بر غیر مسلمانان برقرار کرد.  100px  کامبخش دین پناه  محمد کامبخش  ۶ مارس ۱۶۶۷  ۱۷۰۷-۱۷۰۹  ۱۴ ژانویه ۱۷۰۹  INDIA. The Timurid Dynasty. GENEALOGY. Delhi7   100px  محمد اعظم شاه  قطب‌الدین محمد اعظم  ۲۸ ژوئن ۱۶۵۳  ۱۷۰۷  ۸ ژوئن ۱۷۰۷  INDIA. The Timurid Dynasty. GENEALOGY. Delhi8  ۷  100px  بهادر شاهقطب الدین محمد معزام  ۱۴ اکتبر  ۱۶۴۳  ۱۷۰۷–۱۷۱۲  ۲۷ فوریه ۱۷۱۲(۶۸ سالگی) در دوران فرمانروایی او امپراتوری با ضعف شدید روبرو شد و پس از او این ضعف شتاب بیشتری گرفت. ۸  100px  جهاندارشاهمعز الدین جهاندار شاہ بهادر  ۹ مه ۱۶۶۱  ۱۷۱۲–۱۷۱۳  ۱۲ فوریه ۱۷۱۳(۵۱ سالگی)  حکومتی چند روزه داشت. ۹  100px  فرخ‌سیر  فَرُّخ‌سِیَر  ۲۰ اوت ۱۶۸۵  ۱۷۱۳–۱۷۱۹  ۲۹ آوریل ۱۷۱۹(۳۳ سالگی)  در سال ۱۷۱۷ او فرمان حقوق تجاری آزاد برای بنگال را به کمپانی هند شرقی انگلستان اعطا می‌کند. ۱۰  100px  رفیع‌الدرجاترفیع اُد درجات  ۳۰ نوامبر ۱۶۹۹  ۱۷۱۹  ۹ ژوئن ۱۷۱۹(۱۹ سالگی) توسط امیرالامرا «سید حسینعلی خان» که از دکن به دهلی لشکر کشید و فرخ‌سیر را خلع کرد به حکومت رسید.  100px  نیکوسیر  محمد نیک سیر  حدود ۶ اکتبر ۱۶۷۹  ۱۷۱۹  ۱۲ آوریل ۱۷۲۳   ۱۱  100px  رفیع‌الدولت  شاه جهان دوم  در ژوئن ۱۶۹۶  ۱۷۱۹  ۱۹ سپتامبر ۱۷۱۹(۲۳ سالگی)   100px  محمد ابراهیم  رفیع القادر محمد ابراهیم  ۹ اوت ۱۷۰۳  ۱۷۲۰  ۳۱ ژانویه ۱۷۴۶   ۱۲  100px  محمد شاهروشن اختر بهادر‬ ۱۷ اوت ۱۷۰۲  ۱۷۱۹–۱۷۴۸  ۲۸ آوریل ۱۷۴۸(۴۵ سالگی) در سال ۱۷۳۹ از نادرشاه افشار شکست خورد. ۱۳  100px  احمدشاه بهادراحمد شاه بهادر  ۲۳ دسامبر ۱۷۲۵  ۱۷۵۴–۱۷۴۸  ۱ ژانویه ۱۷۷۵(۴۹ سالگی) ۱۴  100px  عالمگیر دومعزیز الدین  ۶ ژوئن ۱۶۹۹  ۱۷۵۴–۱۷۵۹  ۲۹ نوامبر ۱۷۵۹(۶۰ سالگی) ۱۵  100px  شاه‌جهان سوم  محی اُلملت  در سال ۱۷۱۱  ۱۷۵۹-۱۷۶۰  سال ۱۷۷۲(۶۰ یا ۶۱ سالگی) ۱۶  100px  شاه عالم دوم علی گوهر  ۲۵ ژوئن ۱۷۲۸  ۱۷۵۹–۱۸۰۶  ۱۹ نوامبر ۱۸۰۶(۷۸ سالگی) با حمله به احمد شاه عبدعلی در سال ۱۷۶۱؛ اداره مناطق بنگال، بیهار و اوریسا را به کمپانی هند شرقی بریتانیا در سال ۱۷۶۵، به‌طور رسمی واگذار کرد و در سال ۱۸۰۳ تحت حمایت بریتانیا قرار گرفت.  100px  محمود شاه بهادر  بیدار بخت محمود  ۱۷۴۹  ۱۷۸۸  ۱۷۹۰ INDIA. The Timurid Dynasty. GENEALOGY. Delhi12   ۱۷  100px  اکبرشاه دوممیرزا اکبر  ۲۲ آوریل ۱۷۶۰  ۱۸۰۶–۱۸۳۷  ۲۸ سپتامبر ۱۸۳۷(۷۷ سالگی) دست نشانده و تحت حمایت انگلستان ۱۸  100px  بهادرشاه دوم ابو ظفر سراج اُلدین محمد بهادر شاہ ظفر‬ ۲۴ اکتبر ۱۷۷۵  ۱۸۳۷–۱۸۵۷  ۷ نوامبر ۱۸۶۲(۸۷ سالگی) پس از شورش سال ۱۸۵۷ هند توسط بریتانیا عزل شد و به برمه تبعید شد.

 شجره‌نامه 

هفت امپراتور نخستین گورکانی به همراه همسرانشان:

تبار افراد ذکور در خاندان سلطنتی گورکانیان هند:

 منابع 

رده:پادشاهان گورکانی هند
رده:گورکانیان هند
رده:فهرست‌های پادشاهان
رده:هند در قرون وسطی