بیابان تار

بیابان تار (تهر) (به هندی: थार मरुस्थल، به اردو: صحرائے تھر)، که با نام بیابان بزرگ هند نیز شناخته می‌شود، منطقه‌ای خشک در بخش شمال غربی شبه‌قاره هند است که مساحتی معادل ۲۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع را در هند و پاکستان پوشش می‌دهد. این بیابان ۱۸امین بیابان بزرگ جهان و ۹امین بیابان بزرگ نیمه‌گرمسیری در جهان است. حدود ۸۵٪ از بیابان تار در هند و حدود ۱۵٪ آن در پاکستان قرار دارد.

بیابان تار، که میان شمال غرب هند و جنوب شرقی پاکستان گسترده شده، یکی از معدود بیابان‌های جهان است که جمعیت انسانی انبوهی در آن زندگی می‌کنند و این ویژگی آن را از بیشتر بیابان‌ها متمایز می‌کند. برخلاف تصور رایج، تار تنها سرزمین شن‌های روان نیست؛ این بیابان ترکیبی از تپه‌های شنی، دشت‌های سنگی، زمین‌های شور و حتی نواحی نیمه‌کشاورزی است که با باران‌های موسمی زنده می‌شوند. 

بارندگی سالانهٔ تار، هرچند اندک، به شدت ناپایدار و وابسته به فصل بادهای موسمی است، به‌طوری که یک سال می‌تواند خشکسالی شدید باشد و سال دیگر بارش‌هایی رخ دهد که چهرهٔ بیابان را موقتاً سبز کند. تار همچنین زیستگاه گونه‌های جانوری و گیاهی سازگار با گرما و کم‌آبی است، از غزال هندی و روباه بیابانی گرفته تا درختان کهوری و بوته‌هایی که ریشه‌های بسیار عمیق دارند. از نظر تاریخی و فرهنگی، این بیابان نقش مهمی در شکل‌گیری مسیرهای بازرگانی، دژهای راجپوتی و سبک‌های خاص معماری و پوشاک محلی داشته و حتی امروز هم زندگی مردم آن آمیزه‌ای از سازگاری هوشمندانه با طبیعت خشن و حفظ سنت‌های کهن است.

بیابان تار حدود ۴٫۵۶٪ از کل مساحت جغرافیایی هند را تشکیل می‌دهد. بیش از ۶۰٪ این بیابان در ایالت راجستان هند قرار دارد؛ بخش هندی آن همچنین به ایالت‌های گجرات، پنجاب و هاریانا گسترش می‌یابد. بخش پاکستانی آن در ولایت‌های سند و پنجاب (بخشی که در ولایت اخیر قرار دارد با نام بیابان چولستان شناخته می‌شود) امتداد یافته است. دشت سند و گنگ در شمال، غرب و شمال شرقی بیابان تار قرار دارد، ران کاچ در جنوب آن واقع شده و رشته‌کوه آراوالی در شرق، مرز این بیابان را تشکیل می‌دهد.

 جغرافیا 
بندانگشتی|چپ|تصویر ماهواره‌ای ناسا از بیابان تار، به همراه مرز هند و پاکستان
بندانگشتی|نمایی از بیابان تار
بخش شمال شرقی بیابان تار بین تپه‌های آراوالی قرار دارد. این بیابان از شمال به پنجاب و هاریانا، از جنوب در امتداد ساحل به رن بزرگ کاچ و از غرب و شمال غربی به دشت‌های آبرفتی رود سند منتهی می‌شود. بخش بزرگی از منطقه بیابانی پوشیده از تپه‌های ماسه‌ای عظیم و متحرک است که رسوبات خود را از دشت‌های آبرفتی و ساحل دریافت می‌کنند. به دلیل بادهای شدیدی که هر ساله پیش از شروع بادهای موسمی می‌وزند، شن‌ها بسیار متحرک هستند. رود لونی تنها رودخانه موجود در این بیابان است. میزان بارندگی بین ۱۰۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر در سال است که تقریباً تمام آن بین ماه‌های ژوئن تا سپتامبر رخ می‌دهد.

دریاچه‌های آب شور در بیابان تار شامل سامبهار، کوچامان، دیدوانا، پاچپادرا و فالودی در راجستان و خاراگودا در گجرات است. این دریاچه‌ها آب باران را در طول مونسون جمع‌آوری کرده و در فصل خشک تبخیر می‌کنند. نمک موجود در آن‌ها ناشی از هوازدگی سنگ‌های منطقه است.

ابزارهای سنگی متعلق به فرهنگ آتری پیش از تاریخ (مربوط به منطقه مغرب) در نهشته‌های دوره پارینه‌سنگی میانی در بیابان تار کشف شده است.

 اقلیم 
اقلیم این منطقه خشک و نیمه‌گرمسیری است. میانگین دما با توجه به فصل تغییر می‌کند و مقادیر حداکثری آن می‌تواند از نزدیکی نقطه انجماد در زمستان تا بیش از ۵۰ درجه سلسیوس در ماه‌های تابستان متغیر باشد. میانگین بارندگی سالانه بین ۱۰۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر است که در طول مونسون کوتاه جنوب غربی از ژوئیه تا سپتامبر رخ می‌دهد.

این بیابان هم دارای یک بخش بسیار خشک (منطقه ماروستالی در غرب) و هم یک بخش نیمه‌بیابانی (در شرق) است که تپه‌های ماسه‌ای کمتر و بارندگی کمی بیشتر دارد.Sharma, K. K., S. Kulshreshtha, A. R. Rahmani (2013). Faunal Heritage of Rajasthan, India: General Background and Ecology of Vertebrates. Springer Science & Business Media, New York.

 بیابان‌زایی 
در طول آخرین بیشینه یخچالی، حدود ۲۰٬۰۰۰ سال پیش، یک پهنه یخی به وسعت تقریبی ۲٬۴۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع فلات تبت را پوشانده بود، که به طور قابل توجهی بر واداشت تابشی تأثیر گذاشت؛ به دلیل عرض جغرافیایی پایین، پهنه یخی تبت حداقل چهار برابر بیشتر از یخ‌های عرض‌های جغرافیایی بالاتر، تابش خورشیدی را به فضا منعکس می‌کرد که باعث خنک شدن بیشتر جو در آن دوره شد. بدون فشار کم‌حرارتی ناشی از گرمایش، مونسونی بر فراز شبه‌قاره هند وجود نداشت. این فقدان مونسون باعث بارندگی‌های گسترده در صحرای آفریقا، گسترش بیابان تار، نشست گرد و غبار بیشتر در دریای عرب و کاهش مناطق حیات زیستی در شبه‌قاره هند شد؛ حیوانات نیز به این تغییر اقلیم واکنش نشان دادند و برای نمونه گوزن یال‌دار به هند مهاجرت کرد.

بندانگشتی|مسیر رودخانه غاگر-هاکرا در دوره ودایی و امروزی. مسیر خشک شده هاکرا متعلق به دوره هاراپان و کانال‌های قدیمی سوتلج-یامونا مربوط به پیش از هاراپان.
۱ = رودخانه باستانی
۲ = رودخانه امروزی
۳ = بیابان تار امروزی
۴ = ساحل باستانی
۵ = ساحل امروزی
۶ = شهر امروزی
۷ = مسیر خشک شده هاکرا

بین ۱۰٬۰۰۰ تا ۸٬۰۰۰ سال پیش، یک کانال قدیمی از رود غاگر هاکرا – که با رود ساراسواتی باستانی شناسایی می‌شود – پس از تلاقی با رود سوتلج به رود نارا، که یک کانال دلتایی از رود سند بود، می‌ریخت، اما سپس مسیر خود را تغییر داد. این اتفاق باعث شد غاگر-هاکرا به سیستمی از رودخانه‌های تغذیه شده توسط مونسون تبدیل شود که دیگر به دریا نمی‌رسیدند و اکنون در بیابان تار پایان می‌یابند.

حدود ۵٬۰۰۰ سال پیش، زمانی که بادهای موسمی تغذیه‌کننده رودخانه‌ها بیشتر کاهش یافت، تمدن دره سند در این منطقه رونق گرفت، و محوطه‌های شهری متعددی مانند کالیبنگان (راجستان)، بانوالی و راخی‌گاری (هاریانا)، دولاویرا و لوتال (گجرات) در طول این مسیر پدید آمدند.Mythical Saraswati River, Press Information Bureau, Government of India, 20 March 2013.

تا ۴٬۰۰۰ سال پیش، با کاهش بیش از پیش مونسون، هاکرای خشک شده به یک رودخانه فصلی تبدیل شد و تمدن شهری هاراپان رو به زوال رفت و به جوامع کشاورزی کوچک‌تر و محلی تبدیل شد.

 کنترل بیابان‌زایی 
بندانگشتی|سبز کردن بیابان با کاشت جوجوبا در فاتح‌پور
بندانگشتی|تثبیت تپه‌های ماسه‌ای متحرک از طریق کاشت کرت در نزدیکی شهر لاکشمان‌گر
بندانگشتی|کانال ایندیرا گاندی در بیابان تار در نزدیکی روستای ساتاسار در شهرستان بیکانر
بندانگشتی|به دلیل شرایط آب و هوایی سخت، بزرگراه‌های کمی در بیابان تار وجود دارد. تصویری از جاده‌ای در شهرستان ترپارکر در سند، پاکستان.
خاک بیابان تار در بیشتر ایام سال خشک است، بنابراین مستعد فرسایش بادی می‌باشد. بادهای با سرعت بالا خاک را از بیابان بلند کرده و بخشی از آن را در زمین‌های حاصلخیز مجاور رسوب می‌دهند و باعث جابجایی تپه‌های ماسه‌ای در داخل بیابان می‌شوند. برای مقابله با این مشکل، تپه‌های ماسه‌ای ابتدا با ایجاد موانع میکرو بادشکن و سپس با جنگل‌کاری تثبیت می‌شوند. کانال ایندیرا گاندی به طول ۶۴۹ کیلومتر، آب شیرین را به بیابان تار می‌آورد. این کانال برای جلوگیری از گسترش بیابان به مناطق حاصلخیز ساخته شده است.

دولت هند برای بیابان‌زدایی اقدام به کاشتن درختان و گیاهان پایدار در برابر کمبود آب در ابن بیابان نموده‌ است. آنها گیاهان و درختان همچون گونه‌های مختلف اکالیپتوس، صمغ عربی را از سرزمین‌های دوری مانند اسرائیل، استرالیا، ایالات متحده آمریکا، روسیه، شیلی، پرو و سودان به آن‌جا برده و آغاز به بیابان‌زدایی نموده‌اند.

 مناطق حفاظت شده 
چندین منطقه حفاظت‌شده در بیابان تار وجود دارد:
 در هند:
 پارک ملی بیابان در راجستان، مساحتی معادل ۳۱۶۲ کیلومتر مربع را پوشش می‌دهد و نماینده اکوسیستم بیابان تار است؛ این پارک شامل ۴۴ روستا است. حیات وحش متنوع آن شامل هوبره بزرگ هندی، کل سیاه، جبیر، روباه، روباه بنگال، گرگ و سیاه‌گوش است. صدف‌های دریایی و تنه‌های درختان فسیل شده عظیم در پارک فسیل چوب آکال تاریخ زمین‌شناسی این بیابان را ثبت کرده‌اند.
 پناهگاه تال چهاپر که ۷ کیلومتر مربع وسعت دارد و یک منطقه مهم برای پرندگان است. این پناهگاه در شهرستان چورو واقع شده و زیستگاه جمعیت‌های بزرگی از کل سیاه، روباه، سیاه‌گوش، کبک و باقرقره است.
 ذخیره‌گاه حفاظتی سوندا ماتا با مساحت ۱۱۷.۴۹ کیلومتر مربع که در شهرستان جالور راجستان واقع شده است.
 در پاکستان:
 پناهگاه حیات وحش بیابان نارا که ۶۳۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارد و در شهرستان میرپور خاص واقع شده است. این منطقه دارای بزرگترین جمعیت در معرض خطر تمساح پوزه‌کوتاه در پاکستان است.
 پناهگاه حیات وحش رن کاچ واقع در شهرستان بدین که یک منطقه مهم پرندگان و سایت رامسر است.
 ذخیره‌گاه زیست‌کره و پارک ملی لعل سوهانرا که توسط یونسکو به عنوان ذخیره‌گاه زیست‌کره اعلام شده و منطقه صحرای چولستان را پوشش می‌دهد.

 تنوع زیستی 

 جانوران 
برخی از گونه‌های حیات وحش که در سایر بخش‌های هند در حال ناپدید شدن هستند، در این بیابان به تعداد زیاد یافت می‌شوند، از جمله کل سیاه، جبیر و گورخر هندی در رن کاچ. این امر تا حدودی به دلیل سازگاری بالای آن‌ها با این محیط است: آن‌ها کوچکتر از حیوانات مشابه در محیط‌های دیگر هستند و عمدتاً شب‌گرد می‌باشند. همچنین جوامع محلی مانند بیشنوی‌ها تلاش‌های ویژه‌ای برای حفاظت از آن‌ها انجام داده‌اند.

سایر پستانداران بیابان تار شامل زیرگونه‌ای از روباه قرمز (روباه پای سفید) و سیاه‌گوش هستند و خزندگان متعددی نیز در آنجا زندگی می‌کنند.

این منطقه پناهگاهی برای ۱۴۱ گونه از پرندگان بیابانی مهاجر و بومی است، از جمله انواع سنقر، شاهین، سارگپه، دلیجه، کرکس، عقاب مارخور پنجه‌کوتاه، عقاب خاکی، عقاب تالابی بزرگ و شاهین لاگر.

طاووس هندی از گونه‌های بومی منطقه تار است. طاووس به عنوان پرنده ملی هند و پرنده استانی پنجاب (پاکستان) شناخته می‌شود.

هوبره بزرگ هندی، یکی از سنگین‌ترین پرندگان پروازی جهان، در بیابان تار راجستان زندگی می‌کند. این پرنده که در معرض خطر انقراض قرار دارد، در علفزارهای باز و مناطق نیمه‌خشک شکوفا می‌شود.

 پوشش گیاهی 
بندانگشتی|ایستاده|توضیح=ظرفی پر از قارچ|قارچ‌های محلی (خومبی) از شهرستان ترپارکر، سند
بندانگشتی|ایستاده|کهور ایرانی که با نام‌های کجری یا کاندی نیز شناخته می‌شود
پوشش گیاهی طبیعی این منطقه خشک به عنوان جنگل‌های خاردار شمال غربی (یعنی لکه‌های کوچک و پراکنده از فضای سبز) طبقه‌بندی می‌شود. تراکم و اندازه این لکه‌های سبز از غرب به شرق، همسو با افزایش بارندگی، افزایش می‌یابد. پوشش گیاهی اصلی بیابان تار از درختان، درختچه‌ها و گونه‌های علفی چندساله تشکیل شده است، از جمله:
درختان و درختچه‌ها: Aerva javanica، Balanites roxburghii، استبرق، Capparis decidua، Clerodendrum multiflorum، کامفورا موکول، Cordia sinensis، Crotalaria burhia، فرفیون کادیوسیفولیا، فرفیون نریفلیا، Grewia tenax، Leptadenia pyrotechnica، دیوخار، Maytenus emarginata، Mimosa hamata، Suaeda fruticosa، Vachellia jacquemontii، Ziziphus nummularia و Z. zizyphus.
علف‌ها و گیاهان تیره گندمیان: Ochthochloa compressa، Dactyloctenium scindicum، Cenchrus biflorus، Cenchrus setiger، Lasiurus scindicus، پنجه‌مرغی، ارزن پفکی، Panicum antidotale، Dichanthium annulatum، Sporobolus marginatus، Saccharum spontaneum، Cenchrus ciliaris، Desmostachya bipinnata، گونه‌های ارگروستیس، گونه‌های Ergamopagan، گونه‌های نی، خارخاسک، گونه‌های لوئی، قیاق، هندوانه ابوجهل.

گونه‌های گیاهی بوم‌زاد شامل Calligonum polygonoides، کهور ایرانی، آکاسیا نیلوتیکا، تاماریکس آفیلا و Cenchrus biflorus هستند.

 تاریخچه 
پارک ملی بیابان در شهرستان جیسلمیر مجموعه‌ای از فسیل‌های گیاهی و جانوری ۱۸۰ میلیون ساله را در خود جای داده است. پایه‌های تاریخی ایالت جیسلمیر در امپراتوری بزرگی قرار دارد که توسط دودمان بهاتی اداره می‌شد؛ قلمرویی که از غزنی امروزی در افغانستان تا سیالکوت، لاهور و راولپندی در پاکستان امروزی و تا مناطق باتیندا و هانومان‌گر در هند امروزی امتداد داشت.

به گفته ساتیش چاندرا، شاهیان هندو در افغانستان اتحادی با حاکمان بهاتیِ مولتان تشکیل دادند تا به حملات برده‌داری توسط حاکم ترک غزنی پایان دهند، اما این اتحاد توسط آلپ‌تکین در سال ۹۷۷ میلادی از هم پاشید. قلمروهای بهاتی به سمت جنوب تغییر مکان دادند: آن‌ها بر ملتان حکومت کردند، سپس در نهایت به چولستان و جیسلمیر رانده شدند، جایی که راوال دیواراجا درا راوال / دراور را ساخت. جیسلمیر به عنوان پایتخت جدید در سال ۱۱۵۶ توسط ماهاراوال جیسال سینگ بنیان نهاده شد و ایالت نام خود را از پایتخت گرفت. در ۱۱ دسامبر ۱۸۱۸، جیسلمیر از طریق آژانس راجپوتانا به یک تحت‌الحمایه بریتانیا تبدیل شد.

اقتصاد این پادشاهی که مدت‌ها به عوارض دریافتی از کاروان‌ها متکی بود، پس از تبدیل شدن بمبئی به یک بندر اصلی و جایگزینی تجارت دریایی با مسیرهای زمینی سنتی، رو به افول گذاشت. ماهاراوال رانجیت سینگ و بائری سال سینگ تلاش کردند تا این زوال اقتصادی را معکوس کنند، اما پادشاهی با این وجود فقیر شد. علاوه بر این سختی‌ها، یک خشکسالی شدید و قحطی ناشی از آن بین سال‌های ۱۸۹۵ تا ۱۹۰۰ در زمان حکومت ماهاراوال سالیواهان سینگ، باعث تلفات گسترده احشام شد که پادشاهیِ رو به کشاورزی به آن‌ها متکی شده بود.

در سال‌های ۱۹۶۵ و ۱۹۷۱، تبادل جمعیت در منطقه تار بین هند و پاکستان صورت گرفت؛ ۳۵۰۰ مسلمان از بخش هندی تار به بخش پاکستانی مهاجرت کردند، در حالی که هزاران خانواده هندو از بخش پاکستانی به بخش هندی تار نقل مکان کردند.

در سال ۲۰۲۳، سونیل باجپای و همکارانش بقایای تاروسوروس ایندیکوس را توصیف کردند؛ گونه جدیدی از دایناسور گیاهخوار سوروپود که در بیابان تار هند یافت شده است. این برون‌زدها متعلق به سازند جیسلمیر بوده و قدمت آن‌ها به عصر باتونین از دوره ژوراسیک میانی باز می‌گردد.

بندانگشتی|چپ|موقعیت بیابان تار (رنگ نارنجی) در عصر آهن هندِ ودایی
بندانگشتی|مسیر امروزی رودخانه غاگر-هاکرا با کانال‌های قدیمی طبق پیشنهاد (کلیفت و همکاران ۲۰۱۲).
۱ = رودخانه باستانی
۲ = رودخانه امروزی
۳ = بیابان تار امروزی
۴ = ساحل باستانی
۵ = ساحل امروزی
۶ = شهر امروزی
۷ = کانال‌های قدیمی

بندانگشتی|چپ|عمار ساگر، در نزدیکی جیسلمیر

 جمعیت 

مردم تار بومیان این منطقه هستند. بیابان تار پرجمعیت‌ترین بیابان جهان است که تراکم جمعیتی معادل ۸۳ نفر در هر کیلومتر مربع دارد.Singh, P. (ed.) (2007). "Report of the Task Force on Grasslands and Deserts". Government of India Planning Commission, New Delhi. در هند، ساکنان شامل هندوها، جین‌ها، سیک‌ها و مسلمانان هستند. در پاکستان، ساکنان شامل هر دو گروه مسلمان و هندو می‌باشند.

حدود ۴۰٪ از کل جمعیت راجستان در بیابان تار زندگی می‌کنند.Gupta, M. L. (2008). Rajasthan Gyan Kosh. 3rd Edition. Jojo Granthagar, Jodhpur.  شغل اصلی ساکنان کشاورزی و دامداری است.

جوداپور، بزرگترین شهر منطقه، در منطقه جنگلی خارداری در حاشیه بیابان قرار دارد. بیکانر و جیسلمیر بزرگترین شهرهایی هستند که کاملاً در داخل بیابان واقع شده‌اند.

بندانگشتی|شترسواری در بیابان تار

 آب و مسکن در بیابان 
در مناطق بیابانی واقعی، تنها منابع آب برای حیوانات یا انسان‌ها برکه‌های کوچک و پراکنده هستند - برخی طبیعی (توباس) و برخی ساخته دست انسان (جوهاد). تداوم کم‌آبی تأثیر شدیدی بر زندگی در تمام مناطق تار دارد و بسیاری از ساکنان را به سمت سبک زندگی کوچ‌نشینی سوق می‌دهد. بیشتر سکونتگاه‌های انسانی دائمی در نزدیکی دو نهر فصلی تپه‌های کارون-جهار واقع شده‌اند. آب زیرزمینی قابل شرب نیز در بیابان تار کمیاب است. بخش زیادی از آن به دلیل مواد معدنی محلول، مزه تلخی دارد. آب آشامیدنی بیشتر در اعماق زمین در دسترس است. وقتی چاه‌هایی حفر می‌شوند که آب شیرین دارند، مردم تمایل دارند در نزدیکی آن‌ها ساکن شوند، اما حفر چنین چاه‌هایی دشوار و خطرناک است و گاهی جان چاه‌کن‌ها را می‌گیرد.

شرایط مسکن پرجمعیت در برخی مناطق رایج است.

 اقتصاد 
 کشاورزی 
تار یکی از پرجمعیت‌ترین مناطق بیابانی جهان است که مشاغل اصلی ساکنان آن کشاورزی و دامداری است.

تولیدات کشاورزی عمدتاً از محصولات خریف است که در فصل تابستان کاشته شده و در ژوئن و ژوئیه بذرپاشی می‌شوند. این محصولات در سپتامبر و اکتبر برداشت می‌شوند و شامل ارزن مرواریدی (باجرا)، حبوبات مانند گوار، جواری (ذرت خوشه‌ای)، ذرت، کنجد و بادام‌زمینی هستند.

منطقه تار در راجستان یکی از مناطق اصلی تولید و مصرف تریاک است.

 دامداری 

 دارکشت‌ورزی 
بندانگشتی|شاخه زنی درخت کجری برای علوفه و سوخت در روستای هارسوا

گزارش شده است که چوب درخت غاف بنکالی دارای ارزش حرارتی بالایی است و هیزم باکیفیتی را فراهم می‌کند. شاخه‌های بریده شده برای حصارکشی مناسب هستند. ریشه‌های آن نیز به تثبیت نیتروژن کمک می‌کنند که باعث افزایش بازده محصولات کشاورزی می‌شود.
بندانگشتی|درخت روهیدا در روستای هارسوا

 بوم‌گردی 

سافاری در بیابان با شتر در اطراف جایسالمر محبوبیت فزاینده‌ای پیدا کرده است. گردشگران داخلی و بین‌المللی برای ماجراجویی با شتر، از یک تا چندین روز در بیابان تردد می‌کنند. این صنعت بوم‌گردی از سفرهای ارزان‌قیمت کوله‌گردی تا اقامتگاه‌های مجلل به سبک هزار و یک شب، همراه با ضیافت‌ها و اجراهای فرهنگی را شامل می‌شود. گردشگران در طول سفر می‌توانند از زیست‌بوم شکننده و زیبای بیابان تار دیدن کنند. این شکل از گردشگری درآمد بسیاری برای اپراتورها و صاحبان شتر در جایسالمر و همچنین اشتغال برای بسیاری از راهنمایان شتر در روستاهای بیابانی اطراف فراهم می‌کند. مردم از نقاط مختلف جهان برای دیدن نمایشگاه پوشکار و واحه‌ها به این منطقه می‌آیند.

 صنعت 
دولت هند اکتشافات بخشی برای نفت را در سال‌های ۱۹۵۵ و ۱۹۵۶ در منطقه جایسالمر آغاز کرد. شرکت نفت هند لیمیتد در سال ۱۹۸۸ در حوضه جایسالمر گاز طبیعی کشف کرد.OilIndia.NIC.in 

پارک خورشیدی بهادلا با مساحت ۵۷۰۰ هکتار و ظرفیت تولید بیش از ۲ گیگاوات، در بیابان تار واقع شده است.

 جستارهای وابسته 

 جغرافیای هند

 خشک‌زایی
 مؤسسه تحقیقات جنگل‌های خشک
 جنگل‌زدایی

 فهرست بیابان‌ها بر پایه مساحت
 صحرای چولستان، در پنجاب پاکستان
 بیابان نارا، در سند در پنجاب
 تری (زمین‌شناسی)، بیابان ماسه قرمز در جنوب هند
 ران بزرگ کاچ، بیابان نمک هند
 بیابان یخچالی هند

 تاریخچه تار
 ماروار
 پوکران
 مردم تاری
 طوفان فت – که مستقیماً از روی بیابان عبور کرد

 یادداشت‌ها 

 منابع 

 وب 

 منبع‌شناسی 










 مطالعه بیشتر 

 Bhandari M. M. Flora of The Indian Desert, MPS Repros, 39, BGKT Extension, New Pali Road, Jodhpur, India.
 Zaigham, N. A. (2003). "Strategic sustainable development of groundwater in Thar Desert of Pakistan". Water Resources in the South: Present Scenario and Future Prospects, Commission on Science and Technology for Sustainable Development in the South, Islamabad.
 Govt. of India. Ministry of Food & Agriculture booklet (1965)—"Soil conservation in the Rajasthan Desert"—Work of the Desert Afforestation Research station, Jodhpur.
 Gupta, R. K. & Prakash Ishwar (1975). Environmental analysis of the Thar Desert. English Book Depot., Dehra Dun.
 Kaul, R. N. (1967). "Trees or grass lands in the Rajasthan: Old problems and New approaches". Indian Forester, 93: 434–435.
 Burdak, L. R. (1982). "Recent Advances in Desert Afforestation". Dissertation submitted to Shri R. N. Kaul, Director, Forestry Research, F.R.I., Dehra Dun.
 Yashpal, Sahai Baldev, Sood, R.K., and Agarwal, D.P. (1980). "Remote sensing of the 'lost' Saraswati river". Proceedings of the Indian Academy of Sciences (Earth and Planet Science), V. 89, No. 3, pp. 317–331.
 Bakliwal, P. C. and Sharma, S. B. (1980). "On the migration of the river Yamuna". Journal of the Geological Society of India, Vol. 21, Sept. 1980, pp. 461–463.
 Bakliwal, P. C. and Grover, A. K. (1988). "Signature and migration of Sarasvati river in Thar desert, Western India". Record of the Geological Survey of India V 116, Pts. 3–8, pp. 77–86.
 Rajawat, A. S., Sastry, C. V. S. and Narain, A. (1999-a). "Application of pyramidal processing on high resolution IRS-1C data for tracing the migration of the Saraswati river in parts of the Thar desert". in "Vedic Sarasvati, Evolutionary History of a Lost River of Northwestern India", Memoir Geological Society of India, Bangalore, No. 42, pp. 259–272.
 Ramasamy, S. M. (1999). "Neotectonic controls on the migration of Sarasvati river of the Great Indian desert". in "Vedic Sarasvati, Evolutionary History of a Lost River of Northwestern India", Memoir Geological Society of India, Bangalore, No. 42, pp. 153–162.
 Rajesh Kumar, M., Rajawat, A. S. and Singh, T. N. (2005). "Applications of remote sensing for educidate the Palaeochannels in an extended Thar desert, Western Rajasthan", 8th annual International conference, Map India 2005, New Delhi.

 پیوند به بیرون 



 Dharssi.org.uk, تصاویر بیابان تار
 Avgustin.net, تصاویر بیابان تار در سمت پاکستان

 جستارهای وابسته 
 تار

 منابع 




رده:استان سند
رده:بوم‌ناحیه‌های پاکستان
رده:بوم‌ناحیه‌های هند
رده:بوم‌ناحیه‌های هندومالایی
رده:بیابان‌ها و درختچه‌زارهای خشک
رده:بیابان‌ها
رده:بیابان‌های پاکستان
رده:بیابان‌های هندوستان
رده:جغرافیای استان سند
رده:جغرافیای پنجاب، پاکستان
رده:جغرافیای راجستان
رده:ریگ‌ها (جغرافیا)
رده:قلمرو هندومالایی
رده:محیط زیست استان سند
رده:ناحیه ترپارکر