غرب‌زدگی (کتاب)

کتاب غرب‌زدگی اثری غیرداستانی بقلم جلال آل احمد، روشنفکر، مترجم و داستان‌نویس ایرانی است، که اولین بار بخش‌هایی از آن در سال ۱۳۴۱ شمسی منتشر گردیدند. غرب‌زدگی راوی دیدگاه به‌خصوص آل احمد پیرامون غرب‌زدگی و جنگ مداوم چند هزار ساله «غرب شرور» علیه «دیگران نیک» است، که تنها یکسال پس از انتشار چند بخش از آن، توسط ساواک در زمره کتب ممنوعه قرار گرفت.این کتاب از منتقدان غالباً نقدهای منفی‌ای دریافت کرد.

انتشار
نگارش غرب‌زدگی در ۱۳۴۰ به پایان رسید، و اولین بار در مهرماه ۱۳۴۱ بخش‌هایی از آن در مجلات کتاب ماه و کیهان ماه به چاپ رسیدند.در پی آن، هر دو مجله توقیف شدند، و چاپ دوم کتاب که یکسال بعد با اضافات قرار بود منتشر شود نیز تا انقلاب ۱۳۵۷ توسط ساواک «کتاب ممنوعه» شد.آر. کَمپبِل در سال ۱۹۸۳ ترجمه انگلیسی کتاب را با عنوان Occidentosis: A Plague from the West (غرب‌زدگی: طاعونی از غرب) به‌همراه مقدمه‌ای از حمید آلگار در دو نسخه چاپی و الکترونیکی از انتشارات میزان در برکلی، کالیفرنیا منتشر کرد.

 خلاصه محتوا 
کتاب با طعنه‌های تند به غرب‌زدگی شروع می‌شود و آدم غرب‌زده را مورد تمسخر قرار می‌دهد اینکه او «قرتی است، زن‌صفت است به خودش خیلی می‌رسد و به سر و پُزش خیلی وَر می‌رود و حتی گاهی زیر ابرو بر می‌دارد».سپس به غرب می‌تازد که دیو پلیدی به نام «ماشین» را روانه دنیا کرده است که شرق را ویران می‌کند. وارد اقتصاد و هنر و ادبیات می‌شود و می‌گوید غرب یعنی «همه ممالکی که قادرند به کمک ماشین، موّاد خام را به صورت پیچیده‌تری درآورند و همچون کالایی به بازار عرضه کنند و این موّاد خام، فقط سنگ آهن نیست، یا نفت، یا روده، یا پنبه و کتیرا. اساطیر هم هست، اصول عقاید هم هست، موسیقی هم هست، عوالم عُلوی هم هست».و در جای دیگر می‌گوید «غرب، یعنی ممالک سیر؛ و شرق، یعنی ممالک گرسنه».او در کتاب یک روایت تاریخی را جلو می‌برد که غرب حیله‌گر همیشه می‌خواسته شرق را نابود کند. او تمدن اسلامی را شرق می‌داند که در برابر توطئه غرب مسیحی قرار دارد. رنسانس را نتیجه برخورد غرب با تمدن اسلام در جنگ‌های صلیبی می‌داند که باعث گرفتن علم از مسلمانان شد. غرب که زمانی از اندلس تا دروازه وین خود را در محاصره اسلام دیده دست بکار شده و خنجر را از پشت به جهان اسلام زده است.یکی از این خنجرها را ایران صفوی می‌داند که به همکاری غرب از پشت سر به حکومت عثمانی ضربه زد. او ظهور صفویه و اختلاف با عثمانی را زیر سر غرب دانستهو تنها سد مقابل غرب‌زدگی را اسلام می‌داند.

 نمونه ای از متن 

 بازخورد منتقدان 
عباس امانت در تاریخ مدرن ایران نظریه غرب‌زدگی آل احمد را شتاب‌زده، جهان‌سوم‌گرا، بی‌دقت، و احتمالاً بدون آنکه نویسنده خواسته باشد، بومی‌گرا، مبهم و حق‌به‌جانب توصیف می‌کند.امانت ضعیف‌ترین جنبه غرب‌زدگی را «خوانشِ اغلب نادرست و به‌غایت جهت‌دار» از تاریخ ایران می‌داند.وی از این نظر که این کتاب که نگاه تحقیرآمیزی به میراث سیاسی ایران دارد، خوانندگان ساده‌دل و مشتاق دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ هجری شمسی را تحت تأثیر قرار داده، آن را از جمله «زیان‌بارترین» متون فارسی قرن بیستم می‌خواند.وی لحن آل احمد را خودستا و مجادله‌ای،نثر او را گزیده‌گو،و تاریخ‌نگاریش را همراه با بدگمانی وصف می‌کند.

محمد رهبر از بی‌بی‌سی فارسی معتقد است جلال در این کتاب بیشتر به داستان‌نویسی و شخصیت‌پردازی پرداخته تا روایت علمی تاریخ.وی غرب‌زدگی را نوشته‌ای شتاب‌زده با «تفسیری عصبانی از برهم ریختگی روزگار و عقب‌ماندگی شرق مسلمان و ایران» می‌داند.داریوش آشوری در نقد خود شجاعت آل احمد در انتقاد از واقعیات را ارزشمند می‌داند، ولی در عین حال علل اقتصادی و تاریخی نویسنده برای ادعاهایش را بیراه می‌خواند.در نظر آشوری، جلال آل احمد در فرار از جهان غرب، بسوی تحجر و ارتجاع گریخته است.

محمد ذاکری از روزنامه اعتماد لحن آل احمد در این کتاب را تند و گزنده می‌خواند.وی نظر نویسنده در مورد عقب‌ماندگی جهان شرق از پیشرفت را دیدگاهی چپی می‌داند.ذاکری غرب‌زدگی را تا حدی سطحی‌نگر، و در عین حال نشان‌دهنده شجاعت آل احمد در شنا علیه جریان روشنفکری زمانه خود و انتقاد از حاکمیت پهلوی می‌خواند.به باور ذاکری غرب‌زدگی نه یک تحقیق جامع علمی، که صرفاً بیان مسئله غرب‌زدگی «با صراحت و شجاعت و دلسوزی کامل» است.

جان کمپبل از فارن افرز در نقد خود بر ترجمه انگلیسی کتاب، استدلال‌های آل احمد برای مدعاهایش را «تند و گاه کودکانه» می‌خواند.صادق زیباکلام غرب‌ستیزی منعکس‌یافته آل احمد در این کتاب را برخاسته از حزب توده می‌داند.در نظر احمد شاملو محتوای کتاب پر از مزخرفات است.

محسن قانع‌بصیری نتیجه نظریات مطرح‌شده آل احمد در غرب‌زدگی را «تبدیل شدن لمپن از ضدقهرمان به قهرمان» می‌خواند.به باور او از آنجا که آل احمد جهان غرب را به‌صورت یک کلیت می‌بیند، نمی‌تواند آن را به درستی بشناسد، و مسائل مرتبط با آن و ابعاد گوناگونش را بررسی کند.این کلیت دیدن غرب، باعث آن شده که موضوع مورد بحث کتاب، تبدیل به امری متافیزیکی شود، که اصلاً قابلیت تحلیل و بررسی نداشته باشد.در نظر او کتاب «غرب‌زدگی تکنولوژی و توسعه را از ادبیات روشنفکری ایران خارج و زبان را از یک عنصر ارتباطی به یک نیروی پوشاننده تبدیل کرد».قانع‌بصیری علت آنکه اندیشمندان ایرانی متأثر از این کتاب، نمی‌توانند اتفاقات دهه ۱۳۴۰ تا دهه ۱۳۹۰ شمسی را به درستی نقد کنند را این کتاب می‌داند.

 جستارهای مرتبط 
 اندیشه غرب‌زدگی
 غرب‌گرایی
 کتاب آسیا در برابر غرب

 یادکردها 

مراجع
فارسی








انگلیسی






پیوند به بیرون

رده:اصطلاحات جامعه‌شناسی
رده:غرب‌ستیزی
رده:کتاب‌های انتشارات فردوس
رده:کتاب‌های جامعه‌شناسی
رده:کتاب‌های غیرداستانی جلال آل احمد
رده:کتاب‌های فارسی سده ۱۴ (قمری)
رده:کتاب‌های غیرداستانی
رده:کتاب‌های غیرداستانی ایرانی
رده:کتاب‌های جلال آل احمد
رده:کتاب‌های غیرداستانی دهه ۱۹۶۰ (میلادی)
رده:کتاب‌های غیرداستانی ۱۹۶۱ (میلادی)
رده:کتاب‌های دهه ۱۳۴۰
رده:کتاب‌های ۱۳۴۱
رده:کتاب‌های دهه ۱۹۶۰ (میلادی)
رده:کتاب‌های ۱۹۶۲ (میلادی)
رده:کتاب‌های غیرداستانی ۱۹۶۲ (میلادی)
رده:ادبیات ایران
رده:کتاب‌های زبان فارسی
رده:کتاب‌های سیاسی