برهنه‌ساقیان

برهنه‌ساقیان (Psilotaceae) نام یکی از تیره‌های گیاهی سرخس‌مانند است که دو سرده دارد.
این تیره از نهانزادان آوندی است که دارای ساقه‌های بندبند و هاگدان‌های سه‌تایی در هر گره و فاقد برگ مشخص‌اند.مجموعهٔ واژه‌های مصوّب فرهنگستان زبان فارسی تا پایان سال ۱۳۸۹.

برهنه‌ساقیان خانواده‌ای از چمازها (ردهٔ Polypodiopsida) است که شامل دو سرده، پسیلوتوم و Tmesipteris با حدود ۱۲ گونه است. این تنها خانواده در راستهٔ برهنه‌ساق‌سانان (Psilotales) است.

 توصیف 
زمانی تصور می‌شد که این گیاهان نوادگان گیاهان آوندی اولیه (Psilophyta در دورهٔ دوونین) هستند، اما بررسی‌های تبارزایی مولکولی نشان داده است که برهنه‌ساقیان در واقع سرخس (چماز) و یک گروه خواهر برای مارزبانیان هستند. این خانواده شامل دو سرده است: پسیلوتوم و Tmesipteris. سرده نخست، Psilotum، شامل گیاهان درختچه‌ای کوچک در مناطق گرمسیری خشک است که معمولاً با نام «سرخس‌های جارویی» شناخته می‌شوند. سرده دیگر، Tmesipteris، یک گیاه هوازی است که در استرالیا، نیوزیلند و کالدونیای جدید یافت می‌شود.

همه اعضای برهنه‌ساقیان گیاهان آوندی فاقد ریشه واقعی هستند. در عوض، گیاه توسط یک سیستم زیرزمینی از زمین‌ساقه‌ها مهار می‌شود. گامتوفیت‌های کوچک و ساقه-مانند برهنه‌ساقیان در این سیستم ریزومی قرار دارند و به جذب مواد مغذی گیاه از خاک کمک می‌کنند. این امر در درجه اول از طریق تغذیه گندروی (تغذیه از مواد آلی خاک) و تعاملات همزیستی قارچ‌ریشه‌ای صورت می‌گیرد.

برهنه‌ساقیان فاقد برگ هستند. برخی از گونه‌ها دارای ساختارهای برگ‌مانندی به نام اینیشن (Enation) هستند که هیچ بافت آوندی ندارند، به جز یک دسته کوچک در پایه. این‌ها تقریباً شبیه میخ، کوتاه و ضخیم هستند و عموماً برگ واقعی در نظر گرفته نمی‌شوند، اگرچه احتمالاً از آن‌ها تکامل یافته‌اند. اعضای Tmesipteris ممکن است دارای برگ به نظر برسند، اما این‌ها در واقع برگ‌جوانه (Phylloclade) یا ساقه‌های پهن‌شده هستند.

هاگدان‌های برهنه‌ساقیان در قالب گلوله‌های زرد کوچک و متمایزی به نام «سینانژیوم» (Synangium) به هم جوش خورده‌اند (که در تصویر فوق از P. nudum دیده می‌شود). این سینانژیوم‌ها در خارج از ساقه‌های گیاه قرار دارند. آن‌ها در گونه‌های Tmesipteris شامل دو هاگدان و در گونه‌های Psilotum شامل سه هاگدان هستند. یک لایه مغذی (Tapetum) ضخیم، هاگ‌های در حال رشد را تغذیه می‌کند، که در سرخس‌های «یوسپورانژییت» (eusporangiate) مانند برهنه‌ساقیان رایج است.

 طبقه‌بندی 
در طبقه‌بندی تبارزایی مولکولی «اسمیت و همکاران» در سال ۲۰۰۶، راسته Psilotales که شامل تنها خانواده برهنه‌ساقیان (متشکل از دو سرده Psilotum و Tmesipteris) است، همراه با راسته مارزبانیان در رده Psilotopsida قرار گرفت. توالی خطی «کریستنهوس و همکاران» (۲۰۱۱) که برای سازگاری با طبقه‌بندی «چیس و ریویل» (۲۰۰۹) طراحی شده بود (که همه گیاهان خشکی‌زی را در Equisetopsida قرار می‌داد)، آن را عضوی از زیررده Ophioglossidae دانست که معادل همان Psilotopsida اسمیت است. جایگاه Psilotales در زیررده Ophioglossidae متعاقباً در طبقه‌بندی‌های «کریستنهوس و چیس» (۲۰۱۴) و PPG I (۲۰۱۶) دنبال شد.

در گذشته، Tmesipteris در خانواده اختصاصی خود یعنی Tmesipteridaceae قرار می‌گرفت، اما این موضوع در سیستم اسمیت و همکاران و طبقه‌بندی‌های بعدی تداوم نیافت.

 منابع 

 فرهنگستان زبان فارسی.
 ویکی‌پدیای انگلیسی.


رده:تیره‌های سرخس‌تباران
رده:تیره‌های گیاهی