هفته

هفته یک واحد زمانی است که معادل هفت روز است.

هفته از گام‌های چهارگانه ماه قمری گرفته شده و امروزه در همهٔ جوامع از آن به‌عنوان یک واحد زمان استفاده می‌شود.

برخی مردم مدیترانه هر پاره زمان شبانه‌روز را تحت فرمانروایی یکی از اجرام هفتگانهٔ آسمان (خورشید و ماه و پنج سیارهٔ روشن) که خدایان آن‌ها بودند می‌دانستند. مصریان دورترین سیاره را زحل و آغاز این گردش را با آن می‌دانستند. مصریان معتقد بودند هر روز با گردش یک جرم آغاز می‌شود و به آن هم نامیده می‌شود. بنابرین عملاً روزهای متوالی هفتگانه را به نام اجرام شناسایی کردند. سربازان رومی مقیم در مصر به هفتهٔ هفت‌روزه خو گرفتند و آن را به سرزمین اصلی خود معرفی برای جایگزینی با هفتهٔ هشت‌روزهٔ خود معرفی کردند. اکتاویان (سزار آگوستوین) و حاکمان رومی پس از او، این رسم را مجاز دانستند ولی تا زمان امپراتور کنستانتین در سال ۳۲۱ بعد از میلاد به‌طور رسمی مورد استفاده قرار نگرفت. نام‌های انگلیسی (انگلوساکسون) ایام هفته، از نام‌های انگلوساکسون همان هفت اجرام آسمانی که مورد احترام مردم باستان بود گرفته شده‌است.

اما آنچه بیشتر مشهور است این است که بابلیان اسامی روزهای هفته را از روی اجرام هفتگانهٔ منظومهٔ شمسی نام‌گذاری می‌کردند که رومیان بعدها از روش آنان پیروی کردند بنام اجرام که خدایان آن‌ها بودند نامگذاری کرده و تقویم ژولیوسی و گریگوری را به وجود آوردند. طبق این قرارداد اولین روز یکشنبه (روز خورشید) - دوشنبه (روز ماه) - سه شنبه (روز مریخ=الهه جنگ) - چهارشنبه (روز عطارد) - پنجشنبه (روز مشتری=الهه رعد و برق) و آدینه (روز زهره=الهه عشق) و شنبه (روز زحل=الهه زمان یا کشت و زرع) نام‌گذاری شده‌است.

این شیوه تقسیم‌بندی (هفته) بعدها در تقویم‌های جهان عمومیت یافته، چنانچه در تقویم‌های شرقی هند، تبت، برمه و… نیز رایج شده، از جمله در ژاپن سابقه یک هزار ساله دارد.

در گاهشماری ایرانی هفته با شنبه شروع شده و با آدینه که روز تعطیل هفته‌است، پایان می‌پذیرد.
امروز  از روزهای هفته است.

 نام روزهای هفته 
نام‌های روزهای هفته در خاورمیانه و برخی زبان‌های پیرامونی:

 فارسی تاجیکی هورامی  عربی  ترکی  ترکی آذربایجانی  پشتو  کردی کرمانجی  کردی سورانی  عبری  ارمنی  اردوبلوچیگیلکیطبری شنبه Шанбеشه‌ممه‌ی السَّبت  Cumartesi  Şənbə  شنبی  Şemî  شه‌ممه  יום השבת  Շաբաթ  هفته گنجی  شمبهشَمبه یک‌شنبه Якшанбеیه‌کشه‌ممه‌ی الأحَد  Pazar  Bazar  یکشنبه  Yekşem  یه‌کشه‌ممه  יום ראשון  Կիրակի  اتوار جتییک‌شمبهیِشَمبهدوشنبه Душанбеدوه‌شه‌ممه‌ی الإثنَین  Pazartesi  Bazar ertəsi  دوشنبه  Duşem  دووشه‌ممه  יום שני  Երկուշաբթի  پیر مولمُدۊشمبهدِشَمبه سه‌شنبه Сешанбеیه‌ره‌شه‌ممه‌ی الثُلاثاء  Salı  Çərşənbə axşamı  سی شنبه  Sêşem  سێشه‌ممه  יום שלישי  Երեքշաբթի  منگل سوبسه‌شمبهسِشَمبه چهارشنبه Чоршанбеچوارشه‌ممه‌ی الأربِعاء  Çarşamba  Çərşənbə  چهارشنبه  Çarşem  چوارشه‌ممه  יום רביעי  Չորեքշաբթի  بده ساکمچهارشمبهچآرشَمبه پنج‌شنبه Панҷшанбеپه‌ن شه‌ممه‌ی الخَمیس  Perşembe Cümə axşamı  پنجشنبه  Pêncşem  پێنجشه‌ممه  יום חמישי  Հինգշաբթի  جمعرات شِکرپنج‌شمبهپَنشَمبهجمعه/آدینه Ҷумъаجومعه‌ی/ هه‌ینی الجُمعة  Cuma  Cümə  جمعه  În  هه‌ینی  יום שישי  Ուրբաթ  جمعه آدینگجۊمعهجِمه/جومه/اودینه/اوئینه

 هفته در ایران باستان 
معروف است در ایران باستان هفته وجود نداشته‌است و گاهشماری نزد ایرانیان بر پایهٔ روزهای ماه بوده‌است. به این ترتیب که هر روز به ایزدی منسوب بوده و نامی داشته‌است. نمونه را روزِ نخستِ هر ماه، به نامِ هورمزد (هرمز)، روزِ دوم به نامِ وهومن (هومن یا بهمن)، یا روز شانزدهم به نامِ ایزدبانو آناهیتا نامیده شده بود و هر روز که نامش با نام ماه یکسان بود به نیایش و جشن مختص می‌شد. مفهومِ هفته از تمدن‌های همسایه، به ویژه، میان رودان در فرهنگ ایرانی شده و پس از اسلام صورت امروزی گرفته‌است. تا جایی که در دربار دوره ساسانی از هفته استفاده نمی‌شده‌است.

در شاهنامه از واژه‌های هفته و چهارشنبه بیش از ۱۲۰ بار یاد شده‌است که با استفاده وی احتمال وجود هفته در ایران باستان را تقویت می‌کند. اما نمی‌تواند مستند وجود هفته در ایران باستان باشد.

متون مانوی کاربرد گسترده هفته را تأیید می‌کند. در این کتاب‌ها از روزهای یکشنبه و دوشنبه با نام مهرروز (خورروز) و ماه‌روز یاد شد کرده‌است و این دو، روزهای روزه‌داری مانوی دانسته شده‌اند و دوشنبه، روز مقدس و تعطیل مانویان بوده‌است.

و آخر اینکه در متون یافت شده چینی از نام روزهای هفته نام برده شده‌است. در یک متن نجومی کهن بودایی که در سال ۷۵۹ میلادی از سانسکریت به چینی بازگردانده شده‌است؛ و یانگ چینگ فنگ در سال ۷۶۴ میلادی حاشیه‌ای بر آن بازنوشته است؛ از نام روزهای هفته در زبان چینی و معادل آن‌ها با روزهای هفته در فارسی میانه در دو نوع آن یاد کرده‌است: یوشمبت (روز تعطیل)، دوشمبت، سه‌شمبت، چرشمبت، پنج‌شمبت، شش‌شمبت، شمبت.

 هفته در آیین میترایی 
هفته نسبت داده شده در گاهشمار میترایی در تطبیق با اجرام سماوی:
 شنبه= کیوان‌شید (زحل=Saturn)
 یکشنبه= مهرشید (خورشید=Sun)
 دوشنبه= مه‌شید (ماه=Moon)
 سه‌شنبه= بهرام‌شید (مریخ=Mars)
 چهارشنبه= تیرشید (عطارد=Mercury)
 پنجشنبه= اورمزدشید یا هرمزشید (مشتری=Jupiter)
 آدینه= ناهیدشید (زهره=Venus)
معادل سغدی این نام‌ها بدینگونه با مبدأ یکشنبه بازآمده‌است: مهرروز، ماه‌روز، بهرام‌روز، تیرروز، اورمزدروز، ناهیدروز و جیان‌روز (کیوان‌روز).

این نام‌ها از نام هفت اختر سیار آسمان، یعنی خورشید و ماه و پنج ستاره روان (سیاره) شناخته‌شده آن زمان برگرفته شده‌است. ریشه نام روزهای هفته را به آیین کهن ایرانی مهرپرستی یا همان میترایی نسبت داده‌اند.

علامه دهخدا افزودن شید به نام ستارگان را از مجعولات برساخته آذرکیوان، برمی‌شمارد و می‌گوید که واژه «شید» به معنای پرتو آفتاب است و نمی‌توان آن را به ستارگان نسبت داد. دهخدا واژگانی چون مهشید را از زمره این مجعولات آذرکیوان در کتاب دساتیرِ وی برمی‌شمارد و کاربرد آن‌ها را بیش از سه قرن نمی‌داند. زیرا در ایران باستان هفته وجود نداشته‌است و گاهشماری نزد ایرانیان بر پایهٔ روزهای ماه بوده‌است. به این ترتیب که هر روز به ایزدی منسوب بوده و نامی داشته‌است. نمونه را روزِ نخستِ هر ماه، به نامِ هورمزد (هرمز)، روزِ دوم به نامِ وهومن (هومن یا بهمن)، یا روز شانزدهم به نامِ ایزدبانو آناهیتا نامیده شده بود و هر روز که نامش با نام ماه یکسان بود به نیایش و جشن مختص می‌شد. مفهومِ هفته از تمدن‌های همسایه، به ویژه، میان رودان در فرهنگ ایرانی شده و پس از اسلام صورت امروزی گرفته‌است.

 نام‌های امروزین فارسی 
واژهٔ شنبه (به معنی استراحت و آسودن) از اصل سامی است و با سابات (Sabath) هم‌ریشه‌است؛ و سپس به صورت عبری شَبّات  (Shabbat) و آنگاه در عربی السَّبت به فارسی وارد گردیده‌است و روزهای دیگر هم متأثر از عربی با ترکیب عدد و شنبه و آدینه روز با عبارت جمعه (عربی: جمع آمدن) برساخته آمده‌است. روز شنبه در میان اقوام سامی و عرب هفتمین روز هفته بوده و روزهای پس از آن روز اول، تا پنجم و سپس جمعه بوده‌است.شَنبه یک واژه عِبری است به معنی استراحت ، آسودن  تبیانلغتنامه دهخدا، مدخل شنبه

اصل سامی سابات در زبان فارسی امروزه به صورت ساباط (سابات) به آسایشگاه‌های گذرگاه‌ها گفته می‌شوند. همچنین سبات در عربی بمعنی خواب و مأمن استراحت می‌باشد.

 نام روزهای هفته در آیین بیانی 
جلال = شنبه
جمال = یکشنبه
کمال  = دوشنبه
فضال = سه شنبه
عدال = چهارشنبه
استجلال = پنج شنبه
استقلال یا سلطان = جمعه
در کتاب   الأسماء کلشیئ - چهارشأن (باب دوم از واحد پنجم =اسم ۷۶ ام) و کتاب پنج شأن در بخش گاهشماری نقطه بیان به موضوع نام روزهای هفته اشاره شده‌است .* پنج شأن

 روزهای هفته در زبان‌های دیگر 
 زبان انگلیسی 
روزهای هفته به زبان انگلیسی:

 نام روز در ایران  انگلیسی  انگلیسی باستان  ترکیب  نام روز به انگلیسی  بیان شنبه  Saturn  Saeternesdaeg  Satur + day http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Saturday&oldid=469831409 Saturday  -
  یک‌شنبه  Sun  Sunnandæg  Sun + day http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sunday&oldid=471243328 Sunday  - دوشنبه  Moon  Mōnandæg  Mon + day http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Monday&oldid=470187704 Monday  - سه‌شنبه  Tues =http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Týr&oldid=466893706 Teiwaz => Mars  Tiwesdæg  Tues + day http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuesday&oldid=469944550 Tuesday  تیر= Teiwaz چهارشنبه  Wednes =http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wōdanaz&oldid=461325985 Wōdanaz => Mercury  Wōdnesdæg  Wednes + day http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wednesday&oldid=472030532 Wednesday  - پنج‌شنبه  Thurs =http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Thor&oldid=467978253 Thunor => Jupiter  Þūnresdæg  Thurs + day http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Thursday&oldid=469943024 Thursday  ثور= Thunor جمعه/آدینه  Fri =http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Frijjō&oldid=471605603 Frige => Venus  Frīġedæġ  Fri + day http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Friday&oldid=472035217 Friday  ونوس = Frige

 زبان فرانسوی 
روزهای هفته به زبان فرانسوی:

 نام روز در ایران  لاتین  ترکیب  نام روز به فرانسوی  بیان شنبه  Sambati dies / Dies Saturni  - http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Samedi&oldid=74487757 Samedi  پیوند مستقیم ندارد
  یک‌شنبه  Dies Dominicus / Dies Solis  - http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Dimanche&oldid=74488297 Dimanche  پیوند مستقیم ندارد: «روز پروردگار» دوشنبه  lunae dies  Lun + di http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Lundi&oldid=74006793 Lundi  روز ماه سه‌شنبه  Martis dies Mar + di http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Mardi&oldid=74006654 Mardi  روز بهرام چهارشنبه  Mercurii dies  Mercre + di http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Mercredi&oldid=74059252 Mercredi  روز تیر پنج‌شنبه  Jovis dies  Jeu + di http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Jeudi&oldid=74006367 Jeudi  روز اورمز جمعه/آدینه  Veneris dies  Vendre + di http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Vendredi&oldid=74488980 Vendredi  روز ناهید

 زبان ایتالیایی 
روزهای هفته به زبان ایتالیایی:

 نام روز در ایران  لاتین  ترکیب  نام روز به ایتالیایی  بیان شنبه  Sambati dies / Dies Saturni  - http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Sabato&oldid=46533285 Sabato  روز ساتورن (سیاره کیوان)
  یک‌شنبه  Dies Dominicus / Dies Solis  - http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Domenica&oldid=46533630 Domenica  روز پروردگار (مهر یا میترا) دوشنبه  lunae dies  Lune + dì http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunedì&oldid=46218058 Lunedì  روز ماه سه‌شنبه  Martis dies Marte + dì http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Martedì&oldid=46217968 Martedì  روز بهرام چهارشنبه  Mercurii dies  Mercole + dì http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Mercoledì&oldid=46253153 Mercoledì  روز تیر پنج‌شنبه  Jovis dies  Giove + dì http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Giovedì&oldid=46217786 Giovedì  روز اورمز جمعه/آدینه  Veneris dies  Vener + dì http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Venerdì&oldid=46533957 Venerdì  روز ناهید

 زبان اسپانیایی 
روزهای هفته به زبان اسپانیایی:

 نام روز در ایران  لاتین  ترکیب  نام روز به اسپانیایی  بیان شنبه  Sambati dies / Dies Saturni  - http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Sábado&oldid=52600446 Sábado  پیوند مستقیم ندارد
  یک‌شنبه  Dies Dominicus / Dies Solis  - http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Domingo&oldid=53095422 Domingo  روز پروردگار (مهر یا میترا) دوشنبه  lunae dies  Lune + s http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunes&oldid=52779207 Lunes  روز ماه سه‌شنبه  Martis dies Marte + s http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Martes&oldid=52859114 Martes  روز بهرام چهارشنبه  Mercurii dies  Miércole + s http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Miércoles&oldid=52810350 Miércoles  روز تیر پنج‌شنبه  Jovis dies  Jueve + s http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Jueves&oldid=52778875 Jueves  روز اورمز جمعه/آدینه  Veneris dies  Vierne + s http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Viernes&oldid=53095966 Viernes  روز ناهید

 منابع 
 مرادی غیاث آبادی، رضا. نوروزنامه، پنجاه گفتار در پژوهش‌های ایرانی، ۱۳۸۶.

 پانویس 
 مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Week»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامه آزاد، (نسخه ۱۳ ژوئیه ۲۰۰۶).

*
رده:یکاهای زمان