روز دانشجو

روز دانشجو در ایران هرساله در ۱۶ آذر برگزار می‌شود. این روز به یاد سه دانشجو — مصطفی بزرگ‌نیا، احمد قندچی و مهدی شریعت‌رضوی — گرامی داشته می‌شود که در ۱۶ آذر ۱۳۳۲، حدود چهار ماه پس از کودتای ۲۸ مرداد، در جریان اعتراض به سفر ریچارد نیکسون، معاون رئیس‌جمهور وقت ایالات متحده، به ایران و همچنین ازسرگیری روابط ایران و بریتانیا شد.Matin-Asgari, p۲۸Chehabi, p۱۳۴Abrahamian, Modern Iran, p۱۴۸

 پیشینه و شرح واقعه 
در دههٔ ۱۳۲۰ و اوایل دهه ۱۳۳۰، پس از سقوط حکومت رضاشاه پهلوی و ایجاد فضای بازتر، فعالیت‌های سیاسی در بین دانشجویان دانشگاه تهران (تنها مؤسسه مدرن آموزش عالی آن زمان در ایران) بسیار افزایش یافت. در این دوران حزب توده، از نفوذ بسیاری در بین دانشجویان برخوردار بود چنان‌که بنا به گزارش‌های مختلف، بیش از نیمی از دانشجویان دانشگاه تهران عضو یا هوادار این حزب بودند. اما در دوران نخست‌وزیری محمد مصدق و افزایش محبوبیت جبههٔ ملی در اوایل دهه ۱۳۳۰، محوریت این حزب در دانشگاه به چالش کشیده شد. پس از وقوع کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، سازمانهای سیاسی تشکیل دهنده جبهه ملی، برای دوره کوتاهی در یک ائتلاف ضعیف، تحت نام نهضت مقاومت ملی به مقاومت سیاسی دست زدند و تظاهرات‌ها و اعتصابهای پراکنده‌ای در پاییز همان سال در دانشگاه تهران و همچنین بازار، از جمله در تاریخ ۱۶ مهر و ۲۱ آبان، در اعتراض به محاکمه مصدق برگزار شد.Matin-Asgari, p۲۷–۲۸Chehabi, p۱۳۳

چند هفته پس از این وقایع، اعلام شد که روابط ایران و بریتانیا (که در زمان نخست‌وزیری مصدق قطع شده بود) از سر گرفته خواهد شد و ریچارد نیکسون نایب ریاست جمهوری وقت آمریکا برای دیدار رسمی به ایران خواهد آمد. این موضوع بهانه لازم برای اعتراضات را فراهم کرد و در ۱۶ آذر به سفارش نهضت مقاومت ملی، دانشجویان فعال به سخنرانی در کلاسها پرداختند و ناآرامی تمامی محوطه دانشگاه تهران را فرا گرفت. دولت وقت برای پیشگیری از هرگونه اقدام بعدی تصمیم به سرکوب اعتراضات گرفت. سربازان و نیروهای ویژه ارتشی پس از هجوم به دانشگاه، به کلاسهای درس حمله کرده و صدها دانشجو را بازداشت و زخمی نمودند. نیروهای امنیتی در دانشکده فنی، اقدام به شلیک تیر کردند که موجب مرگ سه دانشجوی این دانشکده به نامهای احمد قندچی، آذر (مهدی) شریعت‌رضوی و مصطفی بزرگ‌نیا شد. فردای آن روز نیکسون به ایران آمد و دکترای افتخاری در رشته حقوق را در دانشگاه تهران که در اشغال مشهود نیروهای نظامی بود، دریافت کرد.

وقایع آذر ۱۳۳۲، نمایانگر واکنش دولت کودتا به فعالیتهای دانشجویی بود و به دنبال آن سرکوب نظام‌مند تمامی اشکال دیگر مخالفتها، روی داد. ۱۶ آذر، توسط کنفدراسیون دانشجویان ایرانی خارج از کشور که مرکز اجتماع و مباحثه مخالفان حکومت پهلوی در خارج از ایران بود، روز دانشجو نامیده شد. دانشجویان پس از آن، هر سال در این روز اعتصابهای دانشجویی به راه می‌انداختند و در واقع ۱۶ آذرماه به معیار خوبی برای ارزیابی میزان نفرت از حکومت استبدادی و توانایی و نفوذ مخالفان در بین روشنفکران، تبدیل شد.آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ص۵۶۴ این روز از آنزمان، همچنان از اهمیت تاریخی برجسته‌ای در ایران برخوردار بوده‌است.

 بزرگداشت روز دانشجو 
هرساله توسط دانشجویان این روز، روزی برای اعتراضات مسالمت آمیز به مشکلات خود و همچنین مشکلات اجتماعی کشور مانند حمایت از اعتراضات کارگری است، البته بیشتر این اعتراضات به دلیل حضور نیروهای امنیتی به خشونت کشیده می‌شود. دانشجویان تابحال جدا از روز دانشجو به نوبه خود برای دانشجویان بازداشتی در زندان، برای حمایت از اعتراضات سراسری، اعتراضاتی را داشته‌اند؛ اعتراضات دانشجویان بیشتر با تجمع‌هایی در نزدیک دانشگاه‌ها آغاز می‌شود، در آغاز بیشتر دانشجویان با پلاکارد و شعارهایی موضع‌های سیاسی خود را بیان می‌کنند، در اعتراضاتی در سال ۱۳۹۸ برای حمایت از اعتراضات سراسری کارگران دانشجویان در دانشگاه بهشتی اعتصاب‌غذا انجام دادند و ظرف غذاهای خود را در خیابان ردیفی قرار دادند، که به نوبه خود منحصر به فرد بود، برخی دیگر از اعتراضات مانند اعتراضات در جلو دانشگاه امیرکبیر در آغاز با شعارهای حمله به شخصیت‌های سیاسی مانند خامنه‌ای و سلیمانی پیش‌رفته، و همچنین آتش زدن تصاویرشان، بیشتر اعتراضات که تابحال انجام شده از جمله همین دانشگاه امیر کبیر به خشونت کشیده شد، و تابحال دانشجویانی بودند که در این اعتراضات کشته یا زخمی شدند.

 روز دانشجو ۱۴۰۴ 
در آستانه روز دانشجوی ۱۴۰۴، دانشجویان زندانی امیرحسین مرادی و علی یونسـی، این روز را «نمادی از پیمان نسل‌ها در مقابل استبداد» توصیف کردند و تأکید نمودند که مبارزه برای آزادی همچنان ادامه دارد. آن‌ها خاطرنشان کردند که دانشگاه‌ها، با وجود سرکوب‌یها و زندانی شدن فعالان، همچنان «قلب تپنده» این مسیر و منبع امید برای جوانان ایران باقی می‌مانند.

به موازات آن، یگان‌های مقاومت سازمان مجاهدین خلق، خواستار تبدیل دانشگاه‌های ایران به مراکز مقاومت شدند و میراث قتل‌های دانشجویان ۱۶ آذر ۱۳۳۲ را، با فعالیت‌های زمان حال، مرتبط دانستند. در شهرهایی از جمله اصفهان و زاهدان، بنرهایی با مضمون «دانشگاه از ۱۶ آذر ۱۳۳۲ تا امروز، سنگر آزادی علیه روحانیون و شاه است» نصب شد.

رضا پهلوی نیز در پیامی به مناسبت روز دانشجو، فشارهای شدید اقتصادی، بیکاری، شرایط نامناسب زندگی، محدودیت آزادی‌ها، فساد و سرکوبی سیاسی را که جوانان ایرانی با آن مواجه‌اند، برجسته کرد. او از دانشجویان خواست که امید به تغییر را از دست ندهند، تأکید کرد که وضعیت فعلی دائمی نیست و از جوانان خواست که تمرکز خود را برای مبارزه با جمهوری اسلامی حفظ کنند و دانشگاه‌ها را، به‌عنوان مراکز مقاومت و صدای آزادی برجسته نمود.

مسعود پزشکیان در مراسم روز دانشجو در دانشگاه شهید بهشتی سخنرانی‌ای با تأکید بر مدارا، گفت‌وگو و ضرورت شنیدن محترمانه دیدگاه‌های انتقادی ایراد کرد و پس از آن یک دانشجو او را با این پرسش مستقیم خطاب قرار داد: «چهل و هفت سال در این مملکت رئیس بودید، توانستید مشکلی را حل کنید؟», پرسشی که با تشویق و حمایت حاضران در سالن روبه‌رو شد.

در مراسم روز دانشجو در دانشگاه یزد، سخنگوی دولت, فاطمه مهاجرانی هنگام ایراد سخنرانی با اعتراض جمعی از دانشجویان مواجه شد، به‌طوری که دانشجویان عملاً اجازه ادامه سخنرانی را ندادند و مهاجرانی در واکنش محل سخنرانی را ترک کرد.

 جستارهای وابسته 
 نقض حقوق دانشجویان در جمهوری اسلامی ایران
 مهدی شریعت‌رضوی
 مصطفی بزرگ‌نیا (دانشجو)
 احمد قندچی
 روز دانش آموز
 تظاهرات اعتراضی هواداران جنبش سبز (۱۶ آذر ۱۳۸۸)
 حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸ تیر ۱۳۷۸)
 حمله به کوی دانشگاه تهران (۲۵ خرداد ۱۳۸۸)
 جنبش دانشجویی ایران

 پانویس 

 منابع 







 پیوند به بیرون 
 در روز دانشجو ۸۸ در ایران چه گذشت؟ سایت ایرانین استوری، راوی اتفاقات مستند جنبش سبز
 تأسیس دانشگاه تهران، سرآغاز مبارزات دانشجویی، وبگاه رادیو زمانه، بازیابی در تاریخ ۱۵ آذر ۱۳۸۹
 پنجاه و هشت سال سرکوب و اعتراض؛ «جنبش دانشجویی هنوز زنده است»، وبگاه رادیو فردا
عکس نوشته روز دانشجو  وبگاه عکس بارون

رده:دانشگاه تهران
رده:روزها
رده:فرهنگ در ایران
رده:مقاله‌های خرد ایران
رده:واژگان سیاسی ایران
رده:مناسبت‌های دسامبر
رده:مناسبت‌های نوامبر