عرضه و تقاضا

عرضه و تقاضا (به انگلیسی: Supply and demand) یک مدل اقتصادی است که اثر قیمت را بر روی مقدار در یک بازار رقابتی بررسی می‌کند. این مدل نشان می‌دهد که چگونه تعامل بین تمایل خریداران (تقاضا) و تمایل فروشندگان (عرضه) منجر به تعیین قیمت و مقدار کالاها و خدمات در بازار می‌شود. این مدل، سنگ بنای اقتصاد خرد مدرن محسوب می‌شود.

بر اساس این مدل، در یک بازار رقابتی، قیمت تعادلی و مقدار تعادلی یک کالا در نقطه‌ای تعیین می‌شود که مقدار تقاضا شده توسط مصرف‌کنندگان برابر با مقدار عرضه‌شده توسط تولیدکنندگان است. این نقطه، تعادل بازار نامیده می‌شود و گفته می‌شود که در این نقطه، بازار به "پایداری" رسیده است.

 نمایش گرافیکی 
مدل عرضه و تقاضا معمولاً با یک نمودار دو بعدی نمایش داده می‌شود که در آن محور عمودی نشان‌دهنده قیمت (P) و محور افقی نشان‌دهنده مقدار (Q) است.

 منحنی تقاضا (Demand Curve): این منحنی رابطه بین قیمت یک کالا و مقدار تقاضا شده برای آن را نشان می‌دهد. بر اساس قانون تقاضا، این منحنی عموماً شیب نزولی دارد؛ یعنی با افزایش قیمت، مقدار تقاضا کاهش می‌یابد و بالعکس. این به دلیل اثر جانشینی و اثر درآمدی است.

 منحنی عرضه (Supply Curve): این منحنی رابطه بین قیمت یک کالا و مقدار عرضه‌شده توسط تولیدکنندگان را نشان می‌دهد. بر اساس قانون عرضه، این منحنی عموماً شیب صعودی دارد؛ یعنی با افزایش قیمت، تولیدکنندگان انگیزه بیشتری برای تولید و عرضه مقدار بیشتری از آن کالا دارند.

نقطه تلاقی این دو منحنی، نقطه تعادل (Equilibrium Point) را مشخص می‌کند که در آن قیمت و مقدار تعادلی بازار تعیین می‌شود.

 عوامل تعیین‌کننده تقاضا 
به جز قیمت، عوامل دیگری نیز بر میزان تقاضا تأثیر می‌گذارند. تغییر در این عوامل باعث جابجایی کل منحنی تقاضا به چپ یا راست می‌شود:
 درآمد مصرف‌کنندگان: برای کالای نرمال، با افزایش درآمد، تقاضا افزایش می‌یابد. برای کالای پست، با افزایش درآمد، تقاضا کاهش می‌یابد.
 قیمت کالاهای مرتبط:

 کالای جانشین: افزایش قیمت یک کالا (مانند پپسی) باعث افزایش تقاضا برای کالای جانشین آن (مانند کوکاکولا) می‌شود.
 کالای مکمل: افزایش قیمت یک کالا (مانند بنزین) باعث کاهش تقاضا برای کالای مکمل آن (مانند خودرو) می‌شود.
 سلیقه و ترجیحات مصرف‌کنندگان: تغییر در مد، تبلیغات یا نگرانی‌های سلامتی می‌تواند تقاضا را تغییر دهد.
 انتظارات آینده: انتظار افزایش قیمت در آینده می‌تواند تقاضای فعلی را افزایش دهد.
 تعداد خریداران: افزایش تعداد خریداران در بازار، تقاضای کل را افزایش می‌دهد.

 عوامل تعیین‌کننده عرضه 
عواملی به جز قیمت نیز بر میزان عرضه تأثیرگذارند و تغییر در آن‌ها منحنی عرضه را جابجا می‌کند:
 قیمت نهاده‌های تولید: افزایش هزینه مواد اولیه، نیروی کار یا سایر هزینه‌ها، سودآوری تولید را کاهش داده و عرضه را کم می‌کند.
 فناوری: پیشرفت‌های فناورانه که هزینه‌ها را کاهش می‌دهد، عرضه را افزایش می‌دهد.
 انتظارات آینده: اگر تولیدکنندگان انتظار داشته باشند قیمت در آینده افزایش یابد، ممکن است عرضه فعلی خود را کاهش دهند.
 تعداد فروشندگان: ورود شرکت‌های جدید به بازار، عرضه کل را افزایش می‌دهد.
 سیاست‌های دولت: مالیات عرضه را کاهش می‌دهد، در حالی که یارانه (سوبسید) آن را افزایش می‌دهد.

 تعادل بازار 
وقتی مقدار عرضه و تقاضا در یک قیمت مشخص برابر نباشند، بازار در وضعیت عدم تعادل قرار دارد:
 مازاد عرضه (Surplus): اگر قیمت بالاتر از سطح تعادلی باشد، مقدار عرضه از مقدار تقاضا بیشتر خواهد بود. در این حالت، فروشندگان برای فروش کالاهای اضافی خود، قیمت را کاهش می‌دهند تا به تعادل برسند.
 مازاد تقاضا (Shortage): اگر قیمت پایین‌تر از سطح تعادلی باشد، مقدار تقاضا از مقدار عرضه بیشتر خواهد بود. در این حالت، خریداران برای به دست آوردن کالا با یکدیگر رقابت می‌کنند و این امر قیمت را به سمت بالا و به سوی تعادل سوق می‌دهد.

این فرآیند تعدیل خودکار، همان چیزی است که آدام اسمیت آن را "دست نامرئی" بازار نامید.

 کشش (Elasticity) 
کشش به درجه حساسیت یا واکنش مقدار عرضه یا تقاضا به تغییرات قیمت اشاره دارد.
 کشش قیمتی تقاضا: میزان تغییر در مقدار تقاضا را در پاسخ به یک درصد تغییر در قیمت اندازه‌گیری می‌کند.
 تقاضای بی‌کشش (Inelastic): اگر با تغییر زیاد قیمت، مقدار تقاضا تغییر کمی کند (مانند داروهای حیاتی).
 تقاضای باکشش (Elastic): اگر با تغییر کم قیمت، مقدار تقاضا تغییر زیادی کند (مانند کالاهای لوکس).

 کشش قیمتی عرضه: میزان تغییر در مقدار عرضه را در پاسخ به یک درصد تغییر در قیمت اندازه‌گیری می‌کند. عرضه در کوتاه‌مدت معمولاً بی‌کشش‌تر از بلندمدت است.

 کاربردها و مداخله دولت 
مدل عرضه و تقاضا برای تحلیل اثرات سیاست‌های دولتی استفاده می‌شود:
 سقف قیمت (Price Ceiling): تعیین حداکثر قیمت قانونی برای یک کالا (مانند کنترل اجاره‌بها). اگر سقف قیمت پایین‌تر از قیمت تعادلی باشد، منجر به مازاد تقاضا (کمبود) می‌شود.
 کف قیمت (Price Floor): تعیین حداقل قیمت قانونی برای یک کالا (مانند قانون حداقل دستمزد). اگر کف قیمت بالاتر از قیمت تعادلی باشد، منجر به مازاد عرضه (مثلاً بیکاری در بازار کار) می‌شود.

 مفروضات و انتقادات 
مدل عرضه و تقاضا، با وجود قدرت تحلیلی بالا، بر پایه‌ی مفروضاتی استوار است که در دنیای واقعی به ندرت به طور کامل برقرار هستند. منتقدان به موارد زیر اشاره می‌کنند:
 فرض رقابت کامل: این مدل فرض می‌کند که بازارهای متشکل از تعداد زیادی خریدار و فروشنده کوچک، کالاهای همگن، و اطلاعات کامل هستند. در واقعیت، بسیاری از بازارها تحت سلطه انحصار، انحصار چندجانبه یا رقابت انحصاری هستند.
 فرض عقلانیت کامل: مدل فرض می‌کند که مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان، عاملانی کاملاً عقلانی هستند که همواره به دنبال حداکثر کردن مطلوبیت یا سود خود می‌باشند. اقتصاد رفتاری نشان داده است که تصمیمات انسان‌ها تحت تأثیر سوگیری‌های شناختی، احساسات و هنجارهای اجتماعی قرار دارد.
 عدم تقارن اطلاعات: اغلب در معاملات، یک طرف اطلاعات بیشتری از طرف دیگر دارد (مانند بازار خودروهای دست دوم). این موضوع می‌تواند منجر به شکست بازار شود.
 اثرات خارجی (Externalities): این مدل هزینه‌ها (مانند آلودگی) یا منافعی (مانند آموزش) را که به اشخاص ثالث تحمیل می‌شود و در قیمت بازار منعکس نمی‌گردد، نادیده می‌گیرد.
 کالاهای خاص: برای کالای گیفن (کالای پستی که با افزایش قیمت، تقاضایش افزایش می‌یابد) و کالای وبلن (کالای لوکسی که تقاضایش به دلیل قیمت بالا افزایش می‌یابد)، قانون تقاضا صادق نیست.
 نادیده گرفتن روابط قدرت: این مدل قدرت چانه‌زنی نابرابر بین عاملان اقتصادی (مثلاً یک شرکت بزرگ و یک کارگر) را در نظر نمی‌گیرد و آن‌ها را به عنوان واحدهای برابر در نظر می‌گیرد.

 جستارهای وابسته 
 اقتصاد خرد
 تعادل عمومی
 شکست بازار

 منابع 

رده:قوانین اقتصادی
رده:منحنی‌های اقتصاد
رده:بازار (اقتصاد)
رده:تقاضا
رده:عرضه