چرخ‌وفلک

250px|بندانگشتی|چپ|چرخ فلک افقی
بندانگشتی|چرخ و فلک های رولر لاس وگاس (دومین چرخ و فلک بلند دنیا)
چرخِ فلک (به انگلیسی: Ferris wheel) نوعی وسیله سواری تفریحی است که از چرخ عمودی بزرگ متصل به تعدادی کابین، جهت حمل افراد، تشکیل شده هست. این کابین‌ها به گونه ای به لبه چرخ متصل شده‌اند که با چرخش آن، به کمک نیروی جاذبه عمودی نگه داشته می‌شوند. این وسیله در مناطق گردشگری، جهت مشاهده مناظر و نیز شهر بازی‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بر روی لبه خارجی برخی از چرخ و فلک‌های بزرگ امروزی، واگن‌هایی مستقر شده‌اند و موتورهایی الکتریکی مستقلاً هر واگن را به چرخش درمی‌آورند تا به صورت عمودی نگه داشته شوند. این واگن‌ها اغلب با نام کپسول یا غلاف شناخته می‌شوند.

در سال ۱۸۹۳، نخستین چرخ و فلک توسط «جورج واشینگتن گیل فریس جونیور» به عنوان اثر تماشایی برای ارائه به نمایشگاه بین‌المللی کلمبیا در شیکاگو، طراحی و ساخته شد. اگرچه سابق بر این چرخ و فلک‌های بسیار کوچکتر چوبی مشابه ای وجود داشتند که قدمتشان احتمالاً به قرن شانزدهم میلادی بر می‌گردد.

بندانگشتی|نمایی از عین دبی بلندترین چرخ و فلک دنیا از سال ۲۰۲۱.
«عین دبی» بلندترین چرخ و فلک جهان به ارتفاع ۲۵۰ متری در امارات متحده عربی هست که در اکتبر سال ۲۰۲۱ افتتاح شد اما در حال حاضر دایر نیست. رکورددار فعلی بلندترین چرخ و فلک در حال کار متعلق به های رولر با ارتفاع ۱۶۷٫۷ متری در لاس وگاس، نوادا است که در مارس ۲۰۱۴ به روی عموم باز شد.

چشم لندن ششمین چرخ فلک مرتفع دنیا و یکی از جاذبه‌های توریستی مشهور لندن است.
250px|بندانگشتی|چرخ و فلک پارک ملت مشهد

 تاریخچه 

 پاریس فرانسه 

چرخ و فلک‌های چوبی قدیمی (موسوم به «Pleasure wheels») از صندلی‌های آویزان بر حلقه‌های چوبی بزرگ تشکیل شده‌اند که توسط مردان قوی چرخانده می‌شد. این چرخ و فلک‌ها ممکن است در قرن هفدهم در بلغارستان ابداع شده باشند.

در سال ۱۶۱۵، پیترو دلا واله، یک مسافر رومی که از قسطنطنیه، ایران و هند نامه می‌فرستاد، در جشنواره رمضانی در قسطنطنیه شرکت کرد و از آتش بازی‌ها، قایق‌های تفریحی و تاب‌های بزرگ آنجا را توضیح می‌دهد؛ سپس در مورد سوار شدن بر چرخ و فلک بزرگ می‌گوید:

چرخ و فلک‌های مشابه ای نیز در قرن هفدهم در انگلستان و متعاقباً در سایر نقاط جهان از جمله هند، رومانی و سیبری پدیدار شدند.

در سال ۱۸۴۸ فردی فرانسوی به نام آنتونیو مانگوینو چرخ و فلکی چوبی را برای جذب بازدیدکنندگان به نمایشگاه کسب و کار خود در والتون اسپرینگ جورجیا ساخت و چرخ و فلک را به آمریکا معرفی کرد.

 چرخ و فلک سامرز 

در سال ۱۸۹۲، «ویلیام سامرز» سه چرخ و فلک چوبی را به ارتفاع ۵۰ فوت (۱۵/۲۴ متر) در اسبوری پارک و آتلانتیک سیتی در نیوجرسی، و کنی آیلند در شهر نیویورک نصب کرد. او در سال بعد اولین حق ثبت اختراع چرخ و فلک در ایالات متحده را دریافت کرد.

جورج واشینگتن گیل فریس جونیور پیش از طراحی چرخ و فلک خود برای نمایشگاه بین‌المللی کلمبیا، سوار چرخ و فلک سامرز در آتلانتیک سیتی شد. سامرز در سال ۱۸۹۳ به دلیل نقض حق انحصاری علیه فریس شکایت کرد. با این حال، فریس و وکلایش موفق شدند تفاوت‌های زیاد چرخ و فلک فریس با چرخ و فلک سامرز را اثبات کنند و پرونده بسته شد.

 چرخ و فلک فریس 
thumb
چرخ و فلک فریس (اولین چرخ و فلک با نام Ferris wheel) که گاهی به آن چرخ شیکاگو نیز گفته می‌شود، توسط فریس جونیور طراحی و ساخته شد و در سال ۱۸۹۳ افتتاح گردید. با این حال، چرخ و فلک قدیمی‌تری در سال ۱۸۵۴ توسط دو کارگر راه‌آب ایری برای نمایشگاه ایالت نیویورک ساخته شده بود.
چرخ و فلک فریس با ارتفاع ۲۶۴ فوت (۸۰/۴ متر)، بلندترین جاذبه نمایشگاه بین‌المللی کلمبیا در شیکاگو، ایلینوی بود و در ۲۱ ژوئن ۱۸۹۳ به روی عموم باز شد. این چرخ و فلک قرار بود با برج ۱۰۶۳ فوت (۳۲۴ متر) ایفل که محور اصلی نمایشگاه پاریس در سال ۱۸۸۹ بود، رقابت کند.

فریس فارغ‌التحصیل مؤسسه پلی‌تکنیک رنسلیر و پل‌ساز در شهر پیتسبرگ، ایالت پنسیلوانیا بود. او کار خود را از صنعت راه‌آهن آغاز کرد و سپس به پل‌سازی علاقه‌مند شد. فریس از نیاز روزافزون به فولاد ساختمانی اطلاع داشت و شرکت G.W.G. Ferris &» Co» را در پیتسبرگ تأسیس کرد. این شرکت فلزات را برای خطوط راه‌آهن و پل‌سازی آزمایش و بازرسی می‌کرد.

چرخ و فلک فریس بر روی یک محور ۷۱ تنی و ۴۵/۵ فوتی (۱۳/۹ متری) می‌چرخید که در آن زمان بزرگ‌ترین فولادگری توخالی جهان بود که توسط شرکت بتلهم استیل در پیتسبرگ ساخته شد که وزن آن ۸۹۳۲۰ پوند (۴۰۵۱۰ کیلوگرم) بود. همچنین در ساختار این چرخ و فلک دو محور چدنی ۵۳۰۳۱ پوند (۲۴۰۴۵ کیلوگرم) با قطر ۱۶ فوت (۴/۸ متری) به کار رفته بود.
چرخ و فلک فریس ۳۶ کابین داشت که در هر کدام ۴۰ صندلی گردان تعبیه شده بود که می‌توانست تا ۶۰ نفر را در خود جای دهد و چرخ و فلک مجموعاً ظرفیت ۲۱۶۰ نفر را داشت. روزانه حدود ۳۸۰۰۰ نفر سوار چرخ و فلک می‌شدند و ۲۰ دقیقه طول می‌کشید تا دو چرخش کامل زده شود، اولین چرخش شامل شش توقف برای ورود و خروج افراد بود و دومی یک چرخش ۹ دقیقه‌ای بدون توقف بود، که برای هر کدام از این چرخش‌ها افراد ۵۰ سنت پرداخت می‌کردند.

نمایشگاه در اکتبر ۱۸۹۳ به پایان رسید و چرخ و فلک در آوریل ۱۸۹۴ بسته شد و تا سال بعد برچیده و کنار گذاشته شد. سپس این چرخ و فلک در شمال شیکاگو، در نزدیکی منطقه پردرآمد لینکلن پارک، بازسازی شد. ویلیام دی. بویس، که در آن زمان از اعضای محله بود، در دادگاه منطقه ای علیه صاحبان چرخ و فلک طرح دعوی کرد تا چرخ و فلک از آنجا برداشته شود اما موفق نشد. چرخ و فلک از اکتبر ۱۸۹۵ تا ۱۹۰۳در آنجا دایر بود؛ سپس با راه‌آهن برای نمایشگاه جهانی ۱۹۰۴ به سنت لوئیس منتقل شد و در نهایت با استفاده از دینامیت به‌طور کنترل شده در ۱۱ مه ۱۹۰۶ تخریب گشت.

 بلندترین چرخ و فلک‌های ایران 
بلندترین چرخ و فلک‌های ایران در شهربازی پارک بوستان شغاب بوشهر با ارتفاع ۷۲ متر قرار دارد.برخی از چرخ و فلک‌ها روی یک تپه یا بلندی ساخته شده‌اند و برای همین ارتفاع زیادی از سطح زمین دارند مانند چرخ و فلک بام سبز لاهیجان که به تنهایی ۳۰ متر است اما چون روی شیطان کوه (با ارتفاع تقریبی ۷۰ متر) ساخته شده‌است با سطح زمین ارتفاع زیادی دارد (یا چرخ و فلک کوهستان پارک مشهد و چرخ و فلک پارک جنگلی ارومیه و میانه و…)
+بلندترین چرخ و فلک‌های ایران (بالای ۵۰ متر)نامارتفاعشهرتکمیل شدنچرخ و فلک شهربازی سان لند۷۲ متربوشهر۱۴۰۱چرخ و فلک شهربازی بام سبز لاهیجان در بالای شیطان کوه۱۰۰ متر(۳۰ متر ارتفاع چرخ و فلک و ۷۰ متر ارتفاع شیطان کوه)لاهیجان۱۳۹۰فانفار شهربازی پارک ملت۶۵مترمشهد۱۳۸۴چرخ و فلک شهربازی پارک بسیج۶۰تهرانچرخ و فلک پارک جنگلی ارومیه (بالای تپه)۷۰ مترارومیهدهه۷۰چرخ و فلک بالای تپه پارک شهدای زینلی (غیرفعال)مبارکهدهه۸۰چرخ و فلک پارک ارم۶۵ مترتهران۱۴۰۰چرخ و فلک شهربازی سیمرغ۵۵ مترمحموداباد1404چرخ و فلک کوهستان پارک شادی (غیرفعال)مشهد۱۳۶۰چرخ و فلک شهربازی پارک جنت شیرازشیراز1404چرخ و فلک بالای تپه پارک جنگلی میانه (تخریب شده)میانهدهه۸۰چرخ و فلک پارک ملت بناب (تخریب شده)۵۵ متربناب۱۳۷۵چرخ و فلک شهربازی کردان(غیرفعال)قبلا در لوناپارک تهران بود۵۳ مترکرداناواخر دهه۷۰چرخ و فلک شهربازی برج میلاد۵۰ مترتهران۱۴۰۰چرخ و فلک شهربازی خورسیفماهشهر۱۴۰۲چرخ و فلک شهربازی پارک چمرانکرج۱۳۹۰چرخ و فلک شهربازی پارک پلیستهران1403چرخ و فلک شهربازی پارک محتشمرشتچرخ و فلک دهکده چیچست (غیرفعال)ارومیه۱۴۰۰چرخ و فلک شهربازی دالفکقزوین۱۳۹۳چرخ و فلک شهربازی بیرجند (بالای تپه)بیرجنددهه۷۰چرخ و فلک لوناپارک شیراز(بالای تپه)شیراز1403چرخ و فلک شهربازی پارک آزادی شیراز۱۴۰۴

 چرخ فلک افقی 
چرخ فلک افقی  وسیله‌ای است که در پارک‌ها و شهرهای بازی مورد استفاده کودکان قرار می‌گیرد. این وسیله دارای انواع مختلفی است. نوع ساده آن دارای تعدادی صندلی جهت نشستن کودکان است و با نیروی خود آنان می‌چرخد و نوع دیگر، مری گو راند، آن دارای صندلی‌هایی به شکل اسب بوده، با نیروی برق حرکت می‌کند.

 بلندترین چرخ و فلک‌های دنیا 
+بلندترین چرخ و فلک‌های دنیا (بالای ۸۰متر)نامارتفاع (متر)تکمیل شدنکشورشهرملاحظاتعین دبی۲۵۰۲۰۲۱امارات متحده عربیدبیبلندترین چرخ و فلک دنیا از سال۲۰۲۱های رولر۱۶۷٫۶۲۰۱۴ایالات متحده آمریکالاس وگاسبلندترین چرخ و فلک دنیا(۲۰۱۴–۲۰۲۱)پرنده سنگاپوری۱۶۵۲۰۰۸سنگاپورشهر سنگاپوربلندترین چرخ و فلک دنیا(۲۰۰۸–۲۰۱۴)ستاره نانچانگ۱۶۰۲۰۰۶چیننانچانگبلندترین چرخ و فلک دنیا(۲۰۰۶–۲۰۰۸)خورشید مسکو۱۴۰۲۰۲۲روسیهمسکوبلندترین چرخ و فلک اروپا از سال ۲۰۲۲چشم لندن۱۳۵۲۰۰۰انگلستانلندنبلندترین چرخ و فلک دنیا(۲۰۰۰–۲۰۰۶)و بلندترین چرخ و فلک اروپا(۲۰۰۰–۲۰۲۲)خلیج گلوری۱۲۸۲۰۲۱چینشنژنرویای آسمان۱۲۶۲۰۱۷تایوانتایچونگبلندترین چرخ و فلک تایوان (از سال۲۰۱۷)چرخ اوزاکا ردهورس۱۲۳۲۰۱۶ژاپنسوئیتابلندترین چرخ و فلک ژاپن (از سال۲۰۱۶)چرخ و فلک اورلاندو۱۲۲۲۰۱۵ایالات متحده آمریکااورلاندوچرخ و فلک سوژو۱۲۰۲۰۰۹چینسوژوستاره ملبورن۲۰۰۸استرالیاملبورنبلندترین چرخ و فلک اقیانوسیه از سال ۲۰۰۸
از سپتامبر ۲۰۲۱ برای همیشه بسته شد.چشم تیاجینچینتیاجینچرخ و فلک چانگشا۲۰۰۴چانگشاچشم قاهره۲۰۲۲مصرقاهرهبلندترین چرخ و فلک آفریقا از سال ۲۰۲۲چرخ و فلک ژنگژو۲۰۰۳چینژنگژورویای آسمان فوکوئوکا۲۰۰۲ژاپنفوکوئوکااز سپتامبر سال۲۰۰۹ بسته شد و در سال ۲۰۱۷ با نام جدید رؤیای آسمان به تایوان منتقل شد.چرخ و فلک الماس و گل۱۱۷۲۰۰۱هونشوچرخ خورشیدی۱۱۵۲۰۱۴ویتنامدا نانگبلندترین چرخ و فلک ویتنام از سال۲۰۱۴ستاره دریاچه تای۲۰۰۸چینوکسیدایکانرانشا۱۹۹۹ژاپناودایبابلندترین چرخ و فلک دنیا(۲۰۰۰–۱۹۹۹)
در اوت ۲۰۲۲ برای همیشه تعطیل شدCosmo Clock 21 (نصب دوم)۱۱۲٫۵یوکوهاماچرخ و فلک تمپوزان۱۹۹۷اوزاکابلندترین چرخ و فلک دنیا(۱۹۹۹–۱۹۹۷)چرخ و فلک هاربین۱۱۰۲۰۰۳چینهاربینچرخ و فلک شانگهای۱۰۸۲۰۰۲شانگهایایگوسو۱۰۸۱۹۹۲ژاپناوتسوبلندترین چرخ و فلک جهان(۱۹۹۷–۱۹۹۲)
در سال ۲۰۱۴ به دا نانگ ویتنام منتقل شد و هم‌اکنون با نام جدید چرخ خورشیدی فعالیت می‌کند.Cosmo Clock 21
(نصب اول)۱۰۷٫۵۱۹۸۹یوکوهامابلندترین چرخ و فلک جهان(۱۹۹۲–۱۹۸۹)
در سال ۱۹۹۷ جمع‌آوری شد و یک چرخ و فلک ۱۱۲٫۵ متری جایگزین آن شد.چشم فضایی۱۰۰نامعلومکیتاکیوشودر ژانویه ۲۰۱۸ برای همیشه تعطیل شدGrande Roue de Paris۹۶۱۹۰۰فرانسهپاریسبلندترین چرخ و فلک دنیا(۱۹۲۰–۱۹۰۰)
در جنگ جهانی اول از بین رفتچرخ بزرگ۹۴۱۸۹۵انگلستانلندنبلندترین چرخ و فلک دنیا(۱۹۰۰–۱۸۹۵)
در سال ۱۹۰۷ جمع‌آوری شدچرخ یورو۹۲۱۹۹۹ایتالیاراونابلندترین چرخ و فلک ایتالیا از سال ۱۹۹۹رودا ریکو۹۱۲۰۲۲برزیلسائوپائولوبلندترین چرخ و فلک آمریکای جنوبی از سال۲۰۲۲چرخ شفق۹۰نامعلومژاپنکوواناریو استار۸۸۲۰۱۹برزیلریودوژانیروبلندترین چرخ و فلک آمریکای جنوبی(۲۰۲۲–۲۰۱۹)چرخ آسماننامعلومتایوانگوکنگچشم سواتو۲۰۱۹چینسواتوTechnocosmos۸۵۱۹۸۵ژاپناوزاکابلندترین چرخ و فلک دنیا(۱۹۸۹–۱۹۸۵)
از سال ۱۹۸۵ تا ۲۰۰۹ در تسوکوبا فعالیت کرداولین چرخ و فلک جهان۸۰٫۴۱۸۹۳آمریکاشیکاگو(۱۹۰۳–۱۸۹۳)
سنت لوئیس(۱۹۰۶–۱۹۰۳)بلندترین چرخ و فلک دنیا(۱۸۹۳–۱۸۹۴)
در سال ۱۹۰۶ تخریب شدفانفار شهربازی پارک ملت مشهد۸۰۲۰۰5(1384)ایرانمشهدبلندترین چرخ و فلک ایران از سال ۱۳۸۴ تاکنون
بلندترین چرخ و فلک خاورمیانه(۲۰۲۱–۲۰۰۵)چرخ و فلک شهربازی پارک بسیج۱۴۰1(2022)تهرانبلندترین چرخ و فلک تهران از سال ۱۴۰۱ تاکنونستاره تگزاس۱۹۸۵آمریکاتگزاس

 جستارهای وابسته 
 اسب چرخان
 اختراع‌ها در ایالات متحده (۱۸۹۰–۱۹۴۵)
 های رولر
 پرندۀ سنگاپوری
 ستارۀ نانچانگ
 چشم لندن

 منابع 

 ویکی انگلیسی

رده:اختراع‌های آمریکایی
رده:بازی‌ها
رده:چرخ و فلک
رده:گردشگری
رده:معرفی‌شده‌های ۱۸۹۳ (میلادی)