نیکس (اسطوره)

نیکس (/nɪks/ NIX;Tripp, p. 624. یونانی باستان: Νύξ Nýx,  [nýks]، «شب»)LSJ, s.v. νύξ. در اسطوره‌شناسی یونانی، ایزدبانو و نماد شب است.

در تئوگونیای هزیود، او فرزند خائوس و مادر آیتر (فضا)، همرا (روز) توسط اربوس (تاریکی) است.Grimal, s.v. Nyx, p. 314. او نسلی از کودکان را به‌دنیا می‌آورد که از شخصیت‌ها و نیروهای عمدتاً منفی تشکیل شده‌اند. نیکس را در منابع آیین اورفئوسی مادر اورانوس و گایا و گاهی دختر و همسر فینس خدای زایش و نسل زندگی جدید می‌دانند. در چنین روایت‌هایی، او را اولین موجودی که پس از خائوس به‌وجود آمد، یا دومین فرمانروای خدایان نیز توصیف می‌کنند.

او به‌عنوان یک الهه بال‌دار با هاله ابری تیره، یا ملبس به لباسی سیاه در مه تیره به تصویر کشیده می‌شود. معادل رومی او نوکس (Nox: «شب») است.Tripp, s.v. Nyx, p. 399.

 تبارنامه 
بر اساس تبارنامه خدایان اثر شاعر یونانی هزیود، نیکس فرزند خائوس است، او مادر آیتر و همرا (روز) است، که از درآمیختن با اربوس (تاریکی) زاده می‌شوند.Gantz, p. 4; Hard, pp. 23–4; Hesiod, Theogony 123–5. بدون کمک همسر، موروس (عذاب، سرنوشت)، کرها (ارواح مرگ)، تاناتوس (مرگ)، هیپنوس (خواب)، اونیروس (رؤیاها)، موموس (سرزنش)، اویزیس (درد، پریشانی)، هسپریدها، مویرای‌ها (سه الهه سرنوشت)، نمسیس (خشم، مجازات)، آپاتی (الهه فریب)، فیلوتس (الهه محبت، دوستی و آمیزش جنسی)، گراس (خدای پیری) و اریس (الهه نفاق و کشمکش) را به‌دنیا می‌آورد.Gantz, pp. 4–5; Hesiod, Theogony 211–25. The translations used here are those given by Gantz. تعدادی از این فرزندان به‌طور مشابهی توسط نویسندگان مختلف به‌عنوان فرزندان او توصیف شده‌اندHesiod, Works and Days 17 (pp. 86, 87) (two Strifes, one a daughter of Night); Pausanias, 7.5.3 (two Nemeses daughters of Night); PMG 1018 (Page, p. 536) (Fates daughters of Nyx; see Gantz, p. 8); Seneca, Hercules 1066–9 (pp. 102, 103) (Sleep and Death sons of Night); Nonnus, Dionysiaca 31.117 (pp. 430, 431) (Sleep son of Night). The Roman authors Cicero and Hyginus provide Nox, the Roman counterpart of Nyx, with similar lists of offspring (see below). و سایر منابع اولیه، تبارنامه‌های متفاوتی را ارائه می‌دهند. بر اساس یکی از این روایت‌ها، او توسط آیتر مادر تارتاروس است،Chrysanthou, p. 303; Fowler 2013, p. 8; Meisner, p. 92; BNJ 457 F4a. درحالی‌که در برخی دیگر، او توسط آیتر مادر اروس یا توسط اربوس مادر آیتر، اروس و متیس توصیف شده است.Fowler 2013, p. 6; Cook, p. 315 n. 4; West, p. 209 n. 106; Acusilaus, fr. 6c Fowler 2000, pp. 6–7.Fowler 2013, pp. 5–6; Brill's New Pauly, s.v. Nyx; Acusilaus, fr. 6b Fowler 2000, p. 6. باکیلیدس شاعر یونانی نیکس را مادر همرا توسط کرونوس (زمان) می‌دانستBacchylides, Victory Odes 7.1–2 (pp. 156, 157). و در جای دیگر از هکاته را به‌عنوان دختر او یاد می‌کند.Gantz, p. 26; Bacchylides, fr. 1B Campbell, pp. 252–5 [= Scholia on Apollonius of Rhodes, 3.467 (Wendel, p. 233)] [= P. Oxy. 2366.3–8]. آیسخولوس نیز از نیکس به‌عنوان مادر الهه‌های انتقام یاد می‌کند،Gantz, p. 13; Aeschylus, Eumenides 416 (pp. 394, 395), 821–2 (pp. 456, 457), 1034 (pp. 482, 483); so too Lycophron, Alexandra 437 (pp. 356, 357). در حالی که اوریپید ظاهراً لیسا (جنون) را دختر نیکس و اورانوس می‌داند.Parada, p. 110; Euripides, Herakles 823 (pp. 386, 387) (daughter of Night), 834 (pp. 388, 389) (daughter of Night), 844 (pp. 388, 389) (daughter of Night and Heaven).

در منابع آیین اورفئوسی، از نیکس به‌عنوان مادر اورانوس به‌طور مکرر یاد شده است.Orphic frr. 10 (p. 21) [= Derveni papyrus, col. 14.6 (Kouremenos, Parássoglou, and Tsantsanoglou, pp. 133)], 149 (p. 146), 174 (p. 158) Bernabé. در یک روایت، که در آن نیکس اولین موجودی است که وجود دارد، او را مادر اورانوس و گایا می‌دانند؛ احتمالاً بدون پدر.There is debate surrounding whether there was a father, and his identity. Bernabé and Cristobal, p. 88 argue that there was no father, while Almqvist, p. 87 has doubted this. Betegh, p. 336 considers Aether to be the father, while Almqvist, p. 88 suggests he is Phanes. In an earlier account, in which Nyx is also described as the first deity, it has been proposed that she is the mother of the same children; see Meisner, p. 95; Betegh, p. 147. در روایتی دیگر، همسر و دختر پروتوگونوس (به‌نظر می‌رسد که قبل از او وجود داشته) توصیف شده است، که توسط او، مادر اورانوس و گایا است.West, p. 70; Meisner, pp. 168–9. در روایتی که احتمالاً از کیهان‌شناسی آیین اورفئوسی گرفته شده است،See Betegh, pp. 148–9; Chrysanthou, pp. 301–3. نیکس «تخم باد» را به دنیا می‌آورد که اروس از آن به‌وجود می‌آید.Hard, p. 25; Aristophanes, Birds 693–9. در منبعی دیگر از او به‌عنوان مادر ستارگانMorand, p. 331; Orphic Hymn to the Stars (7), -9780891301196/page/8/mode/2up?view=theater 3 (Athanassakis and Wolkow, p. 9). و در دیگری به‌عنوان دختر اروس یاد شده است.Meisner, p. 172; Smith, s.v. Nyx; Orphic Argonautica, 14–5 (Vian, p. 75).

نوکس (Nox)، معادل رومی نیکس (Nyx)، در چندین تبارنامه توسط نویسندگان رومی آمده است. به گفته سیسرون، آیتر و دیز (تجسم روز)، فرزندان نیکس و اربوس بودند. علاوه بر این‌ها آمور (عشق)، دولوس (گویل)، متوس (ترس)، کار (مشکل)، اینویندیا (حسادت)، فاتوم (سرنوشت)، سنکتوس (سالمندی)، مورس (مرگ)، تنبره (تاریکی)، میسریا (مصائب)، کوئرلا (مرثیه)، گراتیا (نفع)، فرئوس (تقلب)، پرتیناسیا (لجاجت)، پارکائه، هسپریدها (دختران هسپروس) و سومنیا (رؤیاها) فرزندان نیکس و اِربوس بودند.Cicero, De Natura Deorum 3.44 (pp. 328, 329). در تبارنامه‌ای که هیجینوس اسطوره‌نگار رومی ارائه کرده است، نیکس یکی از فرزندان خائوس و کالیگو (مه)، در کنار دیز (روز)، اربوس (تاریکی) و آیتر است.Fontenrose, pp. 222–3; Hyginus, Fabulae Theogony 1 (Smith and Trzaskoma, p. 95; Latin text). او با اربوس، فاتوم (سرنوشت)، سنکتوس (سالمندی)، مورس (مرگ)، لتوم (تخریب)، کنتیننتیا (نزاع)، سومنوس (خواب)، سومنیا (رؤیاها)، لایسیملس (تفکر)، اپیفورون (هدیملس)، پورفیریون، اپافوس، دیسکوردیا (اختلاف)، میسریا (بدبختی)، پتولانتیا (پتولانس)، نمسیس، یوفروسین (خوشحالی)، آمیسیتیا (دوستی)، میسریکوردیا (ترحم)، استیکس، پارسه (کلتو، لاچسیس، و آتروپوس) و هسپریدها (اگل، هسپریا و اریته) را خلق کردند.Hyginus, Fabulae Theogony 1 (Smith and Trzaskoma, p. 95; Latin text). چندین منبع رومی دیگر از نیکس به‌عنوان مادر خشمگین‌ها یاد می‌کنند و پلوتون را پدر می‌دانند.Virgil, Aeneid 6.250, 7.323–332, 12.845–6; Ovid, Metamorphoses 4.451–2 (pp. 210, 211).

در یک منبع یونانی متأخر، نیکس به‌عنوان مادر ائوس (سپیده دم) توصیف شده استQuintus Smyrnaeus, Posthomerica 2.625–6; see also Aeschylus, Agamemnon 265, which calls Night the mother of Dawn. که مادرش همرا است.Hard, p. 46. به گفته یک نویسنده بیزانسی بسیار متأخر، نیکس را مادر مویرایی می‌دانند.Smith, s.v. Moira; Tzetzes on Lycophron's Alexandra, 406 (pp. 584–6).

 اسطوره‌شناسی 
در تبارنامهٔ خدایان هزیود، نیکس با دخترش همرا در یک خانه زندگی می‌کنند. هر روز در ورودی خانه از کنار یکدیگر می‌گذرند، یکی از آن‌ها خارج می‌شود و دیگری وارد می‌شود، و در طول روز یکی از روی زمین می‌گذرد و دیگری داخل خانه می‌ماند و منتظر نوبت برای خروج است.Hesiod, Theogony 744–59.

همچنین نیکس در داستانی در ایلیاد هومر نیز حضور دارد، و در این داستان هیپنوس را از خشم زئوس نجات می‌دهد.Pucci, pp. 182–3; Gantz, p. 5; Hard, p. 25; Homer, Iliad 14.231–61. وقتی هرا به سوی هیپنوس می‌آید تا او را متقاعد کند که زئوس را بخواباند، امتناع می‌کند،Homer, Iliad 14.231–41. و از او می‌خواهد برای آخرین بار بدون اطلاع شوهرش هراکلس را آزار دهد.Homer, Iliad 14.242–55. هیپنوس نقل می‌کند که «وقتی زئوس از خواب بیدار شد، خشمگین شد و اگر به امان و پناه نیکس نمی‌گریخت، او را به دریا می‌انداخت».Homer, Iliad 14.56–61. The translation quoted here is that given by Lattimore, p. 301. Janko, p. 193 on lines 256–61 states that she likely saves him by making him invisible. According to West, p. 120, it has been suggested that Nyx's apparent status in Homer's account may indicate he knew of a genealogy in which she preceded Oceanus and Tethys.

در چند منبع آیین اورفئوسی، نیکس به‌عنوان اولین موجودی توصیف شده که وجود دارد،Bernabé 2018, p. 350; Meisner, pp. 95, 117–8, 181. و وجود او ابدی است، زیرا هیچ توصیفی از منشأ آفرینش او ارائه نشده است.Bernabé 2018, p. 350. در کیهان‌شناسی متأخر، نیکس خدای اول نیست و دختر فانس، دومین فرمانروای خدایان در نظر گرفته می‌شود.Meisner, p. 168. پادشاهی او پیش از پادشاهی پدرش فانس است که فانس با دادن عصای سلطنت، حکومت خود را به او منتقل کرد. پس از دوران حاکمیت نیکس، او نیز به‌طور داوطلبانه این عصای سلطنت را به پسرش اورانوس می‌دهد و خود از او پیروی می‌کند.West, p. 71; Orphic frr. 98 III (p. 106), IV (p. 106) Bernabé. West, pp. 234–5 characterises the reign of Nyx as "entirely eventless".

ظاهراً نیکس در برخی از منابع آیین اورفئوسی پرستار خدایان است، و نوه کرونوس، پسر اورانوس را بزرگ کرده است.Meisner, pp. 205–6; West, p. 71. او همچنین در چندین روایت نقش پیشگویی ایفا می‌کندMeisner, pp. 202, 203, 206. و ظاهراً هدیه نبوت را از پدرش فانس دریافت کرده است؛ که آن را همراه با عصای سلطنت به او می‌دهد.Chrysanthou, p. 311; West, p. 71. در طول سلطنت کرونوس، زئوس، پسرش، به دنبال نصیحت نیکس می‌گردد و می‌خواهد بداند چگونه می‌تواند پدرش را سرنگون کند.Meisner, pp. 169, 216–7; Edmonds, p. 234. نیکس به او دستور می‌دهد که به کرونوس نوشیدنی خاصی از عسل بدهد و سپس صبر کند تا او بخوابد. زئوس از این راهنمایی پیروی می‌کند و در نتیجه پدرش را اخته می‌کند. زئوس همچنین با نیکس در مورد این‌که چگونه می‌تواند حکومت خود را مستحکم کند، مشورت می‌کند و نیکس به او دستور می‌دهد که هر چیزی را که در او وجود دارد (یعنی کل خلقت) را با آویزان کردن یک زنجیر طلایی از آسمان به زمین (که شامل همه چیز درون آن است) به‌دست‌آورد. زئوس این توصیه را به این معنا تعبیر می‌کند که باید پروتوگونوس را در خود بکشد، زیرا با این کار او کل خلقت را در شکم خود خواهد داشت.Meisner, pp. 169, 203, 222. It is unclear whether this consultation with Nyx is a separate one to that in which he asks her how he can overthrow his father; see Meisner, p. 221. منابع مختلف همچنین در مورد غاری صحبت می‌کنند که متعلق به نیکس است، و مکانی توصیف می‌شود که پروتوگونوس جهان را از آن‌جا ایجاد می‌کند، و همچنین ممکن است مکانی باشد که نیکس پیشگویی‌های خود را از آن‌جا به زئوس منتقل می‌کند.Meisner, p. 208.

 جستارهای وابسته 
 فهرست شخصیت‌ها، مکان‌ها و رویدادهای افسانه‌ای یونان باستان
 ایزدان نخستین یونان

 یادداشت 

 پانویس 

 منابع 


 پیوند به بیرون 

رده:الهه‌های یونانی
رده:ایزدان در ایلیاد
رده:ایزدان یونانی
رده:ایزدبانوان جهان‌زیرزمینی
رده:دنیای مردگان یونان
رده:شخصیت‌بخشی در اسطوره‌شناسی یونانی