گاز اشک‌آور

بندانگشتی|200px|چپ|پرتاب یک گاز اشک‌آور.
گاز اشک‌آور یا عامل اشک‌آور ترکیبی شیمیایی است که با تحریک اعصاب قرنیه در چشم‌ها باعث ریزش اشک، درد و حتی کوری موقت می‌شود. گاز اشک‌آور غشای مخاطی در چشمها، بینی، دهان و ریه را تحریک می‌کند و باعث سرازیر شدن اَشک، عطسه، سرفه و دشواری در تنفس می‌شود.

عامل‌های اشک‌آور عموماً به‌عنوان عامل ضدشورش و عامل شیمیایی جنگی به‌کار می‌روند. به‌عنوان مثال، استفاده از گاز اشک‌آور و افشانه فلفل برای کنترل شورش بسیار رایج است.

 سازوکار 
گازهای اشک‌آور از ذرات جامد بسیار ریزی تشکیل شده‌اند و وقتی در هوا آزاد می‌شوند، به حالت گاز تبدیل می‌شوند. در نتیجه، استنشاق کنندگان علائم مختلفی را تجربه می‌کنند، از جمله سرفه، سوزش ریه‌ها و اشک چشم، گاهی باعث سوختگی یا کوری موقت و موارد نادر منجر به استفراغ مداوم می‌شود که منجر به مرگ می‌شود.

گازهای اشک‌آور غشای مخاطی چشم، بینی، دهان و ریه‌ها را تحریک می‌کنند و باعث گریه، عطسه، سرفه و تنفس دشوار می‌شوند.

 انواع 
اثرات گاز اشک آور با توجه به نوع و کمیت آن که فرد هدف استنشاق می‌کند، متفاوت است. تقریباً ۱۵ نوع از این گازها در جهان تولید می‌شود که از بین آنها سه نوع معروف متفاوت هستند:
 حداقل اثر: معمولاً مورد استفاده قرار می‌گیرد و از گاز CN ساخته می‌شود که دارای اثر موقتی است و به سرعت محو -می‌شود.
 اثر متوسط: از گاز CS ساخته شده‌است و برای محیط زیست و انسان، سمی و مضر محسوب می‌شود.
 قوی‌ترین اثر: گاز CR و استفاده از آن در سال ۱۹۵۶ به دلیل اثراتی که باعث استفراغ مداوم و ممکن است منجر به مرگ شود، متوقف شد.

 راه‌های مقابله 
اولین خط دفاعی استفاده از «دستگاه تنفس» و ماسک‌های مخصوص است. همچنین، باید تمام صورت را با پارچه خیس، یا ماسک مرطوب بپوشانید. و از یک عینک محکم مانند عینک شنا استفاده کنید. باید لباس کامل بپوشید، هدف این است که تا آنجا که ممکن است پوست از تماس مستقیم با گاز مصون بماند. از لنزهای چشمی و آرایشی استفاده نکنید. چرا که با نشستن ذرّات گاز اشک‌آور روی چشم لنزها به پایین می‌افتد.

انواع گوناگونی از تجهیزات حفاظتی ممکن است مورد استفاده قرار گیرد، از جمله ماسک ضدگاز و دستگاه تنفسی. در موقعیت‌های کنترل شورش، معترضان گاه از تجهیزاتی فراتر از پارچه‌های ساده یا پوشاندن دهان با لباس استفاده می‌کنند؛ از جمله [عینک شنا] و بطری‌های آبِ اصلاح‌شده، و نیز پوشاندن هرچه بیشتر سطح پوست بدن.

فعالان در ایالات متحده آمریکا، جمهوری چک، ونزوئلا و ترکیه گزارش داده‌اند که از محلول‌های ضداسید، رقیق‌شده با آب، برای کاهش اثرات حملات گاز اشک‌آور استفاده کرده‌اند. شیمی‌دان ونزوئلایی، مونیکا کرآوتر، نیز استفاده از ضداسیدهای رقیق‌شده و همچنین جوش شیرین را توصیه کرده است. افزون بر این، گزارش‌هایی وجود دارد که این ضداسیدها در کاهش اثرات گاز اشک‌آور مؤثر بوده‌اند و نیز در تسکین درد پوستی ناشی از کپسایسین نقش داشته‌اند.

در جریان اعتراضات هنگ‌کنگ ۲۰۱۹، معترضان خط مقدم مهارت بالایی در خاموش‌سازی گاز اشک‌آور به دست آوردند؛ آنان تیم‌های ویژه‌ای تشکیل دادند که بلافاصله پس از شلیک گاز وارد عمل می‌شدند. این افراد معمولاً لباس‌های حفاظتی بر تن داشتند یا برای جلوگیری از تحریک دردناک پوست، بازوها و پاهای خود را با سلفون می‌پوشاندند. گاه قوطی‌های گاز برداشته شده و به سوی نیروهای پلیس پرتاب می‌شد یا بلافاصله با آب خاموش می‌گردید، و یا با استفاده از اشیایی مانند مخروط ترافیکی خنثی می‌شد. آنان همچنین اطلاعاتی درباره مدل‌های فیلتر دستگاه‌های تنفسی شرکت 3M که بیشترین کارایی را در برابر گاز اشک‌آور داشتند و محل تهیه آن‌ها به اشتراک می‌گذاشتند. داوطلبان دیگری محلول نمکی برای شست‌وشوی چشم افراد آسیب‌دیده حمل می‌کردند.

به‌طور مشابه، معترضان شیلیاییِ گروه پریمره لینئا افرادی تخصصی برای جمع‌آوری و خاموش‌کردن نارنجک‌های گاز اشک‌آور داشتند. گروهی دیگر به‌عنوان امدادگران گاز اشک‌آور فعالیت می‌کردند و گروهی با عنوان «سپر‌داران» از معترضان در برابر برخورد مستقیم فیزیکی نارنجک‌ها محافظت می‌کردند. ،و نیز در ایران استفاده از دود آتش و دود سیگار برای مقابله با سوزش های ناشی از گاز های اشک‌آور در اعتراضات خیابانی مشاهده شده است.

 درمان 
هیچ [پادزهر] خاصی برای گاز اشک‌آور متداول وجود ندارد. با نخستین نشانه‌های تماس یا احتمال تماس، در صورت دسترس بودن، ماسک استفاده می‌شود. در صورت امکان، افراد از ناحیهٔ آلوده خارج می‌گردند. همچنین توصیه شده است که لنزهای تماسی فوراً خارج شوند، زیرا می‌توانند ذرات شیمیایی را در خود نگه دارند.

رفع آلودگی از طریق حذف فیزیکی یا مکانیکی عوامل جامد یا مایع (مانند برس‌زدن، شست‌وشو یا آبکشی) انجام می‌شود. آب ممکن است به‌طور موقت درد ناشی از گاز CS و اسپری فلفل را تشدید کند، اما همچنان مؤثر است؛ با این حال، روغن‌ها یا صابون‌های حاوی چربی ممکن است در مورد اسپری فلفل مؤثرتر باشند. چشم‌ها با شست‌وشوی فراوان با آب خالص یا محلول سالین پاک‌سازی می‌شوند یا (در مورد OC) با قرار دادن چشم باز در معرض جریان باد از پنکه مواجه می‌شوند. در صورتی که معاینه با لامپ شکاف‌دار نشان‌دهندهٔ گیر افتادن ذرات جامد عامل شیمیایی باشد، ارجاع به چشم‌پزشک ضروری است. توصیه می‌شود برای دفع مواد شیمیایی بینی تخلیه شود و از مالیدن چشم‌ها خودداری گردد. گزارش‌هایی وجود دارد که آب ممکن است درد ناشی از گاز CS را افزایش دهد، اما برآیند شواهد محدود موجود نشان می‌دهد که آب یا سالین بهترین گزینه‌ها هستند. برخی شواهد نشان می‌دهد که دیفوتراین، محلولی نمکی، آمفوتریک و هیپرتونیک که به‌عنوان محصول کمک‌های اولیه برای پاشش‌های شیمیایی استفاده می‌شود، ممکن است در سوختگی‌های چشمی یا ورود مواد شیمیایی به چشم مفید باشد.

استحمام و شست‌وشوی شدید بدن با آب و صابون می‌تواند ذرات چسبیده به پوست را حذف کند. لباس‌ها، کفش‌ها و لوازم جانبی‌ای که با بخارات تماس داشته‌اند باید به‌خوبی شسته شوند، زیرا ذرات تصفیه‌نشده می‌توانند تا یک هفته فعال باقی بمانند. برخی استفاده از پنکه یا سشوار را برای تبخیر اسپری توصیه کرده‌اند، اما این روش مؤثرتر از شست‌وشوی چشم‌ها نشان داده نشده و ممکن است موجب گسترش آلودگی شود.

داروهای آنتی‌کولینرژیک می‌توانند مشابه برخی آنتی‌هیستامین‌ها عمل کنند، زیرا اشک‌ریزش را کاهش داده و ترشح بزاق را کم می‌کنند (به‌عنوان داروهای ضدترشح بزاق)، و نیز در کاهش ناراحتی کلی بینی مؤثرند؛ چرا که برای درمان واکنش‌های آلرژیک بینی (مانند خارش، آبریزش و عطسه) به کار می‌روند.

مسکن‌های خوراکی ممکن است به کاهش درد چشم کمک کنند.

بیشتر اثرات ناشی از عوامل کنترل شورش گذرا هستند و فراتر از رفع آلودگی به درمان خاصی نیاز ندارند، و اغلب بیماران به بیش از ۴ ساعت تحت نظر بودن نیاز ندارند. با این حال، به بیماران باید توصیه شود در صورت بروز علائمی مانند تاول‌زدگی یا تنگی نفس با شروع تأخیری، مراجعه کنند.

 درمان‌های خانگی 
سرکه، وازلین، شیر و محلول‌های آب‌لیمو نیز توسط فعالان مورد استفاده قرار گرفته‌اند. میزان اثربخشی این روش‌ها مشخص نیست. به‌ویژه سرکه خود می‌تواند موجب سوزش چشم شود و استنشاق طولانی‌مدت آن نیز ممکن است راه‌های هوایی را تحریک کند. گزارش شده است که روغن گیاهی و سرکه در کاهش سوزش ناشی از اسپری فلفل مؤثر بوده‌اند. کرآوتر استفاده از جوش‌شیرین یا خمیردندان را پیشنهاد می‌کند و بیان می‌دارد که این مواد ذرات منتشرشده از گاز را در نزدیکی راه‌های هوایی که بیشتر در معرض استنشاق هستند، به دام می‌اندازند. یک مطالعهٔ کوچک درباره استفاده از شامپوی کودک برای شست‌وشوی چشم‌ها هیچ فایده‌ای نشان نداد. ؛ برخی نیز استفاده از خیار سبز و مالش آن بر موضع را نیز مفید دانسته اند.

 منابع 

 ویکی‌پدیای انگلیسی

رده:اشک‌آورها
رده:ایمنی در شیمی
رده:جنگ‌افزارهای شیمیایی
رده:جنگ‌افزارهای غیرمرگبار
رده:دفاع شخصی