زبان قره‌قالپاقی

قره‌قالپاقی (Qaraqalpaq tili) یک زبان ترک‌تبار است که قره‌قالپاق‌ها در قره‌قالپاقستان در شمال‌غربی ازبکستان بدان گفتگو می‌کنند. این زبان دارای دو گویش شمال شرقی و جنوب غربی است. قره‌قالپاقی از قزاقی و ازبکی تأثیر فراوانی پذیرفته‌است. قره‌قالپاقی به شاخه قبچاقی ترکی تعلق دارد و بنابراین به قزاقی بسیار نزدیک است و این دو دارای فهم متقابل نسبی هستند.

 دسته‌بندی 
قره‌قالپاقی عضوی از شاخه قبچاقی خانواده زبان‌های ترکی و هم‌خانواده با تاتاری، قموقی، نوقایی و قزاقی است. به دلیل نزدیکی آن با ازبکی، بیشتر واژگان و دستور زبان آن تحت تأثیر ازبکی هستند. قره‌قالپاقی همانند بیشتر زبان‌های ترکی دارای هماهنگی واکه‌ای و زبانی پیوندی و بدون جنس دستوری است. ترتیب واژگان آن در جمله معمولاً به صورت نهاد-مفعول-فعل است.

 پراکندگی جغرافیایی 
قره‌قالپاقی بیشتر در جمهوری خودمختار قره‌قالپاقستان در کشور ازبکستان گفتگو می‌شود. حدود ۲٬۰۰۰ نفر در افغانستان و جمعیت‌های کوچکتری در روسیه، قزاقستان، ترکیه و سایر نقاط جهان نیز به قره‌قالپاقی سخن می‌گویند.

 وضعیت رسمی 
قره‌قالپاقی در جمهوری خودمختار قره‌قالپاقستان وضعیت رسمی دارد.

 گویش‌ها 
اتنولوگ دو گویش شمال شرقی و جنوب غربی را برای قره‌قالپاقی برمی‌شمرد. در گویش جنوب غربی تلفظ /چ/ برابر با /ش/ شمال شرقی است.

 واج‌شناسی 
 همخوان‌ها 
قره‌قالپاقی دارای ۲۱ همخوان بومی و ۴ همخوان غیربومی است که از آن‌ها در وام‌واژگان استفاده می‌کند. صداهای غیربومی در کمانک هستند.
 لبی لثوی کامی نرم‌کامی زبانکی چاکنایی خیشومی       انسدادی              انسایشی  ()  ()     سایشی ()  ()             ر-گونه       ناسوده      

 واکه‌ها 
 جلویی پشتیگستردهگردگستردهگردبستهمیانهباز

 واژگان 
 ضمایر 
مفردجمعاول شخصmen «من»biz «ما»دوم شخصsen «تو»siz «شما»سوم شخصol «او»olar «آن‌ها»

 اعداد 
bir 1, eki ۲, úsh 3, tórt 4, bes 5, altı ۶, jeti 7, segiz 8, toǵıs 9, on 10, júz 100, mıń ۱۰۰۰

 سامانه نوشتاری 
قره‌قالپاقی تا سال ۱۹۲۸ به خط عربی و فارسی، از ۱۹۲۸ تا ۱۹۴۰ به خط لاتین (با حروف اضافی) و پس از آن تا ۱۹۹۱ و فروپاشی شوروی به سیریلیک نوشته می‌شد. در پی استقلال ازبکستان در سال ۱۹۹۱، تصمیم گرفته شد که خط سیریلیک رها شود و الفبای لاتین دوباره به کار گرفته شود. گرچه استفاده از الفبای لاتین در تاشکند بسیار گسترده‌است، این الفبا در قره‌قالپاقستان به‌طور کامل جا نیفتاده است.

الفبای عربی زبان قره‌قالپاقی، با الهام گرفتن از پروژه‌های بهبودسازی الفبای عربی برای زبان‌های ترکی در سایر مناطق ترک‌زبان اتحاد جماهیر شوروی، مانند پروژهٔ یانگی‌املاء در جمهوری‌های تاتارستان و باشقوردستان، و پروژه‌های مشابه برای زبان قزاقی و زبان ازبکی، در طول دهه ۱۹۲۰ میلادی، بخصوص به دست ادیبانی چون «سیف‌العابد مجیدوف» (Seyfulǵábit Májitov، ٴسىُفۇلعەبیت مەجیتوۋ) دچار تغییرات و تحولات مختلفی شد.Ilya Yevlampiev, Karl Pentzlin and Nurlan Joomagueldinov, N4072 Revised Proposal to encode Arabic characters used for Bashkir, Belarusian, Crimean Tatar, and Tatar languages, ISO/IEC JTC1/SC2/WG2, 20 May 2011. (Archive)

الفباهای سیریلیک، لاتین، و عربی (پیش از سال ۱۹۲۸ میلادی) با تلفظشان در IPA در زیر آورده شده‌اند. حروف سیریلیک بدون برابر لاتین با ستاره مشخص شده‌اند. آخرین تغییرات در الفبای قره‌قالپاقی در سال ۲۰۱۶ انجام شد که به جای حروف آپاستروف‌دار (')، حروف اکسان اگودار (´) معرفی شدند. در پی این تغییر الفبای قره‌قالپاقی با الفباهای ازبکی و قزاقی از این نظر همسو شد.

سیریلیکلاتینعربیتلفظАаAa آ / ‍ـا  ӘәÁá 	اە / ـە	  БбBb 	ب ‌ ВвVvۋ ‌ГгGgگ ‌ҒғǴǵعДдDdدЕеEeٴیىُـ / ٴىُـ / ٴىُ	Ёё*yoیوЖжJjجЗзZzزИиIi	ایـ / یـ / ی ЙйYy	ی / یـКкKkكҚқQqقЛлLlلМмMmمНнNnنҢңŃńڭОоOoاو / وӨөÓó	ٴاو / ٴو ПпPpپРрRrرСсSsسТтTtتУуUuاۇ / ۇҮүÚúٴاۇ / ٴۇЎўWwۋФфFfفХхXxخҲҳHhھЦцCcتسЧчCHchچШшSHshشЩщ*shششЪъ*  ЫыÍı	اىُـ / ىُـ / ىُЬь*  ЭэEeٴاىُـ / ٴاىُЮю*yuيۇЯяyaیا

تا پیش از ۲۰۰۹، C به صورت TS و I و I' به صورت I نقطه‌دار و بی‌نقطه نوشته می‌شدند.Karakalpak Cyrillic – (Old / New) Latin transliterator

 جستارهای وابسته 
 فهرست زبان‌های ترکی

 منابع 

رده:زبان‌های ازبکستان
رده:زبان‌های پیوندی
رده:زبان‌های ترکی افغانستان
رده:زبان‌های ترکی
رده:زبان‌های دارای کد ایزو ۶۳۹–۲
رده:زبان‌های روسیه
رده:زبان‌های قبچاقی
رده:زبان‌های قزاقستان