شهرستان‌های ایرانشهر (کتاب)

شهرستان‌های ایرانشهر یا کتاب شهرستان‌های ایران کتاب بی‌همتایی که به زبان پهلوی، در واپسین سده‌های فرمانروایی ساسانیان نوشته شده‌ است. نامی از نویسندهٔ ایرانی آن بر جای نمانده‌ است. این کتاب به بیان تاریخ، نام و ساختار سیاسی شهرهای ایرانشهر و بیان ویژگی این شهرها در تاریخ‌نگاری ایرانیان می‌پردازد. این کتاب به گمان پژوهشگران می‌تواند همان کتاب «یادگار شهرها» باشد که در بندهش یاد شده که نوشتن آن را با دستور کواد یکم می‌داند. این کتاب از کهن‌ترین نوشته‌هایی است که از وجود یک سامانه دفاعی پیرامون خلیج فارس با نام وَر ئی تازیگان نام برده‌ است.

موسی خورنی تاریخ‌نگار ارمنی ایران ساسانی، این کتاب کم‌نظیر را به زبان ارمنی ترجمه کرده‌‌ است. اصل پهلوی این کتاب ارزشمند که در زمان ساسانیان در سه برگ نوشته شده بود از بین رفته‌ است. تنها ترجمه‌ای از آن به‌ وسیلهٔ موسی خورنی به دست آمده‌ است که جغرافیای موسی خورنی نامیده‌ می‌شود و پایه تحقیقات بعدی دیگر محققان در سده‌های متأخر را تشکیل می‌دهد. متن اصلی کتاب جغرافیای موسی خورنی به دو صورت دو نسخه‌ای یعنی متن کامل و دیگری متن خلاصه شده، به جای مانده‌ است.ایرانشهر، ص ۱۱

در این رساله، ایران‌شهر بر حسب جهات چهارگانه، به چهار ناحیهٔ شرق و غرب و جنوب و شمال تقسیم شده‌ است. چنین تقسیم‌بندی‌ از زمان خسرو انوشیروان رواج یافته‌ است. در این رساله نخست نام شهرهایی می‌آید که در ناحیهٔ شرق خراسان قرار داشته‌اند و با سمرقند آغاز می‌شود. در این رساله، همانند اغلب آثار زبان پهلوی، اسطوره‌ها و واقعیت‌های تاریخی درهم آمیخته شده‌اند.تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، ص ۳۶۴

 جعل عبارت پارسیگ «وَر ئی تازیگان» 
در بنده بیست و پنجم از این نوشته آمده‌ است:

نخستین کسی که این اصطلاح را دریاچه تازیان ترجمه کرده‌ است، یوزف مارکوات بوده‌است. حال آنکه از روزگار آغازین اسلامی تا پایان دهه ۱۹۶۰ میلادی همواره این پهنه آبی «خلیج‌ الفارسی» یا «بحر الفارسی» نامیده می‌شده. نزد اروپاییان نیز تا سده شانزدهم به زبان لاتین «سینوس پرسیکوس» (به ) شناخته می‌شده‌است. همچنین با نگرش به کهن‌ترین سند خلیج فارس یعنی کتیبه داریوش بزرگ بر کانال سوئز که این آب‌ها را «دریای پارسی» (به ) خوانده، می‌توان پی‌برد که مارکوات در خوانش دچار اشتباه شده‌ است. نیبرگ نیز به این اشتباه پی برده و بیان داشته که واژه «وَر» در زبان پارسی میانه به معنای «دیوار» یا «برج و بارو» و «حصار» بوده‌ است. به احتمال بسیار بالا این همان سامانه دفاعی روزگار ساسانی است که اعراب آن را بانام «خندق السابور» می‌شناختند. این معنا را می‌توان در اوستایی «وَرَ» () و سنسکریت ودایی «وَلَه» () یافت.

 چهار کُست ایران ساسانی 
از ویژگیهای متن نوشتهٔ شهرستانهای ایرانشهر، کشور ایران ساسانی یا ایرانشهر به چهار ناحیه یا کُست بخش می‌شود..rather than "real"; per Gignoux, cf. :

الف: کُستِ آذربایگان ( / kust ī Ādurbādagān ) یا ناحیهٔ آذربایجان / شمالی

ب: کُستِ نیمروز (/ kust ī Nēmrōz ) یا ناحیهٔ جنوبی

الف: کُستِ خوراسان (/ kust ī Xwarāsān ) یا ناحیهٔ شرقی

الف: کُستِ خوربران (/ kust ī Xwarwarān) یا ناحیهٔ غربی
بندانگشتی|257x257پیکسل|مُهر سپاهبد نیمروز که از کست نیمروز نگهبانی می‌کرده است. این مهر امروزه در موزهٔ سلیمانیه عراق نگهداری می‌شود.
واژهٔ کُست در زبان پارسیگ به معنای ناحیه است که در پارسی نو به دیسه‌های کُشت و کُش (در هندوکش، به معنای ناحیهٔ هندی) آمده است. افزون بر این، یکی از درجه‌ها و پایه‌های نظامی در ارتشتاران و کشورداران روزگار ساسانی، جایگاه پاذوسپان () به معنای «نگهبان مزر ناحیه» است که در تاریخ به دیسهٔ لقب فرمانروای اصفهان در زمان فروپاشی ساسانیان و نیز سپهبد شاهین در زمان لشکرکشی خسرو پرویز آمده است. شایان توجه است که در زبان پارسیگ برای شمال واژهٔ‌ اَباختَر () می‌رود که سپس در پارسی نو به دیسهٔ باختر درآمده است. این واژه در اوستا به گونهٔ اَپاختَرَ () آمده که جایگاه اهریمن و دیوان به‌شمار می‌رود. از این‌رو پژوهشگران بر این باورند کهAccording to Tafażżoli and Cereti. cf. . برپایهٔ آیین زرتشتی و برای پرهیز از بکارگیری واژه‌ای که در پیوند با اهریمن و دیوان است در بخشهای کیهانشناسی زرتشتی، نیمه یا کنارهٔ (nēmag/kanārag) شمالی را «اباختر» (abāxtar) می‌خوانند که زیرنظر هفتورنگ (ستارگان خرس بزرگ) است. همچنین زرتشتیان باور داشتند که دوزخ در شمال است، جایی که اهریمن و دیوان مانش دارند.  ، از نامجای آذربایجان استفاده شده است. 

 آوانگاری و حرفنگاری 

 پانویس 

 منابع 
 مارکوارت، یوزف. ایرانشهر در جغرافیای بطلمیوس. تهران: انتشارات طهوری، ۱۳۸۳
 تفضلی، احمد. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۷۶

 پیوند به بیرون 
متن کامل نامه شهرستان‌های ایرانشهر به خط و زبان پهلوی

دانشنامهٔ ایرانیکا، درآیند «ŠAHRESTĀNĪHĀ Ī ĒRĀNŠAHR»

رده:ادبیات فارسی میانه
رده:تاریخ ایران
رده:جغرافیای تاریخی
رده:جغرافیای شاهنشاهی ساسانی
رده:فهرست‌های شاهنشاهی ساسانی
رده:کتاب‌های تاریخی
رده:کتاب‌های جغرافیایی
رده:کتاب‌های سده ۸ (میلادی)
رده:کتاب‌های سده ۹ (میلادی)