زبان‌های کاسپین

باید توجه کرد که نه تنها میان گیلکی و مازندرانی تفاوت‌های زیادی وجود دارد بلکه هر یک از این دو گونه زبانی دارای لهجه‌های فراوانند.ایران کلباسی، گویش کلاردشت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۶ ص. شانزده زبان سمنانی که در شهر سمنان و استان سمنان (که در شمال ایران و مرکز ایران است) تکلم می‌شود،Habib Borjian. “Māzandarān: Language and People (The State of Research). ” Iran & the Caucasus, vol. 8, no. 2, Brill, 2004, p. 296, http://www.jstor.org/stable/4030997. تالشی و تاتی جز این خانواده هستند.Habib Borjian. “Māzandarān: Language and People (The State of Research). ” Iran & the Caucasus, vol. 8, no. 2, Brill, 2004, p. 299, http://www.jstor.org/stable/4030997.‏

زبان‌ها، گویش‌ها یا لهجه‌هایی که امروزه در کناره دریای کاسپین به کار می‌روند علاوه بر دو گونه اصلی به نام‌های طبری (مازندرانی) و گیلکی اند.

گویش کتولی شرقی‌ترین گویش زبان مازندرانی می‌باشد که توسط گویشورانش کتولی نامیده می‌شود. طبری گالشی، طبری گرگانی، طبری طالقانی، طبری دماوندی، فیروزکوهی، قصرانی، الیکایی، دیباجی، کردکویی، بهشهری، ساروی، قائمشهری، سوادکوهی، بابلی، آملی، کجوری، کلارستاقی، چالوسی، کلاردشتی، شهمیرزادی و ولاترویی از دیگر گویش‌های زبان مازندرانی می‌باشند.https://glottolog.org/resource/languoid/id/maza1305

گیلکی گونه‌های زیر را شامل می‌شوند: گالشی و دیلمی. گونه‌های اخیر لهجه‌ای از گیلکی است که امروزه در کوهستان‌ها به کار می‌رود.ایران کلباسی، گویش کلاردشت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۶ ص. بیست و دو

گویشوران گویش‌های گالشی در سرتاسر گیلان فهم متقابل دارند اما گالشیِ گیلان به‌طور کامل با گالشیِ مازندران تفاوت دارد. گالش‌هایی که در کوهستان مازندران زندگی می‌کنند به گویش گالشی از زبان مازندرانی سخن می‌گویند.

اقوام ساکن در منطقه‌ای که امروزه به نام گیلان و مازندران نامدار است و در جنوب دریای خزر قرار گرفته در درازای تاریخ به نام‌های گوناگونی نامیده شده‌اند. این نام‌ها عبارتند از: کادوس (کادوش)، تپور، آمارد (مارد)، گیل، دیلم، کاس، کاس سی، کاس پی، هیرکانی، گل (جل)، گادوزی، تات، گالش، تالشی، گیلک، گرجی،‌ پهلوی، پارتی، فهلوی، مازندرانی، طبری، طبرستانی و جز آن.ایران کلباسی، گویش کلاردشت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۶ ص. نوزده

 گلاتولوگ 
گلاتولوگ زبان‌های کاسپی را به سه دسته مازندرانی-شهمیرزادی، گرگانی و گیلکی-رودباری تقسیم نموده است.https://glottolog.org/resource/languoid/id/casp1236
 مازندرانی
گلاتولوگ زبان مازندرانی را به شش گویش زیر تقسیم نموده است:
 کاسپی مرکزی: کلارستاق، کلاردشت، تنکابن، رامسر
 گالشی مازندران
 گچسری
 ولاترو
 مازندرانی شرقی
 مازندرانی غربی
 شهمیرزادی
 گیلکی
گلاتولوگ زبان گیلکی را به دو گویش زیر تقسیم نموده است:
 گیلکی غربی: رشت، فومن، انزلی
 گیلکی شرقی: لاهیجان، لنگرود، ماچیان
 رودباری
زبان رودباری: جمشید آباد، رستم‌آباد، شهران، توتکابون، جوبان، رودبار و لاکه.

 دونالد استیلو 
 زبان‌های کاسپی 
دانلد استیلو گویش‌های زبان کاسپی را به چهار گروه مازندرانی، کاسپی مرکزی، گیلکی شرقی و گیلکی غربی تقسیم نموده است:
 مازندرانی: ولاترو، آلاشت، کندلوس، اوره، کردخیل، ساری، گرگانی
 کاسپی مرکزی: کلاردشت، تنکابن، رامسر
 گیلکی شرقی: لاهیجان، لنگرود، ماچیان
 گیلکی غربی: رشت، فومن، انزلی

 زبان تاتی 
استیلو زبان تاتی را جدا از زبان‌های کاسپی دانسته است و زبان تاتی را به تاتی جنوبی، تاتی مرکزی و تاتی شمالی تقسیم نموده است:
 تاتی جنوبی: رازجرد، تاکستان، چال، سگز آباد، الوبر، چهرقان، وفس و گورچان.
 تاتی مرکزی: کجل، لرد، کاران، کرنق، کلاسر، کلور، شال، طارم، گیلوان، گندماب، نوکیان، سیاورود، هزارود، چرزه، کلاس و کباته.
 تاتی شمالی: کیلیت، هرزند، کرینگان، کلاسور، خوینارود.

 گویش تاتی مانند 
از نظر استیلو گویش‌های رودباری، طالقانی و الموتی دسته‌بندی جدیدی را با عنوان تاتی مانندها «tatoid» تشکیل می‌دهند. گویش‌های تاتی مانند به دلیل تأثیرات شدید زبان‌های کاسپی و زبان فارسی تمام ویژگی‌های زبان تاتی را از دست داده‌اند.
استیلو زبان‌های تاتی مانند را به سه دسته تقسیم نموده است:
 -الموت.
 گویش گازرخان و گوران.
 گویش رودبار: جمشید آباد، رستم‌آباد، شهران، توتکابون، جوبان، رودبار و لاکه.

 زبان تالشی 
استیلو زبان تالشی را جدا از زبان‌های کاسپی دانسته است و زبان تالشی را به تالشی جنوبی، تالشی مرکزی، تالشی مرکزی-شمالی و تالشی شمالی تقسیم نموده است:
 تالشی جنوبی: چنارودخان، اسکولاک، پره سر، رضوانشهر، شاندرمن، ماسال، شفت و ماسوله.
 تالشی مرکزی: کرگان رود، جوکندان، لیسار، خطبه سرا، هشت پر، اسالم، ناورود و سرک.
 تالشی مرکزی-شمالی:آستارا، لوندویل، ویزنه و عنبران و لریک
 تالشی شمالی: بدلان، گبردنی، پشتتوک، تولگووان، انباران و صیادلر. لنکران و ماساللی

 ارتباط با زبان‌های زازا-گورانی 
زبان‌های زازا-گورانی به عنوان زیرشاخه‌ای مستقل از زبان‌های ایرانی شمال غربی دسته‌بندی شده‌اند، اما نزدیکی‌هایی میان این زبان‌ها با زبان‌های کرانه خزر که زیرشاخهٔ دیگر زبان‌های ایرانی شمال غربی هستند مشاهده شده است. زبان‌های زازا-گورانی (به‌ویژه زبان زازایی که خود مردم زازا به آن دیملی هم می‌گویند، در طول تاریخ، تحت تأثیر زبان‌های کردی (شاخه غربی زبان‌های ایرانی شمال غربی) قرار گرفته‌اند. گفته می‌شود که گویشوران این زبان از منطقهٔ کرانهٔ جنوبی دریای خزر به ترکیهٔ امروزی مهاجرت کرده‌اند. به باور گارنیک آساتریان، زبان زازایی مرزهای همگویی متعددی را با زبان‌های جنوب دریای خزر حفظ کرده است و جایگاه این زبان در گروه گویش‌های کرانه خزر (شاخهٔ شمالی خانوادهٔ زبان‌های ایرانی شمال غربی) واضح است.دانشنامۀ ایرانیکا: دِملی، نوشتۀ گارنیک آساتریان، منتشرشده در ۱۵ دسامبر ۱۹۹۵؛ بازدید در ۲۹ اوت ۲۰۲۱.پاول، لودویگ. ۱۹۹۸. جایگاه زازاکی در میان زبان‌های ایرانی غربی، در مجموعه مقالات سومین کنفرانس اروپایی ایران‌شناسی برگزارشده در کمبریج، ۱۱ تا ۱۵ سپتامبر ۱۹۹۵؛ بخش اول: مطالعات ایرانی کهن و میانه، ویراستار: نیکولاس سیمز-ویلیامز، ویسبادن: لودویگ رایکرت، صص ۱۶۳-۱۷۷؛ بازدید در ۲۹ اوت ۲۰۲۱.

 رابطه مازندرانی و گیلکی 
اهالی مازندران خود را گلک می‌نامند و این نام محلی تقریباً مطابق با گستره‌ای است که لغت‌شناسان زبان‌های خانواده کاسپی نامیده‌اند. با این حال، هیچ‌یک از این دو زبان دارای گونهٔ معیار و خط استاندارد نیستند و می‌توانند مجموعه‌ای از گویش‌ها تعریف شوند. علاوه بر این دو زبان، گویش محلی منطقهٔ رامسر تا چالوس، تقریباً مطابق رویان تاریخی، را نمی‌توان ذیل مازندرانی یا گیلکی طبقه‌بندی نمود. دونالد استیلو از اصطلاح «کاسپی مرکزی» برای نامیدن این گویش استفاده کرد و فرضیه زنجیره گویشی بودن مازندرانی-گیلکی مطرح شد. حبیب برجیان با بررسی داده‌های بیش از پنجاه منطقه، این فرضیه را به ورطهٔ آزمایش گذاشت. آزمایش او پیوستگی گویش‌ها بر اساس جغرافیا را از لحاظ فونولوژی تأیید کرد ولی این پیوستگی از نظر دستور و گرامر وجود نداشت.

دو زبان مازندرانی و گیلکی از لحاظ دستوری و واژگانی متفاوت می‌باشند. در جدول زیر تفاوت‌های صرفی گویش‌های دو زبان مازندرانی و گیلکی مقایسه می‌شود.
 زمان/شخص  مازندرانی (ساری)  مازندرانی (آمل)  مازندرانی (نوشهر)  مازندرانی (چالوس)  مازندرانی (کلاردشت)  تنکابن  گیلکی (لاهیجان)  گیلکی (رشت)  فارسی گذشته ساده  hâkerdeme  hâkerdeme  hâkerdeme  hâkordeme  hâkordeme  hakerdem  bugudəm  bokodəm  کردم گذشته کامل  hâkerde-bime  hâkerde-bime  hâkerde-beme  hâkorde-beme  hâkorde-biyame  hakerde-bâm  bugudə-bum  bokodə-bum کرده بودم گذشته التزامی  hâkerd-buem  hâkerde-bum  hâkerde-bum  hâkorde-bum  hâkorde-bum  hakerde-bum   bokodə-bim(i)  کرده باشم گذشته التزامی کامل hâkerde-bi-buem  hâkerde-bi-bum  hâkerde-bi-bum hâkorde-bi-bum  hâkorde-bi-bum     کرده باشم گذشته استمراری  kârdeme/kândesteme  kerdeme/keneseme  kerdeme/keneseme  kordeme/komame  kordeme/komiyame  kâ-ne-bâm  gudəm  kodəmi می‌کردم گذشته در حال انجام  daiye-kârdeme  davie-kerdeme  dave-kerdeme  dave-kordeme/dare-komame  daviye-kordeme/daviye-komiyame  dabâm-hakenem  gudə-dubum  kodən-dubum  داشتم می‌کردم حال ساده/آینده  kâmbe/kânedeme  kemme  kemme  komme  komme  kânem  kunəm  konəm  می‌کنم حال در حال انجام dare-kâmbe  dare-kemme  dare-kemme  dare-komme  dare-komme  dare-hakenem  gudə-dərəm  kodən-dərəm  دارم می‌کنم حال التزامی  hâkenem  hâkenem  hâkenem  hâkonem  hâkonem  hakenem  bukunəm  bokonəm(i)  بکنم آینده نوع اول  xâmbe hâkenem  xâme hâkenem  xâyme hâkenem  xâyme hâkonem  xâyme hâkonem  xeynom hakenem  xanəm bukunəm  xayəm bokonəm  می‌خواهم بکنم

 منابع 


رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی