ابوالعلاء معری

ابوالعَلاء مَعَرّی  یا ابوالعلی معری با نام کامل أحمد بن عبدالله بن سلیمان القضاعی التنوخی المعری (۳۶۳ — ۴۴۹ هجری)، شاعر و فیلسوف نابینای عرب، در روز جمعه ۲۷ ربیع‌الاول سال ۳۶۳ هجری (۹۷۳ میلادی) در شهر معره نعمان در نزدیکی شهر حلب در سوریه به دنیا آمد و در سال ۴۴۹ هجری (۱۰۵۸ میلادی) در همین شهر درگذشت.

ابوالعلاء مَعَرّی یکی از برجسته‌ترین و بحث‌برانگیزترین اندیشمندان در تاریخ تفکر اسلامی است. اندیشه‌های او بر پایۀ خردگرایی مطلق، بدبینی ژرف به هستی و نقد شدید دین استوار بود.
او عقل را تنها راهنمای انسان برای رسیدن به حقیقت می‌دانست و هرگونه باور مبتنی بر وحی، نقل و سنت را رد می‌کرد. معرّی ادیان سازمان‌یافته را ساخته و پرداختۀ پیشینیان برای فریب توده‌ها و کسب قدرت و ثروت می‌دانست و پیشوایان دینی را به ریاکاری متهم می‌کرد. این دیدگاه در بیت مشهور او خلاصه شده است: «مردمانِ روی زمین دو دسته‌اند: آن‌که خرد دارد و دین ندارد، و دیگری دین‌داری که از خرد بی‌بهره است.»

نگاه او به زندگی بسیار تاریک و تلخ بود و جهان را سرشار از رنج و شر می‌پنداشت. او معتقد بود که بزرگ‌ترین لطف در حق انسان، هرگز به دنیا نیاوردن اوست؛ باوری که در وصیت‌نامه‌اش برای سنگ مزار خود بیان کرد: «این جنایتی است که پدرم در حق من کرد، اما من در حق هیچ‌کس [با فرزندنیاوردن] جنایت نکردم.»

معرّی در زندگی شخصی نیز زاهد و گوشه‌گیر بود. او خود را «رهین المحبسین» (زندانی دو زندان: نابینایی و خانه) می‌نامید. همچنین از باورهای نامتعارف او در آن دوران، گیاهخواری مطلق بود، زیرا کشتن حیوانات برای خوراک را ستمی بزرگ می‌شمرد.

با وجود اندیشه‌های تند و ضد دین، معرّی هرگز به قتل نرسید. عواملی چون جایگاه ادبی بی‌همتا، گوشه‌گیری و بی‌خطر بودنِ سیاسی، بیان افکار در قالب شعر و ابهام هنری، و شرایط خاص اجتماعی آن دوران، سپری برای محافظت از جان او شد.

با وجود باورهای ضد دینی‌اش، امروزه از او به عنوان یکی از بزرگ‌ترین شاعران عرب یاد می‌شود.

 شرح حال 
در سن چهار سالگی مبتلا به بیماری آبله شد و در اثر این بیماری نابینا گشت. ابوعلا قرآن را به چند روایت نزد شیوخ شهر فرا گرفت و لغت و نحو را نزد پدر آموخت. وی در یازده سالگی سرودن شعر را آغاز کرد. سپس جهت کسب علم به حلب، انطاکیه، لاذقیه و طرابلس سفر کرد و در سال ۳۹۸ هجری قمری راهی بغداد شد.وی یک سال و هفت ماه در بغداد ماند و به خاطر شنیدن خبر بیماری مادرش به معره بازگشت. ابوالعلا پس از بازگشت به معره گوشه‌نشینی اختیار کرد تا سرانجام به سال ۴۴۹ هجری قمری و در ۸۶ سالگی، پس از سه روز بیماری که در آن قوای ذهنی خود را از دست داد، چشم از جهان فروبست.

 ضدیت با ادیان 
تعدّد آثارِ معرّی و تلوّنِ فکریِ او در دورانهای مختلفِ حیاتش باعث شده تا در بابِ او قضاوت های گوناگونی شود. تا جایی که او را کافر، شکاک یا زندیق، ملحد، معارض قرآن، منکر رسالت نبوی، متمایل به مذهب هندوان و براهمه، مانوی و مزدکی یا حتى باطنيه و ... لقب داده اند.

هرچه که هست، وی دارای اندیشه ای ناآرام  بوده و آثارش گواهِ این نا آرمی روحی وی ناشی از نابینائی اوست.

 اشعار 
گروهی از پژوهش‌گرانی که به بررسی مطالب فلسفی می‌پردازند، بر این باورند که ابوالعلا مردی شکاک و حیرت‌زده و نقیض گو بوده‌است. آنان پندارهای خود را با تک بیتی‌هایی که از لزومیات ابوالعلا تلخیص کرده‌اند دست مایه قرار می‌دهند.
ابوالعلا به همه‌چیز و همه‌کس بدبین بود. وی هم‌چنین به زن‌ها بدبین بود و وجود آن‌ها را مایهٔ فساد می‌دانست:

واشعار دیگر ازین دستٰ نه تنها دربارهٔ زنان که دربارهٔ همهٔ موجودات: حنفیان گمراهند، و مسیحیان راه به جایی نبرده‌اند، جهودان سرگردان و مجوسان سرگشته‌اند. ساکنان خاک دو گروه‌اند: نخست آنان که عاقلند و دین ندارند و دومین گروه دین دارانند که از عقل شان بهره‌ای نمی‌برند.

او هم‌چنین خود را اسیر سه زندان می‌بیند:

«خود را اسیر سه زندان نامیمون می‌بینم و تو هم ازین رویداد نامیمون چیزی ن‍پرس. سه زندان من عبارتند از :کوری، خانه‌نشینی و قرار داشتن روح در جسمی پلید و ناپاک.»

 گیاه‌خواری 

استادِ دانشمند، جناب دکتر فرشاد عربی حفظهمُ الله، که در آثار و احوال این ابدالِ شام، غورها و پژوهشها داشته اند، در اینباره نوشته اند :

شیخِ معرّه در شمارِ نخستین کسانی است که در جهانِ اسلام از گوشتخواری پرهیز و به گیاهخواری گرایش داشته است. امروزه این گرایش در قالب گروه های مردم‌نهاد به شکلی منسجم و مُبتنی بر دست‌یافت‌های علمی در مسیرِ تداوم و افزونی است.

آن حکیم عزلت گزین برای نوع حیوانات هم همچون انسان حق حیات قائل است تا آنجا که گاهی هیچ فرقی میان انسان و حیوان نمی دیده است:

إن البهائم مثل الإنس غافله

وإنما نحن بهم ذات أرباق

... و یا عوعوِ سگان را از گفتار برخی آدمیان برتر دانسته:

سببت بالكلب فأنكرته

والكلب خير منك إذ يَنبحُ

یا مردمان را انبوهی از ماران دیده است که در دریایی از آزار و شرور شناورند:

والخلق حيتان لجه لعبت

وفي بحار من الأذى سبحوا

گاهی معتقد است یک مرکوب که سواری میدهد یا به دست انسان مذبوح می شود، بسیار کم آزارتر و نافع تر از آدمی است:

أقل منهم شراً و مرزيه

ما ركبوا للسرى وما ذبحوا 

او گله شتران باردار و بالغ را که خواهان تمجید و شیفته مدح و ستایش نیستند، از نوع انسان برتر میداند:

فهل فرحت بالحَمدِ خَيل سوابق

وبالمدح تلك المثقلات البوازل

برای همین است که در قالب بیتی، بانگ بر میدارد که از خدا بترسید و در حق زنبور جفا روا مدارید که آنچه در کندو فراهم می آورد، اندوخته و اسباب حیات اوست:

خفِ الله حتى في جنى النَّحْلِ ذُقته

فما جمعت إلا لأنفسها الدبر

 در وصف او 
ناصرخسرو در وصف وی گوید:

ابن عدیم هم گفته‌است:سفرنامه حکیم ناصر خسرو - به تصحیح دکتر محمد دبیر سیاقی - ISBN 964-401-009-4 صفحهٔ ۱۸
حسین خدیوجم هم دربارهٔ ابوالعلاء معری چنین سروده‌است:عقاید فلسفی ابوالعلاء، عمر فروخ، حسین خدیوجم، تهران: کتابهای جیبی و فرانکلین، آبان‌ماه ۱۳۴۸

 آثار 
گفته می‌شود شمار تصنیفات معری از ۱۰۰ می‌گذرد. آثار او در زمینه‌های گوناگون لغت، ادب و نقد گرد آمده‌است. بسیاری از آثار او در پی جنگ‌های صلیبی و سقوط معره نعمان از میان رفت، ولی مهم‌ترین آثاری که از او به دست ما رسیده عبارت اند از:

 لزومیات (بایستگی‌ها)، دیوان اشعار ابولعلا که در آن خود را ملزوم به رعایت حروف قافیه نموده‌است.
 الأیک والغصون (بیشه‌زار و شاخساران)
 الاوزان و القوافی فی الشعر متنبی (آهنگ‌ها و هم‌آوایی‌ها در چامهٔ متنبی)
 تاج الحرة (تاج زن آزاده)
 عبث الولید (بازی کودکانه)
 شرح دیوان ابن ابی حصینه (واکاوی دیوان ابن ابی حصینه)
 رسالة الغفران (نامهٔ آمرزش) این کتاب را در پاسخ به نامهٔ دوست خود ابوالحسن علی ابن منصور معروف به ابن قارح نوشته‌است.
 دیوان سقط الزند (دیوان اخگر آتش‌زنه) شامل شعرهای دوران جوانی ابولعلا
 رسالة الصاهل والشاحج (نامهٔ شیهه‌گر و عرعرکننده)
 رسالة الملائکة (نامهٔ فرشتگان)
 رسالة الهناء (نامهٔ خوشبختی)
 رسالة الفصول والغایات (نوشتارِ بخش‌ها و سرانجام‌ها) یا الفصول و الغایات فی تمجید الله و المواعظ (بخش‌ها و سرانجام‌ها در ستایش خداوند و پندها)
 معجزة احمد (شگفت‌آوری احمد) دربارهٔ ابوطیب متنبی

 میراث 
بعضی اشعار خیام به‌وضوح از اشعار معری تأثیر گرفته‌اند. مثلاً معری می‌گوید «أتترك ههنا الصهباء نقدًا/لما وعدوك من لبن وخمر» («آیا شرابِ نقدِ اینجا را وا می‌گذاری به خاطر آن که تو را به شیر و شراب [آن‌جهانی] وعده داده‌اند؟») که منبع این شعر خیام بوده است: «گویند بهشت و حور و کوثر باشد/جوی می و شیر و شهد و شکر باشد/پر کن قدح باده و بر دستم نه/نقدی ز هزار نسیه خوشتر باشد».

ابن وراق که یک فصل (فصل سیزدهم، «المعری») از کتاب «چرا مسلمان نیستم» را به ابوالعلاء معری اختصاص داده‌است، او را «سومین زندیق بزرگ اسلام» خوانده که «هیچ مسلمان راستینی تحمل شنیدن اشعار او را ندارد».

 پانویس 

 منابع 
 ابن خلکان، احمد، بن ابراهیم: وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، چاپ: دارالرائد العربی، بیروت. لبنان. ۱۹۷۵ میلادی.
 محمود خرسندی، رسول دهقان زاد شهرضا: «تشاوم در شعر ابوعلا معری»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران
 عمر فروخ: «عقاید فلسفی ابوالعلاء معری»، ترجمه حسین خدیوجم، انتشارات فیروزه.


 پیوند به بیرون 

*
رده:اندیشه آزاد
رده:اهالی حلب
رده:اهالی معره نعمان
رده:خردگرایان
رده:درگذشتگان ۱۰۵۷ (میلادی)
رده:زادگان ۹۷۳ (میلادی)
رده:شاعران اهل سوریه
رده:شاعران دوره عباسیان
رده:شاعران عرب
رده:شاعران عربی سده ۱۱ (میلادی)
رده:شاعران نابینا
رده:شک‌گرایان دینی
رده:شک‌گرایان
رده:دین‌ستیزی
رده:عرب‌های سده ۱۰ (میلادی)
رده:عرب‌های سده ۱۱ (میلادی)
رده:فعالان گیاه‌خواری
رده:فیلسوفان اخلاق
رده:فیلسوفان اهل سوریه
رده:فیلسوفان دادارباور
رده:فیلسوفان عرب‌زبان
رده:گوشه‌گیران
رده:گیاه‌خواران
رده:مخالفان اسلام در آسیا
رده:مرتاضان
رده:مسلمانان پیشین اهل سوریه
رده:مسلمانان سابق
رده:منتقدان ادیان
رده:منتقدان اسلام
رده:منتقدان مسیحیت
رده:منتقدان یهودیت
رده:نویسندگان اهل سوریه
رده:نویسندگان عربی سده ۱۰ (میلادی)
رده:نویسندگان عربی سده ۱۱ (میلادی)
رده:نویسندگان نابینا
رده:هنرمندان نابینا
رده:ضدتولدگرایان
رده:فعالان نابینا
رده:مسلمانان سابق منتقد اسلام
رده:بی‌خدایان اهل سوریه