گویش‌های منطقه فارس

گویش‌های منطقهٔ فارس که در برخی از مناطق تاجیکی نامیده می‌شوند، گروهی از گویش‌های ایرانی جنوب غربی هستند که به صورت یک زنجیره گویشی در سراسر منطقه فارس بدان گفتگو می‌شود. بر اساس پراکندگی جغرافیایی می‌توان این گویش‌ها را به سه گروه تقسیم کرد: جنوب غربی (فارسی-لری), جنوب مرکزی (کهمره‌ای) و جنوب شرقی (لارستانی).

 دسته‌بندی‌ها 
از نظر رده‌شناسی این گویش‌ها به دسته‌های زیر تقسیم می‌شوند:Salami, A. , 1383 AP / 2004 AD. Ganjineye guyeššenâsiye Fârs (The treasury of the dialectology of Fars). First Volume, فرهنگستان زبان و ادب فارسی.    Salami, A. , 1384 AP / 2005 AD. Ganjineye guyeššenâsiye Fârs (The treasury of the dialectology of Fars). Second Volume, The academy of Persian language and literature.    Salami, A. , 1385 AP / 2006 AD. Ganjineye guyeššenâsiye Fârs (The treasury of the dialectology of Fars). Third Volume, The academy of Persian language and literature.    Salami, A. , 1386 AP / 2007 AD. Ganjineye guyeššenâsiye Fârs (The treasury of the dialectology of Fars). Fourth Volume, The academy of Persian language and literature.   ISBN 978-964-7531-73-3 Fars, Southwestern, ethnologue

 جنوب غربی شمال غربی نهادی-معرفی مطلق-کنایی در ساختارهای گذشته متعدی تاجیکی کلانی، لری کلانی، لری ممسنی، باصری، بلیانی، حیاتی (دولت‌آبادی), لردرنگانی، دژگاهی/گوری، ریچی، تنگ کیشی، زاخرویه‌ایکهمره‌ای، دشتستانی، دشتی، بوشهری، بهبهانی، تنگسیری، دوانی، بردستانی، دهله‌ای، کنده‌ای، کوزرگی، ماصرمی، اقلیدی، بیروکانی، دادنجانی، درونکی/مهبودی، بنافی، پاپونی، دوسیرانی، سمغانی، گرگنایی-گاوکشکی، موسقانی، نودانی؛ لارستانی: اسیری، اهلی، خنجی، گراشی/زینل‌آبادی، کلاتی (اوزی), کاریانی؛ سایر: شورابی کرشی، سیوندی، عبدویی، کرونی

 گویش‌های مطلق-کنایی 
گویش‌های مطلق-کنایی هنوز حالت فارسی میانه را در خود حفظ کرده‌اند. مهم‌ترین ویژگی آن ها داشتن حالت کنایی است که شناسه‌های صرفی پیش از فعل قرار می‌گیرند. این گویش‌ها در بخش هایی از استان فارس، مناطقی در استان بوشهر، غرب استان هرمزگان و شهر بهبهان در خوزستان رایج هستند. برای برخی از آن ها از جمله گویش‌های لارستانی شناسه‌های غیرکنایی برای فعل‌های لازم نیز نسبت به پارسی معیار متفاوت است. زبان شیرازی قدیم و کازرونی قدیم که برخی شاعران منطقه همانند حافظ و سعدی به آن ها شعرهایی دارند نیز گونه‌هایی از همین گویش ها است. برای نمونه مثلاً در اینگونه گویش‌ها برای گفتن مفهوم «مگر خوردی؟» می‌گویند: «مگرت خورد؟» و واج «ت» در این عبارت شناسهٔ دوم شخص مفرد است که پیش از بن فعل «خورد» آمده یا به خود بن می‌چسبد یا به کلمه‌های پیش از آن متصل می‌گردد. در کتاب فارسی میانه شکند گمانیک ویچار اینگونه می‌آید: «مگرت از آن درخت دانشنی ام گفت کو مخورید خورد؟» ترجمهٔ فارسی امروزی این جمله می‌شود: «مگر از آن درخت دانشی که «گفتم نخورید» خوردی؟» در این عبارت فارسی میانه «ت» در مگرت شناسهٔ فعل خورد در پایان جمله است و شناسهٔ فعل گفت در عبارت ام گفت «ام» است که پیش از آن آمده است.

این گویش ها در مناطق زیر ثبت شده‌اند که الگوی توزیع جغرافیایی متمایزی را در جهت شمال غربی به جنوب شرقی در امتداد رشته کوه‌های موازی غرب فارس نشان می‌دهند:
 منطقه ساحلی بوشهر، تنگستان و دشتی در جنوب شرقی آن و دشتستان در شمال و شمال شرقی آن
 مناطق رشته کوه‌های کوهمره نودان، کوهمره جروق و کوهمره سرخی، که از شمال کازرون تا جنوب غربی شیراز امتداد دارد.
 روستاهای کنار جاده اردکان به شیراز
 روستاهای دشتک، امامزاده اسماعیل و کندازی در دهستان ابرج در غرب مرودشت.

 واژگانسلامی، عبدالنبی: گنجینهٔ گویش‌شناسی فارسی (دفتر اول)، تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی 
 دوانی کوزرگی  ماسرمی  فارسی bu, bâva, bova bovâ  bovâ  پدر borâk, borâ kâkâ  kâkâ  برادر damâ, demað dumâð  dumâð  داماد ri sirat  sirat, ri  رخ mi, mel mi  mi  موی das das  das  دست :ma :ma  mâ  ماه setâ:ra setâra  setâra  ستاره ba:l ba:l  barf  برف tsâ kâr  čâr  چهار haf haft  haft  هفت yâzza yâzza  yâzza  یازده xordek xord  kuškak  کوچک te:z tiz  tiz  تیز :ze šo  zir  زیر mor morvak  morx  مرغ qalâ qalâɣ  qalâ  کلاغ gâ gâ  gâ  گاو oftâ oš va:s  oftâ  افتاد me:rezet mirezet  mireze  می‌پزد vâtser bebâf  bevâf  بباف

 نمونه 

 گویش‌های نهادی-معرفیگویشگزارهفارسی معیار  har ke marâ did, be man salâm kardفارسی گفتاری har ki mano did,be man salâm kardفارسی آبادانی har ki mo'ne did , be mo selâm kerdفارسی شیرازی har ki moy midid,azom selam mikerdگویش کرونی  har ka me-ni di, va me salâm kerd.تاجیکی کلانی  har k̂i may di, salâm ikeلری کلانی  har ka mo midi, salâm ike لری ممسنی  har k̂e me na di, vam salâm k̂eباصری  har ke me-ye di, salâm-om keبلیانی  har k̂e mo di, salâm-am keحیاتی  har k̂i mo-na dið, salâm-om kerdلردارنگانی  har k̂i mo-na dið, az mo salâm kerdدژگاهی (گوری)  har k̂a mo dið, salam kerdریچی  har k̂e mo-na di, salâm-am k̂-eدژگاهی  har ke mo miði, salâm-am mik̂eزاخرویه‌ای  har ke mo dið, salâm-om k̂erd

 گویش‌های مطلق-کناییگویشگزارهدوانی  har k̂i-š ma di-š, salâm k̂eبهبهانی  har kiš miditam, a mey salâm mikeدهله‌ای  har k̂iš ma di, eš salâm ama k̂eکنده‌ای  har k̂i om dið-eyi, salâm kârd-eyکوزرگی  har k̂i me-š di, salâm oš k̂eماصرمی  har k̂a me eš- di, salâm-ša k̂erdaبیروکانی  har k̂i seyl-em eš ki, salâm-eš kiدادنجانی  har k̂i ma-š di, salâm-eš kiمهبودی  har k̂i ke ma-š di, salâm-eš keبنافی  har k̂i eš ma di eš, salâm-am k̂eپاپونی  har k̂i mo-š di, salâm-eš k̂eدوسیرانی  har k̂i mo oš di, salâm-oš a mo k̂eسمغانی  har k̂i mo-š di, salâm-eš k̂eگاوکشکی  har k̂e-â midim, salâm na-šk̂eموسقانی  har k̂e ma eš di, salâm-eš k̂eنودانی  har k̂i mo-š di, salâm-eš keاسیری  har ke mo-š di, salâm-om oš-keاهلی  har ke mo-š di, salâm-om oš-keخنجی  har ka mo-š di, salâm-oš kerd-omگراشی  har ke mo-š di, salâm-e mo-š keکلاتی  har-ka-š ded-om, salâm-oš kerd-omکاریانی  har ke mo-š di, salâm-oš keشورابی  har ke me oš-di, salâm-eš ke

 گویش‌های منفرد شمال غربیگویشگزارهگویش کوروشی  har k̂a man-a didi, ba man salâm ikoسیوندی  har kâmišâ merâ diyešâ avinim wâtešâ salâmگویش عبدویی  har k̂asi k̂e may di, selâm-i k̂eگویش دشتی  har k̂i-š mo di, eš selâm-om k̂e

 پانویس 

رده:استان فارس
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی جنوب غربی
رده:زبان‌های ایرانی در خطر
رده:گویش‌های زبان فارسی