روزبهان بقلی فسایی

روزبهان ابومحمدبن ابی نصربن روزبهان بقْلی فسایی شیرازی، معروف به «شیخ شطّاح» و «شطّاح فارس» عارف اهل فارس بود.

او در سال ۵۰۶ هجری شمسی ۵۲۲ هجری قمری در خانواده‌ای دیلمی‌الاصل در فسا به دنیا آمد.روزبهان بقلی:عرفان و شطح اولیا در تصوف اسلامی/کارل ارنست/نشر مرکز/ ۱۳۸۷/ صفحهٔ ۳۰ این عارف و دانشمند سدهٔ ششم و هفتم و از سر سلسلهٔ روزبهانیان بوده و دیلمیان مقیم فارس بوده‌اند و چون در فسا به بَقل (سبزی و تره‌بار) فروشی اشتغال داشت ملقب به «شیخ روزبهان بقلی» بود.

در مکتب به آموختن قرآن پرداخت و در محضر دانشمندان عصر به فراگرفتن علوم متداول مشغول شد. از همان ابتدای زندگی تمایلات عرفانی داشت، تا این که در ۲۵ سالگی از خلق برید و در کوه‌های اطراف شیراز به عبادت و ریاضت پرداخت و حافظ قرآن شد و نزد نخستین مرشد خود، شیخ جمال‌الدین فسایی رفت. 

کتاب «تحفة اهل العرفان» قدیمی‌ترین اثر در شرح زندگی روزبهان می‌باشد. این اثر در سال ۶۹۵ هجری قمری (۹۴ سال بعد از فوت روزبهان) توسط یکی از نبیرگان وی به نام شیخ شرف‌الدین ابراهیم (فرزند شیخ صدرالدین روزبهان ثانی فرزند شیخ فخرالدین احمد فرزند روزبهان) در شرح زندگی روزبهان نگاشته شده است. این کتاب در یک نوبت توسط محمد تقی دانش‌پژوه تصحیح و توسط انجمن آثار ملی تحت شماره ۶۰ منتشر شده است. سپس به کوشش دکتر جواد نوربخش در دو نوبت منتشر گردیده است.تحفة اهل العرفان، شیخ شرف الدین ابراهیم، به کوشش دکتر جواد_نوربخش، انتشارات_خانقاه_نعمت‌اللهی تهران خرداد ۱۳۴۹ و انتشارات یلداقلم، تهران ۱۳۸۲

 استادان 

در برخی منابع،دانشنامه جهان اسلام، روزبهان بقلیویکی تصوف، روزبهان بقلی شیرازی از افراد زیر به عنوان استادان روزبهان یاد شده است:
 جمال الدین بن خلیل فسایی
 جاگیر کُردی (متوفی ۵۹۱)
 شیخ سراج الدین محمود بن خلیفه بن عبدالسلام بن احمد بن سالبه (متوفی ۵۶۲)
 ابوبکر بن عمر بن محمد معروف به «برکر» (متوفی۵۴۰)
 شیخ ابوالصفا
 امام فخرالدین نصر بن مریم
 ارشدالدین علی نیریزی (متوفی ۶۰۴)
 صدرالدین سِلَفی اصفهانی (۴۷۸–۵۷۶)

 مشرب شیخ روزبهان 
روزبهان عارفی وحدت وجودی است و این موضوع در بسیاری از آثارش موج می‌زند و رجوع به آثار او به روشنی خواننده را متوجه این حقیقت می‌کند که او عارفی ژزف‌نگر است. نهایت پختگی او را در کتاب رسالة القدس می‌توان دید.ر. ک. شرح رسالة القدس، به قلم علی شالچیان ناظر، انتشارات سلوک ما، چاپ اول ۱۴۰۰، ص ۱۹۴–۱۲۵

 روزبهان و جمال پرستی 
در تاریخ تصوف ایران، نام روزبهان بقلی در کنار نام صوفیانی چون احمد غزالی و اوحدالدین کرمانی پیش از هرچیز، عشق به زیبارویان وطریقهٔ موسوم به جمالپرستی را فراخاطر می آورد و عصارهٔ تفکر این طریقه عبارت از آن است که عشقِ به زیبارویانِ انسانی پل یا نردبان عشقِ ربانی است. روزبهان، خود در مقدمهٔ عبهرالعاشقین تصریح می‌کند که خداوند لباس عبودیت را از وی برکند و جامهٔ حریت بر وی پوشاند و پس از آن خداوند وی را به اوصافی میخواند که نخستینش صفت عاشقی است: «حق مرا در کَنَف خود برد، آنگه جامهٔ عبودیت از من برکشید، و لباس حرّیت در من پوشانید و گفت تو [اکنون] عاشق، وامق، محب، مشتاق، آزاد، شطاح، عارف، ملیح (زیبا رو)، موحد و صادق شدی.» (روزبهان، ۱۳۸۰: ۱۱) روزبهان در ادامه میکوشد دلیل عشق ورزی خود به زیبارویان را تشریح کند؛ وی میگوید که پس از سیر در ملکوت و جبروت به عالم ناسوت بازگشتم و دلتنگِ دیدارِ جمالِ حق شدم اما ناگهان پی بردم که میتوانم جمال خداوند را در چهرهٔ انسانهای زیبارو بازیابم؛ پس از خطور این فکر، خداوند نیز این دریافتِ او را تأیید میکند و به او خطاب میکند که با چشم انسانی در عالم انسانی بنگر: «آنگاه که از ملکوت و جبروت به سمت ناسوت بازگشتم در من دردِ عشق پدید آمد و از نایافتِ جمالِ حق رنجور شدم. اما ناگاه متوجه شدم که می‌توان جمال الهی را در عالم حَدَث و انسانی نیز یافت؛ از قضا از سرایِ زیبارویان گذر می‌کردم و ناگهان جمالِ صفاتِ خداوند را در چهرهٔ زیبارویان بازشناختم؛ چشم سَرم صورت زیبای انسان را می‌دید و چشم جانم جمال حضرت قدم را. در این لحظه خداوند در من ندا داد که به دیدهٔ انسانیت در عالم انسانی نگر.» (همان: ۱۲) و چنین است که عشق به جمال چهرهٔ زیبارویان برای وی به سادگی جانشین جمالی الهی می‌شود که در عالم ملکوت مشاهده کرده بود و اکنون در ناسوت از دسترس وی دور است

داستان دلباختگی روزبهان به زنی رامشگر و زیباروی در حین طواف مکه نیز بسیار مشهور است. از نظر کُربن داستان مکه نشان می‌دهد تا چه اندازه در روان‌شناسی و زیبایی‌شناسی او جمال انسانی مهم است تا آنجا که حتی در حلقهٔ طواف کعبه نیز او را رها نمی‌کند. (کربن، ۱۳۹۲: ۱۷۹) گزارش کامل این رویداد را ابن عربی در باب ۱۷۷ فتوحات المکیه آورده است: «روزبهان در مکه مجاور بود و فرط وجد و حالش برای خداوند، در حین طواف، طواف کنندگان را به‌زحمت انداخته بود؛ بنابراین او بر بامِ کعبه طواف می‌کرد و ناله می‌زد. ناگاه به محبت زنی مغنیه مبتلا شد و هیچ‌کس نمی‌دانست؛ آن وجد و صیحه‌هایی که در وجد فی الله می‌زد همچنان باقی بود، اما اول از برای خدای تعالی بود و این زمان از برای مغنیه. دانست که مردمان را چنان اعتقاد خواهد شد که وجد و صیحات وی، این زمان نیز از برای خدای تعالی است. به مجلس صوفیهٔ حرم آمد و خرقهٔ خود بیرون کرد و پیش انداخت و قصهٔ خود با مردم بگفت و گفت: نمی‌خواهم که در حال خود کاذب باشم. پس خدمتِ مغنیه را لازم گرفت. حالِ عشق و محبت وی را با مغنیه گفتند که وی از اکابر اولیاالله است. مغنیه توبه کرد و خدمتِ وی را پیش گرفت» (ابن عربی، ۱۹۹۷: ۳۱۵/۲) کُربن واقعهٔ مکه را دارای اهمیت بنیادین در شناخت روزبهان می‌داند و می‌گوید: «می‌دانیم که در مورد اقامت روزبهان در مکه شکی نیست

آن‌گونه که مشهور است روزبهان عشق انسانی را نردبان عشقِ ربانی می‌دانسته و برای وصول به جمال الهی، عشق ورزی با جمال انسانی را مقدمه‌ای ضروری می‌پنداشته است. منظور روزبهان از عشقی که نردبان عشق الهی است، عشق به زیبایی صورت انسان است و آن نخستین منزل از منازل سیر به سوی خداوند است. به بیانی دیگر روان‌شناسی روزبهان به‌گونه‌ای بوده که زیبایی نه به‌طور مطلق، بلکه زیباییِ انسانی وی را بسیار به خود جذب می‌کرده و از آنجا که زیبایی انسانی را بسیار دوست داشته است، عشق وی نیز عشقِ انسانی بوده است.

 روزبهان و نکاح مقدس 
روزبهان در گزارش مکاشفاتش در کتاب کشف الاسرار مکرراً صحنه‌هایی را شرح می‌دهد که فرشتگان، پیامبران و عارفان -از جمله خودش- با خداوند دیدار می‌کنند و بسیار رخ می‌‌دهد که چنین دیدارهایی در مجالس شادنوشی و رقص اتفاق می‌افتند. اما در این میان، یک تصویر به صورت معناداری در «کشف الاسرار» بارها تکرار می‌شود و آن عبارت است از تجربهٔ دیدار مشتاقان خداوند به مثابهٔ یک «عروس» و در حین یک مراسم «عروسی». وی چنان گزارش می‌کند که گویی مشتاقان خداوند همچون عروسانی‌اند در انتظار رسیدن داماد -خداوند- و خداوند در این مراسم با عروسان خود می‌رقصد، بر آن‌ها نثار می‌کند و به آن‌ها باده می‌نوشاند. وی در «کشف الاسرار» چند بار از «حجله» نیز بعنوان مکانی که در آن، عروس(=مشتاقان خداوند) و داماد (خداوند) به وصال یکدیگر می‌رسند نیز سخن گفته است؛ روزبهان در این مکاشفات، گاه خود را نیز در چهرهٔ یک عروس رویت می‌کند که منتظر رسیدن داماد است تا با یکدیگر نکاح روحانی کنند. استعارهٔ مفهومی نکاح مقدس، یکی از برجسته‌ترین استعاره‌های به کار رفته در کشف الاسرار روزبهان است. وی بارها خود را همچون عروسی در حجلهٔ وصال دیده که به انتظار و اشتیاق خداوند به سر می‌برده. برای نمونه می‌گوید: «گاه‌گاهی در هنگام مشاهدات که در حال مستی یا هشیاری بودم، جامه عروسان دربرداشتم. و بر سر من موهایی چون زلفکان زنان بود، سرگشاده و با سینه‌ای عریان همچون پادشاهی زیبا در میان ندیمان خود از حجله خارج می‌شدم…» (روزبهان، ۱۳۹۳: ۲۱۵)

انتخاب حوزه مفهومی «نکاح» به‌عنوان قلمرو مبدأ برای توضیح وصال عارف با خداوند، با نظام اندیشگانی و عاطفی روزبهان بسیار سازگار و هماهنگ است؛ زیرا همچنانکه معروف است برای روزبهان انسان و عشق ورزیدن به انسان و زیبایی‌هایش به‌عنوان تجلی‌گاه خداوند، اهمیت محوری دارد؛ لذا انتخاب حوزه مفهومی نکاح که حاکی از پیوند عاشقانه دو انسان است با ساختار فکری و عاطفی روزبهان سازوار به نظر می‌رسد و تا حد زیادی نشان دهنده تلقی وی از کیفیت وصال با خداوند است؛ چرا که این استعاره مفهومی، نشان می‌دهد که روزبهان از «وصال الهی» نیز تصور وصال دو شخصیتی را داشته که رابطهٔ عاطفی قدرتمند دو سویه بینشان، آنها را به نکاح یعنی حضور دائمی در کنار هم و در حجله بودن یعنی یکی شدن و اتحاد دو شخص و از میان بردن هرنوع فاصله ترغیب کرده است. در این تصاویر نوعاً مشتاقان خداوند با ویژگی‌های حوزهٔ مفهومی «عروس» وصف میشوند و خداوند بهمثابهٔ «داماد» توصیف میشود.

 روزبهان و زندگی‌نامه خود نوشت: کشف الاسرار 
کتاب «کشف الاسرار» روزبهان بقلی، نمونه منحصر بفردی با ویژگی‌های منحصر بفرد است. کشف الاسرار که نوعی «زندگی‌نامه خودنوشتِ معنوی» است روایتگر مکاشفات و روایت‌های شگفت‌انگیز روزبهان بقلی از کودکی تا میانه پنجاه سالگی است. روزبهان می‌گوید: «اگر بخواهم تمامی آنچه بر من گذشت را ذکر کنم، مثنوی هفتاد مَن کاغذ شود. به خدا سوگند که در تمام این مدّت تا زمان حاضر که پنجاه و پنج سال دارم، روز یا شبی بر من نگذشته که کشفی از عالم غیب برایم حاصل نشده باشد. گاه و بیگاه شاهد مشاهدات عظیم و قدیم و درجات والا بودم، و اینها همه از فضل خدای متعال درحق من بود» (روزبهان، ۱۳۹۳: ۱۵) کشف الاسرار روزبهان از آن‌روی که در ژانر «زندگی‌نامه خودنوشت» پدید آمده است، منبع پربها و کم‌نظیری در سنت تصوف اسلامی قلمداد می‌شود چه آنکه عارفان مسلمان تمایل اندکی به ثبت زندگی‌نامه معنوی یا تجربه‌های شخصی خود داشته‌اند لذا آثاری از نوع کشف الاسرار روزبهان در سنت تصوف اسلامی بسیار نادر است.

شاید در تمام ادبیات اسلامی -به استثنای برخی نوشته‌های ابن عربی- نتوان نظیری برای کتاب کشف الاسرار و مکاشفات الانوار یافت. آرتور آربری خاورشناس مشهور در اشاره به این کتاب نوشته: «کشف الاسرار و مکاشفات الانوار کتابی است که برای تمام پژوهندگان رشتهٔ مذهب نهایت اهمیت را دارد» (آربری، ۱۳۶۵: ۱۰۵) کارل ارنست نیز دربارهٔ این کتاب گفته است: «کشف الاسرار از لحاظ ادبیات صوفیانه، سندی غیرعادی است. پل نویا این متن را در حوزهٔ عرفان اسلامی، بلکه در ادبیات عرفانی جهان، بی نظیر خوانده است و کربن نیز همین عقیده را دارد.» (ارنست، ۱۳۷۷: ۵۰)

 آثار شیخ روزبهان 
شیخ روزبهان تألیف را نوعی حجاب شمرده اما بیش از شصت اثر در علوم ظاهر و باطن داشته که برخی از آن‌ها موجود است. برخی از آثار وی دربارهٔ تصوف بدین شرح است:
 اَلاِغانه یا شرح الحُجُبِ وَ الاَست'ار فی مَقاماتِ اَهل الانَوْارِ و الاسرار (به عربی): که شرح و تفسیر و تأویل حدیثِ معروف نبوی (حدیث اِغانه) است که طبق آن، پیامبر فرموده است: هر روز برای زدودن تیرگی‌های بسیار اندکی که بر قلبم نشیند، بیش از هفتادبار استغفار می‌کنم.
 الانوار فی کشف الاسرار (به فارسی): دربارهٔ مکاشفات اولیا و مقامات اهل معرفت و اسرار صوفیان
 بیان المقامات: در بیان صد درجه آغاز، میانه و پایان راه سالکان صوفی و ویژگی آن‌ها
 سیر الارواح (به عربی): دربارهٔ احوال روح و تصرف آن در نفس
 کشف الاسرار و مکاشفات الانوار: زندگی‌نامه علمی و روحانی شیخ که در آن دعاوی شگفت‌انگیزی دربارهٔ مکاشفات خود کرده است. این اثر توسط کارل ارنست به زبان انگلیسی ترجمه و با مقدمه‌ای به قلم دکتر جواد نوربخش منتشر گردیده است.The Unveiling of Secrets, Diary of a Sufi Master, Ruzbihan Baqli, translated by Carl W. Ernst, Parvardigar Press, 1997, USA, 
 غلطات السالکین (به فارسی): در باب لغزش‌هایی که در راه سالکان پیش می‌آید.
 یواسین (به عربی): دربارهٔ رازهای غامض معرفت، با شطحیاتی غریب همراه با نقطه و دایره و اشکال دیگر.
 مَشرَبُ الارواح: از لطیف‌ترین مصنفات وی که در آن هزار ویک مقام از مقامات عرفانی در بیست باب فراهم آمده، و در همهٔ موارد به اقوال پیشوایان بزرگ تصوف استناد شده است. بسیاری از مطالب و حتی عناوین آن با منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری و احیاءالعلوم غزالی یکی است.
 رسالةالقدس یا الرسالة القدسیة یا رسالة الاُنس فی روحِ القُدس (در دوازده باب، به فارسی): که به درخواست مشایخ خراسان، ترکستان و ماوراءالنهر نوشته شده است. این کتاب دربارهٔ دوازده علم از علوم سالکان، مانند علم توحید و معرفت است. این اثر همراه با رساله غلطات الساکین با عنوان رساله القدس و رساله غلطات السالکین به اهتمام دکتر جواد نوربخش در دو نوبت منتشر گردیده است.رساله القدس و رساله غلطات السالکین، از آثار روزبهان بقلی شیرازی، به کوشش دکتر جواد نوربخش، انتشارات خانقاه نعمت‌اللهی تهران، شماره ثبت کتابخانه ملی: ۴۶۵–۱۳۵۱/۴/۵، خرداد ۱۳۵۱رساله القدس و رساله غلطات السالکین، از آثار روزبهان بقلی شیرازی، به کوشش دکتر جواد نوربخش، انتشارات یلداقلم، شابک ۷-۱۸-۵۷۴۵-۹۶۴، ۱۳۸۱ خورشیدی این کتاب ژرف‌ترین اثر روزبهان است که آن را به زبان فارسی در اواخر عمرش نگاشته است.
 شرح شطحیات (به فارسی): که به درخواست یکی از مریدان نوشته و در آن علاوه بر گفتارهای رمزی صوفیان به بسیاری از آیات قرآن و احادیث نبوی و علوی استناد کرده است. این کتاب بیش از هر مطلبی به شرح سخنان حلاج و دفاع از او پرداخته، ازین‌رو برخی آن را عمده‌ترین سند برای شناسایی احوال و حقایق زندگی حلاج شمرده‌اند. بخش شرح اقوال و احوال حلاج را لوئی ماسینیون در۱۹۱۳ در پاریس منتشر کرده؛ و تمام آن نیز در ۱۳۴۹ ش به اهتمام جواد نوربخش، و قبل از آن به تصحیح و مقدمهٔ فرانسوی و ترجمهٔ فصل اول به زبان فرانسوی به وسیلهٔ انجمن ایران‌شناسی فرانسه، در تهران چاپ شده است.
 منطق الاسرار ببیان الانوار (به عربی): در شرح شطحیات که شیخ کتاب فارسی خود را از این متن برگرفته است.
 عبهرالعاشقین: در ۳۲ فصل در عشق و اقسام آن انسانی، عقلی، روحانی، الهی و جمال پرستی. عبهرالعاشقین با تصحیح و مقدمهٔ فارسی و فرانسوی و ترجمهٔ فصل اول به زبان فرانسوی، چاپ شده است. این کتاب همچنین توسط دکتر جواد نوربخش در ایران منتشر شده است.عبهرالعاشقین، شیخ روزبهان بقلی شیرازی، به کوشش دکتر جواد نوربخش، انتشارات خانقاه نعمت‌اللهی تهران ۱۳۴۹ و انتشارات یلداقلم، تهران ۱۳۸۰
 مکتوبات روزبهان: حاوی مکاتبات وی با برخی از بزرگان عصر خویش است.
 لطائف البیان فی تفسیر القرآن و عرائس البیان
 المکنون فی حقایق الکلم النبویة
 المفاتیح فی شرح المصابیح در شرح احادیث
 الموشح فی المذاهب الاربعه و ترجیح قول الشافعی بالدلیل والمفتاح فی علم اصول الفقه
 الارشاد فی علم الکلام و مسالک التوحید فی علم الکلام در علم کلام
 الهدایة فی علم النحو و کتاب فی التصریف
 حدائق الاخبار
 کتاب الارشاد
 مسالک التوحید
 سلوه العاشقین
 دیوان المعارف
 الموشح فی المذاهب الاربعه
 کتاب المناهج
 مقاییس السماع
 تحفه المحبین
 کتاب العقاید
 کتاب العرفان فی خلق الانسان
 لوامع التوحید
 سلوه القلوب
 صفوه مشارب العشق
 منهج السالکین

 تأثیر در آثار بزرگان 

شیخ روزبهان در پارسی‌نویسی استاد بود و در آثار او تعبیرات بسیاری حاکی از توجه به شخصیت‌ها، عناصر داستانی و مفاهیمی مربوط به ایران باستان وجود دارد. مجموعهٔ سروده‌های او به دو زبان فارسی و عربی در «دیوان المعارف فی الشعر» گردآوری شده بود. عارفان و شاعران از سروده‌های وی بارها استقبال کرده‌اند؛ از آن جمله مولوی در غزل مشهور منسوب به او با مطلع «بنمای رخ که باغ و گلستانم آرزوست» به هماوردی با شیخ روزبهان برخاسته و پاره‌ای از مضامین غزل وی را با عباراتی مشابه تکرار کرده است، سعدی نیز در غزلی به همان مطلع و قافیه مدعیان دروغیان عرفان را مورد سرزنش قرار داده است.

شیخ به گویش نیریز هم ابیاتی دارد. عقاید و آرای روزبهان بقلی (در فروع دین) را شافعی شمرده‌اند، اما به‌طوری‌که از کتاب المُوشَّح بر می‌آید، او در حصار مذهب شافعی نمانده و گاه به رأی مذاهب دیگر عمل می‌کرده است.

شاعران پارسی گوی بارها اشعاری در ستایش وی سروده یا اقوال و احوال وی را به رشتهٔ نظم درآورده‌اند. فخرالدین عراقی، عبدالرحمان جامی، داعی شیرازی از آن جمله‌اند. حافظ همچنین نیز اشعاری دارد که نشان‌دهنده اثرپذیری او از روزبهان بقلی است.

 فرزندان و نوادگان 
 شهاب الدین محمد، پسر بزرگ روزبهان، که در زمان حیات پدر درگذشت.
 فخرالدین احمد (متوفی ۶۲۰) معروف به شافعی الزمان که از پدر خرقه گرفت و در زمان حیات پدرش و پس از وی به جای او وعظ می‌کرد.
 فرزند فخرالدین، شیخ الاسلام روزبهان ثانی (متوفی ۶۸۵) مریدان بسیار داشته و گویند که برخی از حاکمان غیر مسلمان به دست وی مسلمان شده بودند.
 فرزندان روزبهان ثانی (نبیره‌های روزبهان بقلی)، عبداللطیف و شرف الدین ابراهیم، نیز هر یک کتابی در احوال و آثار شیخ روزبهان بقلی نوشته‌اند.
 فرزند شرف الدین ابراهیم، صدرالدین روزبهان ثالث می‌باشد.

 آرامگاه 
بندانگشتی|آرامگاه شیخ روزبهان
بندانگشتی|آرامگاه شیخ روزبهان
بندانگشتی|آرامگاه شیخ روزبهان
بندانگشتی|آرامگاه شیخ روزبهان
بندانگشتی|آرامگاه شیخ روزبهان

شیخ روزبهان هر هفته چند نوبت در مسجد عتیق و مسجد سُنقُری وعظ می‌کرد. او در اواخر عمر به نوعی فلج دچار شد، اما باز هم با شوق و به کمک مریدان به مسجد می‌رفت و وعظ می‌کرد. وی در محرم ۶۰۶ (۲۱ ماه مه سال ۱۲۰۹ میلادی – ۳۱ اردیبهشت ۵۸۸ شمسی) در شیراز درگذشت. مزارش در قبرستان محلهٔ باغ نو (درب شیخ) و جنب رباطی بود که بر اساس کتیبهٔ قدمگاه، خود آن را در ۵۶۰، در شیراز ساخته بود و بعدها مزارش به این رباط ملحق شد. در گذشته، بر زیارت این محل در روز سه شنبه تأکید می‌کردند و وضوگرفتن با آب چاه این رباط و نمازگزاردن بر مزار شیخ را موجب رواشدن حاجت می‌شمردند.
این مقبره در مشرق شیراز و در انتهای شرقی خیابان لطفعلی خان زند، در محله‌ای که آن را به مناسبت وجود قبر شیخ، درب شیخ می‌خوانند واقع شده است. در محوطه آرامگاه سه پله سنگی قرار دارد که به ایوانی بدون سقف منتهی می‌شود و در اطراف ساختمان کشیده شده است. پس از آن ایوان مسقفی دیده می‌شود که در ادامه آن ایوانی دیگر با عرض کمتر به چشم می‌خورد و قبر شیخ و قبور دو تن از فرزندان و فرزندزادگان وی در آنجا واقع شده است.
بر پیشانی این ایوان با خط نستعلیق نوشته شده است:
آرامگاه شیخ کبیر ابومحمد روزبهان، تولد در فسا ۵۲۲ هجری، ۵۰۷ ش. وفات در شیراز ۶۰۶ ه‍.ق ۵۸۸ ش.
بر بالای ایوان لوحه‌ای برنجی قرار گرفته که این کلمات بر روی آن نقر شده است:
لااله الاالله الملک الحق المبین
در پایین همین لوحه، بر روی تکه سنگی نوشته شده:
ای تو را با هر دلی رازی دگر
مقابل در ورودی شاه نشینی با دو پنجره مشبک و کاشی‌های معرق قرار دارد. بین آن دو پنجره سنگ نبشته‌ای است که نام شیخ، سال تولد، سال درگذشت و تاریخ بنا و سازندگان آن بدین شرح آمده است. «به خواست خدای هر دو جهان، بنای آرامگاه شیخ روزبهان ابو محمد فرزند ابی نصر فرزند روزبهان بقلی فسایی شیراز در جایگاه بخشی از مجموعه ساختمان‌های خانقاه و رباط ودیگر ابنیه دوران زندگی آن بزرگوار که پس از گردش خوابگاه ابدی وی و چند نفر از افرد خانواده او گردید، به وسیله انجمن آثار ملی ساخته شد. آغاز ساختمان ۱۳۵۰٫۱٫۱۵، پایان ساختمان ۱۳۵۱٫۴٫۱۵.»
در جنوب شاه نشین کتیبه دیگری است که شامل دو قسمت می‌شود. بر روی قسمت اول آن نوشته شده است:
شیخ روزبهان ابو محمدبن ابونصر بقلی فسایی شیرازی به سال ۵۲۲ هجری در فسا چشم به دنیا گشود و در محرم ۶۰۶ هجری در شیراز در خانقاه خود که اکنون این بنا در آنجا برپا شده است، جهان را بدرود گفت. این عارف بزرگوار جامع بین کمالات صوری و معنوی - قال و حال - زهد و عشق - صحو و سکر، تحقیق و تعلیم در شریعت و طریقت و پیشوای کاروان راه حقیقت بوده است.

در قسمت دوم کتیبه مذکور قسمتی از رباعیات شیخ روزبهان به چشم می‌خورد:

در جنوب شرقی آرامگاه شیخ کتابخانه‌ای قرار داشت. سنگ قبری در صدر محوطه قرار گرفته است و سنگ صندوقی سبزرگی که در حاشیه آن نام ۱۴ معصوم به خط ثلث نوشته شده است، بر روی آن نصب شده. بر روی سنگ قبر تاریخ وفات شیخ با عبارت «فی منتصف محرم سنه ست و ستمائه» نوشته شده است. طول سنگ قبر شیخ یک متر و ۶۹ سانتی‌متر و عرض آن ۵۶ سانتی‌متر و ارتفاعش ۴۶ سانتیمتر می‌باشد.

آرامگاه شیخ روزبهان در سال ۱۳۵۳ به شماره ۱۰۴۳/۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردید.

 جستارهای وابسته 
 دفاعیه ابلیس

 پانویس 

 منابع 
 سایت شهرداری منطقه ۸ شیراز
 کاظمی فر، معین. روزبهان و عشق به زیبارویان: تحلیل ساخت گرایانه تجربه‌های عرفانی روزبهان. مطالعات عرفانی پاییز و زمستان ۱۳۹۸ شماره ۳۰
 عقل و عشق از نظر عارف بزرگ شیخ روزبهان بقلی شیرازی – روزنامه رسالت، شماره ۶۵۴۴ مورخ ۱۸/۰۷/۱۳۸۷
 روزنامه آفرینش، مورخ ۰۹/۰۲/۱۳۸۸
 زیبای متناقض - روزنامه ایران، شماره ۴۱۲۷ مورخ ۰۲/۱۱/۱۳۸۷
 معین کاظمی فر، (۱۴۰۱). تحلیل رابطه مکاشفه و استعاره از منظر ساختگرایی مطالعه موردی: ایماژ عروس در آثار روزبهان، نشریه نثر پژوهی ادب فارسی، ۲5(51)، ۱۱۳–۱۳۱.
 ابراهیم بن روزبهان ثانی، تحفه اهل العرفان، در روزبهان نامه، چاپ محمد تقی دانش‌پژوه، تهران ۱۳۴۷ ش
 شمس الدین محمد حافظ، دیوان، چاپ خلیل خطیب رهبر، تهران ۱۳۷۱ ش
 کاظمی فر معین، غلامحسین زاده غلامحسین. تحلیل کارکرد «ذهن» در صورت‌بندی «تجربه‌های عرفانی» روزبهان. نقد ادبی. ۱۳۹۴; ۸ (۳۰) :۱۱۹–۱۴۴
 روزبهان نامه، چاپ محمدتقی دانش‌پژوه، تهران ۱۳۴۷ ش؛ مصلح بن عبدالله سعدی، متن
 داریوش شایگان، هانری کُربن: آفاق تفکر معنوی در اسلام، ترجمة باقر پرهام، تهران ۱۳۷۱ ش
 معین کاظمی‌فر، غلامحسین غلامحسین‌زاده. «پیامبربودگی» بمثابهٔ یک میل: تحلیل ساختگرایانهٔ مکاشفات روزبهان در کتاب کشف‌الاسرار. ماهنامه علمی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
 عبداللطیف بن روزبهان ثانی، روح الجنان، در روزبهان نامه، چاپ محمدتقی دانش‌پژوه
 کاظمی فر، معین. وصال خداوند بمثابهٔ نکاح: بررسی یک استعارهٔ مفهومی کلیدی در کشف الاسرار روزبهان. ماهنامه علمی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی

 پیوند به بیرون 

 تصحیح و ترجمهٔ کشف‌الاسرار و مکاشفات‌الانوار|وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی

رده:اهالی ایران در سده ۱۲ (میلادی)
رده:اهالی ایران در سده ۱۳ (میلادی)
رده:اهالی فسا
رده:حافظان قرآن
رده:درگذشتگان ۱۲۰۹ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۶۰۶ (قمری)
روزبهان بقلی فسایی
رده:زادگان ۱۱۲۸ (میلادی)
رده:زادگان ۵۲۲ (قمری)
رده:شاعران سده ۱۲ (میلادی) اهل ایران
رده:شاعران سده ۱۳ (میلادی) اهل ایران
رده:شاعران فارسی‌زبان اهل ایران
رده:شاعران مرد اهل ایران
رده:شافعیان ایران
رده:صوفیان اهل ایران
رده:عارفان اهل ایران