ذال معجم

بندانگشتی|350px|تصویری از نسخه‌ای خطی از تاریخ گزیدهٔ حمدالله مستوفی که شعری عربی از ظهیر فاریابی پیرامون ذال مجم را آورده است. در خود نسخه هم قاعده رعایت شده است: دارذ و شذ.
ذال معجم، شیوه‌ای قدیمی در نوشتار و تلفّظ فارسی بود. در گذشته و در زبان فارسی نو (به‌ویژه پیش از هجوم مغول) مرسوم بود که هرگاه در واژه‌ای فارسی پیش از واج «د» هجایی با مصوّت پایان می‌یافت (الگوی صامت + مصوّت) یا واج «د» در پایان هجایی بود که پیش از آن مصوّت می‌آمد (الگوی صامت + مصوت + صامت) آن را به صورت «ذ» (/ð/) می‌نوشته و می‌خواندند. برای نمونه، به جای «باشد»، «باشذ» می‌نوشتند و می‌خواندند. رعایت این قاعده در میان ادیبان بسیار رایج بوده است؛ چنان که سعدی لذیذ را با کشیذ (کشید) قافیه کرده‌استامروزه و در بیش‌تر کتاب‌ها ذال‌های معجم حذف شده و به «د» تبدیل شده‌اند، آن‌گونه که در سایت گنجور آمده است (www.ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh273):

در بسیاری از دست‌نویس‌های کهن این قاعده رعایت شده است. این قاعده در واژگانی که مصوت یک واکه مرکب بود نیز صدق می‌کند، مثل «پیذا» و «هویذا». لازم به ذکر است که این قاعده در واژگانی همانند «مدوّر»، «صدا»، «قاعده» و ... رعایت نمی‌شده است؛ زیرا واژگان عربی هستند. خواجه نصیر طوسی این قاعده را به شکل یک رباعی بیان کرده‌است:

این شعر نشان‌گر آن است که ذال معجم در زمان او در حال ناپدید شدن بوده است؛ زیرا در غیر این صورت نیازی به گوشزد کردن آن نبوده است. در حقیقت «ذال معجم» مرحله‌ی میانی انتقال «ت» پایانی در فارسی میانه به «د» در فارسی نو است. نخستین بار فرخی سیستانی این قاعده را رعایت نکرده است و واژگان منتهی به «د» عربی را با واژه‌های منتهی به «د» فارسی قافیه کرده‌است؛ یعنی در لهجه‌ی محلی وی تبدیل «ذ» به «د» مدت‌ها پیش از او روی داده بوده است.. شمس قیس رازی در المعجم به همین تفاوت لهجه‌های محلی اشاره می‌کند: «در زبان اهل غزنین و بلخ و ما[و]راءالنهر ذال معجمه نیست و جمله دالات مهمله در لفظ آرند»شمس قیس رازی، «باب دوم از قسم دوم»، المعجم،۱۹۲. در فارسی امروزین، ذال معجم در چند واژه همانند «گذشتن» و «گذاردن» باقی مانده است.

 پانویس 

 منابع 



  Fritz Meier: Aussprachefragen des älteren neupersisch. In: Oriens, Band 27, Nummer 70, Basel 1981. doi:10.2307/1580565, S. 103 ff.

 جستارهای وابسته 
فاء اعجمی  

واو مجهول  

یای مجهول  

معروف و مجهول
رده:الفبای فارسی
رده:خط فارسی
رده:زبان فارسی