نظریه مقولات

مقوله مفهوم اولیه و مبنای فکر است.

 مقولات عشر 
دانای یونان، معلم اول، ارسطو اجناس عالیه ماهیات مختلف را عبارت از ده مقوله دانسته است؛ و نخستین رساله ارغنون یعنی قاطیغوریاس بحث از همین مقولات می‌کند و در متافیزیک نیز شرحی مفصل دربارهٔ این مقولات آمده است.محمد خوانساری، منطق صوری، 0 - 015 - 416 - 964
مقولات عشر یا اجناس عالیه، کلی‌ترین جنس هر موجودی که دربرگیرنده همه مصادیق آن باشد؛ و آن بر دو گونه است:
جوهر و عرض
 جوهر جنس موجودی است که در بودن خود نیاز به هستی موجود دیگری ندارد. مانند مقوله جسم.
 عرض جنس موجودی است که در بودن خود نیازمند بودن موجود دیگری است مانند مقوله رنگ.شهابی، محمود، رهبر خرد، قم، انتشارت عصمت، چاپ دوم۱۳۸۲ ص۵۷.

عرض بر نه قسم است: کم کیف وضع این له متی اضافه فعل انفعال که در این بیت آمده است:بدایة الحکمة ازعلامه طبا طبائی

فلاسفه قدیم مجموعه جوهر و اعراض نه‌گانه را که جنس عالی همه موجودات هستی است مقولات عشر نامیده‌اند.ابن سینا، الشفاء، کتاب المنطق، المقولات، تصدیر دکتر ابراهیم مدکور، انتشارات مرعشی نجفی، قم، ۱۳۶۴، ص۵.

 تعداد مقولات 
در مورد تعداد و اقسام جوهر و عرض بین فلاسفه قدیم و متأخرین اختلاف نظر است.

 متقدمین 
فلاسفه قدیم اقسام جوهر را ۵ گونه عقل نفس ماده هیولا وصورت و در مورد اعراض همان نه گونه یادشده را می‌دانند. ارسطو این موارد را درکتاب خود به نام ارغنون آورده است.

 متأخرین 
متاخرین معتقدند که هیولا وصورت بدون ترکیب وجود خارجی ندارد و لذا از اقسام جوهر خارج است و ماده را که از ترکیب آن دو است جوهر اصلی می‌دانند. از طرف دیگر آنان به عالم ملکوت نیز معتقدند ولذا مثال را که موجود آن عالم است به عنوان جوهر می‌شناسند بنابراین با توجه به عوالم هستی آنان اقسام جوهر را عقل مثال نفس و ماده می‌شمارند.درس 44 تا46 ازجلددوم آموزش فلسفه ازاستادمصباح یزدی
در مورد اعراض نیز آنان معتقدند که اولاً کمیت عرض نبوده بلکه از شئون جسم است وجسم بدون کمیت مفهومی ندارد. و دوم اینکه بجز کیف که عرض حقیقی است سایر موارد مفاهیمی ذهنی‌اند و در عالم خارج حضور ندارند و همه آن‌ها به عنوان (نسبت) میان دو چیز هستند؛ بنابراین تنها عرض حقیقی کیف است و در نتیجه مقولات عشر نزد فلاسفه اسلامی و ایرانی به موارد زیر منحصر می‌گردد.شرح اصول فلسفه و روش رئالیسم از مرتضی مطهریالحکمة المتعالیةازملاصدرا
 عقل: جنس موجودات عالم جبروت یا فرشتگان استرساله فی ماهیه العقل ازفارابی
 مثال: جنس موجودات عالم ملکوت یا مثال است
 نفس: جنس موجودات عالم ناسوت است یعنی همان روح گیاه جانور جن وانسان
 ماده: جنس موجودات عالم ناسوت است یعنی ماده در جمادات یا در ترکیب با نفس در جانداراندرس47و48 جلددوم آموزش فلسفه ازاستاد مصباح یزدی
 کیف: تنها عرض حقیقی و اقسام آن عبارتند از: محسوس نفسانی مخصوص به کمیات استعدادی

 انواع مقولات از نظر ارسطو 
ارسطو مقولات را به ده نوع تقسیم کرده است:
 جوهر
 کمیت
 کیفیت
 نسبت
 موقعیت
 مکان
 زمان
 اثر
 حالت
 عمل

 مقولات عشر از نظر کانت 
کانت در کتابش با عنوان نقد عقل محض در بخش منطق استعلایی ارتباط مقوله‌ها را با فکر بررسی کرده است.آشنایی با کانت(kant in 90 minutes) صص ۳۵
مقوله‌های دوازده‌تایی کانت در چهار دسته تقسیم‌بندی می‌شود:
 کلی یا جزئی یا شخصی (دسته کمیت)
 ایجابی یا سلبی یا عدولی (دسته کیفیت)
 حملی یا شرطی یا انفصالی (دسته نسبت)
 ظنی یا قطعی یا یقینی (دسته جهت)فلسفه نقادی کانت- دکتر کریم مجتهدی- انتشارات امیر کبیر- ۱۳۷۸- تهران«تاریخ فلسفه»، ویل دورانت، ترجمهٔ عباس زریاب خوئیCritique de la raison pure, Kant, Frammarion, 2 ème édition, 2001 ParisCatégories, Éditions du Seuil, 2002, Paris

 جستارهای وابسته 
 مقولات (ارسطو)
 مقوله (کانت)
 نقد عقل محض
 مفهوم

 پانویس 

 منابع 
 Critique de la raison pure, Kant, Frammarion, 2 ème édition, 2001, Paris
 Catégories, Éditions du Seuil, 2002, Paris
 فلسفه نقادی کانت- کریم مجتهدی- انتشارات امیر کبیر- ۱۳۷۸- تهران

رده:مفاهیم در متافیزیک
رده:مفهوم‌ها
رده:مفهوم‌های فلسفی
رده:هستی‌شناسی