ویلهلم وونت

ویلهلم ماکسیمیلیان وونت  (زاده ۱۶ اوت ۱۸۳۲ – درگذشته ۳۱ اوت ۱۹۲۰) پزشک، روان‌شناس، فیزیولوژیست و استاد دانشگاه آلمانی که به عنوان یکی از پایه‌گذاران روان‌شناسی تجربی شناخته می‌شود.Wilhelm Maximilian Wundt (Stanford Encyclopedia of Philosophy)Butler-Bowdon, Tom. ۵۰ Psychology Classics, (2007): p. 20 

وونت، که روانشناسی را به عنوان یک علم مجزا از فلسفه و زیست‌شناسی معرفی کرد، اولین فردی بود که خود را روانشناس نامید. او به طور گسترده به عنوان "پدر روانشناسی تجربی" شناخته می‌شود، زیرا اولین آزمایشگاه رسمی روانشناسی را در دانشگاه لایپزیگ در سال ۱۸۷۹ تأسیس کرد. این رویداد معمولاً به عنوان نقطه آغاز روانشناسی به عنوان یک رشته علمی مستقل در نظر گرفته می‌شود.
وونت در حدود ۵۴۰۰۰ صفحه نوشته از خود به یادگار گذاشت.

 زندگی و تحصیلات 
ویلهلم وونت در ۱۶ اوت ۱۸۳۲ در نکآراو، بادن (بخشی از مانهایم امروزی) به دنیا آمد. او چهارمین فرزند یک کشیش لوتری بود. دوران کودکی او اغلب با انزوا و مطالعه همراه بود و گفته می‌شود که تنها رابطه نزدیک او با دستیار پدرش بوده است. وونت تحصیلات خود را در پزشکی در دانشگاه توبینگن و سپس در دانشگاه هایدلبرگ ادامه داد و در سال ۱۸۵۶ با درجه دکترا در پزشکی فارغ‌التحصیل شد. پس از آن، برای مدت کوتاهی با فیزیولوژیست‌های برجسته‌ای مانند یوهانس پتر مولر و هرمان فون هلمهولتز در برلین همکاری کرد. در همین دوره بود که علاقه او از فیزیولوژی به سمت مطالعه علمی فرآیندهای ذهنی که در مرز بین فیزیولوژی و فلسفه قرار داشت، معطوف شد.
 مسیر حرفه‌ای و تأسیس روانشناسی تجربی 
وونت در سال ۱۸۵۷ به عنوان مدرس در دانشگاه هایدلبرگ منصوب شد و تا سال ۱۸۷۴ در آنجا باقی ماند. در این مدت، او یکی از اولین دوره‌های روانشناسی علمی را در جهان تدریس کرد. کتاب مهم او، اصول روانشناسی فیزیولوژیک (Grundzüge der physiologischen Psychologie)، در سال ۱۸۷۴ منتشر شد که در آن استدلال کرد روانشناسی باید به عنوان یک علم مستقل مبتنی بر تحقیق تجربی در نظر گرفته شود. در سال ۱۸۷۵، او کرسی استادی فلسفه را در دانشگاه لایپزیگ پذیرفت، جایی که مهم‌ترین بخش از فعالیت علمی خود را سپری کرد.
در سال ۱۸۷۹، وونت در دانشگاه لایپزیگ اولین آزمایشگاهی را که منحصراً به تحقیقات روانشناختی اختصاص داشت، تأسیس کرد. این آزمایشگاه به سرعت به مرکزی برای نسل اول روانشناسان از سراسر جهان، از جمله آمریکا، بریتانیا و سایر کشورهای اروپایی، تبدیل شد. در این آزمایشگاه، وونت و دانشجویانش به بررسی موضوعاتی مانند زمان واکنش، توجه، احساس و ادراک از طریق روش‌های تجربی می‌پرداختند. این اقدام، روانشناسی را به طور رسمی از حوزه فلسفه جدا کرد و آن را به عنوان یک رشته علمی مبتنی بر داده‌های قابل اندازه‌گیری بنا نهاد.
 نظریه‌ها و مفاهیم کلیدی 
رویکرد وونت به روانشناسی، که بعدها توسط شاگردش ادوارد تیچنر به ساختارگرایی (Structuralism) معروف شد، بر تجزیه آگاهی به عناصر تشکیل‌دهنده‌اش تمرکز داشت. او معتقد بود که هدف اصلی روانشناسی، شناسایی "اتم‌های ذهن" یا ساده‌ترین فرآیندهای ذهنی است.
 درون‌نگری تجربی 
روش اصلی مورد استفاده در آزمایشگاه وونت، درون‌نگری تجربی (Experimental Introspection) بود. این روش با درون‌نگری فلسفی سنتی تفاوت داشت، زیرا تحت شرایط کنترل‌شده و دقیقی انجام می‌شد. از شرکت‌کنندگان خواسته می‌شد تا تجربیات ذهنی خود را در پاسخ به محرک‌های خاص (مانند یک صدا، نور یا تصویر) به طور عینی و دقیق گزارش دهند. هدف، حذف تفسیرهای شخصی و به دست آوردن داده‌های قابل تکرار در مورد ساختار آگاهی بود.
 اراده‌گرایی و ادراک‌همراهی 
وونت رویکرد خود را اراده‌گرایی (Voluntarism) می‌نامید، زیرا بر نقش اراده و توجه فعال در سازماندهی تجربیات ذهنی تأکید می‌کرد. او مفهوم ادراک‌همراهی (Apperception) را برای توصیف فرآیندی که طی آن توجه فرد بر بخش خاصی از میدان آگاهی متمرکز می‌شود، به کار برد. از نظر وونت، آگاهی صرفاً مجموعه‌ای از عناصر حسی نبود، بلکه یک فرآیند خلاق و پویا بود که به طور فعال تجربیات را سازماندهی و ترکیب می‌کرد.
 روانشناسی قومی (Völkerpsychologie) 
وونت معتقد بود که روش‌های تجربی تنها برای مطالعه فرآیندهای ذهنی پایه مناسب هستند. او استدلال می‌کرد که فرآیندهای عالی‌تر ذهنی مانند زبان، اسطوره، دین و فرهنگ را نمی‌توان در آزمایشگاه مطالعه کرد و باید از طریق روش‌های تاریخی و مردم‌شناختی بررسی شوند. او این حوزه را روانشناسی قومی (Völkerpsychologie) نامید و یک اثر ده جلدی را بین سال‌های ۱۹۰۰ تا ۱۹۲۰ به این موضوع اختصاص داد.

 وونت و روانشناسی ساخت‌گرا 
وونت، تحت تاثیر فلاسفه تجربه‌گرا که معلومات انسان را منحصراً مشتق از تجربه می‌دانستند، موضوعی که مطرح کرد را «تجربه بی‌واسطه» معرفی کرد و آن را در مقابل «تجربه با واسطه» قرار داد. منظور از تجربه در مورد مطالعه روان‌شناسی علمی جدید، همان تصاویر ذهنی مربوط به تاثیرات حواس انسان از محیط خارج است که کّل آنها ذهن انسان را تشکیل می دهند. برای مثال اگر به گلی نگاه کنیم، تجربه بی‌واسطه ما همان احساس‌هایی است که از گل بر ذهن ما برجای مانده و به صورت تصورات مختلف مربوط به رنگ و شکل و... گل می‌باشد. اگر به جای توجه به این احساس‌های حاصل از دیدن گل، به خود گل توجه کنیم و مثلاً بگوییم (گل قرمز است) این گفته را می‌رساند که توجهِ اصلی ما به گل است؛ نه به تجربه رنگ قرمز.

تجربه بی‌واسطه به نظر وونت، عاری از هر گونه تعبیر و تفسیر از سوی تجربه‌کننده می‌باشد. کاربرد عنوان گل قرمز به آنچه دیده‌ایم، حاصل تعبیر و تفسیری است که به کمکِ تجربه‌های گذشته و فعالیت‌های فکریِ مربوط به یادگیری‌های ما به دست آمده است و مربوط به ادراک آنی و بی‌واسطه و عاری از تعبیر و تفسیر نیست.
تیچنر هم تجربه را موضوع روان‌شناسی می‌داند (تیچنر یکی از وفاداران به موضوع مطرح شده از طرف وونت بود و اصول روان‌شناسی وونت را چند بار ترجمه کرد...). او می‌گوید کلیهٔ علوم، موضوع واحدی (جنبه‌ای از تجربه انسان) را مطالعه می‌کنند، اما هر کدام با بعد خاصی از تجربه انسان سروکار دارند و موضوعِ مشخص مورد مطالعه روان‌شناسی عبارت است از تجربهٔ انسان از نظر اتکای آن بر شخص تجربه‌کننده. این تجربه با آنچه مثلاً به وسیلهٔ فیزیک مورد مطالعه قرار می‌گیرد، کاملاً متفاوت است. به عنوان مثال، دو خط عمودی در تصویر زیر از نظر فیزیکی برابر هستند اما به نظر شما که به آنها نگاه می‌کنید، برابر نیستند:

ᐳ———–——ᐸ

ᐸ———–——ᐳ

یا ساعتی که در اتاق انتظار می‌گذرانید با ساعتی که صرف دیدن فیلم مورد علاقه‌تان می‌کنید از نظر فیزیکی برابرند اما به نظر ما یکی به کندی و دیگری سریع سپری می‌شود. با این همه تیچنر معتقد است که از موضوع روان‌شناسی نمی‌توان تعریف روشنی به دست داد و چنین تلاشی هم نمی‌کند. او فرض را بر این قرار می‌دهد که هر کس در بادیِ امر می‌داند که تجربهٔ انسان یعنی چه و فقط توجه به اینکه با چه جنبه‌ای از آن روبه‌روست ضرورت دارد، یعنی آیا انسان با تجربهٔ مستقل روبروست که متعلق به دنیای طبیعی است و یا با تجربه غیرمستقل که مربوط به دنیای روان‌شناختی است، والا هر نوع تعریف بیشتری از موضوع روان‌شناسی غیرممکن می‌باشد. محقق، تنها از طریقِ خودِ تجربه ممکن است نوع آن را تشخیص دهد.

 انتقادات و نقدها به ساخت‌گرایی وونت 
بیشترین انتقادات متوجه روش تحقیق ساخت‌گرایان بود و این انتقادات ریشه در تاریخ داشت. ضمناً روش درون‌نگری روش تازه‌ای نبود که بوسیلهٔ وونت و تیچنر برای نخستین بار به کار رفته باشد؛ مثلاً کانت معتقد بود که تلاش برای درون‌نگری تجربه آگاهانه، محتوای آن را تغییر می‌دهد، زیرا عنصر مشاهده‌کننده در آن دخالت خواهد کرد یا اگوست کنت نیز چندین دهه پیش‌تر به این روش حمله می‌کند و می‌گوید: ذهن ممکن است همه پدیده‌ها را مشاهده کند اما به هیچ وجه نمی‌تواند پدیدهٔ خویش را نظاره‌گر باشد. در اینجا مشاهده‌کننده و مشاهده‌شونده یکی است و عملش در جهت مشاهده کردن نمی‌تواند خالص و طبیعی باشد. فکر باید از فعالیت دست بکشد و موقتاً متوقف شود. در عین حال همین فعالیتِ ذهنی است که می‌خواهیم مشاهده‌اش کنیم؛ بنابراین، اگر توقف صورت نگیرد امکانِ هیچ مشاهده‌ای نیست و اگر صورت پذیرد چیزی برای مشاهده وجود ندارد. نتایجِ چنین روشی چیزی جز پوچی و بی‌ثمری نخواهد بود. از این رو، بعد از دوهزار سال پیگیریِ مسائلِ روان‌شناختی، هیچ پیشنهاد رضایت‌بخشی در این قلمرو شکل نگرفته‌است.

هنری مودسلیِ انگلیسی هم انتقاداتی به روان‌شناسی ساخت‌گرا و درون‌نگری مطرح کرده بود که به شرح ذیل است:
 بین نتایج به دست آمده توسط محققان مختلفی که از طریق درون‌نگری تحقیق می‌کنند، توافق اندکی حاصل می‌شود چه درون‌نگری‌ها امری کاملاً خصوصی هستند و به همین جهت با تکرار درون‌نگری، عدم توافق مرتفع و حلّ و فصل نمی‌شود.
 هنگامی‌که توافق حاصل می‌شود، ممکن است حصول توافق را به این نسبت دهیم که درون‌نگرایان دقیقاً برای درون‌نگری به شیوه‌ای معین تربیت شده و از این طریق جانب‌گیری در مشاهداتشان ایجاد می‌شود.
 مجموعه‌ای از معلومات که بر مبنای درون‌نگری جمع‌آوری می‌شود، ارزش استنتاج استقرایی ندارد؛ در واقع هیچ کشفی از روی اطلاعات کسانی که برای مشاهده چیزهای ویژه‌ای تربیت شده‌اند و مشاهدات آنها تحت تأثیر تعلیمات مربی آنها است؛ امکان‌پذیر نیست.
 نظریهٔ کثرت امکان آسیب‌های ذهنی، گزارش درون‌نگرانه به سختی می‌تواند مورد اعتماد قرار گیرد.
 معلومات حاصل از درون‌نگری نمی‌توانند تعمیمی را که از اطلاعات علمی انتظار می‌رود، داشته باشند؛ ناگزیر باید به طبقه‌ای از آزمودنی‌های بزرگسال، تربیت شده و صاحب تفکر پیچیده محدود باشد.

بسیاری از رفتارها، به عنوان مثال عادات، بدون آگاهی و ارتباط آگاهانه صورت می‌پذیرد.
وجود انتقادات اساسی از درون‌نگری پیش از وونت و تیچنر، دقیق‌تر شدنش گردید، با این همه و علی‌رغم ضوابط دقیقی که بر آن اعمال شد و آن را به صورت اختصاصی‌تر درآورد، انتقادات بر آن کاهش نیافت — البته با توجه به موضوع مورد تحقیق درون‌نگری تنها ابزار موجود در زمان خودش بوده و چنین تصور می‌شد که با تمرین و تجربه بیشتری این روش می‌تواند اصلاح شود. یکی دیگر از انتقادات به تعریف درون‌نگری مربوط بود، زیرا که تیچنر با ارتباط دادن درون‌نگری به شرایط خاصّ تجربی، آن را این‌گونه تعریف می‌کرد: «جریانی که یک مشاهده گر دنبال می‌کند با ماهیّت آگاهی مشاهده شده، با هدف و مقصود تجربه و با آموزشی که به آزمایش‌گر داده شده‌است، در جزئیات متفاوت است؛ بنابراین، درون‌نگری یک اصطلاح کلّی است که گروه وسیعی از روش‌های خاص تحقیق را شامل می‌شود و تمایز کاربردهای مختلف، این اصطلاح را دشوار می‌کند.»

البته دربارهٔ تحقّق هدف آموزش به روش درون‌نگری نیز از سوی خیلی‌ها تردیدهایی مطرح شد. این سؤال مطرح می‌شود که درون‌نگران ساخت‌گرا دقیقاً چه می‌گیرند و چه تمرین می‌بینند؟ در واقع آنها باید بیموزند که گروهی از کلمات، یعنی «کلمات معنی‌دار» را که بخش پایدار زبانشان شده‌است، فراموش کنند؛ مثلاً جملهٔ من پنجره‌ای می‌بینم برای یک ساخت‌گرا معنای علمی ندارد؛ زیرا کلمه پنجره یک کلمه معنی‌دار است و بر معلوماتی مبتنی است که قبلاً شکل گرفته‌است و عملاً چنین توافق شده و ما آموختیم که مجموعه‌ای از احساس‌هایمان را با میز یکی تصّور کنیم. این گفته که «من پنجره‌ای می‌بینم» در مورد تجربهٔ آگاه مشاهده‌کننده، هیچ اطلاعی به دست نمی‌دهد. ساخت‌گرا به مجموعه‌ای از احساس‌ها که به صورت یک کلمه معنی‌دار خلاصه شده علاقه‌مند نیست، بلکه، به‌اشکال خاص تجربه توجه دارد و مشاهده‌کننده‌ای که در گزارشِ درون‌نگری خود بگوید «پنجره‌ای» را می‌بینم، مرتکبِ خطا شده‌است.
و سؤالی که پیش می‌آید این است اگر این کلمات عادی زبان که عموماً مورد موافقت قرار گرفته کنار زده شوند، تجربهٔ درون‌نگری چگونه توصیف می‌شود؟ باید یک زبانِ خاص با فرهنگِ لغات ویژه ابداع شود!
با این‌همه انتقادات، سهم ساخت‌گرایان در پیشبرد روان‌شناسی هم قابل ملاحظه است. وونت بعنوان بنیان‌گذارِ این مکتب روانشناسی، همه تجهیزاتِ لازم را جهت تحقیقاتِ روان‌شناسیِ علمی فراهم کرد و موضوعِ اصلیِ روان‌شناسی دقیقاً تعریف و روش‌های تحقیقِ متناسب با موضوع، مطرح شد. هنگاهی هم که موضوع اصلی و هدف‌های ساخت‌گرایان از اعتبار افتاد، درون‌نگری - اگر آن را به عنوان گزارشی شفاهی بر مبنای تجربه تعریف کنیم- همواره در بسیاری از قلمروهای روان‌شناسی به کار برده می‌شد. کمک دیگر و مهم، نقشی بود که در قبال مکاتب دیگر روان‌شناسی ایفاء کرد و غیرمستقیم باعثِ تقویت آنها شد و سیستم نیرومندی بوجود آورد که جنبش‌های جدید از قبیل کنش‌گرایی و گشتالت و جریان‌های رفتارگرایی توانستند نیروهای خویش را در برابر آن سامان دهند و وجود خود را تا حد زیادی مدیون فرمول‌بندی جدیدشان از روان‌شناسی بدانند که شروع آن به ساخت‌گرایان مربوط است.

 میراث و تأثیرگذاری 
تأثیر ویلهلم وونت بر روانشناسی غیرقابل انکار است. او نه تنها این رشته را به عنوان یک علم مستقل پایه‌گذاری کرد، بلکه نسلی از روانشناسان برجسته را نیز تربیت نمود. دانشجویان او از سراسر جهان به لایپزیگ می‌آمدند و پس از بازگشت به کشورهای خود، آزمایشگاه‌های مشابهی تأسیس کرده و روانشناسی را گسترش دادند. افرادی مانند جیمز مک‌کین کتل، چارلز اسپیرمن، استانلی هال و ادوارد تیچنر از مشهورترین شاگردان او بودند.
اگرچه رویکرد ساختارگرایی او بعدها توسط مکاتب دیگری مانند کارکردگرایی، رفتارگرایی و روانشناسی گشتالت به چالش کشیده شد، اما تأکید وونت بر اهمیت روش علمی و تحقیق تجربی، پایه‌ای است که روانشناسی مدرن بر آن بنا شده است. او با موفقیت روانشناسی را از قلمرو فلسفه خارج کرد و آن را به عنوان یک علم تجربی تثبیت نمود.

 منابع 

 شعاری‌نژاد، علی‌اکبر. فرهنگ علوم رفتاری. انتشارات امیر کبیر - چاپ دوم ۱۳۷۵.

رده:استادان دانشگاه لایپزیگ
رده:اعضای افتخاری آکادمی علوم سن پترزبورگ
رده:اعضای مجمع فیلسوفان آمریکا
رده:اعضای وابسته خارجی آکادمی ملی علوم
رده:اعضای هیئت علمی دانشگاه هایدلبرگ
رده:اهالی مانهایم
رده:پزشکان اهل مانهایم
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه توبینگن
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه روپرشت-کارلز هایدلبرگ
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه هومبولت برلین
رده:درگذشتگان ۱۹۲۰ (میلادی)
رده:دریافت‌کنندگان پور لو مریت (نشان غیرنظامی)
رده:دریافت‌کنندگان نشان ماکسیمیلیان بایرن برای علم و هنر
رده:روانشناسان سده ۱۹ (میلادی)
رده:روانشناسان سده ۲۰ (میلادی)
رده:روان‌شناسان اهل آلمان
رده:زادگان ۱۸۳۲ (میلادی)
رده:فیلسوفان علم