سده ۱۴ (خورشیدی)

سده چهاردهم هجری خورشیدی، سده‌ای است که از ۱ فروردین سال ۱۳۰۱ هجری خورشیدی آغاز شد و در پایان ۲۹ اسفند سال ۱۴۰۰ هجری خورشیدی پایان یافت.
در طول این سده در ایران سلطنت قاجار، سلطنت پهلوی و نظام جمهوری اسلامی در راس کار بودند. 

قرن ۱۴ خورشیدی برای افغانستان دوره‌ای از تحولات عمیق بود: از استقلال در ۱۲۹۸ با امان‌الله خان و اصلاحات مدرن مانند آموزش زنان و حذف حجاب اجباری، تا پایان سلطنت با جمهوری داوود خان در ۱۳۵۲، تهاجم شوروی در ۱۳۵۸، جنگ‌های داخلی مجاهدین، و ظهور طالبان در ۱۳۷۵ که محدودیت‌های سخت‌گیرانه فرهنگی و اجتماعی را تحمیل کرد. پس از ۱۳۸۰، دسترسی به آموزش، رسانه‌های مدرن و فناوری افزایش یافت، اما بازگشت طالبان در ۱۴۰۰ دوباره محدودیت‌هایی را به همراه آورد، این سده با چرخه‌ای از امیدهای کوتاه‌مدت و شکست‌های بلندمدت، نوسازی، بی‌ثباتی سیاسی، تغییرات قومی و مذهبی ساختار اجتماعی و فرهنگی کشور را شکل داد و با تداوم بحران امنیت، اقتصاد و مهاجرت، به پایان رسید.

 رویدادها 
 ۱۳۰۴
 پایان سلطنت قاجار با برکناری احمدشاه و آغاز سلطنت پهلوی با پادشاهی رضاشاه
 ۱۳۰۵
 ساخت راه‌آهن سراسری ایران
 ۱۳۲۰
 حمله مشترک بریتانیا و شوروی و اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
 برکناری و تبعید رضاشاه و آغاز پادشاهی محمدرضا پهلوی
 آغاز قحطی ۱۳۲۲–۱۳۲۰ ایران
 شورش نان در تهران
 شیوع بیماری تیفوس در تهران به دلیل وخامت وضع زندگی مردم هنگام اشغال نظامی ایران در جنگ جهانی دوم
 ۱۳۲۳
 درگذشت رضاشاه پهلوی
 ۱۳۲۵
 بازپس‌گیری آذربایجان، سقوط حکومت خودمختار آذربایجان و جمهوری مهاباد و شکست شوروی در تجزیه ایران
 ۱۳۲۸
 ترور عبدالحسین هژیر توسط گروه فدائیان اسلام
 ۱۳۲۹
 ترور حاجعلی رزم‌آرا توسط گروه فدائیان اسلام
 ملی شدن صنعت نفت ایران
 ۱۳۳۲
 کودتای ۲۸ مرداد، سرنگونی دولت محمد مصدق، آغاز دولت فضل‌الله زاهدی و بازگرداندن محمدرضا پهلوی به سلطنت
 ۱۳۳۴
 تیرباران چند تن از اعضای اصلی گروه فدائیان اسلام از جمله سید مجتبی نواب صفوی
 ۱۳۳۸
 ازدواج محمدرضا پهلوی با فرح دیبا
 ۱۳۴۰
 درگذشت سید ابوالقاسم کاشانی
 ۱۳۴۱
 تصویب منشور انقلاب سفید
 ۱۳۴۲
 حمله مأموران ساواک به مدرسه فیضیه قم
 تظاهرات ۱۵ خرداد در پی بازداشت سید روح‌الله خمینی در انتقاد به تصویب‌نامه انجمن‌های ایالتی ولایتی و انقلاب سفید
 ۱۳۴۳
 تصویب لایحه کاپیتولاسیون و مخالفت سید روح‌الله خمینی
 ۱۳۴۴
 تأسیس سازمان مجاهدین خلق ایران
 ۱۳۴۵
 درگذشت محمد مصدق
 ۱۳۵۰
 برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران در تخت جمشید با هزینه زیاد و شرکت سران حکومتی و پادشاهان ۶۹ کشور جهان
 استقلال بحرین از بریتانیا و ایران
 باز پس‌گیری جزایر سه‌گانه ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک از اشغال بریتانیا
 برف و بوران ۱۳۵۰ ایران با مرگ بیش از ۴۰۰۰ نفر و مدفون‌شدن ۲۰۰ روستا زیر برف
 ۱۳۵۶
 درگذشت علی شریعتی
 ۱۳۵۷
 آتش‌سوزی سینما رکس آبادان
 تشکیل شورای انقلاب اسلامی ایران به ریاست مرتضی مطهری و به پیشنهاد سید روح‌الله خمینی
 تظاهرات ۱۷ شهریور
 تظاهرات ۱۳ آبان
 ترک ایران توسط محمدرضا پهلوی
 بازگشت سید روح‌الله خمینی به ایران پس از ۱۴ سال تبعید
 تشکیل دولت موقت ایران و انتصاب مهدی بازرگان به ریاست دولت توسط روح‌الله خمینی
 پیروزی انقلاب اسلامی ایران، سقوط حکومت پهلوی و پایان نظام شاهنشاهی ایران
 انتصاب صادق خلخالی به ریاست دادگاه‌های انقلاب اسلامی توسط سید روح‌الله خمینی و آغاز اعدام بیش از ۴۳۰ نفر از شخصیت‌های کشوری و لشکری دوران پهلوی از جمله امیرعباس هویداhttps://www.radiofarda.com/a/f3-executions-iran-1979/25276792.html
 نخستین اعتراضات بر ضد حکومت جمهوری اسلامی از سوی زنان معترض به حجاب اجباری
 ۱۳۵۸
 برگزاری همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران با رای آری ۹۸٫۲ درصد شرکت کنندگان و بنیانگذاری حکومت جمهوری اسلامی ایران
 تأسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به دستور سید روح‌الله خمینی
 لغو کاپیتولاسیون در ایران
 ترور مرتضی مطهری توسط گروه فرقان
 درگذشت سید محمود طالقانی
 گروگان‌گیری در سفارت ایالات متحده آمریکا توسط دانشجویان پیرو خط امام و استعفای مهدی بازرگان و هیئت دولت موقت او
 برگزاری همه‌پرسی قانون اساسی و تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با حدود ۹۹/۵ درصد آراhttps://web.archive.org/web/20120705125422/http://www.fatehnet.net/index.php?option=com_content&view=article&id=123:1387-11-07-06-34-23&catid=7:2008-10-29-19-53-37&Itemid=14
 تشکیل اولین دولت رسمی جمهوری اسلامی ایران و انتخاب شدن ابوالحسن بنی‌صدر به عنوان اولین رئیس‌جمهور ایران
 ۱۳۵۹
 درگذشت محمدرضا پهلوی
 آغاز جنگ ایران و عراق
 ۱۳۶۰
 برکناری ابوالحسن بنی صدر از ریاست جمهوری به وسیله روح‌الله خمینی
 ترور نافرجام سید علی خامنه‌ای در مسجد ابوذر تهران توسط گروه فرقان
 انفجار در دفتر حزب جمهوری اسلامی منسوب به مجاهدین خلق و کشته شدن محمد بهشتی
 انتخاب محمدعلی رجایی به عنوان دومین رئیس‌جمهور ایران
 انفجار در دفتر نخست‌وزیری توسط مجاهدین خلق و کشته‌شدن محمدعلی رجایی و محمدجواد باهنر
 انتخاب سید علی خامنه‌ای به عنوان سومین رئیس‌جمهور ایران و انتصاب میرحسین موسوی به نخست‌وزیری
 ۱۳۶۴
 انتخاب حسینعلی منتظری به قائم مقامی رهبری توسط مجلس خبرگان رهبری
 ۱۳۶۷
 سرنگونی پرواز شماره ۶۵۵ ایران ایر توسط ناو یواس‌اس وینسنس متعلق به نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا بر فراز خلیج فارس و کشته‌شدن تمام ۲۹۰ سرنشین آن
 اعدام دسته‌جمعی هزاران زندانی عقیدتی سیاسی به دستور سید روح‌الله خمینی
 پایان جنگ ایران و عراق
 ۱۳۶۸
 عزل حسینعلی منتظری از قائم مقامی رهبری
 درگذشت سید روح‌الله خمینی
 انتخاب سید علی خامنه‌ای به عنوان دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران توسط مجلس خبرگان رهبری
 برگزاری همه‌پرسی بازنگری قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و تصویب قانون اساسی جدید با ۹۷٫۵ درصد آرای مثبت
 انتخاب اکبر هاشمی رفسنجانی به عنوان چهارمین رئیس‌جمهور ایران
 ۱۳۶۹
 زمین‌لرزه ۱۳۶۹ رودبار و منجیل
 ۱۳۷۳
 بمب‌گذاری در حرم امام رضا
 ۱۳۷۶
 انتخاب سیدمحمد خاتمی به‌عنوان پنجمین رئیس‌جمهور ایران
 آغاز حصر حسینعلی منتظری به اتهام انتقادات تند نسبت به نظام و رهبر جمهوری اسلامی
 ۱۳۷۷
 وقوع قتل‌های زنجیره‌ای ایران
 ۱۳۷۸
 حمله به کوی دانشگاه تهران
 ۱۳۸۲
 زمین‌لرزه بم
 ۱۳۸۴
 انتخاب محمود احمدی‌نژاد به‌عنوان ششمین رئیس‌جمهور ایران
 ۱۳۸۵
 اعلام دستیابی به چرخه تولید انرژی هسته‌ای از سوی احمدی‌نژاد
 ۱۳۸۸
 آغاز سلسله اعتراضات سراسری ۱۳۸۸ در اعتراض به نتیجه انتخابات ریاست جمهوری دهم
 درگذشت حسینعلی منتظری
 حصر خانگی میرحسین موسوی، زهرا رهنورد و مهدی کروبی از رهبران جنبش سبز
 ۱۳۸۹
 اعدام عبدالمالک ریگی
 ۱۳۹۰
 ترور شخصیت‌های هسته‌ای ایران
 ۱۳۹۲
 آغاز مداخله نظامی جمهوری اسلامی در جنگ داخلی سوریه
 انتخاب حسن روحانی به‌عنوان هفتمین رئیس‌جمهور ایران
 ۱۳۹۴
 فاجعه منا
 آغاز اجرای برجام
 ۱۳۹۵
 درگذشت اکبر هاشمی رفسنجانی
 آتش‌سوزی و ریزش ساختمان پلاسکو
 ۱۳۹۶
 حملات تروریستی داعش به ساختمان مجلس شورای اسلامی و آرامگاه سید روح‌الله خمینی
 حملات موشکی سپاه پاسداران به مقر داعش در دیرالزور سوریه در پاسخ به حملات داعش در تهران
 زلزله کرمانشاه
 وقوع اعتراضات دی ۱۳۹۶ ایران و کشته‌شدن دست‌کم ۵۰ تن از معترضان توسط جمهوری اسلامی
 وقوع حادثه نفت‌کش سانچی
 ۱۳۹۷
 خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌ها
 آغاز بحران اقتصادی ۱۳۹۹–۱۳۹۷ ایران و در نهایت رسیدن قیمت دلار آمریکا به رکورد ۳۰ هزار تومان و سکه طلا به رکورد ۱۵ میلیون تومان در ۱۰ مهر ۱۳۹۹https://www.radiofarda.com/a/30868839.html
 ۱۳۹۸
 قرار گرفتن سپاه پاسداران در فهرست گروه‌های تروریستی از سوی دولت آمریکا
 وقوع اعتراضات آبان ۱۳۹۸ ایران به گرانی قیمت بنزین و قطعی سراسری اینترنت و کشته‌شدن بیش از ۱٫۵۰۰ تن از معترضان به‌دست حکومت جمهوری اسلامی
 حمله هوایی دولت آمریکا به فرودگاه بین‌المللی بغداد و کشته شدن قاسم سلیمانی
 حمله نیروی هوافضای سپاه پاسداران به پایگاه آمریکایی عین الاسد در عراق در پاسخ به کشتن قاسم سلیمانی
 شلیک پدافند هوایی سپاه پاسداران به پرواز شماره ۷۵۲ هواپیمایی بین‌المللی اوکراین در مسیر تهران-کی‌یف و ساقط شدن آن در نزدیکی فرودگاه امام خمینی و کشته شدن همه ۱۷۶ نفر سرنشین آن
 آغاز دنیاگیری کووید-۱۹ در ایران و درگذشت شمار زیادی از چهره‌های سیاسی، فرهنگی، ورزشی و هنری بر اثر ابتلا به این بیماری
 ۱۴۰۰
 انعقاد قرارداد ۲۵ ساله همکاری مشترک ایران و چین
 انتخاب سید ابراهیم رئیسی به عنوان هشتمین رئیس‌جمهور ایران

 افغانستان 

 دهه ۱۳۰۰ (۱۹۲۲–۱۹۳۱) 

 سلطنت امان‌الله خان، حبیب‌الله کلکانی و محمدنادرخان
 اصلاحات مدنی و اجتماعی محدود در دوره امان‌الله
 گسترش آموزش و تأسیس مدارس جدید
 توسعه شبکه جاده‌ها

 دهه ۱۳۱۰ (۱۹۳۲–۱۹۴۱) 

 کشته شدن محمدنادر شاه و شروع سلطنت پسرش، محمدظاهر شاه
 افزایش نفوذ کشورهای خارجی به ویژه بریتانیا و شوروی در افغانستان
 تقویت اقتصاد کشاورزی و توسعه زیرساخت‌ها
 آغاز شکل‌گیری نخبگان سیاسی و فرهنگی جدید

 دهه ۱۳۲۰ (۱۹۴۲–۱۹۵۱) 

 اعلام بی‌طرفی افغانستان در جنگ جهانی دوم
 تأسیس نخستین دانشگاه (دانشگاه کابل) در ۱۳۲۴
 گسترش فرهنگ و ادبیات معاصر افغانستان
 افزایش کمک‌های خارجی برای توسعه اقتصادی (کمک‌های شوروی و آمریکا)

 دهه ۱۳۳۰ (۱۹۵۲–۱۹۶۱) 

 اجرای برنامه‌های توسعه اقتصادی و صنعتی
 اصلاحات ارضی محدود
 تأسیس احزاب سیاسی و فعالیت‌های اجتماعی
 رشد روزافزون شهرنشینی و فرهنگ مدرن

 دهه ۱۳۴۰ (۱۹۶۲–۱۹۷۱) 

 تصویب قانون اساسی ۱۳۴۳ (۱۹۶۴ میلادی) و آغاز دوره دموکراسی مشروطه
 ثبات سیاسی و رشد جنبش‌های سیاسی چپ و راست
 تاسیس حزب دموکراتیک خلق افغانستان (۱۹۶۵)
 توسعه رسانه‌ها و فرهنگ معاصر

 دهه ۱۳۵۰ (۱۹۷۲–۱۹۸۱) 

 کودتای داوود خان و برپایی جمهوری (۱۳۵۲)
 کودتای حزب خلق و سقوط داوود (۱۳۵۷)
 شروع جنگ‌های داخلی و مقاومت علیه کمونیست‌ها
 تهاجم شوروی به افغانستان (۱۳۵۸/۱۹۷۹)

 دهه ۱۳۶۰ (۱۹۸۲–۱۹۹۱) 

 مهاجرت و پناه‌جویی انبوه افغانستانی‌ها به پاکستان و ایران
 مقاومت مجاهدین علیه حکومت کمونیستی و نیروهای شوروی
 خروج نیروهای شوروی (۱۳۶۷/۱۹۸۹)
 تشدید نبرد مجاهدین و حکومت کابل
 بحران‌های انسانی و آوارگی گسترده
 تأسیس ائتلاف‌های مختلف سیاسی و نظامی مجاهدین

 دهه ۱۳۷۰ (۱۹۹۲–۲۰۰۱) 

 سقوط رژیم کمونیستی و اعلام دولت اسلامی مجاهدین (۱۳۷۱)
 درگیری گروه‌های مجاهدین و تخریب کابل
 ظهور طالبان و تصرف کابل (۱۳۷۴–۱۳۷۵)
 پایه‌گذاری امارت اسلامی و تحمیل قوانین سخت‌گیرانه مذهبی و محدودیت‌های اجتماعی
 تأثیر منفی شدید بر اقتصاد و فرهنگ

 دهه ۱۳۸۰ (۲۰۰۲–۲۰۱۱) 

 سقوط طالبان پس از حمله آمریکا و ایجاد دولت موقت
 دوره حکومت حامد کرزی و تلاش برای بازسازی و توسعه افغانستان
 ۲ انتخابات ریاست جمهوری و ۲ انتخابات پارلمان
 بازسازی نهادهای دولتی و زیرساخت‌ها
 بازگشت نسبی آزادی‌های اجتماعی و فرهنگی
 توسعه رسانه‌ها و آموزش
 گسترش کمک‌های بین‌المللی و پروژه‌های عمرانی
 افزایش ناامنی‌ها و ادامه جنگ با طالبان

 دهه ۱۳۹۰ (۲۰۱۲–۲۰۲۱) 

 ادامه درگیری‌های نظامی و تلاش برای صلح
 ۲ دوره انتخابات ریاست جمهوری و ۱ انتخابات پارلمان
 دوره حکومت اشرف غنی (۱۳۹۳) و تلاش برای تقویت دموکراسی و مبارزه با فساد
 رشد بخش خصوصی و توسعه اقتصادی محدود
 افزایش آمار فساد
 افزایش حضور زنان در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی
 مذاکرات صلح با طالبان
 سقوط مجدد کابل به دست طالبان (۱۴۰۰/۲۰۲۱) و فروپاشی نظام جمهوری اسلامی افغانستان
 خروج نیروهای امریکایی و تاسیس دوباره امارت اسلامی

 منابع 

رده:سده ۱۴
رده:سده‌های خورشیدی