ایدئالیسم

ایدئالیسم یا آرمان‌گراییفرهنگستان زبان و ادب فارسی در حوزهٔ هنرهای تجسمی، برابر فارسی idealism را آرمان‌گرایی برنهاده‌است ولی مفهوم عمومی آرمان‌گرایی دربارهٔ آرمان‌ها (ایدئال‌ها) است در حالی که فلسفه ایدئالیسم، دربارهٔ ایده‌ها است. همچنین بر اساس دستور خط فرهنگستان (۱۳۸۹) ص ۳۰، املای برگزیدهٔ این واژه «ایدئالیسم» است.همچنین بنا بر  دیگر برابرهای فارسی عبارتند از: پنداره‌گرایی، پندارگرایی، ایده‌باوری، اصالت معنی، انگارگرایی، تصورگرایی، انگارآیینی، فلسفه معنویون، اصالت تصور، مذهب اصالت تصور (مکتب اصالت تصور)، مثالی‌گری، مذهب اصالت صور معانی (مکتب اصالت صور معانی)، دیدار انگاری، مینوگروی.Ιδεαλισμός  یا مینوگروی معنای واژهٔ مینو نیز چنین است: «عالم علویٰ (در برابر گیتی که عالم سفلیٰ است) و نیز عالم روحانیات در برابر ماده.» ()mēnōg [mynwḵ | M mynwg | N mīnō] spiritual, heavenly; spirit. () نام مجموعه‌ای از دیدگاه‌های فلسفی با این مدّعاست که ایده‌ها موضوع حقیقی معرفت هستند؛ ایده‌ها بر اشیا مقدم‌اند و این ایده‌ها هستند که امکانِ بودن را برای اشیا فراهم می‌کنند. بر مبنای این دیدگاه، ایده‌ها، هم از نظر معرفت‌شناختی و هم از نظر متافیزیکی اولویت دارند و واقعیت خارجی، آنچنان‌که ما درک می‌کنیم، منعکس‌کننده فرایندهای ذهنی است. ایدئالیسم مدّعی نیست ذهن خالق ماده یا جهان مادی است. همچنین این دیدگاه، «فکر» را با «متعَلَّق فکر» یکی در نظر نمی‌گیرد، بلکه مدعی است جهان خارج را تنها با توسل به فرایند ایده‌ها می‌توان درک کرد.

ایدئالیسم نقطهٔ مقابل رئالیسم (واقع گرایی یا اصل اصالت واقع) است که معتقدست برای شناخت حقیقت جهان بیرون، چندان نمی‌توان به ذهن انسان متّکی بود.

با اصطلاحات فلسفهٔ صدرایی ایدئالیسم یعنی، برای عاقل تنها معقول بالذات یا نفس‌الأمر دارای تأصل است، زیرا علم به عالم خارج، جز از مجرای معقول بالذات ممکن نیست و عالم خارج، از این حیث که معقول بالعرض است، متعَلَّق معرفت انسانی قرار نمی‌گیرد.

 گونه‌های ایدئالیسم 
 ایدئالیسم در دوران باستان 
بندانگشتی|
تئودور گمپرتسTheodor Gomperz در اثر خود با عنوان متفکران یونان نظریهٔ پارمنیدسΠαρμενίδης را قوی‌ترین سلاح در دست ماتریالیست‌های باستان می‌داند در حالی که خودِ نظریه ماده‌گرا نیست و از سوی دیگر از ستایش افلاطون،Πλάτων که بزرگ‌ترین مخالف ماده‌گرایی بود، از وی به عنوان «محترم‌ترین فیلسوفان پیش از وی» یاد می‌کند.
فردریک کاپلستونFrederick Charles Copleston مخالف این مقوله بود. وی می‌گوید: به نظر می‌رسد که بورنت بر حق باشد وقتی می‌گوید پارمنیدس بر خلاف آنچه بعضی گفته‌اند پدر ایدئالیسم نیست. بر عکس تمام ماتریالیسم بر نظریه او دربارهٔ واقعیت متکی است؛ بنابراین به عنوان یک حقیقت تاریخی به نظر می‌رسد که پارمنیدس مادی مذهب بود و نه چیز دیگر.تاریخ فلسفه کاپلستون جلد اول ترجمه جلال الدین مجتبوی البته به نقل از پروفسور استیس گفته می‌شود که این امر مانع آن نمی‌شود که در فلسفه پارمنیدس تناقض غیرقابل رفعی وجود داشته باشد، به‌طوری که اگر چه یک ماتریالیست است، فکرش شامل نطفه‌های ایدئالیسم نیز هست. در جای دیگری از کاپلستون می‌خوانیم که وسوسه سخن گفتن از پارمنیدس به عنوان کسی که گویی خود یک ایدئالیست بوده مردود است. زیرا در نظر وی واحد حسی و مادی بوده‌است و نشان دادن وی به صورت یک ایدئالیست عینی قرن نوزدهم به منزله ارتکاب یک اشتباه تاریخی است. اگر پارمنیدس واحد را فکر قائم به خود معرفی کرده بود، بعید بود که افلاطون و ارسطو از ابن امر گزارشی ندهند، و سقراط آناکساگوراس را با اندیشه و مفهوم او از عقل یا نوس،Nous نخستین فیلسوف هوشیارsober نمیافت.

در واقع این آناکساگوراس بود که با به‌کارگیری نوس ایدئالیسم را پایه‌گذاری کرد اما نتوانست مفهومی غیر مادی و غیر جسمانی برای آن بیان کند.

اولین فردی که با دیدگاه ایدئالیسم به عنوان پدر ایدئالیسم شناخته می‌شود افلاطون است.

 ایدئالیسم آلمانی 

رستاخیز ایدئالیسم با کانتImmanuel Kant و در آثار وی روی می‌دهد. در تاریخ فلسفه دورانی را که با کانت آغاز و با فیشته،Johann Gottlieb Fichte شلینگ،Friedrich Wilhelm Joseph Schelling و هگلGeorg Wilhelm Friedrich Hegel ادامه می‌یابد، ایدئالیسم آلمانیDeutscher Idealismus می‌نامند. ایدئالیسم آلمانی را، از آن رو که واکنشی در برابر چالش پیش‌آمده از انقلاب فرانسه، و به منظور تجدید سازمان دولت و جامعه بر یک پایهٔ معقول، برای سازگاری نهادهای سیاسی و اجتماعی با آزادی و مصلحت فرد بود، نظریهٔ انقلاب فرانسه نامیده‌اند. ایدئالیسم آلمانی در تعالیم هگل اوج گرفت، هگل دستگاه فلسفی خود را دربرگیرندهٔ دستاوردهای ایدئالیسم آلمانی و به اصطلاح خود او نتیجهٔ دیالکتیکی تمامی منازل ایدئالیسم آلمانی می‌داند. از نظر هگل فیشته نمایندهٔ ایدئالیسم درون‌ذات،Subjektiver Idealismus نمایندهٔ تضاد جاودانهٔ من و جز-من است. شلینگ نمایندهٔ ایدئالیسم برون‌ذاتObjektiver Idealismus است، یعنی پذیرش همانی من و جز-من در مطلق، و خود وی نمایندهٔ ایدئالیسم مطلقAbsoluter Idealismus است.

از نظر فلسفهٔ سیاسی ایدئالیسم آلمانی بیانگر این اعتقاد بود که نهادهای اجتماعی و سیاسی باید هماهنگ با تحول آزادانهٔ فرد باشند.
 گوتفرید لایبنیتس 
سیستمِ گوتفرید لایبنیتس  اصالت معنی (Idealism) است، زیرا که بر حسب آن جز (مناد) و ادراک مونادها چیزی وجود ندارد، و اشیاء فقط تصورات است؛ و اصالت تصور مطلق نیست، برای این که افزون بر صور، جوهرهای روحی و منادها و اصالت ادراک مطرح هست.

ایدئالیسم استعلاییبندانگشتی|
کانت بنیانگذار گونه‌ای از ایدئالیسم است که آن را «ایدئالیسم استعلایی (فراباشنده، ترافرازنده)Transzendentaler Idealismus» می‌نامد.

کانت در توضیح تفاوت ایدئالیسم خود با ایدئالیسم برکلیGeorge Berkeley توضیح می‌دهد: 
و می‌افزاید: 

 ایدئالیسم درون‌ذات 
 ایدئالیسم برون‌ذات 
 ایدئالیسم مطلق 
بندانگشتی|
از نظر هگل، هر فلسفه‌ای ذاتاً ایدئالیسم است.

 ایدئالیسم اشکالی 
بندانگشتی|
نظریهٔ دکارتRené Descartes که وجود اعیان خارج (برابرایستاها)Gegenstände در مکان بیرون از ما را صرفاً گمانیک (مشکوک) و اثبات‌ناپذیر اعلام می‌دارد. 

 ایدئالیسم جزمی 
بندانگشتی|
نظریهٔ برکلی که وجود اعیان خارج (برابرایستاها) در مکان بیرون از ما را کاذب و ناممکن (ناتوانستنی) اعلام داشته.

 ایدئالیسم در سدهٔ بیستم 
لئون برونشویگLéon Brunschvicg به نحوی جزمی اصل بنیادی ایدئالیسم را در نظریهٔ شناخت مطرح می‌کند: 

 جستارهای وابسته 

 ضد ایدئالیسم
 دکارت‌گرایی
 فلسفه هگل
 اخلاق کانتی

 واژه‌نامه 

 پانویس 

 منابع 







رده:ایدئالیسم (فلسفه)
رده:جنبش‌های فلسفی
رده:سنت‌های فلسفی
رده:فلسفه بر پایه منطقه
رده:فلسفه غربی
رده:فلسفه هندی
رده:نظریه‌های متافیزیک
رده:هستی‌شناسی
رده:یگانه‌گرایی