فارسی ایرانی

فارسی ایرانی یا فارسی باختری یکی از گونه‌های زبان فارسی است. این زبان، زبان رسمی ایران است و توسط اقلیت‌های بزرگی در عراق و کشورهای عربی خلیج فارس، به ویژه بحرین، گفتگو می‌شود.

 تاریخچه 
روندهای اصلی تحول زبان فارسی نو، تغییرات سیاسی و اجتماعی مانند جابه‌جایی‌های جمعیتی، پیشرفت مناطق خاص و ظهور جریان‌های ایدئولوژیک بوده است. در ایران، به ویژه دوره صفوی، آغازگر مجموعه‌ای از تغییرات اجتماعی-زبانی بود که زبان ملی کشور را تحت تأثیر قرار داد و بازتابی از جدایی سیاسی و ایدئولوژیک ایران از آسیای میانه و افغانستان به شمار می‌رفت. احتمالاً جابه‌جایی‌های مکرر فهرست پایتخت‌های ایران نیز در شکل‌گیری گونه‌ای متمایز از فارسی شهری نقش داشته که بعدها بر گویش‌های فارسی سراسر کشور اثر گذاشت.

در اواخر قرن دوازدهم و همچنین در اواخر قرن پانزدهم یا اوایل قرن هفدهم میلادی در ایران، نظام واکه‌ای زبان فارسی دچار کاهش شد و تعدادی از همخوان‌ها نیز در بیشتر گویش‌های فارسی غربی ایران تغییر یافتند؛ در حالی که این ویژگی‌ها عمدتاً در گویش‌های شرقی، یعنی دری و تاجیکی، تا به امروز حفظ شده‌اند.

از آغاز یورش‌های ترکان و مغولان تا دوران صفویان و سلسله‌های بعدی ترک‌زبان، واژگان متعددی از زبان ترکی وارد فارسی شد؛ هرچند این میزان هرگز به اندازه وام‌گیری از عربی نبود. با این حال، در مقایسه با گویش‌های تاجیکی آسیای میانه که به شدت تحت تأثیر زبان‌های ترکی قرار گرفته‌اند، فارسی در ایران این وام‌گیری‌های ترکی را تا حد زیادی کاهش داده و در خود جذب کرده است. این روند همچنین بازتابی از واقعیت‌های سیاسی در دوره‌های صفوی، قاجار و پهلوی به شمار می‌رود.

 پراکندگی جغرافیایی 
بر پایهٔ نتایج سرشماری سال ۱۳۷۵ مرکز آمار ایران دربارهٔ ترکیب و چیدمان قومی و تباری مردم ایران، جمعیت و آمار فارسی‌زبان‌ها نزدیک به ۴۸ درصد جمعیت ایران است. طی پژوهشی که به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۱۳۹۱ انجام شد، فارسی‌زبانان بیشینه جمعیت را در ۱۳ استان تهران، البرز، اصفهان، یزد، سمنان، قم، بوشهر، فارس، مرکزی، خراسان رضوی، کرمان، هرمزگان و خراسان جنوبی می‌سازند و در ۹ استان گلستان، قزوین، کرمانشاه، سیستان و بلوچستان، خوزستان، خراسان شمالی، همدان ، لرستان و چهارمحال و بختیاری نیز در اقلیت به‌شمار می‌روند.منبع: شماره کتابشناسی ملی:۲۸۷۸۱۵۶/طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی)/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس - وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱فهرست نویسی پیش از انتشار کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران * شماره کتاب شناسه ملّی:۲۸۹۰۶۹۰ *عنوان و نام پدیدآورنده:طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:گزارش‌های پیشرفت طرح‌ها وکلان شهرها/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس *بهاء:۱۰۰۰۰۰ ریال-شابک:۷-۶۸-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-مؤسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۵ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)*یادداشت:عنوان دیگر:طرح و بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی) سال ۱۳۸۹ *توصیفگر:شاخص‌های غیرثبتی+شاخص‌های فرهنگی+گزارش‌های پیشرفت طرح‌ها و کلان‌شهرها *توصیفگر:ایران ۳۸۶۲۸۹ *تهران۱۹۹۰۶۶ /مشهد۲۹۲۳۴۱ /اصفهان ۱۷۰۰۱۷/تبریز۱۸۴۸۱/کرج ۲۷۸۲۵۲/شیراز۲۵۱۷۰۳/اهواز۱۷۶۴۰۳/قم۲۷۰۸۷۷ *شناسنامه افزوده:واعظی، منصور، ۱۳۳۳–۷۳۵۰۶۸ *شناسنامه افزوده:شرکت پژوهشگران خبره پارس /شورای فرهنگ عمومی *مرکز پخش:خیابان ولیعصر، زرتشت غربی، خیابان کامبیز، بخش طباطبایی رفیعی، پلاک۱۸، تلفن:۷–۸۸۹۷۸۴۱۵ *لیتوگرافی، چاپ و صحافی:سازمان چاپ و انتشارات اوقاف

فارسی ایرانی از دیرباز در کشورهای عربی پیرامون خلیج فارس به عنوان یک زبان اقلیت رایج بوده است. بحرین در بر گیرنده بزرگ‌ترین اقلیت فارسی‌زبان (از نطر نسبت) این کشورهاست و میان ۱۴۴ تا ۲۲۰ هزار نفر (۱۴٪) از جمعیت این کشور فارسی‌زبان بومی هستند. فارسی‌زبانان پس از عرب‌ها دومین گروه قومی بزرگ بحرین هستند. افزون بر این، نام بسیاری از شهرها و مناطق بحرین، از جمله منامه، دارای ریشه فارسی است.

در چند دهه کنونی نیز فارسی‌زبان بسیاری به کشورهای مختلفی در سراسر جهان مهاجرت کرده و زبان فارسی را در این کشورها گسترانده‌اند.بزرگ‌ترین جوامع غیربومی فارسی‌زبان در آمریکا (۲ میلیون)، ترکیه (۸۰۰ هزار)، امارات (۸۰۰ هزار)، عراق (۵۰۰ هزار)، قطر (۲۸۰ هزار)، کانادا (۲۵۰ هزار)، عربستان (۲۴۰ هزار)، آلمان (۱۲۵ هزار)، و استرالیا (۱۱۰ هزار) ساکن هستند که بیشتر به فارسی ایرانی گفتگو می‌کنند.اتنولوگ جمعیت فارسی‌زبانان ایران در سال ۲۰۱۶ را ۴۰٬۴۰۰٬۰۰ نفر یعنی ۴۷ درصد از جمعیت کشور می‌داند 

 تفاوت با دیگر گونه‌های فارسی 
بین گویش‌های فارسی در ایران و سایر مناطق، تفاوت‌های آوایی (واج‌شناختی)، واژگانی و صرفی  وجود دارد. در شکل نوشتاری فارسی معیار ایران و دری معیار افغانستان، به جز برخی اصطلاحات محلی، تفاوت قابل توجهی دیده نمی‌شود. با این حال، فارسی گفتاری رایج در ایران از نظر تلفظ و برخی ویژگی‌های نحوی تفاوت چشمگیری با گویش‌های رایج در افغانستان و آسیای میانه دارد.

 واج‌شناسی 
تفاوت‌های اصلی واج‌شناختی بین فارسی رایج ایران و گویش‌های فارسی در افغانستان و تاجیکستان (دری و تاجیکی)، همچنین فارسی کلاسیک، به شرح زیر است:
 بیشتر گویش‌های فارسی که امروزه در ایران صحبت می‌شوند، فاقد واکه‌های معروف به "مجهول" هستند. واکه‌های "مجهول" /eː, iː/ و /oː, uː/ در فارسی معیار ایران به ترتیب با /iː/ و /uː/ ترکیب شده‌اند، در حالی که در دری و تاجیکی این واکه‌ها به عنوان واحدهای جداگانه حفظ شده‌اند. برای مثال، کلماتی مانند "شیر" و "شیر" که به طور مشابه در الفبای فارسی-عربی نوشته می‌شوند و به ترتیب در تاجیکی به صورت "шер" و "шир" نوشته می‌شوند، در فارسی معیار ایران هر دو به صورت /ʃiːr/ تلفظ می‌شوند، در حالی که در دری "شیر" به صورت /ʃeːr/ و "شیر" به صورت /ʃiːr/ و در تاجیکی "شیر" به صورت /ʃer/ و "شیر" به صورت /ʃir/ تلفظ می‌شود. واکه بلند در "زود" به معنی "سریع" و "زور" به معنی "قوی" در فارسی معیار ایران به صورت /uː/ تلفظ می‌شود، در حالی که این کلمات در دری به ترتیب به صورت /zuːd/ و /zoːr/ تلفظ می‌شوند.
 واکه‌های مرکب فارسی کلاسیک اولیه "aw" (مانند "ow" در کلمۀ انگلیسی "cow") و "ay" (مانند "i" در کلمۀ انگلیسی "ice") در فارسی معیار ایران به ترتیب به صورت [ow] (مانند "low" در انگلیسی) و [ej] (مانند "day" در انگلیسی) تلفظ می‌شوند. در حالی که دری و تاجیکی فرم‌های اولیه را حفظ کرده‌اند. برای مثال، کلمۀ نوروز (Наврӯз در تاجیکی) در فارسی معیار ایران به صورت /nowruːz/ تلفظ می‌شود و در فارسی معیار دری به صورت /nawroːz/ تلفظ می‌شود. همچنین کلمۀ "نخیر" به معنی "نه" در فارسی معیار ایران به صورت /naχejr/ و در فارسی معیار دری به صورت /naχajr/ تلفظ می‌شود. علاوه بر این، [ow] در گفتار معمولی ایرانی به [o] ساده می‌شود و با واکۀ کوتاه /u/ ادغام می‌شود. این اتفاق در دری یا تاجیکی نمی‌افتد.
 واکه‌های کوتاه بلند /i/ و /u/ در فارسی معیار ایران تمایل دارند که به [e] و [o] تغییر کنند، در حالی که در دری و تاجیکی این واکه‌ها ممکن است هم با انواع بلند و هم با انواع پایین‌تر تلفظ شوند.
 تلفظ همخوان لبانه‌ای [w] در فارسی معیار ایران و فارسی تاجیکی معیار تاجیکستان به صورت [v] (سایشی لبی‌دندانی واک‌دار) انجام می‌شود، در حالی که در فارسی معیار افغانستان (دری)، تلفظ (کلاسیک) بی‌لابیالی [w] حفظ شده است. در دری، [v] به عنوان یک آلوسان از /f/ در مقابل همخوان‌های صوتی و همچنین به عنوان تغییرات /b/ در برخی موارد و همراه با [β] یافت می‌شود.
 در فارسی معیار ایران و همچنین گویش‌های شمالی و غربی ایران، دو همخوان  (غ) و  (ق) با یکدیگر ادغام شده‌اند (احتمالاً تحت تأثیر زبان‌های ترکی)A. Pisowicz, Origins of the New and Middle Persian phonological systems (Cracow 1985), p. 112–114, 117. و گویشوران آن‌ها در تلفظ آن‌ها تفاوتی قائل نمی‌شوند. در گویش‌های جنوبی و شرقی فارسی ایرانی این دو همخوان هنوز متمایز هستند.
 واکه‌ی کوتاه پایانی "a" (ه-) معمولاً در فارسی معیار ایران به صورت [e] تلفظ می‌شود، به جز در کلمه‌ی "نه". این بدین معناست که [a] و [e] در موقعیت‌های پایانی کلمات در دری جداگانه تلفظ می‌شوند، اما در فارسی معیار ایران، جایی که [e] آلوسان پایانی /æ/ در تقریباً تمام موارد است، این تفاوت وجود ندارد.
 در برخی از گویش‌های ایران واج  (ژ) در  (ج) ادغام شده است.بررسی مقابله‌ای نظام‌های واجی و معنایی گویش باصری فارس با زبان فارسی معیار. مهرداد امیری. مجله زبان‌شناسی، دانشگاه علامه طباطبائی، شماره ۳۲، پائیز ۱۳۹۸.

جدول‌های زیر واکه‌ها و همخوان‌های لهجه تهرانی فارسی ایرانی را نشان می‌دهند.کمالی‌پناه (پزش)، غلامرضا: «تأملی در واج» در: مجلهٔ رشد آموزش زبان و ادب فارسی، شمارهٔ ۶۷، پاییز ۱۳۸۲، صص۵۸–۶۰).

 واکه‌ها 
پیشینپسینبستهی (معروف)و (معروف)میانی ِ (مجهول) ُ (مجهول) باز َا

 همخوان‌ها 
 لبی لثوی پساکامی کامی نرم‌کامی زبانکی چاکناییخیشومی م  ن     انسدادیواک‌دار ب  د    گ  ق بی‌واک پ  ت-ط    ک   ء-عانسایشیواک‌دار   ج    بی‌واک   چ    سایشیواک‌دار و  ز-ذ-ض-ظ  ژ   غ  بی‌واک ف  س-ص-ث  ش   خ   ه-حلرزشی  ر     ناسوده  ل   ی   

 دستور زبان 
فارسی ایرانی دارای برخی ویژگی‌های نوین در دستور زبان است. یکی از این وِیژگی‌ها داشتن دو زمان فعلی گذشته مستمر (دنباله‌دار) و حال ملموس (دریافتنی) است که به کمک فعل کمکی داشتن ساخته می‌شود. این دو زمان به این روش به کار برده می‌شوند.
 گذشته مستمر=داشتم می‌رفتم-داشتی می‌رفتی-داشت می‌رفت-داشتیم می‌رفتیم-داشتید می‌رفتید-داشتند می‌رفتند
 حال ملموس=-دارم می‌روم-داری می‌روی-دارد می‌رود-داریم می‌رویم-دارید می‌روید-دارند می‌روند
این زمان در دیگر گویش‌های خاوری فارسی کمتر دیده می‌شود. گذشته ملموس و حال مستمر نیز با کاربست از واژهٔ هِی به گونه زیر وجود دارد:
 گذشته مستمر=هی می‌رفتم-هی می‌رفتی-هی می‌رفت-هی می‌رفتیم-هی می‌رفتید-هی می‌رفتند
 حال ملموس=-هی می‌روم-هی می‌روی-هی می‌رود-هی می‌رویم-هی می‌روید-هی می‌روند

 تأثیر فرانسوی 
فارسی ایران نسبت به فارسی افغانستان میزان بیشتری وام‌واژه فرانسوی دارد. با این حال واژه‌های فرانسوی‌ای مانند «فاکولته» هستند که پس از وارد شدن به فارسی، در فارسی افغانستان باقی‌مانده‌اند اما در فارسی ایران عمدتاً فراموش شده و جای خود را به معادل اصیل‌تر، در این مورد «دانشکده» داده‌اند. برخی فقط در فارسی افغانستان وجود دارند مانند «لیسه»، «شارژ دافیر» به ترتیب به معنی «دبیرستان» و «کاردار» در فارسی ایران. برخی نیز مانند «گالری» در فارسی ایران هم، هنوز کاربرد بیشتری نسبت به معادل خود، «نگارخانه» دارند.

 نوشتار 
بندانگشتی|چپ|نمونه‌ای از خط نستعلیق اثر میرعماد

فارسی در ایران همانند افغانستان به الفبای فارسی نوشته می‌شود که یک گونه اصلاح‌شده از الفبای عربی و دارای چند حرف اضافی است. الفبای فارسی دارای ۳۲ حرف (۳۳ با در نظر گرفتن همزه) است. حروف الفبای فارسی به شرح زیر می‌باشند:

فارسی ایرانی به صورت غیررسمی به الفبای لاتین نیز نوشته می‌شود که به فینگلیش معروف است و در برنامه‌های چت، شبکه‌های اجتماعی و پیامک‌ها کاربرد دارد که معیار نیست و قوانین آن در میان افراد و حتی رسانه‌های مختلف متفاوت است.Lambert, James. 2018. A multitude of 'lishes': The nomenclature of hybridity. English World-wide, 39(1): 10. DOI: 10.1075/eww.38.3.04lam

 گویش‌ها 

 گویش تهرانی
 گویش شیرازی
 گویش بوشهری
 گویش بحرینی
 گویش کویتی

 جستارهای وابسته 
 فارسی بحرین
 فارسی کویتی
 زبان و ادب فارسی در هند

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 هارون نجفی زاده، زبانی که نه پارسی است و نه دری، ۲۱ بهمن ۱۳۸۶ بی‌بی‌سی فارسی
 پارسی‌گویان: درباره پارسی ایرانی، پارسی دری و پارسی تاجیکی 

ایران
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های عراق
رده:گویش‌های زبان فارسی
رده:لهجه‌های زبان فارسی