الفبای سریانی

الفبای سُرْیانی خطی است که عمدتاً برای نگارش زبان سریانی از حدود سدهٔ یکم میلادی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این الفبا یکی از خطوط ابجد سامی محسوب می‌شود که از الفبای آرامی و الفبای تدمری گرفته شده‌است و مشابهت‌هایی با الفبای فنیقی، عبری، عربی و  الفبای سنتی مغولی دارد.

سریانی از راست به چپ و به‌صورت افقی نوشته می‌شود. اکثر حروف آن به هم پیوسته‌اند ولی برخی حروف به حروف پیشین یا پسین خود نمی‌چسبند و هر واژه با یک فاصله از واژهٔ دیگر متمایز می‌شود.

همهٔ ۲۲ حرف الفبای سریانی بی‌صدا هستند، اگرچه نشانه‌های متمایزکنندهٔ اختیاری برای نشان‌دادن واکه و سایر ویژگی‌های زبانی وجود دارد.

هنگامی که زبان عربی در هلال حاصل‌خیز به‌عنوان زبان غالب تثبیت شد، متون با زبان عربی و به خط سریانی نوشته می‌شدند. زبان مالایالم نیز به خط سریانی نوشته می‌شد و سریانی مالایالم نامیده می‌شد.

 تاریخچه 
با انقراض دولت تدمیر، خط پالمیری به کلی از میان نرفت؛ زیرا به عقیدهٔ اکثر خَط‌شناسان، از نیمهٔ اول قرن اول میلادی، خط دیگری از آن مشتق شد که در تمدن خاورمیانه نقش عمده‌ای بازی کرد و هنوز به نام خط سریانی مورد استفاده است. ظاهراً نخستین اثری که به زبان سریانی در دست است، نوشتهٔ بسیار مختصری است که در بیت‌المقدس یافت شده و به زبان سریانی یا آرامی است. این خط پنداری نقطه وصلی میان پالمیری و سریانی نخستین یا استرانگلو است.

تحول استرانگلو پابه‌پای تحول مذهب پیش می‌رود. زیرا هنگامی که مسیحیان در شرق انتشار یافتند، برای ضبط آثار دینی یا برای تبلیغات خویش به سریانی روی آوردند. اولین دستهٔ این مسیحیان، پیروان نستوریوس بودند که از قرن پنجم میلادی به بعد در شرق قدرت عظیمی یافتند و خط استرانگلو را گرفته با اندک تغییری وسیلهٔ زبان خود که یک لهجهٔ سریانی شرقی بود، قرار دادند. همین خط است که امروز به خط نسطوری  یا خط مدنحایا معروف است.

عکس‌العمل عقاید نستوریوس به‌صورت کلیسای یعقوبی در مصر جلوه کرد. یعقوبیان از خطی استفاده می‌کردند که ظاهراً از استرانگلوی نسخی مشتق است و سرتو خوانده می‌شود. این خط و نیز تمدن سریانی به‌خصوص توسط مارونیان که شعبه‌ای از یعقوبیان‌اند به اروپاییان شناسانده شد.

اغلب اشکالاتی که از نظر تشابه برخی حروف یا ضبط نکردن مصوت‌های کوتاه گریبانگیر خط عربی است، در سریانی نیز موجود است. سریانیان برای ظاهر کردن حرکات از روش نقطه‌گذاری استفاده کردند. اما این روش به‌زودی متروک شد و سریانیان آن را به منظور دیگری، یعنی برای روشن ساختن شکل‌های گوناگون صرفی به کار بردند. از قرن هشتم میلادی مجدداً نسطوریان از روش نقطه‌گذاری حرکات استفاده کردند. این نقطه‌ها که گاه به منظور صرف، گاه برای حرکات و گاه برای متمایز کردن برخی حروف از هم به کار می‌روند با وجود اینکه اشکالات و اشتباهات فراوانی را باعث می‌گردند، باز خط سریانی را بسیار کامل و دقیق ساخته‌اند.راه‌های نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان عرب جاهلی، ص ۶۵ و ۶۶.

 گونه‌های الفبا 
بندانگشتی|300x300پیکسل|کتاب به‌خط سرتو متعلق به سدهٔ یازدهم میلادی.
بندانگشتی|واژه‌های آغازین انجیل یوحنا نوشته‌شده به ,  and  (از بالا به پایین) — ، «در آغاز کلام بود».
الفبای سریانی سه گونهٔ متفاوت دارد، استرانگلو (ʾEsṭrangēlā)، مدنحایا ('Maḏnḥāyā') یا نسطوری (گونهٔ شرقی)، و سِرطا (Serṭā) (گونهٔ غربی).

  استرانگلو 
بندانگشتی|Yəšūʿ یا ʾĪšōʿ، نام عیسی به سریانی.
کهن‌ترین و گونهٔ کلاسیک الفبای سریانی، استرانگلو   است که از واژهٔ  در زبان یونانی باستان به‌معنای مُدور مشتق شده‌است.Hatch, William (1946). An album of dated Syriac manuscripts. Boston: The American Academy of Arts and Sciences, reprinted in 2002 by Gorgias Press. p. 24. . هرچند که ممکن است برگرفته از واژهٔ   باشد.Nestle, Eberhard (1888). Syrische Grammatik mit Litteratur, Chrestomathie und Glossar. Berlin: H. Reuther's Verlagsbuchhandlung. [translated to English as Syriac grammar with bibliography, chrestomathy and glossary, by R. S. Kennedy. London: Williams & Norgate 1889. p. 5].

اگرچه در حال حاضر از استرانگلو برای نوشتن سریانی استفاده نمی‌شود، اما این گونه از الفبا از سدهٔ دهم میلادی همواره مورد استفاده بوده‌است. امروزه نیز برخی از انتشارات آکادمیک همچون دانشگاه لیدن برای انتشار پشیطتا و یا انتشار کتیبه‌های سریانی از استرانگلو استفاده می‌کنند.

  مدنحایا 
لهجهٔ سریانی شرقی معمولاً به گونهٔ ( ، به‌معنای شرقی) از الفبای سریانی نوشته می‌شود. دیگر نام‌های این گونه از خط عبارتند از (  به‌معنای محاوره، معمولاً به‌صورت معاصر ترجمه می‌شود؛ بازتاب‌دهندهٔ این است که زبان آرامی نو به این خط نوشته می‌شود، ( ( به‌معنای آشوری, با نام سنتی برای الفبای عبری اشتباه نشود)، (  , به‌معنای کلدانی), و، اشتباهاً، «نسطوری» (اصطلاحی که در اصل برای اشاره به کلیسای مشرق در شاهنشاهی ساسانی مورد استفاده قرار گرفته‌بود).

مدنحایا نسبت به سرتو، شباهت بیش‌تری با استرانگلو دارد.

 واکه‌ها 
خط شرقی از سیستمی برای اعراب‌گذاری استفاده می‌کند که با استفاده از نقطه‌هایی در بالا و پایین حروف، واکه‌ها را مشخص می‌کند:
 یک نقطه در بالا و یک نقطه در پایین حرف نشان‌دهندهٔ ، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت a یا ă که (،  خوانده می‌شود)،
 دو نقطهٔ مورب در بالای حرف نشان‌دهندهٔ ، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت ā یا â یا å که (،  خوانده می‌شود)،
 دو نقطهٔ افقی در پایین حرف نشان‌دهندهٔ ، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت e یا ĕ که ,  یا ,  خوانده می‌شود؛ همچنین گاهی به‌صورت  تلفظ شده و به‌گونهٔ i حرف‌نویسی می‌شود)،
 دو نقطهٔ مورب در پایین حرف نشان‌دهندهٔ ، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت ē که ,  یا ,  خوانده می‌شود)،
 حرف و با یک نقطه در پایین آن نشان‌دهندهٔ ، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت ū یا u که ,  یا ,  خوانده می‌شود)،
 حرف و با یک نقطه در بالای آن نشان‌دهندهٔ ، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت ō یا o که ,  یا ,  خوانده می‌شود)،
 حرف ی با یک نقطه در پایین آن نشان‌دهندهٔ ، نویسه‌گردانی‌شده به‌صورت ī یا i که ,  خوانده می‌شود).

 سرتو 
لهجهٔ سریانی غرقی معمولاً به گونهٔ  (، به‌معنای سطر) ز الفبای سریانی نوشته می‌شود. دیگر نام‌های این گونه از خط عبارتند از  ، به‌معنای ساده، یا خط مارونی، یا یعقوبی  (هرچند که لفظ «یعقوبی» توهین‌آمیز تلقی می‌شود). اکثر حروف مشخصاً از استرانگلو مشتق شده‌اند، ولی ساده‌تر شده‌اند. پیشینهٔ استفاده از این گونه به سدهٔ هشتم میلادی بازمی‌گردد.

 حروف الفبا 
الفبای سریانی شامل حروف زیر است که گونهٔ الفبایی آن (در حالت غیر چسبیده) را نشان می‌دهد. حروف Kāp̄, Mīm, و Nūn در حالت‌های مجرد و چسبیده متفاوت‌اند. حروف ʾĀlap̄, Dālaṯ, Hē, Waw, Zayn, Ṣāḏē, Rēš, و Taw (و در استرانگلو حرفSemkaṯCoakley, J. F. (2002). Robinson's paradigms and exercises in Syriac grammar (5th ed.). Oxford University Press. p. 141. .) به حرف پس از خود نمی‌چسبند، این حروف با علامت * در جدول زیر مشخص شده‌اند:

نامنویسهآوامعادل فنیقیمعادل آرامیمعادل عبریمقدار عددیحرف‌نویسیآی‌پی‌ای یا * ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسلʾیا ā یا سکوت
خوانش مادر: ۱ ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسلسخت: 
نرم:  (همچنین , , )سخت: نرم:  یا ۲ ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسلسخت: 
نرم:  (همچنین , , , )سخت: نرم: ۳* ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسلسخت: 
نرم:  (همچنین , , )سخت: نرم: ۴* ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسل۵* ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسلهمخوان: 
خوانش مادر:  یا 
(همچنین  یا )همخوان: خوانش مادر:  یا ۶* ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسل۷ ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسل, , یا ۸ ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسل۹ ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسلهمخوان: 
خوانش مادر:  (همچنین )همخوان: خوانش مادر:  یا ۱۰ ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسلسخت: 
نرم:  (همچنین , )سخت: نرم: ۲۰ ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسل۳۰ ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسل۴۰ ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسل۵۰ ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسل۶۰ ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسل۷۰ ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسلسخت: 
نرم:  (همچنین , , , )سخت: نرم: ۸۰* ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسل۹۰ ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسل۱۰۰* ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسل۲۰۰ ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسل (همچنین )۳۰۰* ()30x30پیکسل30x30پیکسل30x30پیکسلسخت: 
نرم:  (همچنین , )سخت: نرم: ۴۰۰
یادداشت‌ها:
 در میان بیش‌تر گویشوران آرامی جدید آشوری آوای حنجره‌ای  در  به‌صورت [ei], [ai] یا [e] ادا می‌شود و بستگی به گویش دارد.

 شکل حروف 
حرفاسترانلگومدنحایاشکل مجردچسبیده در انتهانچسبیده در انتهاشکل مجردچسبیده در انتهانچسبیده در انتهاپرونده:Aramaic alap.svg  پرونده:SyriacAlaph.pngپرونده:SyriacAlaph2.png 1 پرونده:Aramaic beth.pngپرونده:Aramaic beth c.png پرونده:SyriacBeth.pngپرونده:SyriacBeth2.png Gāmalپرونده:Aramaic gamal.pngپرونده:Aramaic gamal c.png پرونده:SyriacGamal.pngپرونده:SyriacGamal2.png پرونده:Aramaic daleth.png  پرونده:SyriacDalath.png  Hēپرونده:Aramaic heh.png  پرونده:SyriacHe.png  Wawپرونده:Aramaic waw.png  پرونده:SyriacWaw.png  Zaynپرونده:Aramaic zain.png  پرونده:SyriacZayn.png  پرونده:Aramaic kheth.pngپرونده:Aramaic kheth c.png پرونده:SyriacKheth.pngپرونده:SyriacKheth2.png پرونده:Aramaic teth.pngپرونده:Aramaic teth c.png پرونده:SyriacTeth.pngپرونده:SyriacTeth2.png پرونده:Aramaic yodh.pngپرونده:Aramaic yodh c.png پرونده:SyriacYodh.pngپرونده:SyriacYodh2.png پرونده:Aramaic kap.pngپرونده:Aramaic kap c.pngپرونده:Aramaic kap f.pngپرونده:SyriacKaph.pngپرونده:SyriacKaph2.pngپرونده:SyriacKaph3.pngپرونده:Aramaic lamadh.pngپرونده:Aramaic lamadh c.png پرونده:SyriacLamadh.pngپرونده:SyriacLamadh2.png Mīmپرونده:Aramaic meem.pngپرونده:Aramaic meem c.png پرونده:SyriacMeem.pngپرونده:SyriacMeem2.png Nūnپرونده:Aramaic noon.pngپرونده:Aramaic noon c.pngپرونده:Aramaic noon f.pngپرونده:SyriacNun.pngپرونده:SyriacNun2.pngپرونده:SyriacNun3.pngپرونده:Aramaic simkath.pngپرونده:Aramaic simkath c.png پرونده:SyriacSimkath.pngپرونده:SyriacSimkath2.png / پرونده:SyriacSimkath3.png ʿĒپرونده:Aramaic ain.pngپرونده:Aramaic ain c.png پرونده:Syriac'E.pngپرونده:Syriac'E2.png Pēپرونده:Aramaic payin.pngپرونده:Aramaic payin c.png پرونده:SyriacPe.pngپرونده:SyriacPe2.png پرونده:Aramaic tsade.png  پرونده:SyriacSadhe.png  پرونده:Aramaic qoph.pngپرونده:Aramaic qoph c.png پرونده:SyriacQop.pngپرونده:SyriacQop2.png Rēšپرونده:Aramaic resh.png  پرونده:SyriacResh.png  Šīnپرونده:Aramaic sheen.pngپرونده:Aramaic sheen c.png پرونده:SyriacSheen.pngپرونده:SyriacSheen2.png Tawپرونده:Aramaic taw.png  پرونده:SyriacTaw.png  
1 اگر در آخر کلمه پس از Dālaṯ یا Rēš, ʾĀlap̄ بیاید، شکل مجرد را به خود می‌گیرد نه انتهایی را.

 لیگاتورها 
ناماسترانگلومدنحایایونیکدتوصیفشکل مجردچسبیده در انتهانچسبیده در انتهاشکل مجردچسبیده در انتهانچسبیده در انتهاپرونده:Aramaic lamadh alap.png  34x34پیکسل  ܠܐ و  ترکیب‌شده در انتهای یک واژهپرونده:Aramaic taw alap.png  پرونده:SyriacAlaph.png پرونده:SyriacTaw.pngپرونده:SyriacTawAlaph.pngپرونده:SyriacTawAlaph2.png / پرونده:SyriacTawAlaph3.pngܬܐ و  ترکیب‌شده در انتهای یک واژه    پرونده:SyriacHeYodh.png ܗܝ و  ترکیب‌شده در انتهای یک واژه    35x35پیکسل ܬܝ و  ترکیب‌شده در انتهای یک واژه

 یونی‌کد 

 جدول کدهای HTML 

 ʾĀlap̄ Bēṯ 
ܕܓܒܐܕܓܒܐܚܙܘܗܚܙܘܗܠܟܟܝܛܠܟܝܛܥܣܢܢܡܡܥܤܢܡܪܩܨܦܪܩܨܦܬܫܬܫ

 واکه‌ها و کاراکترهای منحصر به فرد 
ܸܹܸܹܼܼ̰̰݂݂ܲܵܲܵܿܿ̈̈݁݁܀܂܀܂܄݇܄݇

 جستارهای وابسته 
 فهرست سامانه‌های نوشتاری
 زبان سریانی
 الفبای آرامی

 منابع 

 آذرنوش، آذرتاش، راه‌های نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان عرب جاهلی، چاپ سوم. تهران: انتشارات توس، ۱۳۸۸. شابک ۳-۴۳۶-۳۱۵-۹۶۴-۹۷۸
ویکی پدیای انگلیسی
https://archive.org/details/isbn_9780195079937/page/88/mode/2up

 پیوند به بیرون 

 The Syriac alphabet at Omniglot.com
 The Syriac alphabet at Ancientscripts.com
 Unicode Entity Codes for the Syriac Script
 Download Syriac fonts
 How to write Aramaic – learn the Syriac cursive scripts
 Aramaic and Syriac handwriting  (classical)
 Learn Assyrian (Syriac-Aramaic) OnLine  (eastern)
 GNU FreeFont Unicode font family with Syriac range in its sans-serif face.
 Learn Syriac Latin Alphabet on wikiversity

رده:الفبای سریانی
رده:طور عبدین