پهپاد

بندانگشتی|پهپاد MQ-8B Fire Scout. این پهپاد به منظور شناسایی، آگاهی از موقعیت، پشتیبانی هوایی و پشتیبانی دقیق از اهداف زمینی و دریایی طراحی شده‌است.
بندانگشتی|پهپاد عملیاتی جنرال اتمیکس ام‌کیو ۹ ریپر، که یک پهپاد نظارتی ضربتی است.

پرنده هدایت‌پذیر از دور یا به اختصار پَهپاد یا همان هواپیمای بدون سرنشین . پرواز پهپادها ممکن است تحت کنترل از راه‌دور توسط یک خلبان، یا با درجات مختلفی از خودمختاری، مانند کمک توسط خلبان خودکار (autopilot)، تا هواپیماهای کاملاً خودمختار که هیچ شرطی برای مداخله انسانی ندارند و بدون نیاز به هدایت انجام شود. پهپادها را می‌توان به روشی دیگر هدایت کرد. به این شکل که از قبل نقاطی برای آنها انتخاب کرد و پهپاد روی این نقاط حرکت می‌کند و عملیات انجام می‌دهد.

پهپادها در ابتدا، در طول سدهٔ بیستم برای مأموریت‌های نظامی که برای انسان‌ها بسیار «کسل‌کننده یا خطرناک» بودند ساخته شدند و در قرن بیست و یکم به دارایی‌های ضروری برای اکثر ارتش‌ها تبدیل شدند. با بهبود فناوری‌های کنترل و کاهش هزینه‌ها، استفاده از آنها به بسیاری از برنامه‌های غیرنظامی گسترش یافت. این کاربردها شامل نقشه برداری هوایی ، عکاسی هوایی، تحویل و ارسال کالا، کشاورزی، کاربردهای پلیسی و نظارتی، بازرسی از زیرساخت‌ها، کاربردهای علمی و تحقیقاتی، قاچاق، و مسابقات هواپیماهای بدون‌سرنشین می‌باشد.

 اصطلاحات 
برای هواپیماهایی که بدون هیچ شخصی در داخل پرواز می‌کنند، اصطلاحات متعددی وجود دارد. 

اصطلاح "پهپاد" از اوایل دوران هوانوردی مورد استفاده قرار گرفته است و برخی از آنها به هواپیماهای هدفی که به‌صورت از راه دور برای تمرین شلیک توپخانه یک ناو جنگی استفاده می‌شدند، تعلق دارند؛ مانند "فِری کِیوان" در دهه 1920 و "دی هاویلند کین بی" در دهه 1930. نمونه‌های بعدی شامل "ایر اسپید کین واسپ" و "مایلز کین مارتینت" بود که در نهایت با "GAF جاندیویک" جایگزین شدند. این اصطلاح همچنان به‌طور رایج استفاده می‌شود. علاوه بر نرم‌افزار، پهپادهای خودران همچنین از مجموعه‌ای از فناوری‌های پیشرفته استفاده می‌کنند که به آنها امکان می‌دهد تا بدون دخالت انسان مأموریت‌های خود را انجام دهند؛ مانند رایانش ابری، بینایی کامپیوتری، هوش مصنوعی، یادگیری ماشین، یادگیری عمیق و حسگرهای حرارتی. برای استفاده‌های تفریحی، یک پهپاد عکاسی هوایی، یک هواپیما است که دارای قابلیت‌های ویدئو از نمای اول شخص، خودران یا هر دو است. 

 تاریخچه 
انگشتی|چپ|رایان فایربی یکی از هواپیماهای بدون سرنشین
در سال ۱۸۴۹ اتریش، بالن پر از بمب بدون سرنشینی را برای حمله به ونیز فرستاد. نوآوری پهپاد در سال ۱۹۰۰ آغاز شد و در اصل برای آموزش پرسنل نظامی متمرکز شده بود.
انگشتی|پهپاد Ai450 در حال نقشه‌برداری هوایی در اندونزی
توسعه پهپاد در طی جنگ جهانی اول تا هنگامی که شرکت هواپیمایی دیتون-رایت یک اژدر هوایی بدون سرنشین که در یک زمان از پیش تعیین شده منفجر شد، ادامه یافت.

در سال ۱۹۵۹، نیروی هوایی ایالات متحده، در مورد از دست دادن خلبانان در خاک دشمن نگران شد، بنابراین شروع به برنامه‌ریزی برای استفاده از هواپیماهای بدون سرنشین کرد. اوت ۱۹۶۴ درگیری در خلیج تونکین بین واحدهای نیروی دریایی ایالات متحده و نیروی دریایی ویتنام شمالی، آغازگر اعزام پهپادهای طبقه‌بندی‌شدهٔ آمریکایی (رایان مدل ۱۴۷، رایان AQM-91 فایرفلای، لاکهید دی-۲۱) به جنگ ویتنام شد. زمانی که دولت چین  تصویری از پهپادهای ایالات متحده از‌طریق شبکه جهانی تصویر، نشان داد.

جنگ فرسایشی (۱۹۶۷–۱۹۷۰) برجسته‌ترین نبردی است که معرفی پهپادهایی با دوربین‌های شناسایی در مبارزه در خاورمیانه است.

در سال 1404 ، ایران در جنگ 12 روزه ، از پهپاد های خود برای حمله به نقاط مختلف اسرائیل استفاده کرد که بسیاری از آنها با عبور از چندین لایه پدافند اسرائیل ، به هدف اصابت کرد.

در سال ۱۹۷۳ جنگ یوم کیپور، اسرائیل از هواپیماهای بدون سرنشین به‌عنوان طعمه برای تحریک نیروهای مخالف به‌منظور هدر رفتن موشک‌های دشمن استفاده کرد.

در سال ۱۹۷۳ ارتش ایالات متحده رسماً تأیید کرد که آن‌ها از هواپیماهای بدون سرنشین در جنوب شرقی آسیا (ویتنام) استفاده کرده‌اند. بیش از ۵۰۰۰ نیروی هوایی ایالات متحده کشته شده‌اند و بیش از ۱۰۰۰ نفر از آنان از دست رفته یا دستگیر شدند. به گفته نیروی هوایی ایالات متحده ژنرال جورج اس. براون، فرمانده سیستم نیروی هوایی، در سال ۱۹۷۲، «تنها دلیلی که ما به (پهپاد) نیاز داریم این است که ما نمی‌خواهیم در کابین خلبان انسانی باشد.»

از سال ۲۰۱۲، نیروی هوایی ایالات متحده ۷۴۹۴ پهپاد - تقریباً یک سوم هواپیماهای نیروی هوایی ایالات متحده را به کار گرفته‌است. سازمان سیا نیز از پهپاد استفاده می‌کند. به گزارش BBC طبق آمار، در سال ۲۰۲۲ بیش از ۱۰۰ کشور جهان از پهپادهای نظامی استفاده می‌کنند.از لیست ۱۸ کشوری که بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۹ پهپادهای نظامی خریداری کرده‌اند، ۱۲ کشور اول لیست همگی پهپادهای خود را از چین خریده‌اند.آمریکا، چین، ترکیه، ایران و از‌جمله کشورهایی هستند که خود پهپادها را می‌سازند و گاهی به دیگر کشورها صادر می‌کنند.

 کاربرد 
پهپادها هم‌اکنون به‌طور گسترده در زمینه‌های مخابرات، ناوبری جهانی، تحقیقات هواشناسی، جغرافیایی و جاسوسی و مقاصد نظامی به کار گرفته شده‌اند.

از مصارف غیرنظامی پهپادها نیز می‌توان به‌عنوان نمونه به حادثه فوکوشیمایِ ژاپن که از پهپادها برای بررسی آسیب‌های وارده به این نیروگاه استفاده شد اشاره نمود. پهپادها نقش مهم و تأثیرگذاری در شناسایی و ردیابی کشتی‌هایی که به صید غیرقانونی موجودات دریایی نظیر ماهی می‌پردازند یا خاموش کردن آتش‌سوزی‌ها و جایی که پرواز برای خلبان خطر دارد، ایفا می‌کنند. اما به تازگی وظیفه غیرنظامی تازه‌ای برای پهپادها در نظر گرفته شده تا به ایفای نقش متفاوتی بپردازند. شرکت‌های معروف آمازون، گوگل و ای‌بی اقدام به طراحی و آزمایش پهپادهای ترابری نموده‌اند. از ویژگی‌های بارز این طرح می‌شود به بالارفتن سرعت تحویل سفارش‌ها به مشتریان اشاره کرد.

اکنون در اروپا پهپادهای هلندی نقش قابل توجهی در قالب نیروهای امداد و نجات، اورژانس و آمبولانس ایفا می‌نمایند و به کمک مصدومان و زخمی‌ها می‌شتابند. در همهٔ کشورهای جهان از جمله کشورهای اروپایی بسیاری از بیماران و آسیب دیدگان اورژانسی که نیازمند خدمات درمانی فوری هستند به دلیل عدم واکنش سریع امدادگران به موقع به مراکز درمانی نمی‌رسند. همین‌طور در ایران این پهپادها برای کاربردهای هواشناسی به کار می‌آیند.

 گسترش در جهان 
بندانگشتی|نگاره‌ای از پهپاد جنرال اتمیکس ام‌کیو-۱سی گری ایگل نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا
در حال حاضر چندین کشور در حال ساخت و گسترش ۲۵۰ مدل پهپادهای اکتشافی هستند.MDPI;Israeli drones tech.MDPI MDPI پهپاد هرمس ۴۵۰، نورثروپ گرومن بت، دی جی آی فانتوم، جنرال اتمیکس ام‌کیو-۱ پرداتور، جنرال اتمیکس ام‌کیو ۹ ریپر، جنرال اتمیکس ام‌کیو-۱سی گری ایگل، جنرال اتمیکس جی‌ان‌ای‌تی، جنرال اتمیکس ای‌ال‌تی‌یواس ، جنرال اتمیکس اروناتیکال سیستمزو شاهد ۱۳۶ برخی از مشهورترین پهپادهای جهان هستند.drones of DJI DJIdrones

 انواع پهپاد 
پهپادها را می‌توان به اشکال مختلف دسته‌بندی کرد
 گروه  گروه ۱  گروه ۲  گروه ۳  گروه ۴  گروه ۵ اندازه کوچک  متوسط  بزرگ  بزرگ‌تر  بزرگ‌ترین حداکثر وزن برخاست < ۲۰ پوند (۹٫۱ کیلوگرم)  > ۲۰ و < ۵۵ پوند  > ۵۵ و < ۱۳۲۰ پوند  > ۱٬۳۲۰ پوند (۶۰۰ کیلوگرم)  > ۱٬۳۲۰ پوند (۶۰۰ کیلوگرم) ارتفاع عملیاتی < ۱٬۲۰۰ فوت (۳۷۰ متر)  < ۳٬۵۰۰ فوت (۱٬۱۰۰ متر)  < ۱۸٬۰۰۰ فوت (۵٬۵۰۰ متر)  < ۱۸٬۰۰۰ فوت (۵٬۵۰۰ متر)  > ۱۸٬۰۰۰ فوت (۵٬۵۰۰ متر) سرعت < ۱۰۰ نات (۱۹۰ کیلومتر بر ساعت)  < ۲۵۰ نات (۴۶۰ کیلومتر بر ساعت)  < ۲۵۰ نات (۴۶۰ کیلومتر بر ساعت)  هر سرعت  هر سرعت
جایگزین=نمونه پهپاد بال‌ثابت|بندانگشتی|نمونه پهپاد بال‌ثابت
 دسته‌بندی پهپادها 

 قابلیت حمل و ابعاد 
 پهپادهای بسیار کوچک (ریزپرنده): وزن در حد چند گرم
 پهپادهای مینیاتوری: وزن کمتر از ۲۵ کیلوگرم
 پهپادهای سنگین

 ساختار شکلی 
 پهپاد با بال ثابت (Fix Wing): عملکردی مشابه هواپیماهای بال ثابت
 پهپاد مبتنی بر ملخ (Multi Rotor): عملکردی مشابه چرخبال‌ها

 کاربرد 
 پهپادهای نظامی: امکان حمله به اهداف زمینی یا هوایی
 پهپادهای تجسسی و جاسوسی
 پهپادهای پشتیبانی و لجستیکی
 پهپادهای غیرنظامی و تجاری

 مکانیزم پرواز 
 دسته اصلی  دسته فرعی پهپاد عمودبرخاست  بال‌ثابت بال متغیر اثر مگنوس پاراگلایدر پهپاد افق‌برخاست تک‌پره دوره‌ای (تناوبی)  بردار تراست متغیر مرکز جرم متحرک فن محصور چندپره دوپره چندپره  سه‌پره چهارپره بیش از چهارپره اثر کواندا سبک‌تر از هوا  هلی‌کوپتر بال‌پره پدالی پهپاد ترکیبی (هیبرید) گردان بدنه‌گردان دم‌نشین شبه‌دم‌نشین اجزا گردان غیر گردان  بال‌گردان پره گردان مجموعه دوگانه زیست‌محور  زیست‌الهام زیست‌پایه (جاندار زنده در چرخه) زیست‌الهام  بالزن غیربال‌زن پرندگان زیست‌پایه  حشرات

 فناوری 
پهپادها از لحاظ فناوری در چهار زمینه مورد بررسی قرار می‌گیرند:پلتفرم، محموله، مخابرات و ارتباطات، تجزیه و تحلیل اطلاعات

اصطلاحات متعددی برای هواپیماهایی که بدون سرنشین پرواز می‌کنند به کار می‌رود.

 پهپاد (Drone) 
در کاربرد عمومی، واژه «پهپاد» اغلب به هر دو نوع نظامی و غیرنظامی هواپیمای بدون سرنشین (UAV) اطلاق می‌شود. این اصطلاح از نخستین روزهای هوانوردی مورد استفاده بوده است. به عنوان مثال، در دهه ۱۹۲۰ برای هواپیماهای هدفی که از راه دور برای تمرین تیراندازی کشتی‌های جنگی هدایت می‌شدند (مانند Fairey Queen و de Havilland Queen Bee در دهه ۱۹۳۰) به کار می‌رفت. نمونه‌های بعدی شامل Airspeed Queen Wasp و Miles Queen Martinet بودند که در نهایت توسط GAF Jindivik جایگزین شدند.

 هواپیمای بدون سرنشین (UAV) 
یک «وسیله نقلیه هوایی بدون سرنشین» به این صورت تعریف می‌شود: «یک وسیله نقلیه هوایی دارای پیشران که حامل اپراتور انسانی نیست، از نیروهای آیرودینامیکی برای ایجاد برخاست استفاده می‌کند، می‌تواند به طور مستقل پرواز کند یا از راه دور کنترل شود، ممکن است مصرفی یا بازیافت‌پذیر باشد و می‌تواند محموله کشنده یا غیرکشنده حمل کند». این اصطلاح معمولاً در موارد کاربردی نظامی به کار می‌رود.
 موشک‌های دارای کلاهک معمولاً پهپاد محسوب نمی‌شوند، زیرا خود وسیله، مهمات است. با این حال، برخی از انواع موشک‌های ملخی اغلب توسط عموم و رسانه‌ها «پهپادهای کامیکازه» نامیده می‌شوند.
 رابطه پهپادها با مدل هواگرد رادیوکنترل در برخی حوزه‌های قضایی نامشخص است.
 اداره هوانوردی فدرال آمریکا (FAA) اکنون هر هواگرد پروازی بدون سرنشین را صرف نظر از وزن، پهپاد تعریف می‌کند.
اصطلاح مشابه دیگر، «وسیله نقلیه هوایی با خلبان از راه دور» (RPAV) است.

 سامانه هواپیمای بدون سرنشین (UAS) 
پهپادها (UAVs) را می‌توان به عنوان بخشی از یک «سامانه هواپیمای بدون سرنشین» (UAS) در نظر گرفت که علاوه بر هواگرد، شامل یک کنترلر زمینی و یک سامانه ارتباطی با هواگرد نیز می‌شود.
 این اصطلاح در سال ۲۰۰۵ توسط وزارت دفاع ایالات متحده آمریکا و اداره هوانوردی فدرال آمریکا در «نقشه راه سامانه‌های هواپیمای بدون سرنشین ۲۰۰۵-۲۰۳۰» آن‌ها به رسمیت شناخته شد.
 سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی (ICAO) و مقام هوانوردی غیرنظامی بریتانیا نیز این اصطلاح را پذیرفته‌اند.
 این term در نقشه راه «تحقیقات مدیریت ترافیک هوایی (ATM) در آسمان واحد اروپایی (SES)» (SESAR Joint Undertaking) برای سال ۲۰۲۰ نیز استفاده شده است.
این اصطلاح بر اهمیت عناصر دیگر غیر از خود هواگرد تأکید دارد و مواردی مانند ایستگاه‌های کنترل زمینی، پیوندهای داده و سایر تجهیزات پشتیبانی را شامل می‌شود. اصطلاحات مشابه عبارتند از «سامانه وسیله نقلیه هوایی بدون سرنشین» (UAVS) و «سامانه هواگرد با خلبان از راه دور» (RPAS).

 سامانه هواگرد با خلبان از راه دور (RPAS) 
تحت مقررات جدیدی که از ۱ ژوئن ۲۰۱۹ لازم‌الاجرا شد، دولت کانادا این اصطلاح را به معنای «مجموعه‌ای از عناصر قابل پیکربندی متشکل از یک هواگرد با خلبان از راه دور، ایستگاه کنترل آن، پیوندهای فرمان و کنترل و هر عنصر سامانه‌ای دیگر که در طول عملیات پرواز مورد نیاز است» به کار می‌برد.

 اصطلاح «Uncrewed» 
گاهی اوقات به جای «unmanned» از اصطلاح «Uncrewed» (بدون خدمه) در اشاره به پهپادها استفاده می‌شود.

 بدنه 
بدنهٔ یک پهپاد باید به‌طوری طراحی شود که بتواند سامانه‌های ارتباطیِ، جنگ‌افزارها، اشخاص، بارها و کلیهٔ لوازم مرتبط با مأموریت محوله‌اش را در خود جای دهد و ویژگی سازگاری با شرایط جوّی منطقهٔ مأموریت را نیز دارا باشد. بهترین عوامل برای طراحی یک بدنهٔ پهپاد سرعت، مدت پرواز و اطمینان‌پذیری آن است.

 موتور 
پهپادها نیاز به نوع ویژه‌ای از موتورها دارند. در نوع پیستونی دور بالای موتور و وزن کم این موتور باعث متمایز کردن این موتور می‌شود.
بیشترین مصرف موتور در پهپادها مربوط به موتور وانکل و موتور دوکی و نوع ویژه‌ای موتور دوزمانه است. البته موتور وانکل کلا مصرف کمی دارد و میزان مصرف بالا قطعاً ارتباطی به نوع وانکل ندارد و احتمالاً گزارش مربوط به موتوری شبیه به وانکل بوده چون موتور وانکل به کم بودن مصرف و نداشتن میل سوپاپ و بازده بالا معروف است. دولت ایران با احداث کارخانه‌ای طی سال‌های گذشته اقدام به ساخت موتور پهپاد در دو نوع جت و پیستونی کرده و با احداث و افتتاح شرکت مادو در شهر قم تولید انواع موتور پهپاد را آغاز کرده‌است.پهپاد تابناک

 محموله 
منظور از محموله‌های پهپاد در واقع قطعه اضافی است که همراه پرنده برای انجام مأموریت‌های ویژه فرستاده می‌شود؛ که در پهپادهای شناسایی دوربین فیلم‌برداری و عکس‌برداری در پهپادهای هدف فلر و رفلکتور و در پهپادهای تهاجمی و انتحاری مهمات می‌باشد.

 چشم‌انداز 
با توجه به پیشرفت روزافزون تکنولوژی در تولید پهپادها انتظار می‌رود که شرکت‌های حمل و نقل و فروشگاه‌های اینترنتی بخشی از نقل و انتقالات خود را توسط پهپادهای باربر پا به پا کنند. شرکت‌هایی چون آمازون و دی اچ ال از این فناوری برای حمل و نقل استفاده می‌نمایند.

 پهپاد در ایران 
پیش از انقلاب قرار بود صنایع پهپادسازی ایران در سال ۱۳۶۰ شروع به کار کند.همه آنچه باید درباره پهپادها بدانید!/ آیا می‌دانید قدمت پهپاد در ایران به پیش از انقلاب می‌رسد؟ باشگاه خبرنگاران جوان پس از انقلاب این طرح دچار وقفه شد؛ اما در نهایت منجر به تأسیس صنایع هوایی قدس در سال ۱۳۶۴ شد که مهم‌ترین محصولش پهپاد مهاجر ۱ در زمان جنگ ایران و عراق بود. صنایع هوایی قدس در اوایل دهه ۱۳۸۰ اقدام به طراحی و ساخت پهپادهای مهاجر ۴ و ابابیل ۳ کرد که بدل به موفق‌ترین پهپادهای شناسایی ایران شدند. این پهپادها به‌طور گسترده در تمامی یگان‌های نیروهای مسلح ایران از ارتش تا سپاه به خدمت گرفته شدند و حتی تعدادی هم به کشورهای آمریکای لاتین و آفریقا صادر شد. 

بجز صنایع هوایی قدس، مرکز تحقیقات صنایع هوایی شاهد هم در توسعه و ساخت پهپاد یا پرنده‌های بدون‌سرنشین فعال بود و این دو به همراه صنایع هواپیماسازی ایران یک پهپاد با دم وی (V) شکل و طراحی آیرودینامیکی مدرن تولید کردند که هسا ۱۰۰ نام گرفت. نمونه توسعه یافته هسا ۱۰۰، شاهد ۱۲۳ نامیده شد که نخستین پرواز آن در سال ۱۳۸۴ در شاهین‌شهر اصفهان انجام و تولید انبوه آن در سال ۱۳۸۸ آغاز شد. شاهد ۱۲۳ تبدیل به بستری برای طراحی و توسعه شاهد ۱۲۹ شد. نخستین پیش نمونه شاهد ۱۲۹ در اسفند ماه سال ۱۳۹۰ در فرودگاه بدر اصفهان به پرواز درآمد. پیش نمونه بعدی که برخلاف نمونه نخست مجهز به ارابه فرود جمع شونده بود در خرداد سال ۱۳۹۱ به پرواز درآمد.

پس از رونمایی پهپاد شاهد ۱۲۹ در مهر سال ۱۳۹۲ ابتدا سالی چهار فروند از این پهپاد تولید شد؛ بنابراین بین سال ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۴، هشت فروند شاهد ۱۲۹ تحویل گردید. برخلاف برنامه‌ریزی اولیه، هرگز امکان استفاده موشک‌های هوا به سطح سدید ۳۶۱ یا فتح ۳۶۲ برای پهپاد شاهد ۱۲۹ فراهم نشد. علت ناکامی، در ساخت یک لانچر مناسب برای حمل این موشک‌ها در زیر بال‌های شاهد بود و همچنین ناتوانی در حل مشکلات هدف‌گیری و هدایت موشک نیز وجود داشت.

در عوض متخصصان صنایع هوایی شاهد اقدام به طراحی و ساخت نمونه‌ای از موشک سدید ۳۶۱ نمودند که همانند بمب هوشمند هدایت تلویزیونی، می‌توان آن را ضد اهداف زمینی متحرک و غیر متحرک به کار گرفت. این بمب هوشمند فاقد راکت موتور، سدید ۳۴۱ نام داشت. اما وقتی باله‌های پایدارکننده در طرفین آن نصب شدند، این بمب سدید ۳۴۵ نام گرفت و تبدیل به سلاح اصلی شاهد ۱۲۹ شد.

در سال ۱۳۹۹ نیز ارتش ایران از پهپاد آرش رونمایی کرد که با برد ۲۰۰۰ کیلومتر دور بردترین پهپاد انتحاری ایران و جهان است. از برخی پهپادهای مهم ایران می‌توان به: پهپادهای سری شاهد (شاهد۱۲۹، شاهد۱۳۶، شاهد۱۴۹، شاهد۱۷۱)، سری کمان (کمان۱۲ و کمان۲۲)، سری مهاجر (مهاجر۱ الی مهاجر۶)، فطرس، ابابیل، کرار، آرش، معراج۵۲۱، معراج۵۳۲ و … اشاره کرد.

نشنال اینترست در مقاله‌ای ضمن نام بردن از پنج نیروی پهپادی قدرتمند دنیا، از ایران نام برد و اشاره می‌کند که از جمله کشورها با بیشترین تجربه عملیاتی است.

 جستارهای وابسته 
 پهپاد رزمی
 هواگرد رادیوکنترل
 چندپروانه
 رسانگر بی‌سرنشین

 منابع 

 پیوند به بیرون 
پهپادهای ایران

رده:اویونیک
رده:بی‌سیم
رده:پهپادها
رده:خودروهای هدایت‌پذیر
رده:رباتیک
رده:شنود الکترونیک
رده:فناوری‌های نوپدید
رده:مهندسی هوافضا
رده:واژگان نظامی
رده:هواگردهای شناسایی نظامی