لهجه فارسی کرمانشاهی

فارسی کرمانشاهی لهجه‌ای از زبان فارسی است که شباهت بسیاری زیادی به زبان کردی دارد و به طور خاص در شهر کرمانشاه گویشور دارد.ناتل خانلری، پرویز. تاریخ زبان فارسی خصوصیت بارز لهجه فارسی کرمانشاهی کاربرد تعدادی از واژگان و افعال کردی است که به صورت دگرگون‌شده و پرداخت‌شده در جمله‌های فارسی کرمانشاهی دیده می‌شود. میان فارسی کرمانشاهی و فارسی معیار تفاوت‌های آوایی، واژگانی و ساخت‌واژی وجود دارد که به سبب تأثیر کردی کرمانشاهی پدید آمده‌است.بهجو، ۱۳۸۱: ۶۱.بهجو، ۱۳۸۱: ۶۲.احمدی ورمزانی و فتاحی، ۱۳۹۸: ۲. واژگان و افعال کردی با پرداخت‌ها و سایش‌هایی دگرگون شده و در جمله‌های فارسی کرمانشاهی جای می‌گیرد و به کار می‌رود.بهجو، ۱۳۸۱: ۶۳. لهجه فارسی کرمانشاهی به عنوان غربی‌ترین لهجه از زبان فارسی محسوب می‌شود.http://kermanshah.isna.ir/Default.aspx?NSID=5&SSLID=46&NID=30831 قدمت فارسی کرمانشاهی به درستی مشخص نیست اما باور بر این است که شکل‌گیری آن از اواخر قرن نوزدهم آغاز شده‌است.لیمویی، علی (۱۳۸۹). واژه‌نامک (واژه نامهٔ فارسی کرمانشاهی). کرمانشاه: باغ نی.

 تاریخچه 
کردهای زنگنه به مدت چند سده بر شهر کرمانشاه حکومت می‌کردند. در سال ۱۷۵۳ شهر کرمانشاه در درگیری‌های مربوط به روی کار آمدن حکومت زندیه به طور کامل تخریب شد و تا نزدیک به ۱۰ سال شهری به نام کرمانشاه وجود نداشت. در سال ۱۷۶۲ الله‌قلی‌خان زنگنه با کریم‌خان زند به توافق رسید و مجدداً حکومت کرمانشاه را در دست گرفت و بازسازی شهر نیز آغاز شد.کشاورز، ۱۳۸۸: ۱۸۴. با این وجود پس از مدتی سلسله زندیه سقوط کرد و ایل قاجار به قدرت رسید. در ۱۸۰۶ محمدعلی میرزا دولتشاه فرزند فتحعلیشاه قاجار حکومت کل منطقه غرب ممالک محروسه ایران را در دست گرفت و کرمانشاه را مرکز حکومت خود قرار داد.خبرگزاری فارس  بازدید در ۲۲ آوریل ۲۰۱۰ پس از او نیز فرزندان وی قدرت را در دست داشتند. از نیمه دوم قرن نوزدهم تجارت شهری رونق گرفت و بازار توسعه پیدا کرد و به همین دلیل تاجران و بازاریان بسیاری از شهرهای دیگر به کرمانشاه آمدند. علاوه بر این روحانیون شیعه از نقاط دیگر ایران و عراق برای تبلیغ تشیع به کرمانشاه سرازیر شدند. با کوتاه شدن دست مردم کُرد از اقتصاد و سیاست و دگرگونی‌های دینی طبقه‌ای از اشراف عمدتاً مهاجر در شهر کرمانشاه به وجود آمد که به زبان فارسی تکلم می‌کرد. به تدریج زبان فارسی به عنوان زبان قدرت، اقتصاد و دین مطرح شد و این در حالی بود که اکثریت جمعیت طبقات کارگر و متوسط شهر را همچنان کُردها تشکیل می‌دادند و طبقه‌ای از اشراف کُرد نیز همچنان در شهر زندگی می‌کردند.رابینو، ۱۳۹۱: ۲۸. در سال ۱۹۰۳ (۱۲۸۱-۱۲۸۲ خورشیدی) یاسنت لویی رابینو در گزارشی از شهر کرمانشاه به تغییرات زبانی اشاره کرده و درباره زبان مردم شهر کرمانشاه می‌گوید:

بنابراین می‌باید آغاز روند شکل‌گیری لهجه فارسی کرمانشاهی را مربوط به اواخر نیمه دوم قرن نوزدهم دانست. در نتیجه این روند زبان‌های کردی و فارسی به‌صورت متقابل در یکدیگر تأثیر گذاشتند که در نتیجه آن دو لهجه کردی کرمانشاهی و فارسی کرمانشاهی پدید آمدند. در اثر این ارتباط گویش کردی جنوبی تحت تأثیر زبان فارسی قرار گرفته و لهجه کردی کرمانشاهی را به وجود آورد که در میان لهجه‌های کردی بیشترین تأثیرپذیری را از فارسی نشان می‌دهد، هرچند کردی جنوبی همچنان اصالت زبانی خود را حفظ کرده‌است. به همین ترتیب لهجه فارسی کرمانشاهی نیز از تأثیر گویش‌های مختلف زبان کردی رایج در منطقه کرمانشاه همچون کلهری، زنگنه‌ای و زبان لکی بر زبان فارسی پدید آمد. از آغاز دهه ۱۹۲۰ و با تأسیس حکومت پهلوی اول و متعاقباً تأسیس نظام آموزشی فراگیر، انحصار آموزش در اختیار زبان فارسی قرار گرفت و ترویج زبان فارسی در کرمانشاه شکلی سیستماتیک یافت و بعداً با ظهور وسایل ارتباطاتی از قبیل رادیو، تلویزیون و سینما این انحصار تمامیت یافت.زارع کهنمویی، ۱۳۹۴.

 ویژگی تلفظ 
در لهجه‌های مرکزی ایران «ان» و «ام» به «اون» و «اوم» تبدیل می‌شوند در حالیکه همانند فارسی
ادبی و فارسی معیار این در لهجه فارسی کرمانشاهی مجاز نمی‌باشد، برای نمونه:
 نان (به جای: نون)
 خانه (به جای: خونه)
 پشت‌بام (به جای: پشت‌بوم)
 تانستن (به جای: تونستن)

 تلفظ «و» 
در تمامی موارد حرف «و» به صورت (W) و با غنچه کردن لب‌ها ادا می‌شود؛ بر خلاف «و» پارسی (V) که با برخورد دندان‌های بالا به لب پایینی ادا می‌شود.
 نود (Nawad)

 علامت‌های اسم معرفه (شناس) 
در لهجه فارسی کرمانشاهی اسم ناشناس از طریق افزودن پسوند «-گه» برای حالت مفرد و «-آگه/هاگه» برای حالت جمع به اسم شناس (معرفه) تبدیل می‌شود. در فارسی معیار نوشتاری نشانه‌ای برای اسم شناس وجود ندارد و تنها در گونه‌های شفاهی این زبان از پسوند «ـه» استفاده می‌شود. پسوند «-گه» از کردی جنوبی به لهجه فارسی کرمانشاهی راه یافته‌است. مثال‌های زیر نمونه‌ای از کاربرد این پسوند را نشان می‌دهند:

 حالت ناشناس حالت شناس کردی جنوبی فارسی مداد  مدادگه (Medâdaga)  مداده‌گه (Medâd-aga)  مداده (همان مداد) مدادا  مداداگه (Medâdâga)  مداده‌گان، مداده‌یله‌گه (Medâd-agân, Medâd-eylaga)  مدادهائه (همان مدادها)

 نشانهٔ «را»ی مفعولی 
نشانهٔ «را» پیش از واژگانی که با آوای صامت آغاز می‌شوند «-ه» و به صورت کلی «ره» تلفظ می‌شود.
 پسراته --> پسرانت را
 خانه ره --> خانه را

 استفاده از واژگان کردی 
اساس واژگان فارسی کرمانشاهی واژگان فارسی است که تعدادی از واژه‌های زبان کردی با تغییر و تحول به شکلی جدید به آن افزوده شده‌اند.

 استفاده از مصدرهای کردی و فارسی 
در فارسی کرمانشاهی برخی از مصدرها از کردی کرمانشاهی گرفته می‌شوند و بیشتر آنان از فارسی معیار. در هر دو مورد گاهی تغییراتی در اصل مصدر داده می‌شود. جدول زیر نمونه‌هایی از هر دو گونه مصدر را نشان می‌دهد.بهجو، ۱۳۸۱: ۶۴.

 فارسی معیار فارسی کرمانشاهی کردی کرماشانیلکی آمدن âmadan?  آمدن âmadan?  هاتن hâtenهاتن hâten
هَتِن haten ایستادن istâdan?  ویسادن weysâdan  وساێن/وسین wesâyn/wesinهوساین
Hosâyn / وساین 
wesâyn برخاستن barxâstan  وخیزادن / بلندشدن 
waxizâdan وریزاێن werizaynهیزگردن
hizgerden هیز همان خیز است، هیزگرتن یعنی خیزگرفتن، مانند خیزگه که برابر فرودگاه در تاجیکستان است. به معنای محل برخاست بستن bastan  بسدن bassan  به‌ساێن/به‌سین basâyn/basinبه‌ستن / وستن 
Basten به‌هم‌زدن beham-zadan  شیواندن šiwândan شیوانِن šiwânenشیوانِن šiwânen پاره کردن pâre-kardan  پاره کردن  دڕین derrinدڕین derrin چریدن čaridan  لوریدن lawarridan  له‌وه‌ڕین lawarrinله‌رین
Larin خوابیدن xâbidan  خابیدن xâwidan  خه‌فتن xaftenهوعتن 
Hoae_ten داشتن dâštan  داشدن/داشتن dâšḍan/dâštan  داشتن dâštenداشتن dâšten دانستن dânestan  دانسدن dânessan  زانسن zânessenزانستن zânesten
زانسدن
Zanesden درآوردن darâvardan  درآوردن darâwordan  ده‌رهاوردن darhâwerdenده‌رهاوردن ndarhâverde رفتن raftan  رفدن، رفتن rafḍan/raftan  چین činچین čin شستن šostan  شسدن، شستن šosḍan/šostan  شووردن šurdenشووردن šurden کتک زدن kotak-zadan  کُشدن košḍan  کوشین kwešinکوشدن
Koshden گرفتن/ستانیدن gereftan  گرفدن، سندن gerefḍan, sandan  سه‌نین، گردن sanin, gerdenسه‌نن، سه‌نیند‌ گرتن

 صرف فعل 
در لهجه فارسی کرمانشاهی برخی افعال وجود دارند که در دیگر لهجه‌های فارسی کمتر دیده می‌شوند و جای خود را به واژه معادل و معیارتر داده‌اند. مانند:
 توچاندن به معنی پخش کردن و متفرق کردن
 شیواندن به معنی قاطی کردن و به هم زدن ( این واژه کاربرده گسترده‌ای در دیگر گویش‌های ایرانی از جمله فارسی دارد در گویش همدانی: شیواندن، گویش دزفولی: شیویدن ، در لری‌بختیاری: شیونن، در زبان لکی: شیوانن، در زبان کردی: شیووانن) 

 ماضی بعید 
روش ساختن ماضی بعید در فارسی کرمانشاهی به این صورت است.

بن ماضی + اُوْد (Owd) + شناسه شخصی گذشته
 رفتُوْدَم (Raftowdam) --> رفته بودم
 دیدُوْدی (Didowdi) --> دیده بودی

 نمونه 
 لهجه کرمانشاهی تلفظ فارسی معیارآمدم خانه Amadam khaneبه خانه آمدم/ اومدم خونه ایEeاینبِرِی چه؟Berei cheبرای چی ای‌جاEe jaاین جانیامدینان؟Na_yamadi_nanنیامدید؟/ نیومدیدشیتِمان بکو/
دیوان‌مان بکو  shitemân boko  دیوانه‌مان بکن (دیوانه‌مان کردی) دیه ای‌جا ویس نیسی  deya ijâ weys neysi  دیگه این‌جا وای نستاخدامانه درآوردی Khodâmâna Der âwerdi خیلی اذیتم کردی، خدای ما رو در آوردی بشیوانش / هَمِشان بزن Beshiwâneshبه‌همش بزن - به‌همش بریزوِیس میسم / وای‌میستم  Weys misam می‌ایستمکُره ولمان بوکُ Welemân Bokoکُره (اصطلاح، مثال: نه کُره: نه بابا - بچو کُره: برو بینیم بابا - منظور از بابا، پدر، پسر نیست) بابا ولمون کن! سوزن و نخَ‌رَ برام بیار مُخوام پیراهنه‌ره
بُدورانَم Sozan va nakha-ra baram biâr mokhâm pirahana_ra bedurânam  سوزن و نخه برایم بیاور می‌خواهم پیراهنم را بدوزمانگشت بُکو تو آبَ، بین عمیقه یا نه.Angosht boko to Aba, bin amighe ya na انگشت کن تو آب، ببین عمیقه یا نهکُره گرفدیدمان بنِ قَن؟ Kora Gereftidemân Bane Qan ما را بند قند (نخ درون نبات) انگاشته‌ای؟! ( ترجمه تحت‌الفظی: بابا ( تعجب)! مارو بند قند گرفتی( فرض کردی) هشته واشه  hashta wâsha گذاشته باشهبریمان او دسBeriman o dasبریم( دسته جمعی) اون سمت ( اون دست، یعنی سمت مخالف جایگاه کنونی) بِشش 
بِشمانBeshesh
Beshemanبهش
بهشان / بهشون
 جستارهای وابسته 
 کردی کرماشانی

 پانویس 

 کتاب‌شناسی 
 احمدی ورمزانی، سمیرا و فتاحی، مهدی. ۱۳۹۸. تحلیل مورایی کشش جبرانی در گویش فارسی کرمانشاهی در فصلنامۀ مطالعات زبان‌ها و گویش‌های غرب ایران، دورۀ ۷، شمارۀ ۲، شمارۀ پیاپی ۲۵، تابستان ۱۳۹۸، صص ۱۵-۱.
 بهجو، زهره. ۱۳۸۱. فعل در فارسی کرمانشاهی در مجموعه مقالات نخستین هم‌اندیشی گویش‌شناسی ایران ۹ تا ۱۱ اردیبهشت ۱۳۸۰، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نشر آثار، چاپ اول: ۱۳۸۱، صص ۸۴-۶۱.
 رابینو، اچ. ال. ۱۳۹۱. گزارشی از بازرگانی و اجتماع شهر و ایالت کرمانشاه در سدۀ نوزدهم، ترجمۀ محمدرضا (فریبرز) همزه‌ای، کرمانشاه: دانشگاه رازی، چاپ اول.
 کشاورز، اردشیر، کرمانشاه ما به دورنمای قدیم شهر، در کرمانشاه، تهران: انستیتو فرهنگی کردستان، با همکاری مؤسسهٔ فرهنگی آراس هولیر، ۱۳۸۸، صص ۱۸۷–۱۸۲.

رده:زبان مردم شهر کرمانشاه
رده:لهجه‌های زبان فارسی
رده:پیجین‌ها و کریول‌ها
رده:ویکی‌سازی رباتیک