نسبت‌های خانوادگی

نسبت‌های خانوادگی به نسبت‌هایی گفته می‌شود که اقوام و خویشان برای نام بردن از هم استفاده می‌کنند.

نسبت‌های خانوادگی بر سه گونه‌اند:
 نسبت‌های قومی
 نسبت‌های خویشی
 نسبت‌های ناتنی

 نسبت‌های قومی 
نسبت‌های قومی، نسبت‌های خانوادگی‌ای هستند که به‌واسطهٔ زاد و ولد به وجود آمده‌اند. نسبت‌های قومی همیشگی هستند. نسبت‌های قومی به ترتیب نسل برای هر شخص عبارت است از:

 سه نسل پیش 
پدر مادربزرگ (جد)، پدر پدربزرگ (پدرجد یا جد اعلاء یامادر مادربزرگ و مادر پدربزرگ (به مادربزرگ پدر، جده می‌گویند)

در فارسی افغانستان به پدربزرگ، پدرکلان و گاهی بابه می‌گویند و به مادربزرگ، مادرکلان، گاهی بی‌بی و گاهی هم بوبو می‌گویند.
به پدر مادربزرگ بابهٔ مادر یا پدرکلان مادر و پدرِ پدربزرگ بابهٔ پدر یا پدرکلان پدر می‌گویند و همین‌طور به مادر مادربزرگ، بی‌بی مادر یا مادرکلان مادر می‌گویند و به مادر پدربزرگ، بی‌بی پدر یا مادرکلان پدر می‌گویند.

 دو نسل پیش 
پدربزرگ پدری (جد)، پدربزرگ مادری (جد)، مادربزرگ پدری، مادربزرگ مادری.
در فارسی افغانستان (مخصوصاً در گویش کابل) به پدربزرگ پدری، بابهٔ پدری می‌گویند و همین‌طور به به پدربزرگ مادری، بابهٔ مادری می‌گویند.
به مادربزرگ پدری، بی‌بی پدری می‌گویند و به مادربزرگ مادری، بی‌بی مادری می‌گویند.

به پدربزرگ، پدرکلان و گاهی بابه می‌گویند و به مادربزرگ مادرکلان، گاهی بی‌بی و گاهی هم بوبو می‌گویند.

 یک نسل پیش 
والدین شامل مادر و پدر، خاله، دایی، عمه، عمو.
در فارسی افغانستان (گویش کابل) به دایی، ماما می‌گویند و به عمو، کاکا می‌گویند و گفتن مادر، پدر، خاله و عمه، در فارسی افغانستان هم کاربرد دارد.

 هم‌نسل 
خواهر، برادر، پسرخاله، دخترخاله، پسردایی، دختردایی، پسرعمه، دختر عمه، پسرعمو، دختر عمو
فارسی افغانستان (گویش کابل) به دایی، ماما می‌گویند (پسر ماما، دختر ماما) و به عمو، کاکا می‌گویند (پسر کاکا، دختر کاکا) و خاله و عمه در فارسی افغانستان هم رایج است.

 نسل بعد 
فرزند شامل دختر (فرزند) و پسر (فرزند)، برادرزاده، خواهرزاده

 دو نسل بعد 
نوه

 سه نسل بعد 
نتیجه

 چهار نسل بعد 
نبیره

 پنج نسل بعد 
ندیده

شش نسل بعد

کلوخ انداز

 نسبت‌های خویشی 
نسبت‌های خویشی، نسبت‌های خانوادگی‌ای هستند که به سبب پیوند خویشاوندی (ازدواج) بوجود می‌آیند. نسبت‌های خویشی با از بین رفتن پیوند خویشاوندی از بین می‌روند.

نسبت‌های خویشی هر شخص عبارت است از:

همسر شامل زن (همسر) و مرد (شوهر)

باجناغ و جاری. در فارسی افغانستان به باجناغ، باجه می‌گویند.
برادرزن، برادرشوهر، خواهرزن، خواهرشوهر (هم‌نیای همسر)
در فارسی افغانستان، به برادرِ زن (برادر همسر)، خسربوره/خسربُره می‌گویند.
در این بیت مولانا هم پوره به جای پور آمده است:

خرد پورهٔ آدم چه خبر دارد از این دم / که من جملهٔ عالم به دوصد ورده نهانم
(غزل شمارهٔ ۱۵۱۹، دیوان شمس)

و به خواهرِ زن (خواهر همسر) خیاشنه می‌گویند (خیاشنه، شاید هم از خویش [خود و خویشتن] گرفته شده باشد و خویشنه شده است و بعداً در زبان عام خیاشنه شده‌است؟).

هم‌چنان در فارسی افغانستان، به برادرِ شوهر، ایور می‌گویند (املای ایور به این شکل درست است؟) و به خواهر شوهر، نَنُو می‌گویند.

پدر زن، پدر شوهر، مادر زن، مادر شوهر

پدربزرگ شوهر، مادربزرگ شوهر، پدربزرگ زن، مادربزرگ زن

در فارسی افغانستان، به پدرزن و مادرزن، خسر می‌گویند و به پدربزرگ شوهر و مادربزرگ شوهر خسرکلان و خشوکلان می‌گویند.
داماد و عروس (در فارسی افغانستان، به عروس سونو/سُنو هم می‌گویند).

زن‌برادر و شوهرخواهر (فارسی افغانستان به شوهر خواهر، یازنه/ایازنه هم می‌گویند و هم‌چنان زن‌برادر و شوهرخواهر را، زنِ برادر و شوهرِ خواهر تلفظ می‌کنند).

زن‌دایی، زن‌عمو (فارسی افغانستان زن ماما و زن کاکا و تلفظ این‌ها در فارسی افغانستان این‌گونه استند: زنِ ماما، زنِ کاکا، شوهرِ خاله و شوهرِ عمه) شوهرخاله و شوهرعمه.

موردی که در فارسی افغانستان رایج می‌باشد این است که به خاله و عمهٔ شوهر یا زن، خاله‌خشو و عمه‌خشو می‌گویند و به کاکا و مامای شوهر یا زن، کاکاخسر و ماماخسر می‌گویند.

 نسبت‌های ناتنی 
نسبت‌های ناتنی نسبت‌هایی هستند که با ازدواج دومِ (و بعد از آن) یک مرد یا زن پدید می‌آید. این نسبت‌ها و تعریفشان، تا حدودی بستگی به فرهنگ جامعه نیز دارد؛ یعنی ممکن است در جامعه‌ای برخی نسبت‌های خویشاوندی، ناتنی محسوب شود درحالی که در جامعه دیگری آن‌ها خویشاوندی ناتنی بهشمار نیایند.

نابرادری (برادر ناتنی) ناپسری (پسر ناتنی) ناخواهری (خواهر ناتنی) نادختری (دختر ناتنی) هوو (زن دیگر شوهر) است. در فارسی افغانستان به برادر و خواهر ناتنی، برادر و خواهر اندر می‌گویند (املای اندر؟) و به پسر ناتنی، فرزندی یا فرزندخوانده یا پسرخوانده همین‌طور به دختر، دخترخوانده می‌گویند و فرزندی را هم به پسر استفاده می‌کنند و هم به دختر و به زن دیگر شوهر امباق می‌گویند (املای امباق؟).
هم‌چنان به شوهر مادر و زن پدر، مادراندر و پدراندر می‌گویند.

در ایران پدرخوانده و مادرخوانده با فرزندخوانده نسبت خونی نداشته و او را به سرپرستی گرفته‌اند در حالی که همسرِ ناپدری یا نامادری با فرزند خود نسبت خونی دارد.

 نام نسبت‌های خانوادگی در ایران بزرگ 
فارسی معیارتهرانیکابلیشیرازیمشهدی و خراسانیهراتیزازاییلریکُردیدزفولیبلوچیمازنیبندریگیلکیزبان تُرکی آذربایجانیزبان تُرکی ترکمنیزبان تُرکی قشقائیپدرباباپدربْوُ - آقُو - یاد کرد = اَبَویآقا، پی‌یَر پِیَرپی، پَرْبَوِه، بابهباووک، باووَه، بابَهبوآپت (Pet)پیئِر (pier)، پِربَپ، بَپوپِئِرآتا - دَدَهددهآتا - دَدَه - آقامادرمادرمادرننه ـ خانم والِدِه ـ مامانننه، مار، مَدَرمادرما, مای، مارد, ماردا، دالکه دایَه دا، دایْک، دالگمارمات (Mat)نِنا (Nena)
مارمُم، مُمِیمارآنااانه، ننهآنا - نَنَهخواهرخواهر (Xaahar)خواهر (Xwaahar)آغاباجی تبدیل شده به =آباجی و آبجی
بزرگ = شاباجیآبجی، دَدَهخُوَر (Xowar)وایخوار، خویه دَدِهخویشْک/ خوشْکخوارگهار (Gohar)خواخِر (Khakher)، دِداخواه، داداخاخۊرباجؽ - آبجؽ - آعایال دوغانباجؽ - دَدَهبرادربرادربرادر (Brader)کاکُو koªKa کاکا - داداش ـ بِرار
بزرگ=آکاکُو koª-kaªa

کوچک= داچّیبرار، گَگَهبرار (Boraar)، لالابرار، برابِرار، کَکا، کاکا، گَوُ، گَگِهبرا، کاکَهبراربرات (Berat)بِرار (Berar)، گَگِه (Gageh)بَرار، کاکابرارقارداش - قَردَش - قارؽن‌داشدوغانقارداش - داداش - کاکاپدربزرگبابابزرگپدرکلان/ بابَهبُوُ بزرگ ـ بابا بزرگ ـ آقو بزرگباباکولون، بابوبابو|پاپا، باواپیدار, باکالباوپیرباوپیرپیروک (Pirok)گَته پیئِر، گت‌ببا، گَتفابپْ‌گَپوپیله پئربؤیۆک‌آتا - بؤیۆک‌بابا -
بویوک دده -
آتابؤیۆک‌آتا - بؤیۆک‌دَدَهمادربزرگمامان‌بزرگمادرکلان/ بی‌بیبی بی ـ آبی‌بی ـ خانم بزرگ ـ مامان بزرگ ـ خانم دوسیننه‌کولون، بی بیبیبی|ننه، دالو دادادا, پیریکهداپیر|داپیرننه، بلّوک (Ballok)گَته‌مار، گَنّاممْ‌گَپوپیله ماربؤیۆک‌آنا -
بویوک ننه-
ننه - بؤیۆک‌مامااجه]]بؤیۆک‌آنا - بؤیۆک‌نَنَه - آنِّهعموعموکاکاعامو ـ حاج عاموعموعمو، کاکادَدْآمو، تاتهمامه، آپۆ، تاتَهاوموناکو (Nako)عامیعاموآمۊعمیآغاماَمێداییداییمامابزرگ=خان دُوی

کوچک= دُئیخالو، دَِییخالو، ماما، داییخالهالوخاڵو، هاڵوخُلوداییداییخالودأیی، دئیدایؽداییدایؽ - تاغاعمّهعمّهعمّهاَمْ, دایزهکچی عمه|
میمی کچی|عمهبیبی - عمهدایزابیبیخالهخالهخالهبیبی, خاله,ماشَلخالا - تِیزَهخالا ..اجکهخالاشوهرشوهر (Shohar)شوهر (Shavhar)شْوور - شی گرشوشو (Shou)مردمِرَه/ مِیرَشۆی، مێردمی‌رَشی/ شوشیشوشؤ / مرداَر - قُجا - اراراَر - کیشیشوهرهای دو خواهرباجناغباجههم‌ریشهم‌زلف، باجهباجههمریشهمریش هام‌زۆماهُم‌ریشهُم‌ریش (Baja)باجا (Baja)شو خواهْزنهمزاماباجاناقباجا]]جؽناغ‌داش - کۆرَکَن‌داشزن برادر شوهرجاریزن هیوَر|هم‌روس ـ هماروس
مخفف هم عروسجاریامبجینهُم‌بییهۇم بێ|هاوبۆک، هام‌بۆیهَم‌بِیهَم‌بِی (Yari)شی‌بِرارزن، یاریزن برارشؤبرارزن / مردبرارزنقَین یا قاین خاتؽنؽ - قَین یا قاین آرۈادؽ آلتیجؽناغ‌داش - گَلێن‌داشبرادر زنبرادر زنخسر بورهبرارزنخسر بوریبرار زونَ/ برار زنَژن‌برازونه برارزن برار (Zan Berar)زن برار (Zan Berar)برارْزنزن برارقَین - قاینیوورجی..قاین‌آغاقاینبرادرشوهربرادرشوهرهیوَربرارشوبرارشوبرار می‌رَهیوه‌ربرار می‌رَوَسِرزَهتشی بِرارشؤ برار / مرد ٚ برارقَین - قاینقایؽن‌آقاقاینخواهرزنخواهرزنخیاشْنهخوارزنخشلوچهخوار زنَبرار شیَرخار زونَدوسکیچزن خواخر (Zan Khakher)خواهْ‌زنزن خاخۊربالدؽز - اِلتێاؤوَی‌قؽزدُغانآروادباجؽسؽ - گؤرمۆخواهر شوهرخواهر شوهرنَنو|زن باشد = بهار دوسی.

دختر باشد = غنچه دوسی.

نامزد باشد = غنچه گلی.خوارشوخورشوخوار می‌رَدشخوار می‌رَدوسکیچشی خواخر (Shi Khakher)خواهْ‌شوشؤ خاخۊر / مرد ٚ خاخۊربالدؽز - اِلتێاؤوَی‌قؽزدُغانگؤرمۆ - اَرباجؽسؽپدر زنپدرخانومخسرخُسُرخسراوموخه زوورهعواموزن پیر/ وَسِرکزن پیئِر (Zan Pier)بپْ‌زنزن پئرقَین یا قاین آتا - قَین یا قاین دَدَهقایؽن‌آتاقاین‌آتا - قاین‌باباپدر شوهرپدر شوهرخسراومو، بوهٔ می‌رَخسر، عموپیرشووِسْتَوْرَهحسیره نرخه‌زوورهعومووَسِرکشی پیئِر (Shi Pier) بپْ‌شوشؤ پئر / مرد پئرقَین یا قاین آتا - قَین یا قاین دَدَهقایؽن‌آتاقاین‌بابا - قاین‌آتازن برادرزن‌داداشینگه، خانوم بیادرزن کاکوزن برارزن برار، زن لالازِ برار (za barar)براژنزونه برارزن برار (zan berar)زنْکاکا، زنْ‌برارزن برارگَلێن - یِنگێدُغانؽں‌آیالؽگَلێن - قارداش‌آروادؽ - کاکاآروادؽشوهرخواهرشوهرخواهرلالیآق میرزاشو خورمیره خوَرشو خویشکمی‌رِ خوارخِش، داماد
زاما (zama)شو خواهخاخۊر مردکۆرَکَن - یِزنێدُغان‌آدامسؽکۆرَکَن - باجؽ‌اَرێمادرزنمادر خانومخشوخُش، خاشحسیره مادا ژهَن، خسۆرهخَسیوسّوک (Vassook)زن مار (zan mar)ممْ‌زنزن مارقَین یا قاین آنا - قَین یا قاین نَنَهقایؽن‌اِنَهقاین‌نَنَه - قاین‌آنامادر شوهرخشوخُش، خاشوِسْتَوْرَیِهخه‌سوورهشی مارشؤ مار / مرد ٚ مارقَین یا قاین آنا - قَین یا قاین نَنَهقایؽن‌اِنَهقاین‌نَنَه - قاین‌آناداماددامادزاماخِشزاماکۆرَکَنقییِوێسێکۆرَکَنعروسعروسسُنُهوَیْوْعاروسگیشهگَلێنگِلێنگَلێن

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 
 شجره نامه
 اسم

 منابع 


رده:انسان‌شناسی
رده:خانواده
رده:واژگان خویشاوندی