چترنگ

بندانگشتی|شطرنج نیشابوری یک مجموعه شطرنج ایرانی مربوط به قرن ۱۲ میلادی در موزه متروپولیتن نیویورک
چترنگ (به پارسی میانه: čatrang) نام گونه‌ای کهن از بازی شطرنج است که در دورهٔ ساسانیان در ایران رواج داشت و نیای مستقیم شطرنج امروزی به‌شمار می‌رود. چترنگ از بازی هندی چاتورانگا (Chaturanga) گرفته شد و پس از ورود به ایران، دچار دگرگونی‌های زبانی و فرهنگی شد. پس از گسترش اسلام، این بازی از ایران به جهان عرب و از آن‌جا به اروپا راه یافت و در زبان‌های اروپایی به صورت Chess شناخته شد.

شطرنج اصیل ایرانی، از شطرنج مدرن قدیمی تر است. این بازی در حدود ۱۰۰۰ سال پیش، از هند وارد ایران شده است و در میان ایرانیان و مردم خاورمیانه محبوب شناخته شده است. شطرنج امروزی، ارتقا یافته این شطرنج است.

 منشأ نام شطرنج 
واژه شطرنج از واژه چاتورانگا (در زبان سانسکریت) ناشی می‌شود که در اینجا چتو به معنای چهار و رانگا به معنای بازو است. این اصطلاح در زبان پارسی میانه، به صورت چترنگ پدیدار شده است. این واژه پس از وارد شدن به زبان عربی، به زبان اسپانیایی ترجمه شده و شطرنج با نام اَخِدرِز وارد اسپانیا شد و سرانجام این بازی با نام چِس (chess)، وارد کشورهای انگلیسی زبان شد.

 نگارخانه 

 ریشه‌شناسی 
واژهٔ چترنگ دگرگون‌شدهٔ واژهٔ سانسکریت چاتورانگا (به معنی «چهار بازو» یا «چهار بخش ارتش») است که اشاره به چهار نیروی اصلی سپاه در هند باستان دارد: فیل، اسب، ارابه و پیاده‌نظام. ایرانیان پس از آشنایی با این بازی در سدهٔ ششم میلادی، واژه را به چترنگ تغییر دادند و نام مهره‌ها را به فارسی میانه برگرداندند. پس از ورود اسلام، این واژه در عربی به شطرنج دگرگون شد.

 تاریخچه 
بر پایهٔ منابع تاریخی، بازی چترنگ در زمان پادشاهی انوشیروان دادگر (۵۳۱–۵۷۹ میلادی) از هند به دربار ساسانی راه یافت. روایت معروفی در شاهنامه فردوسی و کارنامهٔ اردشیر بابکان از فرستادن بازی چترنگ به دربار ایران توسط پادشاه هند آمده است. گفته می‌شود وزیر انوشیروان، بزرگمهر بختگان، پس از دریافت بازی، قواعد آن را دریافت و در پاسخ، بازی «نَرد» را به هندیان آموخت.

 قوانین و ساختار 
چترنگ در اصل بر صفحه‌ای هشت در هشت خانه انجام می‌شد و بسیاری از قواعد آن مشابه شطرنج امروزی بود. مهره‌ها شامل شاه، وزیر، فیل، اسپ، رخ و پیاده بودند، اما حرکت‌های آن‌ها با شکل امروزی تفاوت داشت. برای نمونه:

وزیر تنها می‌توانست یک خانه به صورت مورب حرکت کند.

فیل (پیل) دو خانه مورب می‌رفت و از روی مهره‌ها می‌پرید.

رخ و اسب تقریباً همان حرکت‌های امروزی را داشتند.

شاه همانند شطرنج امروزی حرکت می‌کرد.

بازی با کیش و مات پایان می‌یافت و هدف، همانند امروز، به دام انداختن شاه حریف بود.

 گسترش و تأثیر فرهنگی 
چترنگ پس از فتح ایران توسط مسلمانان، در جهان عرب گسترش یافت و با نام شطرنج شناخته شد. از طریق اندلس و شمال آفریقا، این بازی به اروپا رسید و در قرون وسطی دگرگون شد تا به شطرنج مدرن تبدیل گردد. بسیاری از واژه‌های مربوط به شطرنج در زبان‌های اروپایی، ریشه در شکل فارسی و عربی دارند.

در ادبیات فارسی نیز چترنگ نمادی از تدبیر، خرد و سرنوشت است. اشارات فراوانی به این بازی در آثار شاعران کلاسیک چون فردوسی، نظامی و خیام دیده می‌شود.

 میراث 
چترنگ نه‌تنها به عنوان نیای مستقیم شطرنج مدرن شناخته می‌شود، بلکه بخشی از میراث فکری و فرهنگی ایران باستان به‌شمار می‌آید. امروزه پژوهش‌های تاریخی و باستان‌شناسی، نقش ایران را در انتقال و تحول این بازی به شکل جهانی آن، یکی از کلیدی‌ترین مراحل در تاریخ شطرنج می‌دانند.

 جستارهای وابسته 
 شطرنج
 پیشینه شطرنج
 گزارش شطرنج
 دراتس
 وی‌چی
 ژیانگ‌چی
 شوگی
 جانگی
 چاتورانگا
 چترنگ
 ماکروک
 سیتویین
 منچ
 مار و پله
 مونوپولی
 روپولی
 گنجفه
 جنگا
 رورسی

 منابع 

David Shenk, The Immortal Game: A History of Chess.

Harold J.R. Murray, A History of Chess (1913).

ترجمهٔ شاهنامهٔ فردوسی، داستان بزرگمهر و چترنگ.

دانشنامهٔ ایرانیکا، مدخل ČATRANG.

رده:اختراع‌های ایرانی
رده:اختراع‌های هندی
رده:انواع شطرنج
رده:بازی‌های تاریخی ایران
رده:بازی‌های راهبردی مجرد
رده:تاریخ شطرنج
رده:شطرنج در ایران
رده:شطرنج در هند
رده:واژه‌ها و عبارت‌های فارسی
رده:ورزش‌های ابداع‌شده در ایران