همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران

همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی ایران کمتر از دو ماه پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ ایران برای تعیین نظام جدید حکومتی کشور، به پیشنهاد سید روح‌الله خمینی در روزهای ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ در سراسر ایران و خارج از کشور برگزار شد، و بر پایه نتایج اعلام‌شده، نزدیک به ۹۷٪ واجدان شرایط در همه‌پرسی شرکت کرده و حدود ۹۹٪ آنها با دادن رأی «آری»، با برقراری نظام جمهوری اسلامی ایران موافقت کردند. درصورتی که جمهوری اسلامی رای نمی آورد، مسئولان دولت موقت پیشنهاد دیگری را به همه پرسی میگذاشتند.مأموریت موقت

در روز ۱۲ فروردین نتایج همه‌پرسی اعلام شد و این روز را روز جمهوری اسلامی نامیدند.

 برگزاری 
همه‌پرسی در ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ در سراسر ایران برگزار شد.

در این انتخابات حداقل سن واجدان شرایط رای‌دهی ۱۶ سال تمام بود.

 برگهٔ رای 

برگه رای، دوقسمتی بود و شامل نیمه «آری» -به رنگ سبز- و نیمه «نه» -به رنگ قرمز- بود و روی آن چنین درج شده بود:

بسمه تعالیدولت موقّت انقلاب اسلامیوزارت کشورتعرفهٔ انتخابات رفراندمتغییر رژیم سابق به جمهوری اسلامیکه قانون اساسی آن از تصویب ملّت خواهد گذشت

رای‌دهندگان، می‌بایست بخش موردنظر خود را از برگه جدا می‌کردند و در صندوق رأی می‌انداختند و می‌توانستند بخش دیگر را همراه با خود ببرند.

گفته شده بود اگر کسانی رایشان برای نوع حکومت بعدی حکومت «جمهوری اسلامی» نباشد می‌توانند آن نوع حکومت دلبخواه خود را در برگه بنویسند و در صندوق بیندازند.

 نتیجه 
انگشتی|زنی رای خود را به صندوق می‌اندازد
بر اساس اعلام دولت موقت ایران حدود ۸۹٪ واجدان شرایط در همه‌پرسی شرکت کردند. بیش از ۹۹٪ شرکت‌کنندگان نیز به همه‌پرسی رأی مثبت دادند.
+نتیجهٔ همه‌پرسی به تفکیک استان#استانآرینهمجموعشمار٪شمار٪۱آذربایجان شرقی۲٬۰۰۱٬۶۲۸۹۹٫۷۳٪۵٬۳۵۴۰٫۲۷٪۲٬۰۰۶٬۹۸۲۲آذربایجان غربی۶۴۰٬۳۲۳۹۹٫۱۴٪۵٬۵۴۷۰٫۸۶٪۶۴۵٬۸۷۰۳اصفهان۱٬۳۵۷٬۶۰۵۹۹٫۶۷٪۴٬۴۷۰۰٫۳۳٪۱٬۳۶۲٬۰۷۵۴ایلام۱۶۱٬۹۴۲۹۹٫۹۹٪۱۶۰٫۰۱٪۱۶۱٬۹۵۸۵باختران۶۱۲٬۸۳۰۹۹٫۰۰٪۶٬۱۵۹۱٫۰۰٪۶۱۸٬۹۸۹۶بوشهر۲۰۰٬۰۲۳۹۹٫۸۳٪۳۳۳۰٫۱۷٪۲۰۰٬۳۵۶۷تهران۳٬۴۶۲٬۴۴۹۹۷٫۹۴٪۷۲٬۹۸۰۲٫۰۶٪۳٬۵۳۵٬۴۲۹۸چهارمحال و بختیاری۲۱۰٬۹۳۶۹۹٫۵۸٪۸۸۵۰٫۴۲٪۲۱۱٬۸۲۱۹خراسان۱٬۹۸۳٬۴۵۸۹۹٫۶۶٪۶٬۷۱۲۰٫۳۴٪۱٬۹۹۰٬۱۷۰۱۰خوزستان۱٬۲۴۸٬۵۹۱۹۹٫۳۲٪۸٬۵۵۷۰٫۶۸٪۱٬۲۵۷٬۱۴۸۱۱زنجان۷۶۵٬۷۸۶۹۹٫۸۹٪۸۷۵۰٫۱۱٪۷۶۶٬۶۶۱۱۲سمنان۱۸۵٬۶۷۴۹۹٫۷۷٪۴۲۴۰٫۲۳٪۱۸۶٬۰۹۸۱۳سیستان و بلوچستان۳۱۴٬۳۱۹۹۹٫۶۷٪۱٬۰۵۲۰٫۳۳٪۳۱۵٬۳۷۱۱۴فارس۱٬۲۲۴٬۸۲۱۹۹٫۵۷٪۵٬۲۸۱۰٫۴۳٪۱٬۲۳۰٬۱۰۲۱۵کردستان۳۱۸٬۳۶۰۹۹٫۲۰٪۲٬۵۷۰۰٫۸۰٪۳۲۰٬۹۳۰۱۶کرمان۶۵۱٬۰۱۱۹۹٫۷۷٪۱٬۵۰۷۰٫۲۳٪۶۵۲٬۵۱۸۱۷کهگیلویه و بویراحمد۱۵۹٬۴۶۳۹۹٫۸۴٪۲۵۴۰٫۱۶٪۱۵۹٬۷۱۷۱۸گیلان۸۱۰٬۷۰۸۹۹٫۰۸٪۷٬۵۳۹۰٫۹۲٪۸۱۸٬۲۴۷۱۹لرستان۶۴۳٬۲۱۶۹۹٫۸۷٪۸۲۱۰٫۱۳٪۶۴۴٬۰۳۷۲۰مازندران۱٬۲۰۵٬۵۰۱۹۹٫۶۸٪۳٬۸۷۱۰٫۳۲٪۱٬۲۰۹٬۳۷۲۲۱مرکزی۷۷۱٬۱۸۹۹۹٫۸۶٪۱٬۰۵۲۰٫۱۴٪۷۷۲٬۲۴۱۲۲هرمزگان۲۵۲٬۷۹۱۹۸٫۵۰٪۳٬۸۴۲۱٫۵۰٪۲۵۶٬۶۳۳۲۳همدان۷۴۴٬۶۳۶۹۹٫۸۶٪۱٬۰۲۳۰٫۱۴٪۷۴۵٬۶۵۹۲۴یزد۲۴۱٬۰۲۴۹۹٫۹۲٪۱۸۷۰٫۰۸٪۲۴۱٬۲۱۱درون کشور۲۰٬۱۶۸٬۲۸۴۹۹٫۳۰٪۱۴۱٬۳۱۱۰٫۷۰٪۲۰٬۳۰۹٬۵۹۵بیرون کشور۱۱۸٬۰۶۹۹۰٫۴۷٪۱۲٬۴۴۴۹٫۵۳٪۱۳۰٬۵۱۳مجموع۲۰٬۲۸۶٬۳۵۳۹۹٫۲۵٪۱۵۳٬۷۵۵۰٫۷۵٪۲۰٬۴۴۰٬۱۰۸مشارکتواجدان رأی‌دهیمجموع رأی‌ها٪داخل کشور۲۲٬۸۰۰٬۰۰۰۲۰٬۳۰۹٬۵۹۵۸۹٪

 روز جمهوری اسلامی 
بندانگشتی|250پیکسل|سید روح‌الله خمینی:۱۲ فروردین روز نخستین حکومت الله است
پس از اعلام نتیجهٔ همه‌پرسی ۱۲ فروردین، سید روح‌الله خمینی آغاز حکومت جمهوری اسلامی را اعلام کرد:

به یاد این رویداد، روز ۱۲ فروردین در گاهشمار رسمی ایران به عنوان روز جمهوری اسلامی تعطیلی رسمی‌ست.

 انتقادات 
به ادعای حسین لاجوردی متخصص آمار، در همه‌پرسی ۱۲ فروردین ۱۳۵۸، تقلبی «چند میلیونی» صورت گرفته‌است.

عباس میلانی می‌گوید نظام جمهوری اسلامی نظام تمامیت‌خواه در ایران است.

به باور طرفداران جمهوری اسلامی این همه‌پرسی حکومت جمهوری اسلامی ایران را در گروه حکومت‌هایی قرار داد که در ابتدای تشکیل از ملت خود اجازه تشکیل می‌گیرند و ایدئولوژی آن به روش دموکراتیک انتخاب می‌شود.روی برگه رفراندوم ۱۲ فروردین ۵۸ چه نوشته شده بود؟ مرکز اسناد انقلاب اسلامی در برابر آن، منتقدانی نیز هستند که عقیده دارند مردم ایران در آن زمان هیچ شناختی از دین سیاسی نداشتند و تنها دنباله رو روشنفکران چپگرا و روحانیون بودند،و بیش از آن که به فکر تعیین نظام و نوع حکومت در کشور خود باشند تنها به سرنگونی نظام سلطنتی فکر می‌کردند و برای رسیدن به این هدف، نظام تازه‌ای را که به آن‌ها با وعده های فراوان و برخلاف محتوای واقعی و اهداف پنهانی مانند ولایت مطلقه و اجرای تحمیلی شریعت و نبود امکان پشیمانی و بازگشت و بگونه ای فریبنده با کمک رسانهای برونمرزی چون بی بی سی و رادیو مسکو و از دهان روشنفکرانی که بدون شناخت از خمینی با فریاد ماهمه سرباز توایم خمینی همراهی کردند، معرفی شده بود برگزیدند.

در نظام دموکراتیک یا مردم‌سالار، فرد، حزب یا گروهی خاص حکومت نمی‌کند بلکه مردم حکومت می‌کنند که دولت ممکن است چندحزبی، دوحزبی یا غیرحزبی باشد و بر همین اساس یکی از سه اصل مردم‌سالاری اسلامی انتخاب رهبر یا رهبران نظام توسط مردم است. اما نظام جمهوری اسلامی درواقع یک نظام تئوکراسی حزب حاکم است که همچون نظام‌های تک‌حزبی به‌واسطه مکانیزم کنترل مرکزی سازمان‌ها به ایدئولوژی ولایت فقیه وابسته است.

با وجود اختلاف نظر گروه‌های سیاسی فعال در سال‌های پس از انقلاب اسلامی بر سر عنوان، شیوه و چگونگی برگزاری همه‌پرسی در فروردین سال ۵۸، نظام جمهوری اسلامی به استناد نتیجهٔ این همه‌پرسی در ایران رسمیت یافت.

صادق زیباکلام می‌گوید قرار دادن یک گزینه برای همه‌پرسی، انتقادهایی را به دنبال داشت و سبب شد گروهی این پرسش را مطرح کنند که چرا حکومت و رهبری انقلاب اصرار دارد انتخاب‌های دیگر را از مردم دریغ کند؟او می‌گوید: «واقعیت این است که اگر عناوین دیگری در کنار جمهوری اسلامی نوشته می‌شد، با توجه به فضایی که در دوازدهم فروردین ۵۸ در ایران حاکم بود، اکثریت مردم باز هم به همان چیزی رای می‌دادند که سید روح‌الله خمینی گفته بود.»

ابراهیم یزدی می‌گوید که در زمان برگزاری همه‌پرسی، برخی بر این نظر بودند که باید همه گزینه‌های پیشنهادی، در پرسشنامه وارد شود، ولی شورای انقلاب و رهبری که تصمیم گیرنده اصلی و نهایی بودند، تصمیم گرفتند تنها دربارهٔ جمهوری اسلامی از مردم سؤال شود که تشتت آرا به وجود نیاید.

عبدالکریم لاهیجی می‌گوید امری که در آنروز انجام گرفت بیشتر مشخصه‌های یک بیعت از مردم را داشت تا برگزاری یک همه‌پرسی؛ اشکال برگزاری چنان همه‌پرسی‌ای این عنوان می‌شود که در نظرسنجی دوازده فروردین ۱۳۵۸، نوع حکومت بعدی از مردم پرسیده نشد و نحوه سؤال «جمهوری اسلامی، آری یا نه؟» به شکلی است که مردم را بین انتخاب شیوه‌ای معلوم یا تن‌دادن به شیوه‌ای نامعلوم مخیر می‌کند که از لحاظ روانی توده‌های مردم را به انتخاب پاسخ آری متمایل می‌کند. البته روزنامه‌های آن دوران تیپ حکومتی مورد نظر خود را اعم از حکومت سوسیالیستی، لیبرال و حتی جمهوری ایرانی را تبلیغ می‌کردند و مردم آن دوران بنا به روشنگری روزنامه‌ها و مجاورت با احزاب چپ مثل توده و مجاهدین خلق یا راستگراهایی مثل نهضت ملی با انواع مختلفی از حکومت آشنا بودند و این انتقادی جدی به‌شمار نمی‌رود.

اشکالات چنین همه‌پرسی به برگه‌های رأی وارد شده‌است: رژیم سابق هنوز قانوناً جایگزین نشده بود و برخی ادعا داشته‌اند که عنوان سابق به آن دادن عملی جهت‌دار و پیش‌فرضانه بود تا مردم بنا به نفرتی که از حکومت سابق داشتند به رأی آری ترغیب شوند؛ همچنین نتیجه همه‌پرسی معلوم نبود و ذکر جمهوری اسلامی به عنوان نظام حکومتی بعدی اقدامی پیش‌داورانه بود. گذشته از آن قانون اساسی‌ای که متن آن معلوم نبود، چه تضمینی داشت که از تصویب ملت بگذرد. البته همان زمان نیز اعلام داشتند که منظور از قانون اساسی آن از تصویب ملت خواهد گذشت این است که قانون اساسی که برای همه‌پرسی قانون اساسی آماده خواهد شد بر پایه نظریه جمهوری اسلامی خواهد بود و این اشتباه لفظی برخی روشنفکران است. همچنین انتخاب رنگ‌های برگه رأی - نه به رنگ قرمز و آری به رنگ سبز- نیز می‌تواند جهت‌دار تعبیر بشود.

 جستارهای وابسته 
 نظام جمهوری اسلامی ایران
 مردم‌سالاری اسلامی
 ولایت فقیه

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 همه‌پرسی جمهوری اسلامی؛ حاکمیت ملی 'دوآتشه' یا 'کنار گذاشتن' همرزمان؟
 مصاحبه تلویزیونی صادق طباطبایی در مورد نحوه رای‌دادن در سال ۱۳۵۸

رده:انتخابات ۱۹۷۹ (میلادی) در آسیا
رده:انقلاب ۱۳۵۷
رده:ایران در ۱۳۵۸
رده:ایران در ۱۹۷۹ (میلادی)
رده:تاریخ جمهوری اسلامی ایران
رده:مارس ۱۹۷۹ (میلادی)
رده:سید روح‌الله خمینی
رده:قانون اساسی ایران
رده:نظام جمهوری اسلامی ایران
رده:همه‌پرسی‌ها در ایران
رده:همه‌پرسی‌های ۱۹۷۹ (میلادی)
رده:همه‌پرسی‌های قانون اساسی
رده:قوه مجریه جمهوری اسلامی ایران