چرکس

بندانگشتی|چرکس‌ها در لباس محلی
بندانگشتی|یکی از پاشاهای چرکس به نام ابراهیم‌پاشا به همراه دو پسرش

چـَرکَس نام قومی قفقازی که در جمهوری آدیغیه روسیه و ترکیه ساکن هستند.Čerkes." Encyclopaedia of Islam چرکس‌ها به زبان چرکسی از گروه زبان‌های قفقازی شمال غربی سخن می‌گویند، و بیشترشان مسلمانان سنی هستند. این قوم از تبار قفقازی آدیغه‌ای- آبخازی‌ست که هم‌اکنون در سه جمهوری قفقاز شمالی یعنی جمهوری کاباردینو- بالکاریا (قبارطه- بلغار)، جمهوری کاراچای- چرکسیا (قره چای- چرکس) و جمهوری آدیغه پراکنده هستند. ناحیهٔ چرکسستان که منظور جغرافیای تاریخی چرکس‌ها است، در تاریخ ۳۰۰ سالهٔ اخیر خویش، تبدیل به محل مجادلات منطقه‌ای سه دولت ایران، روس و عثمانی شده بود. چرکس‌ها در طول تاریخ همواره به‌صورت برده و غلام برای حکومت‌های گوناگون جنوبی از جمله ایرانیان و عثمانیان آورده می‌شدند، بدین ترتیب این قوم توانستند در نواحی جنوب و به‌خصوص در دربار ایران و عثمانی نفوذ کنند و تأثیرات به‌سزایی در برخی از دوران تاریخی داشته باشند. بعد از فروپاشی شوروی، تمایلات استقلال‌طلبانه در این ناحیه آغاز شد و چرکس‌ها نیز وارد مناقشات قفقاز شدند. از جمله مهم‌ترین مناقشات، می‌توان درگیری میان گرجیها و آبخازها را اشاره کرد که نهادها و نیروهای نظامی چرکسی با گرجیان به مبارزه پرداختند.

پس از شکست عثمانی‌ها در قفقاز از روسیه و امضاء عهدنامه آدریانوپل در ۱۲۴۵/۱۸۲۹ چرکس‌ها تا سال ۱۲۸۱/۱۸۶۴ مقاومت زیادی در برابر روس‌ها کردندJ. B. Baddeley, The Russian Conquest of the Caucasus , London 1908 و بنا بر گزارش‌های عثمانی ۵۹۵٬۰۰۰ چرکس در میان سال‌های ۱۲۷۲/۱۸۵۶ و ۱۲۸۱/۱۸۶۴ منطقه بومی خود در قفقاز را ترک کرده و به آناتولی و روملی مهاجرت کردند. در زمان عثمانیان، به‌ویژه در سدهٔ ۱۷ میلادی، بردگان چرکس به مناصب بالایی در دستگاه حکومتی عثمانی رسیدند. پس از آن دوره، نوادگان این موج عظیم مهاجران چرکس (و لاز و غیره) به تدریج ترک‌زبان شده به‌طوری‌که شمار بزرگی از مردم ترک‌زبان ترکیه امروزی از تبار آسیایی (چرکس و لاز و گرجی…) هستند.همان. بر پایه سرشماری سال ۱۹۴۵ در ترکیه، تنها ۶۶٬۶۹۱ چرکس هنوز به زبان چرکسی صحبت می‌کردند.

برخی از چرکس‌ها هنوز در ایران نیز زندگی می‌کنند.بیشتر چرکس های ایران در دوره های صفویه و قاجار به ایران مهاجرت داوطلبانه یا اجباری کردند.

 پراکندگی چرکسی ها در دنیا 
مردم چرکس در جریان جنگ قفقاز توسط ارتش روسیه مورد پاکسازی قومی قرار گرفتند و به اجبار به امپراتوری عثمانی تبعید شدند. در دهه‌های ۱۸۶۰ و ۱۸۷۰، دولت عثمانی چرکس‌ها را در سرزمین‌هایی که امروزه شامل ترکیه، سوریه، اردن، لبنان، اسرائیل، عراق، گرجستان، بلغارستان، رومانی، صربستان، کوزوو، یونان، قبرس و مقدونیه شمالی می‌شود، اسکان داد. بیشتر پناهجویان چرکس در منطقه بالکان در جریان جنگ روسیه و عثمانی در سال‌های ۱۸۷۷ تا ۱۸۷۸ از آن منطقه گریختند. با این حال، چرکس‌ها از قرون وسطی تاکنون در خارج از منطقه قفقاز نیز زندگی کرده‌اند. آنان به‌ویژه در امپراتوری عثمانی و مصر حضور چشمگیری داشتند.

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 
 چرکس‌ها در ایران
 چرکس‌ها در ترکیه

 پانویس 

 منابع 

Quelquejay, Ch. ; Ayalon, D. ; İnalcık, Halil. " Čerkes." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK LEIDEN. ۰۳ نوامبر ۲۰۰۸
چرکس ها؛ بحران خاموش نویسنده: زرگری نژاد، غلامحسین؛ کاظم‌زاده، حامد؛ مجله مطالعات اوراسیای مرکزی دانشگاه تهران، تابستان و پاییز ۱۳۸۷- شماره 2 ISC (۲۰ صفحه - از ۶۷ تا ۸۶)

Aydın, Şamil Emre (2015), Çerkes Alfabeleri, ISBN 978-605-65691-0-4 

Aydın, Şamil Emre (2015), Çerkes Diyalektleri, ISBN 978-605-65691-1-1 

Aydın, Şamil Emre (2023), Çerkes Atasözleri, ISBN 978-605-65691-2-8

چرکس‌ها فرهنگ و تاریخ؛ حامد کاظم‌زاده، پایان‌نامه کارشناسی ارشد مطالعات قفقاز و آسیای مرکزی دانشگاه تهران ۱۳۸۷.


رده:اقوام خاورمیانه
رده:اقوام در آلبانی
رده:اقوام در آلمان
رده:اقوام در اردن
رده:اقوام در اسرائیل
رده:اقوام در الجزایر
رده:اقوام در ایالات متحده آمریکا
رده:اقوام در ایران
رده:اقوام در بلغارستان
رده:اقوام در ترکیه
رده:اقوام در تونس
رده:اقوام در روسیه
رده:اقوام در سوریه
رده:اقوام در عراق
رده:اقوام در عربستان سعودی
رده:اقوام در کوزوو
رده:اقوام در لیبی
رده:اقوام در مصر
رده:بومیان اروپا
رده:بومیان شمال قفقاز
رده:بومیان غرب آسیا
رده:تاریخ چرکس‌ها
رده:تاریخ قفقاز شمالی
رده:تاریخ کوبان
رده:جوامع مسلمان در قفقاز
رده:جوامع مسلمان روسیه
رده:قبیله‌های قفقاز
رده:مردمان قفقاز