زبان آواری

زبان قوم آوار و از گروه زبان‌های قفقازی شمال شرقی است. این قوم در قفقاز زندگی می‌کنند.

 رسم الخط 

رسم الخط رسمی زبان آواری امروزه، سیریلیک است. الفبای سیریلیک آواری مثل الفبای روسی است با یک حرف جدید، «چوبدستی»، «پالوچکا» (به روسی:‌ палочка) (Ӏ ӏ). این حرف در ایجاد دونگارهها و سه‌نگار‌ه‌های مختلف کاربرد دارد.

الفبای عربی پیش از سال ۱۹۲۸ میلادی، الفبای اصلی نوشتار آواری بود. در آن سال، اتحاد جماهیر شوروی ابتدا الفبای لاتین و سپس الفبای سیریلیک را معرفی کرد. به هر حال، الفبای عربی امروزه نیز شناخته شده است و علاقه‌مندان آواری زبان آن را یاد می‌گیرند.

 А а  /a/ Б б  /b/ В в  /w/ Г г  /ɡ/ Гъ гъ  /ʁ/ Гь гь  /ɦ/ ГӀ гӏ  /ʕ/ Д д  /d/ Е е  /e/, /je/ Ё ё  /jo/ Ж ж  /ʒ/ З з  /z/ И и  /i/ Й й  /j/ К к  /k/ Къ къ  /q͡χːʼ/ Кь кь  /t͡ɬːʼ/ КӀ кӏ  /kʼ/ КӀкӏ кӏкӏ  /kːʼ/ Кк кк  /kː/ Л л  /l/ ЛӀ лӏ  /t͡ɬː/ Лъ лъ  /ɬ/ Лълъ лълъ  /ɬː/ М м  /m/ Н н  /n/ О о  /o/ П п  /p/ Р р  /r/ С с  /s/ Сс сс  /sː/ Т т  /t/ ТӀ тӏ  /tʼ/ У у  /u/ Ф ф  /f/ Х х  /χ/ Хх хх  /χː/ Хъ хъ  /q͡χː/ Хь хь  /x/ Хьхь хьхь  /xː/ ХӀ хӏ  /ʜ/ Ц ц  /t͡s/ Цц цц  /t͡sː/ ЦӀ цӏ  /t͡sʼ/ ЦӀцӏ цӏцӏ  /t͡sːʼ/ Ч ч  /t͡ʃ/ Чч чч  /t͡ʃː/ ЧӀ чӏ  /t͡ʃʼ/ ЧӀчӏ чӏчӏ  /t͡ʃːʼ/ Ш ш  /ʃ/ Щ щ  /ʃː/ Ъ ъ  /ʔ/ Ы ы  /ɨ/ Ь ь  /ʲ/  Э э  /e/ Ю ю  /ju/ Я я  /ja/

جدول مقایسه رسم الخطها
جدول مقایسه رسم الخطهای زبان آواریGraham, C. (1881). Art. XI.— The Avâr Language. Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland, 13(03), 291–352. doi:10.1017/s0035869x00017858 http://avar.me/

عربی سیریلیک لاتین آوانگاری ا А аA a/a/ بБ бB b/b/ تТ тT t/t/ تُТв твTv tv/tʷ/ جЖ жƵ ƶ/ʒ/ جُЖв жвƵv ƶv/ʒʷ/ ڃЧӀ чӀÇ ç/t͡ʃʼ/ ڃُЧӀв чӀвÇv çv/t͡ʃʼʷ/‌ ڃّЧӀчӀ чӀчӀÇç çç/t͡ʃʼː/‌ ڃُّЧӀчӀв чӀчӀвÇçv ççv/t͡ʃʼːʷ/ چЧ чC c/t͡ʃ/ چُЧв чвCv cv/t͡ʃʷ/ چّЧч ччCc cc/t͡ʃː/ چُّЧчв ччвCcv ccv/t͡ʃːʷ/ حХӀ хӀĦ ħ/ʜ/ حُХӀв хӀвĦv ħv/ʜʷ/ خХ хX x/χ/ خُХв хвXv xv/χʷ/ خّХх ххXx xx/χː/ خُّХхв ххвXxv xxv/χːʷ/ څХъ хъӾ ӿ/q͡χː/ څُХъв хъвӾv ӿv/q͡χːʷ/ دД дD d/d/ دُДв двDv dv/dʷ/‌ رР рR r/r/‌ زЗ зZ z/z/‌ زُЗв звZv zv/zʷ/‌ سС сS s/s/‌ سُСв свSv sv/sʷ/‌ سّСс ссSs ss/sː/‌ سُّСсв ссвSsv ssv/sːʷ/ شШ шŞ ş/ʃ/ شُШв швŞv şv/ʃʷ/ شّЩ щŞş şş/ʃː/ شُّЩв щвŞşv şşv/ʃːʷ/ صЦ цꞨ ꞩ/t͡s/ صّЦц ццꞨꞩ ꞩꞩ/t͡sː/ ضЦӀ цӀⱫ ⱬ/t͡sʼ/ ضُЦӀв цӀвⱫv ⱬv/t͡sʼʷ/ضّЦӀцӀ цӀцӀⱫⱬ ⱬⱬ/t͡sʼː/ضُّЦӀцӀв цӀцӀвⱫⱬv ⱬⱬv/t͡sʼːʷ/ طТӀ тӀŢ ţ/tʼ/ طُТӀв тӀвŢv ţv/tʼʷ/‌ عГӀ гӀⱧ ⱨ/ʕ/ غГъ ГъƢ ƣ/ʁ/ غُГъв ГъвƢv ƣv/ʁʷ/ فП пP p/p/Ф фF f/f/ ڣПӀ пӀP p/pʼ/ قКъ къQ q/q͡χʼː/ قُКъв къвQv qv/q͡χʼːʷ/ ڨКь кьꝖ ꝗ/t͡ɬʼː/ ڨُКьв кьвꝖv ꝗv/t͡ɬʼːʷ/ كК кK k/k/ كُКв квKv kv/kʷ/ كّКк ккKk kk/kː/ كُّКкв кквKkv kkv/kːʷ/ گКӀ кӀⱩ ⱪ/kʼ/ گُКӀв кӀвⱩv ⱪv/kʼʷ/ گّКӀкӀ кӀкӀⱩⱪ ⱪⱪ/kʼː/ گُّКӀкӀв кӀкӀвⱩⱪv ⱪⱪv/kʼːʷ/ ڬГ гG g /ɡ/ ڬُГв гвGv gv /ɡʷ/ ڮХь хьҲ ҳ/x/ ڮُХьв хьвҲv ҳv/xʷ/ ڮّХьхь хьхьҲҳ ҳҳ/xː/ لЛ лL l/l/ ڸЛъ лъĻ ļ/t͡ɬ/ ڸُЛъв лъвĻv ļv/t͡ɬʷ/ ڸّЛълъ лълъĻļ ļļ/t͡ɬː/ ڸُّЛълъв лълъвĻļv ļļv/t͡ɬːʷ/ مМ мM m/m/ نН нN n/n/ وВ вV v/w/ ئۈ، ۈО оO o/o/ ئۇ، ۇУ уU u/u/ ﻫГь гьH h/ɦ/ ﻫُГьв гьвHv hv/ɦʷ/ ئې، ېЭ эE e/e/ ئې، ې، يېЕ еE e, Je je /e/, /je/ ئێ، ێИ иI i/i/Ы ыY y /ɨ/ يЙ йJ j/j/Ь ьJ j /ʲ/ ياЯ яJa ja/ja/ يۈЁ ёJo, jo/jo/ يۇЮ юJu ju/ju/ ئЪ ъ’/ʔ/ ئُЪв ъв ’v /ʔʷ/

 سیریلیک لاتین عربی آوانگاریА аA aآ ,ا/a/Б бB bب/b/В вV vو/w/Г гG gڬ/ɡ/Гъ ГъƢ ƣغ/ʁ/Гь гьH hﻫ/ɦ/ГӀ гӀⱧ ⱨع/ʕ/Д дD dد/d/Е еE e, Je jeئې، ې، يې/e/, /je/Ё ёJo, jo يۈ /jo/Ж жƵ ƶج/ʒ/З зZ zز/z/И иI iئێ، ێ/i/Й йJ jي/j/К кK kك/k/Кк ккKk kkكّ/kː/Къ къQ qق/q͡χʼː/Кь кьꝖ ꝗڨ/t͡ɬʼː/КӀ кӀⱩ ⱪگ/kʼ/КӀкӀ кӀкӀⱩⱪ ⱪⱪگّ/kʼː/Л лL lل/l/Лъ лъĻ ļڸ/t͡ɬ/Лълъ лълъĻļ ļļڸّ/t͡ɬː/М мM mم/m/Н нN nن/n/О оO oئۈ، ۈ/o/П пP pف /p/ПӀ пӀP p ڣ  /pʼ/Р рR rر/r/С сS sس/s/Сс ссSs ssسّ/sː/Т тT tت/t/ТӀ тӀŢ ţط/tʼ/У уU uئۇ، ۇ/u/Ф фF fف/f/Х хX xخ/χ/Хх ххXx xxخّ/χː/Хъ хъӾ ӿڅ/q͡χː/Хь хьҲ ҳڮ/x/Хьхь хьхьҲҳ ҳҳڮّ/xː/ХӀ хӀĦ ħح/ʜ/Ц цꞨ ꞩص/t͡s/Цц ццꞨꞩ ꞩꞩصّ/t͡sː/ЦӀ цӀⱫ ⱬض/t͡sʼ/ЦӀцӀ цӀцӀⱫⱬ ⱬⱬضّ/t͡sʼː/Ч чC cچ/t͡ʃ/(Чч чч)Cc ccچّ/t͡ʃː/ЧӀ чӀÇ çڃ/t͡ʃʼ/ЧӀчӀ чӀчӀÇç ççڃّ/t͡ʃʼː/Ш шŞ şش/ʃ/Щ щŞş şşشّ/ʃː/Ъ ъ’ئ /ʔ/Ы ыY yئێ، ێ /ɨ/Ь ьJ j ي /ʲ/Э эE eئې، ې/e/Ю юJu ju يۇ /ju/Я яJa ja يا /ja/

رسم الخط و حرکت گذاری الفبای عربی آواری

در دهه‌های اخیر، در الفبای آواری، به مانند الفباهایی چون اویغوری، کردی، و قرقیزی، ارجحیت بر این بوده که اِعراب را از نوشتار حذف کرده، و بجای آن از اشکال مختلف حروف موجود استفاده کنند. به طور مثال، در الفبای آواری، چهار نوع حرف «ی» به شرح زیر وجود دارد.

+انواع حرف «ی» حرف معادل سیریلیک آوانگاری معادل نقش آن در فارسی  - / ъ /ʔ/ بجای «الف» در ابتدای واژگانی که با حروف مصوت شروع می شوند.  Э э / Е е /e/ اِ، ـِ  И и / Ы ы /i~ɨ/ ایـِ، ـی  Й й /j/ صامت «یا، ـی»

در الفبای عربی آواری، تنها دو اِعراب باقی مانده است. یکی از آن‌ها تشدید است و دیگری ضمه. بر خلاف فارسی و عربی، واکه یا مصوت نیست. بلکه نشان‌دهندهٔ لبی‌شدگی حروف صامت است. لبی‌شدگی به این معنی است که صامت به همراه یک «ـو» ادا شود، به طور مثال «خو» در واژه خواهر یا خوار پارسی(امروز تنها در افغانستان و تاجیکستان گفته می‌شود) یا «زوا» (zwa). 
در الفبای سیریلیک این امر با حرف в نشان داده شده است، به طور مثال «зва» که در الفبای عربی آواری به صورت «زُا» نوشته می‌شود.

نکته دیگر این است که در آوار، حروف مشدده نیز می‌توانند به صورت لبی‌شده ادا شوند. «سْسوا» (ссвa)، که به صورت «سُّا» نوشته می‌شود.

در نوشتن واژگانی که با حرف واکه شروع می‌شوند، اگر این واکه [a] باشد، با «ا» نوشته می‌شود. در غیر این صورت، با «ئ» شروع می‌شوند.

+جدول واکه‌ها А а  О о  У у  Э э / Е е  И и  [a]  [o]  [u]  [e]  [i] واکه در ابتدای واژه      واکه در میان واژه     

نمونه
 فارسی آواری (سیریلیک) ‍‍‌ آواری (عربی)  تلفظ  IPA سلام!  Ворчӏами!  وۈرڃامێ!   Worç’ami!  /wort͡ʃ’ami/ چه کار میکنی؟  Щиб хӏaл бугеб? ‌ شّێب حال بۇڬېب؟  Şşib hal bugeb?  /ʃːib ʜal bugeb/ چطوری?  Иш кин бугеб?  ئێش كێن بۇڬېب؟  İş kin bugeb?  /iʃ kin bugeb/ نامت چیست؟  Дуда цӏар щиб? ‌ دۇدا ضار شّێب؟  Duda c’ar şşib?  /duda t͡s’ar ʃːib/ چند سالت است؟  Дур чан сон бугеб? ‌ دۇر چان سۈن بۇڬېب؟  Dur çan son bugeb?  /dur t͡ʃan son bugeb/ کجا میروی؟  Mун киве ина вугев?  مۇن كێوې ئێنا وۇڬېو؟  	Mun kiwe ina wugew?  /mun kiwe ina wugew/ ببخشید!  	Тӏаса лъугьа!  طاسا ڸۇها!  T’asa łuḩa!  /t’asa ɬuha/ این پسر کوچولو کجا میرود؟  Киве гьитӏинав вас унев вугев?  كێوې هێطێناو واس ئۇنېو وۇڬېو؟  Kiwe ḩit’inaw was unew wugew?  /kiwe hit’inaw was unew wugew/ پسر بطری را شکست.  Васас шиша бекана.  واساس شێشا بېكانا.  Wasas şişa bekana.  /wasas ʃiʃa bekana/ آنها جاده میسازند  Гьез нух бале (гьабулеб) буго.  هېز نۇخ بالې (هابۇلېب) بۇڬۈ.  Ḩez nux́ bale (ḩabuleb) bugo.
  /hez nuχ bale (habuleb) bugo/

الفبای عربیالفبای سیریلیکالفبای لاتیننۈڸ ماڨێڸ وێڮانا، ڨالدا ڸۇق - ڸۇقۇن، 
ڨۇردا كُېر ڃُان ئۇنېو، بێدا وېضّۇن دۇن؛
ڨۇرۇڬێ باطاڸۇن صېوې ئۇناڬۈ،
صۈ ڸارال راعالدا عۈدۈو كّۈلېو دۇن.
ڸار چُاخّۇلېب بۇڬۈ چابخێل گّالاڅان،
ڸێن گانضۇلېب بۇڬۈ ڬانڃازدا طاسان؛
طاراماغادێسېب قُال بالېب بۇڬۈ،
قۈ ڸێگێلان دێصا سۈعاب راڨالداНолъ макьилъ вихьана, кьалда лъукъ-лъукъун,
Кьурда квер чIван унев, бида вецIцIун дун;
Кьуруги батIалъун цеве унаго,
Цо лъарал рагIалда гIодов кколев дун.
Лъар чваххулеб буго чабхил кIкIалахъан,
Лъин кIанцIулеб буго ганчIазда тIасан;
ТIарамагъадисеб къвал балеб буго,
Къо лъикIилан дица согIаб ракьалда. Noļ maꝗiļ viҳana, ꝗalda ļuq-ļuqun,
Ꝗurda кvеr çvan unеv, bida vеⱬⱬun dun;
Ꝗuruⱨ baţaļun s̶еvе unago,
Co ļaral raⱨalda ⱨodov ккolеv dun.
Łar cvaxxulеb bugo cabxil ⱪⱪalax̶an,
Łin ⱪanⱬulеb bugo gançazda ţaсan;
Ţaramaƣadiсеb qval balеb bugo,
Qo ļiⱪilan dis̶a сoⱨab raꝗalda.

 آوار ترجمه سیریلیک لاتین عربی Я, зобалазда вугев нижер Эмен, дур цӀар гӀадамаз мукъадасаблъун рикӀкӀаги, дур ПарччахӀлъи тӀаде щваги. Зобалаздаго гӀадин ракьалдаги дур амру билълъанхъаги. Жакъа нижер бетӀербахъиялъе хинкӀ-чед кье нижее. Нижер налъи-хӀакъалда тӀасаги лъугьа, нижерго налъулазда тӀаса нижги лъугьарал ругин. Нижер хӀалбихьизеги биччаге, Квешалдаса цӀуне ниж. Ja, zobalazda wugev niƶer Emen, dur ⱬar ⱨadamaz muqadasabļun, riⱪⱪagi, dur Parccaħļi ţade şşvagi. Zobalazdago ⱨadin raꝗaldagi dur amru biļļanӿijaļe. Ƶaqa niƶer beţerbaӿijaļe xinⱪ-ced ꝗe niƶeje. Niƶer naļi-ħaqalda ţasagi ļuha, niƶergo naļulazda, ţasa niƶgi ļuharal rugin.niƶer ħalbiҳizegi biccage, Kveşaldasa ⱬune niƶ.يا، زۈبالازدا وۇڬېو نێجېر ئېمېن، دۇر ضار عاداماز مۇقاداسابڸۇن رێگّاڬێ، دۇر پارچّاحڸێ طادې شُّاڬێ. زۈبالازداڬۈ عادێن  راڨالداڬێ دۇر امرۇ بێڸّانڅاڬێ. جاقا نێجېر بېطېرباڅێياڸې جێنگ-چېدڨ ڨې نێجېيې. نێجېر ناڸێ-حاقالدا طاساڬێ ڸۇﻫا، نێجېرڬۈ ناڸۇلازدا طاسا نێجرێ ڸۇﻫارال رۇڬێن. نێجېر حالبێڮێزېڬێ بێچّارێ، کُێشالداسا ضۇنې نێج. ای پدر، نام تو مقدس باد، پادشاهی تو بیاید. نان روزانۀ ما را هر روز به ما بده و گناهان ما را ببخش، زیرا ما نیز همه کسانی را که به ما بدی کرده اند می بخشیم و ما را از وسوسه ها دور نگهدار.

 جستارهای وابسته 
 آوار
 داغستان

 منابع 

 پیوند به بیرون 

زبان آواری
رده:زبان‌های پیوندی
رده:زبان‌های فاعل-مفعول-فعل