محتسب

مُحتَسِب مقامی در ساختار دولت‌های اسلامی بود که در رأس نهاد حَسَبه قرار می‌گرفت. برآمدن منصب محتسب در اوایل دوران اسلامی تا حد زیادی نتیجه رشد شهرها در سراسر امپراتوری اسلامی بود. نهاد حسبه در صدر اسلام برای اجرای امور حسبیه تأسیس شده بود و ابتدا کار آن فقط محدود به تنظیم بازار می‌شد، اما در دوره اموی و عباسی دامنه فعالیت‌های آن به تدریج گسترش یافته و تقریباً تمام امور مربوط به امر به معروف و نهی از منکر را دربر گرفته بود. محتسبان در کوچه و بازار تازیانه در دست می‌گشته‌اند و بر معاملات نظارت داشته، مانع به کار بردن اوزان و مقادیر ناقص، تقلب در معاملات و نپرداختن قرض بوده‌اند.

محتسب علاوه بر امر به معروف و نهی از منکر که وظیفه اصلی وی بود بر کار اصناف و مشاغل مختلف هم نظارت داشت. اصناف مورد نظارت محتسب حتی شامل بالاترین مقامات شهر مانند قاضی نیز می‌شد.
از شرایط دارا شدن این سمت آشنایی با احکام شرع و نیز دارا بودن پشتوانه سیاسی و اجتماعی بالا بود.آل بویه و اوضاع زمان ایشان - فقیهی

وامبری مشاهدات عینی‌اش از محتسبان بخارا را چنین شرح داده‌است:
هر شهر یک نفر رئیس دارد (نگهبان مذهب) که شلاقی چندرشته در دست گرفته، خیابانها و میدانهای عمومی شهر را سرکشی می‌کند و از عابران دربارهٔ دستورهای اسلامی سؤالاتی می‌کند … گاهی هم موقع فرارسیدن نماز، مردم را به ضرب شلاق به مساجد می‌فرستد.سیاحت درویشی دروغین، آرمینیوس وامبری، ترجمهٔ فتحعلی خواجه‌نوریان، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴

 نمونه‌هایی از کاربرد محتسب در ادبیات فارسی 
قطعه محتسب و مست اثر پروین اعتصامی از بهترین نمونه‌های کاربرد اصطلاح محتسب در ادبیات فارسی است:

همچنین این داستان از مولانا:

 اقبال لاهوری:

 طغرای مشهدی:

 امیر خسرو دهلوی:

 امیر شاهی سبزواری:

 امیر علیشیر نوایی:

 امیرمعزی

 اوحدی مراغه‌ای

 جلال‌الدین محمد بلخی:

 عبدالرحمن جامی

 سعدی

 سیدای نسفی

 شیخ کمال خجندی

 خواجوی کرمانی

 حافظ

 فضولی

 ملا محسن فیض کاشانی

 عمادالدین نسیمی

 نظیری نیشابوری

 وحشی بافقی

 هلالی جغتائی

 کلیم همدانی
یک قطره باده، در تهِ خُم‌خانه‌ام نماند
از بس‌که محتسب به لبِ امتحان چشید
طغرای مشهدی 

 منابع 

رده:پیشه‌ها
رده:تاریخ تاتارستان
رده:دولت امپراتوری عثمانی
رده:واژه‌ها و عبارت‌های عربی در احکام اسلام
رده:دولت خلافت عباسی