قدسی مشهدی

حاجی محمّدجان قدسی مشهدی (حدود ۱۵۸۲ – مه ۱۶۴۶) شاعر فارسی‌زبان سدهٔ هفدهم میلادی ساکن در ایران صفوی و امپراتوری گورکانی بود. قدسی را معمولاً از شاعرانی می‌دانند که در سدهٔ هفدهم میلادی از «شیوهٔ تازه» در شعر فارسی بهره می‌برد.

 زندگی 
 اوایل زندگی و کارهای اولیه 
حاجی محمّدجان قدسی مشهدی در حدود ۱۵۸۲ در مشهد زاده شد. او در آغاز زندگی به‌عنوان بازرگانی سرشناس و پیشوای اجتماعی در مشهد شناخته می‌شد. در میانهٔ دههٔ سوم زندگی، پس از انجام حج، به‌عنوان یکی از معتبرترین کسبهٔ شهر شهرت یافت و به سبب روابط نیکو با مقامات محلی، به خزانه‌داری آستان حرم امام رضا منصوب شد. با این حال، این منصب برای او دشواری‌های مالی فراوانی به همراه داشت و خود در شعری از کمبود درآمد و مشکلات ادارهٔ امور آستانه شکایت کرده است.

قدسی در همین سال‌ها به‌تدریج به‌عنوان شاعری توانا شناخته شد و آثارش توجه حاکم خراسان، حسن شاملو، را جلب کرد. به درخواست او، قدسی دیوان اشعارش را گردآوری و شخصاً به هرات برد. اما در همین زمان، فرزندش محمدباقر در بیست‌سالگی درگذشت و این واقعه ضربه‌ای سنگین بر او وارد کرد.

 مهاجرت به هند 
پس از سال‌ها خدمت در آستانه و تحمل رنج‌های شخصی، قدسی در سال ۱۶۳۲ میلادی (۱۰۴۲ هجری قمری) در پنجاه‌سالگی مشهد را ترک کرد و راهی هند شد. در دربار امپراتوری گورکانی، به‌ویژه در زمان شاه جهان، با استقبال گرم روبه‌رو شد و جایگاهی ممتاز یافت؛ جایگاهی که پس از ملک‌الشعرای دربار، کلیم کاشانی، دومین مقام ادبی محسوب می‌شد. مهم‌ترین وظیفهٔ او در دربار، سرودن تاریخ منظوم سلطنت شاه جهان به شیوهٔ شاهنامهٔ فردوسی بود. او همچنین در آیین‌های رسمی و جشن‌های سلطنتی شعر می‌سرود؛ از جمله در مراسم نصب تخت طاووس (۱۶۳۵) که قطعه‌ای به خط تاریخ سرود و بر کاشی‌های تخت نگاشته شد. گفته‌اند شاه‌جهان در پاداش، او را به وزن بدنش زر بخشید.

قدسی همراه دربار به سفرهای متعدد رفت و در بازگشت از یکی از این سفرها به کشمیر، در لاهور به بیماری اسهال خونی دچار شد و در مه ۱۶۴۶ درگذشت. کلیم کاشانی در مرثیه‌ای پرشور از او به‌عنوان «سلطان شاعری» یاد کرد.

 آثار 
مهم‌ترین اثر او ظفرنامهٔ شاه‌جهان است؛ منظومه‌ای در حدود هفت‌هزار بیت که چهارده سال نخست سلطنت شاه جهان را روایت می‌کند. این اثر اگرچه از نظر انتقادی چندان مورد توجه قرار نگرفته، نمونه‌ای مهم از سنت «شاهنامه‌نویسی» در روزگار صفوی و گورکانی است.

قدسی در قالب مثنوی نیز آثاری برجسته پدیدآورد؛ از جمله توصیف تخت طاووس، جلد جواهرنشان یک کتاب، و تالار تازه‌ساز شاهی. سفرنامهٔ منظوم او به کشمیر از مشهورترین اشعار توصیفی‌اش است. همچنین ساقی‌نامه‌ای سرود که بخش‌های گوناگون آن با مدایح شاه‌جهان درهم آمیخته است.

دیوان او مجموعه‌ای گسترده از قصاید، مثنوی‌ها، ترکیب‌بندها و ترجیع‌بندهاست. برخلاف بسیاری از شاعران هم‌عصر، به غزل توجه چندانی نداشت و بیشتر توان خود را صرف قصیده کرد. قصاید او عمدتاً در مدح امامان شیعه، به‌ویژه علی بن موسی الرضا، سروده شده و گاه رنگی از زندگی شخصی و تردیدهای او در ترک مشهد دارد. دو مرثیه در سوگ فرزندش نیز در میان این آثار دیده می‌شود.

از قدسی مشهدی دیوانی برجای مانده که در سال ۱۳۷۵ توسط انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد به کوشش محمّد قهرمان به چاپ رسید.

 سبک و جایگاه 
قدسی از شاعران «شیوه تازه» یا «طرز هندی» به‌شمار می‌رود. یکی از قصاید او موضوع بحث و جدل میان طرفداران سبک کلاسیک و نوگرایان شد و بعدها در کتاب داد سخن اثر سراج‌الدین علی خان آرزو همراه با نقد و تفسیر آورده شد. به گفتهٔ علیرضا ذکاوتی، هرچند نوآوری‌های او در مقایسه با کلیم کاشانی یا صائب تبریزی محدودتر بود، اما اشعارش تصویری ارزشمند از زندگی اجتماعی و فرهنگ مادی ایران و هند در روزگار باروک فارسی به دست می‌دهد.

 نمونهٔ اشعار 

 منابع 

 پیوند به بیرون 

 قدسی مشهدی در گنجور

رده:اهالی مشهد
رده:ایرانی‌های مهاجرت‌کرده به امپراتوری گورکانی
رده:خاک‌سپاری‌ها در مزار شعرا
رده:درگذشتگان ۱۰۵۶ (قمری)
رده:شاعران اهل مشهد
رده:شاعران فارسی‌زبان اهل ایران
رده:شاعران فارسی‌زبان اهل هند
رده:شاعران فارسی‌زبان سده ۱۱ (قمری)
رده:شاعران مدیحه‌سرا
رده:شاعران مرد اهل ایران