موبوتو سسه سوکو

موبوتو سسه سوکو   رئیس‌جمهور و دیکتاتور زئیر برای ۳۲ سال از سال ۱۹۶۵ تا ۱۹۹۷ بود. وی مسئول قتل پاتریس لومومبا شناخته می‌شود.

موبوتو به دلیل فساد و خویشاوندسالاری شهرت داشت. برآوردها از ثروت شخصی او بین ۵۰ میلیون تا ۵ میلیارد دلار متغیر است که از طریق استثمار اقتصادی و فساد در دوران ریاست‌جمهوری‌اش به دست آمده بود.Washington Post, "Mobutu: A Rich man In Poor Standing".  2 October 1991.The New York Times, "Mobutu’s village basks in his glory".  29 September 1988. حکومت او به عنوان یک دزدسالاری شناخته می‌شود؛ زیرا وی ثروت شخصی‌اش را در حالی که اقتصاد زئیر با تورم کنترل‌نشده، بدهی زیاد و کاهش شدید ارزش پول ملّی مواجه بود، به دست آورد. موبوتو همچنین به‌خاطر ولخرجی‌هایی همچون سفر به پاریس با هواپیمای مافوق‌صوت کنکورد شناخته می‌شد.

او در ۷ سپتامبر ۱۹۹۷ در تبعیدگاهش در رباط در کشور مراکش در سن ۶۶ سالگی درگذشت.

 زندگی 
 اوایل زندگی و تحصیلات 
موبوتو، عضوی از گروه قومی نگباندی، در سال ۱۹۳۰ در لیسالا در کنگوی بلژیک متولد شد. مادر موبوتو، ماری مادلین یمو، خدمتکار هتل بود که برای فرار از حرمسرای یک رئیس روستای محلی به لیسالا گریخته بود. در آنجا او با آلبریک گبمانی، آشپز یک قاضی بلژیکی آشنا شد و با او ازدواج کرد. کمی بعد، موبوتو به دنیا آمد. نام «موبوتو» توسط عمویش انتخاب شده بود.

وقتی موبوتو هشت ساله بود، پدرش درگذشت. پس از آن، او توسط عمو و پدربزرگش بزرگ شد.

همسر قاضی بلژیکی به موبوتو علاقه پیدا کرد و به او صحبت کردن، خواندن و نوشتن روان به زبان فرانسه، زبان رسمی مستعمره را آموخت. مادر موبوتو برای تأمین مخارج چهار فرزندش به کمک خویشاوندان خود متکی بود و خانواده‌اش اغلب مجبور به نقل مکان بودند. نخستین تحصیلات موبوتو در پایتخت کنگو، لئوپولدویل (که اکنون کینشاسا نام دارد) انجام شد. مادرش سرانجام او را نزد عمویش در کوکیلهاتویل (مبانداکای امروزی) فرستاد، جایی که او در مدرسه برادران مسیحی، یک مدرسه شبانه‌روزی کاتولیک، تحصیل کرد. او در دروس مدرسه‌اش سرآمد بود و روزنامه کلاس را اداره می‌کرد. او همچنین به خاطر شوخی‌های بامزه و شوخ‌طبعی شیطنت‌آمیزش شناخته می‌شد.

یکی از همکلاسی‌هایش به یاد می‌آورد که وقتی یکی از کشیش‌های بلژیکی که زبان اوّلشان هلندی بود، در زبان فرانسه اشتباهی مرتکب می‌شدند، موبوتو در کلاس از جا می‌پرید و اشتباهش را به او گوشزد می‌کرد. در سال ۱۹۴۹، موبوتو سوار بر قایقی شد و در امتداد رودخانه به سمت لئوپولدویل سفر کرد. کشیشان چند هفته بعد او را پیدا کردند. در پایان سال تحصیلی، به جای زندان، به او دستور داده شد که هفت سال در ارتش استعماری، فورس پابلیک (FP) خدمت کند. این یک تنبیه معمول برای دانش‌آموزان سرکش بود.

 خدمت سربازی 
موبوتو نظم و انضباط را در زندگی ارتشی آموخت. موبوتو با قرض گرفتن روزنامه‌های اروپایی از افسران بلژیکی و کتاب از هر جایی که می‌توانست پیدا کند، به مطالعات خود ادامه داد و آن‌ها را در حین نگهبانی و هر زمان که وقت آزاد داشت، مطالعه می‌کرد. آثار مورد علاقه‌اش نوشته‌های رئیس‌جمهور فرانسه، شارل دوگل، نخست‌وزیر بریتانیا، وینستون چرچیل و فیلسوف رنسانس ایتالیایی، نیکولو ماکیاولی بودند. موبوتو پس از گذراندن دوره حسابداری، به‌طور حرفه‌ای به روزنامه‌نگاری روی آورد.

 شروع فعالیت‌های سیاسی 
موبوتو در دوران سربازی، با نام مستعار در مورد سیاست‌های معاصر برای مجلّه «اخبار آفریقا» که توسط یک استعمارگر بلژیکی تأسیس شده بود، مطلب می‌نوشت. در سال ۱۹۵۶، او ارتش را ترک کرد و به عنوان روزنامه‌نگار تمام‌وقت مشغول به کار شد و برای روزنامه «لاونیر» در لئوپولدویل مطلب می‌نوشت.

دو سال بعد، او برای پوشش نمایشگاه جهانی ۱۹۵۸ به بلژیک رفت و برای آموزش روزنامه‌نگاری در آنجا ماند. در این زمان، موبوتو با بسیاری از روشنفکران جوان کنگویی که حکومت استعماری را به چالش می‌کشیدند، ملاقات می‌کرد. او با پاتریس لومومبا دوست شد و به جنبش ملی کنگو (MNC) لومومبا پیوست. موبوتو سرانجام دستیار شخصی لومومبا شد.

در جریان مذاکرات استقلال کنگو در سال ۱۹۶۰ در بروکسل، سفارت ایالات متحده آمریکا مراسم پذیرایی از هیئت کنگویی را برگزار کرد. به هر یک از کارکنان سفارت فهرستی از اعضای هیئت اعزامی اختصاص داده شد تا با آن‌ها ملاقات کنند و پس از آن دربارهٔ برداشت‌های خود گفت‌وگو کنند. سفیر خاطرنشان کرد: «یک اسم مدام مطرح می‌شد ولی در فهرست هیچ‌کس نبود؛ چون او عضو رسمی هیئت نمایندگی نبود. او منشی لومومبا بود، امّا همه متفق‌القول بودند که این مرد فوق‌العاده باهوش، بسیار جوان ولی مردی با پتانسیل بالا بود.»

پس از انتخابات عمومی، لومومبا مأمور تشکیل دولت شد. او سمت وزیر امور خارجه را به موبوتو واگذار کرد. موبوتو نفوذ زیادی در تعیین نهایی مابقی اعضای دولت داشت. او پس از استقلال، دسترسی خصوصی به لومومبا را از دست داد؛ زیرا نخست‌وزیر جدید مشغول‌تر شده بود و دستیاران و همکارانش او را احاطه کرده بودند و این امر باعث شد تا این دو از هم دور شوند.

 بحران کنگو 

بندانگشتی|سرهنگ موبوتو در سال ۱۹۶۰
جایگزین=Mobutu in a 1963 visit to Israel, where he participated in a shortened IDF paratrooper course|بندانگشتی|موبوتو در سفری به اسرائیل در سال ۱۹۶۳، جایی که در یک دوره کوتاه چتربازی نیروی‌های دفاعی اسرائیل شرکت کرد.
در ۵ ژوئیه ۱۹۶۰، سربازان نیروی عمومی مستقر در اردوگاه لئوپولد دوم در لئوپولدویل که از رهبری تماماً سفیدپوست و شرایط کاری خود ناراضی بودند، شورش کردند. این شورش در روزهای بعد در سراسر منطقه گسترش یافت. موبوتو به سایر مقامات در مذاکره با شورشیان برای تضمین آزادی افسران و خانواده‌هایشان کمک کرد. در ۸ ژوئیه، شورای وزیران در یک جلسه فوق‌العاده به ریاست ژوزف کاسا-ووبو، رئیس‌جمهور کنگو، در کمپ لئوپولد دوم تشکیل جلسه داد تا به آفریقایی‌سازی پادگان رسیدگی کند.

وزرا در مورد اینکه چه کسی برای ریاست ستاد ارتش فرد مناسبی است، بحث کردند. دو نامزد اصلی برای این پست، موریس امپولو، وزیر جوانان و ورزش و دیگری موبوتو بودند. امپولو بر سربازان شورشی نفوذ داشت، امّا کاسا-ووبو و وزرای باکونگو می‌ترسیدند که اگر به او قدرت داده شود، شاید دست به کودتا بزند. موبوتو آرام‌تر و متفکرتر تلقی می‌شد. لومومبا، امپولو را فردی شجاع می‌دانست، امّا از احتیاط و دوراندیشی موبوتو حمایت می‌کرد. با ادامهٔ بحث‌ها، کابینه بر سر اینکه چه کسی برای ریاست ستاد ارتش مناسب است، دچار دودستگی شد. لومومبا می‌خواست هر دو مرد را در دولت خود نگه دارد و آرزو داشت از ناراحت کردن یکی از حامیان آن‌ها جلوگیری کند. در نهایت، موبوتو این نقش را برعهده گرفت و به او درجه سرهنگی اعطا شد. روز بعد، هیئت‌های نمایندگی دولت پایتخت را ترک کردند تا بر آفریقایی‌سازی ارتش نظارت کنند. موبوتو به اکواتور (استان سابق کنگو) فرستاده شد. در مدتی که او آنجا بود، امپولو به عنوان رئیس ستاد کنگره ملی آفریقا فعالیت می‌کرد. موبوتو از این اتفاق خشمگین شد و پس از بازگشت به پایتخت، در جلسه کابینه به لومومبا گفت: «یا من بی‌لیاقت بودم و شما باید مرا برکنار کنید یا من با ایمان مأموریت خود را انجام داده‌ام و بنابراین رتبه و وظایف خود را حفظ می‌کنم.»

با تشویق دولت بلژیک که قصد داشت دسترسی خود را به معادن غنی کنگو حفظ کند، خشونت‌های جدایی‌طلبانه در جنوب فوران کرد. لومومبا که نگران بود نیروهای سازمان ملل که برای کمک به برقراری نظم اعزام شده بودند، به سرکوب جدایی‌طلبان کمکی نکنند، برای کمک به اتحاد جماهیر شوروی روی آورد. او ظرف شش هفته کمک‌های نظامی زیادی از جمله حدود هزار مشاور فنی شوروی دریافت کرد. از آنجایی که این موضوع در دوران جنگ سرد اتفاق می‌افتاد، دولت ایالات متحده آمریکا بیم داشت که فعالیت شوروی مانوری برای گسترش نفوذ کمونیسم در آفریقای مرکزی باشد. کاسا-ووبو توسط ایالات متحده آمریکا و بلژیک تشویق شد تا لومومبا را برکنار کند که او در ۵ سپتامبر این کار را انجام داد. لومومبا که از این امر خشمگین شده بود، کاسا-ووبو را برکنار شده اعلام کرد. پارلمان کنگو از به رسمیت شناختن این برکناری‌ها خودداری کرد و خواستار مصالحه شد، امّا در نهایت، هیچ توافقی حاصل نشد.

لومومبا و کاسا-ووبو هر کدام به موبوتو دستور دادند که دیگری را دستگیر کند. موبوتو به عنوان رئیس ستاد ارتش، از سوی جناح‌های مختلف تحت فشار زیادی قرار گرفت. سفارتخانه‌های کشورهای غربی که به پرداخت حقوق سربازان کمک می‌کردند و همچنین زیردستان کاسا-ووبو و موبوتو، همگی طرفدار خلاص شدن از شر حضور شوروی بودند. در ۱۴ سپتامبر، موبوتو کودتایی بدون خونریزی را آغاز کرد و کاسا-ووبو و لومومبا را «برکنار شده» اعلام کرد و دولت جدیدی از فارغ‌التحصیلان دانشگاه با نام کالج کمیسرهای ارشد تأسیس کرد. لومومبا این اقدام را نپذیرفت ولی مجبور شد به محل اقامت خود بازگردد، جایی که صلح‌بانان سازمان ملل متحد مانع از دستگیری او توسط سربازان موبوتو شدند.

لومومبا که اعتمادش را به حمایت جامعه بین‌المللی برای بازگشت به قدرت از دست داده بود، در اواخر نوامبر فرار کرد تا به هوادارانش در استنلی‌ویل بپیوندد و دولت جدیدی را تشکیل دهد. او در اوایل دسامبر توسط نیروهای موبوتو دستگیر و در تیسویل زندانی شد. با این حال، موبوتو هنوز او را یک تهدید می‌دانست و در ۱۷ ژانویه ۱۹۶۱ او را به ایالت شورشی کاتانگا فرستاد. لومومبا از انظار عمومی ناپدید شد. بعداً کشف شد که او در همان روز توسط نیروهای جدایی‌طلب مویز چومبی، پس از اینکه دولت موبوتو او را تحویل داد، اعدام شده است.
بندانگشتی|سرهنگ موبوتو (سمت چپ) با رئیس‌جمهور ژوزف کاسا-ووبو، ۱۹۶۱
در ۲۳ ژانویه ۱۹۶۱، کاسا-ووبو، موبوتو را به مقام سرلشکری ارتقا داد.

تا اواسط سال ۱۹۶۴، شورش‌های کویلو و سیمبا در بیشتر مناطق کنگو گسترش یافته بودند و مناطق شرقی عمدتاً توسط شورشیان مورد تاخت و تاز قرار می‌گرفتند. در پاسخ، ارتش کنگو، به رهبری موبوتو، تمام قلمرو را تا سال ۱۹۶۵ دوباره فتح کرد.

 کودتای دوم و تثبیت قدرت 
کنوانسیون ملی کنگو به رهبری نخست‌وزیر مویز چومبی در انتخابات مارس ۱۹۶۵، اکثریت زیادی را به دست آورده بود، امّا کاسا-ووبو، اواریسته کیمبا، یک سیاستمدار ضد چومبی را به عنوان نخست‌وزیر منصوب کرد. با این حال، پارلمان دو بار تأیید صلاحیت او را نپذیرفت. در حالی که دولت تقریباً فلج شده بود، موبوتو در ۲۴ نوامبر در یک کودتای بدون خونریزی دیگر قدرت را به دست گرفت.

موبوتو تحت حمایت وضعیت استثنایی (رژیم استثنا)، به مدت پنج سال قدرت فراگیر (تقریباً مطلق) را به دست گرفت. موبوتو در نخستین سخنرانی خود پس از به دست گرفتن قدرت، به جمعیت زیادی در ورزشگاه اصلی لئوپولدویل گفت که از آنجایی که سیاستمداران، کنگو را در عرض پنج سال به ویرانی کشانده‌اند، حداقل به همان اندازه طول می‌کشد تا او بتواند اوضاع را دوباره درست کند و بنابراین به مدت پنج سال دیگر هیچ فعالیت سیاسی حزبی وجود نخواهد داشت. در ۳۰ نوامبر ۱۹۶۵، پارلمان طرحی را تصویب کرد که به موجب آن اکثر اختیارات قانونگذاری به موبوتو و کابینه‌اش واگذار شد، هرچند حق بررسی فرمان‌های دولتی او را برای خود حفظ کرد. در اوایل مارس ۱۹۶۶، او با اعلام لغو حق بررسی پارلمان، دورهٔ جدید آن را افتتاح کرد و دو هفته بعد، دولت او این نهاد را به‌طور دائم به حالت تعلیق درآورد و تمام وظایف باقی‌مانده آن را خود برعهده گرفت.
بندانگشتی|یک پیراهن نخی کنگویی مزین به پرتره موبوتو از مجموعه موزه تروپن در آمستردام
در ابتدا، دولت موبوتو خود را غیرسیاسی یا حتی ضدسیاسی معرفی می‌کرد؛ زیرا واژه «سیاستمدار» بار معنایی منفی پیدا کرده بود و تقریباً مترادف با فردی شرور یا فاسد شده بود. در سال ۱۹۶۶، سپاه داوطلبان جمهوری تأسیس شد؛ جنبشی پیشتاز که برای بسیج حمایت مردمی از موبوتو طراحی شده بود. او را پس از لومومبا به عنوان «دومین قهرمان ملی» کشور اعلام کرده بودند. موبوتو، علی‌رغم نقشی که در برکناری لومومبا ایفا کرده بود، امّا تلاش کرد تا خود را به عنوان جانشین میراث لومومبا معرفی کند. یکی از اصول کلیدی او در اوایل حکومتش «ناسیونالیسم اصیل کنگویی» بود. در سال ۱۹۶۶، موبوتو شروع به تغییر نام شهرهایی کرد که نام‌های اروپایی داشتند و نام‌های آفریقایی «اصیل‌تر» را برای آن‌ها انتخاب کردند و به این ترتیب، لئوپولدویل به کینشاسا، استنلی‌ویل به کیسانگانی و الیزابت‌ویل به لوبومباشی تبدیل شدند.

سال ۱۹۶۷ آغاز فعالیت جنبش مردمی انقلاب (MPR) بود که تا سال ۱۹۹۰ تنها حزب سیاسی قانونی کشور محسوب می‌شد. از جمله مضامینی که این حزب در دکترین خود، مطرح کرد، ناسیونالیسم، انقلاب و اصالت بود. انقلاب به عنوان یک «انقلاب واقعاً ملی و اساساً عمل‌گرایانه» توصیف شد که خواستار «رد سرمایه‌داری و کمونیسم» توأم با یکدیگر بود. یکی از شعارهای این حزب «نه چپ، نه راست» بود که در سال‌های بعد عبارت «نه حتی میانه» نیز به آن اضافه شد.

در همان سال، تمام اتحادیه‌های کارگری در یک اتحادیه واحد با نام اتحادیه ملی کارگران زئیری، ادغام و تحت کنترل دولت قرار گرفتند. موبوتو قصد داشت اتحادیه را به عنوان ابزاری برای حمایت از سیاست‌های دولت و نه به عنوان یک گروه مستقل، به کار گیرد. اتحادیه‌های کارگری مستقل تا سال ۱۹۹۱ غیرقانونی بودند.
بندانگشتی|موبوتو پس از انتخابات ۱۹۷۰ به عنوان رئیس‌جمهور جمهوری دموکراتیک کنگو سوگند یاد کرد.
موبوتو که در اوایل حکومتش با چالش‌های زیادی روبه‌رو بود، بسیاری از مخالفت‌ها را از طریق واگذاری امتیازات مختلف به تسلیم تبدیل کرد و با کسانی که نمی‌توانست آن‌ها را به همکاری وادارد، با زور برخورد می‌کرد. در سال ۱۹۶۶، چهار عضو کابینه به اتهام همدستی در یک کودتای نافرجام دستگیر، توسط دادگاه نظامی محاکمه و در ملأعام در مقابل دیدگان بیش از ۵۰٬۰۰۰ نفر اعدام شدند. تا سال ۱۹۷۰، تقریباً تمام تهدیدهای بالقوه علیه اقتدار او از بین رفته بود و تا حد زیادی، قانون و نظم در تمام نقاط کشور برقرار شده بود. آن سال اوج مشروعیت و قدرت موبوتو بود.

در همان سال انتخابات ریاست‌جمهوری و مجلس کنگو برگزار شد. اگرچه قانون اساسی وجود دو حزب را مجاز می‌دانست، امّا جنبش مردمی انقلاب (MPR) تنها حزبی بود که اجازهٔ معرفی نامزد داشت. برای انتخابات ریاست‌جمهوری، موبوتو تنها نامزد بود. رأی‌گیری مخفی نبود و رأی‌دهندگان در صورت حمایت از نامزدی موبوتو، برگهٔ سبز و در صورت مخالفت با نامزدی او، برگهٔ قرمز را انتخاب می‌کردند. انداختن رأی سبز به صندوق، رأی به امید و انداختن رأی قرمز، رأی به هرج و مرج تلقی می‌شد. تحت این شرایط، نتیجهٔ نهایی اجتناب‌ناپذیر بود. بر اساس آمار رسمی، موبوتو با حمایت تقریباً یکپارچه و با کسب ۱۰٬۱۳۱٬۶۶۹ رأی موافق در مقابل تنها ۱۵۷ رأی مخالف به ریاست‌جمهوری رسید. بعداً مشخص شد که تقریباً ۳۰٬۵۰۰ رأی بیشتر از تعداد واقعی رأی‌دهندگان ثبت‌نام‌شده به صندوق‌ها ریخته شده است.Nohlen, D, Krennerich, M & Thibaut, B (1999) Elections in Africa: A data handbook, p294  انتخابات مجلس نیز به همین منوال برگزار شد. به رأی‌دهندگان یک لیست واحد از حزب جنبش مردمی انقلاب ارائه شد و بر اساس آمار رسمی، ۹۸٫۳۳ درصد از رأی‌دهندگان به نفع این لیست رأی دادند.

موبوتو همزمان با تثبیت قدرتش، چندین نیروی نظامی تشکیل داد که تنها هدفشان محافظت از خودش بود. این نیروها شامل لشکر ویژه ریاست‌جمهوری، گارد داخلی و سرویس اقدام و اطلاعات نظامی (SNIP) بودند.

 کمپین اصالت 

بندانگشتی|پرچم زئیر
موبوتو با شروع کمپینی برای افزایش آگاهی فرهنگی در حمایت از آفریقا، به نام «اصالت» از اوّل ژوئن ۱۹۶۶ شروع به تغییر نام شهرهایی کرد که منعکس‌کننده گذشته استعماری بودند: لئوپولدویل به کینشاسا، الیزابت‌ویل به لوبومباشی و استنلی‌ویل به کیسانگانی تبدیل شدند. در اکتبر ۱۹۷۱، نام کشور نیز به جمهوری زئیر تغییر پیدا کرد. او به مردم دستور داد نام‌های اروپایی خود را با نام‌هایی آفریقایی عوض کنند و به کشیشان هشدار داده شد که اگر در حال غسل تعمید یک کودک زئیری با نام اروپایی دستگیر شوند، با پنج سال زندان روبه‌رو خواهند شد. لباس و کراوات غربی ممنوع شد و مردان مجبور شدند یک کت مائویی بپوشند. کریسمس از دسامبر به ژوئن منتقل شد؛ زیرا یک تاریخ «بااصالت‌تر» تلقی می‌شد.

در سال ۱۹۷۴، قانون اساسی جدید، تسلط موبوتو بر کشور را تثبیت کرد. این قانون، حزب جنبش مردمی انقلاب (MPR) را به عنوان «تنها نهاد» در کشور تعریف می‌کرد. همه شهروندان از بدو تولد به‌طور خودکار عضو این حزب می‌شدند. در قانون اساسی آمده بود که حزب جنبش مردمی انقلاب توسط رئیس حزب که هر هفت سال یک بار در کنوانسیون ملی آن انتخاب می‌شد، تجسم می‌یابد. در همان زمان، رئیس حزب به‌طور خودکار به عنوان تنها نامزد برای یک دورهٔ هفت ساله به عنوان رئیس‌جمهور معرفی می‌شد. این قانون، اختیارات اضطراری موبوتو را که از سال ۱۹۶۵ اعمال شده بود، تدوین و به او «اعمال قدرت فراوان» اعطا کرد و عملاً تمام قدرت حکومت را در دستان او متمرکز نمود. موبوتو تحت این سیستم سه بار و هر بار با اختلاف غیرقابل باوری بالای ۹۸ درصد یا بیشتر رأی آورد و به عنوان رئیس‌جمهور انتخاب شد. همین رویه برای انتخابات مجلس نیز ادامه داشت.

 ریاست‌جمهوری 
بندانگشتی|کاخ موبوتو در زادگاهش گبادولیت
موبوتو سسه سوکو در حد فاصل سال‌های ۱۹۶۵ تا ۱۹۹۷، قدرت را در زئیر در دست داشت و طی این مدّت تمامی بنگاه‌های تولیدی را ذیل سلسله مراتب (قشربندی) عمودی که توسط قاچاقچیان نمایندگی می‌شد، سازمان داده بود و هر کدام از تیول ایجاد شده به یک گانگستر محلّی اختصاص داشت؛ کسانی که تحت حمایت موبوتو انحصار الماس، الوار، طلا، قهوه، کبالت و قاچاق اسلحه را به چنگ آورده بودند. درآمد حاصل از فروش الماس حدود بیست میلیون دلار در ماه بود و از معادن طلای این کشور در دهه نود میلادی ماهانه بالغ بر دویست پوند (حدود ۹۰ کیلوگرم) طلا استخراج می‌شد. تجارت الوار و کبالت و مس نیز به همین منوال به شدّت سودده بود. سهم موبوتو از صنایع مذکور به‌طور مستمر افزایش یافت تا آنجا که سرانجام ۹۸ درصد درآمد ملّی زئیر تحت کنترل او درآمد. در اثر این شرایط در سال‌های انتهایی دورهٔ زعامت موبوتو، خدمات عمومی به شهروندان تقریباً تعطیل شد؛ تا آنجا که بیمارستان‌ها و مدارس بسته شدند و معابر تعمیر نمی‌شدند و تنها زیرساخت‌های نزدیک به معادن آن هم به منظور تسهیل صادرات، توسعه پیدا می‌کردند.

 مرگ 
موبوتو موقتاً به توگو تبعید شد؛ امّا چند روز بعد گناسینگبی ایادیما رئیس‌جمهور توگو، اصرار کرد که وی کشورش را ترک کند. از ۲۳ مه ۱۹۹۷، او عمدتاً در رباط پایتخت مراکش زندگی می‌کرد. او در ۷ سپتامبر ۱۹۹۷ به دلیل سرطان پروستات در سن ۶۶ سالگی در آنجا درگذشت. او در مقبره‌ای در رباط، در قبرستان مسیحیان معروف به Cimetière Européen دفن شده است.

در دسامبر ۲۰۰۷، مجمع ملّی جمهوری دموکراتیک کنگو پیشنهاد کرد که بقایای جسد او به این کشور بازگردانده و در مقبره‌ای دفن شود که هنوز این امر محقق نشده است. مقبرهٔ موبوتو همچنان در مراکش است."RD Congo: Pour le rapatriement des restes de Mobutu", Panapress, 17 December 2007 .

 جستارهای وابسته 
 بحران کنگو
 دیکتاتوری
 دزدسالاری

 منابع 

رده:افراد بحران کنگو
رده:افراد پادکمونیست اهل جمهوری دموکراتیک کنگو
رده:افراد جنگ سرد
رده:افراد نسل‌کشی رواندا
رده:انقلابیون آفریقایی
رده:درگذشتگان ۱۹۹۷ (میلادی)
رده:درگذشتگان به علت سرطان پروستات
رده:درگذشتگان به علت سرطان در مراکش
رده:رئیس‌جمهورهای جمهوری دموکراتیک کنگو
رده:رهبران به قدرت رسیده از طریق کودتا
رده:رهبران جنگ سرد
رده:زئیر
رده:زادگان ۱۹۳۰ (میلادی)
رده:عاملان نسل‌کشی
رده:فساد سیاسی
رده:فیلد مارشال
رده:کاتولیک‌های رومی اهل جمهوری دموکراتیک کنگو
رده:مجرمین سده ۲۰ (میلادی)
رده:مهندسی سیاسی بر پایه کودتا
رده:نشان صلیب بزرگ شوالیه‌گری و گردن‌بند افتخار از نشان‌های شایستگی جمهوری ایتالیا