رضاقلی‌خان هدایت

رضاقلی‌خان هدایت طبرستانی (زادهٔ ۱۸ خرداد ۱۱۷۹ تهران [اصالتاً دیباجی از منطقه قدیم معروف به هزارجریب مازندران که در تقسیمات فعلی جزء شهرستان دامغان در استان سمنان می‌باشد] – درگذشتهٔ ۸ تیر ۱۲۵۰ تهران)، ادیب، شاعر و تذکره‌نویس سدهٔ سیزدهم هجری در ایران در دوران حکومت محمدشاه و ناصرالدین‌شاه قاجار بود.

 زندگی 
رضاقلی‌خان طبرستانی ملقب به لَلِـه‌باشی در ۱۸ خرداد ۱۱۷۹ ه‍.خ در تهران متولد شد.
پدرش آقا هادی طبرستانی از اعیان قریهٔ چارده هزارجریب (که امروزه تبدیل به شهر دیباج در شهرستان دامغان شده است)، از ملازمان جعفرقلی‌خان قاجار و در زمان آقامحمدخان خزانه‌دار بود و در دوران فتحعلی‌شاه نیز این شغل را ادامه داد. رضاقلی‌خان در شیراز به تحصیل دانش پرداخت. وی از ابتدای جوانی شعر می‌سرود و «چاکر» تخلّص می‌کرد، پس از چندی تخلص خود را به دلیل یک رؤیا به «هدایت» تغییر داد.مجمع‌الفصحا، ج ۱، مقدمهhttps://www.cgie.org.ir/fa/news/84016 در سال ۱۲۴۵ قمری مورد توجه فتحعلی‌شاه قرارگرفت و به پاداش قصیده‌ای که حدر مدح شاه سروده بود لقبِ خانی و امیرالشعرایی گرفت. پس از فتحعلی‌شاه، به دربار محمدشاه راه یافت و با ماندن در تهران به تربیت شاهزاده عباس‌میرزای ثانی (ملک‌آرا)، فرزند محمدشاه مأمور شد و به واسطهٔ این منصب به «لَلِـه‌باشی» شهرت یافت. پس از مرگ محمد شاه به دربار ناصرالدین‌شاه راه یافت و از طرف او به ریاست مدرسهٔ دارالفنون رسید. در سال ۱۲۶۷ قمری پس از پایان جنگ با ترکمانان ناحیهٔ سرخس، به دستور امیرکبیر به‌عنوان سفیر به خوارزم رفت. هدف مأموریت او که یک سال به طول انجامید، آگاهی‌یابی از اوضاع ماوراءالنهر از نظر سوق‌الجیشی، آزادی اسرای مسلمان و ممانعت از خرید و فروش آنان بود. آخرین سمت او به عنوان معلم مظفرالدین میرزا ولیعهد در تبریز بود. پس از آن به تهران بازگشت و در سال ۱۲۸۸ قمری در همین شهر درگذشت.
Reza Gholi Hedayat

کنت دو گوبینو درباره او می‌نویسد:
«در یک مهمانی شام، رضاقلی‌خان را دیدم؛ سرپرست پیشین برادر شاه، سفیر در بخارا، تاریخ‌نگار، دستورشناس و شاعری توانا به زبان فارسی ادبی و لهجهٔ محاوره‌ای. او یکی از بذله‌گوترین و دوست‌داشتنی‌ترین مردانی است که در جهان با آن‌ها روبه‌رو شده‌ام.»

 پژوهش و تالیفات 
رضاقلی‌خان در آغاز تاسیس دارالفنون، نقش کلیدی در تدوین برنامه درسی این موسسه داشت. او در کنار اشتغال به ماموریت‌ها و مناصب گوناگون دیوانی، نویسنده‌ و محققی پرکار بود که آثار متعددی به صورت نظم و نثر برجای گذاشته است. او به دستور ناصرالدین‌شاه تکمله‌ای در سه جلد بر روضه‌الصفا نوشت که شامل تاریخ دوره صفویه، افشاریه، زندیه و قاجار است. یکی دیگر از آثار بزرگ او تذکره ۲ جلدی مجمع‌الفصحا، شامل شرح احوال و نمونه اشعار ۸۶۷ شاعر است و می‌توان آن را از جنبه‌های مختلف نقطه عطف سنت طولانی تذکره‌نویسی در ادبیات فارسی قلمداد کرد. رضاقلی‌خان همچنین به سفرنامه‌نویسی نیز پرداخت و در سفارتنامه خوارزم به شرح ماموریت و سفر خود به خیوه پرداخته است. او به درخواست مانکجی لیمجی هاتریا کتاب نژادنامه پادشاهان ایرانی‌نژاد را تدوین کرد. بعلاوه، از آن‌جا که در طول جستجو و پژوهش در آثار قدما به لغات و اصطلاحات مهجوری بر می‌خورد به تدریج لغتنامه‌ای نیز تدوین کرد که آن‌ را فرهنگ انجمن‌آرای ناصری نام نهاد.
Reza Gholi Hedayat

اشعار وی شامل دو دیوان و چندین مثنوی است که بخش زیادی از این آثار منتشر نشده است. اشعار رضاقلی‌خان در امتداد سبک شعری ملک‌الشعرای صبا قرار دارد و به گفته ملک‌الشعرای بهار، او تلاش کرد که سبک صبا را بهبود داده و به سبک شعرایی چون عنصری، منوچهری و خاقانی نزدیک کند. رضاقلی‌خان همچنین به تصحیح و انتشار آثار کلاسیک ادبیات فارسی شامل دیوان منوچهری، خاقانی و قابوسنامه پرداخت. او منتخبی از دیوان شمس تبریزی جمع‌آوری کرد و تحت عنوان شمس‌الحقایق انتشار داد.
Reza Gholi Hedayat

آثار و رویکرد رضاقلی‌خان هدایت حلقه‌ی واسطی میان نگاه ادیب و تاریخ‌نگار سنتی ایرانی و نگاه پژوهشگر مدرن است.
Reza Gholi Hedayat

 فرزندان 
رضاقلی‌خان از همسر اولش مریم خانم که دختر محمدمهدی‌خان مازندرانی متخلص به شحنه بود، دو پسر و یک دختر داشت:
 علی‌قلی مخبرالدوله
 جعفرقلی نیرالملک
 کوچک‌جان خانم، با میرزا داوود وقایع‌نگار، نواده میرزا محمدصادق وقایع نگار متخلص به هما، ازدواج کرد و در جوانی درگذشت. 

رضاقلی‌خان از همسر دیگری که مهدیقلی هدایت از او با نام "حبشیه" یاد می‌کند،هدایت، مهدی‌قلی (مخبرالسلطنه). خاطرات و خطرات. زوار. ۱۳۸۵. صفحه بیست و نه دو دختر داشت:
 آسیه‌خانم با هادی‌خان پسر محمدمهدی خان شحنه ازدواج کرد. دختر ایشان گلین‌خانم همسر حسین‌قلی مخبرالدوله نوه رضاقلی‌خان بود.
 سکینه‌خانم با محمدقاسم خان خواهرزاده محمدمهدی خان شحنه ازدواج کرد و دو فرزند داشت: علی خان ناظم‌العلوم، استاد ریاضیات و فیزیک در دارالفنون و شهرو خانم همسر محمدحسین‌خان ادیب‌الدوله، مترجم و رئیس دارالفنونهدایت، مهدی‌قلی (مخبرالسلطنه). خاطرات و خطرات. زوار. ۱۳۸۵. صفحه بیست و نه

رضاقلی‌خان همچنین جد صادق هدایت می‌باشد.url=http://www.mehrnameh.ir/article/1579/خاطراتِ-خانه‌ی-اعتضادالملک-آخرين-گفتگو-با-مهرانگيز-دولتشاهي-خواهرزاده‌ی-صادق-هدايت  |title=نسخه آرشیو شده |accessdate=۲۰ اکتبر ۲۰۱۹ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309092111/http://www.mehrnameh.ir/article/1579/خاطراتِ-خانه‌ی-اعتضادالملک-آخرين-گفتگو-با-مهرانگيز-دولتشاهي-خواهرزاده‌ی-صادق-هدايت |archivedate=۹ مارس ۲۰۱۶ |dead-url=yes

 شجره‌نامه خاندان هدایت 

 آثار 
 مجمع الفصحاء
 ریاض العارفین
 فرهنگ انجمن‌آرای ناصری
 تاریخ روضه‌الصفای ناصری
 فهرس التواریخ
 سفارتنامهٔ خوارزم
 اجمل التواریخ
 مظاهر الانوار
 ریاض المحبین
 مدارج‌البلاغه (در علم بدیع)
 شمس الحقایق (برگزیده ای از قصاید و غزلیات مولانا)
 مفتاح‌الکنوز (در شرح اشعار خاقانی)
 سِتّهٔ ضروریّه (شامل شش منظومه که اثر مشهور گلستان ارم جزو آن است)
 نژادنامه (در مورد نسب نامهٔ شاهان ایرانی)
 لطایف المعارف
 مجمع الاسرار
 دلیل السالکین
 خردنامهٔ مظفری
 دیوان قصاید
 دیوان غزلیات
 کلیات اشعار هدایت
 ریاض العاشقین
 منشآت
 بیاض امیرالشعرا
 اصول الفصول فی حصول الوصول
 پرتوستان
 الوان النعم

 جستارهای وابسته 
 محمدقاسم غازی مازندرانی
 منصف شیرازی

 منابع 

 مدارج‌البلاغه در علم بدیع، نوشتهٔ رضاقلی‌خان هدایت، به‌کوشش حمید حسنی (با همکاری بهروز صفرزاده)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، چاپ اوّل، ۱۳۸۳، ص یازده ـ دوازده.
 لغت‌نامهٔ دهخدا، تألیف علی‌اکبر دهخدا (و دیگران)، تهران: مؤسسهٔ انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷.
 Encyclopædia Iranica
 «شناخت‌نامهٔ هدایت»، محمدابراهیم ایرج‌پور، نشریهٔ آینهٔ میراث، بهار و تابستان ۱۳۸۹، شمارهٔ ۴۶.

 آثار رضاقلی‌خان هدایت اصول‌الفصول | تاریخ روضةالصفای ناصری | دیوان غزلیات | دیوان قصاید | سِتّهٔ ضروریّه | فرهنگ انجمن‌آرای ناصری | فهرس‌التواریخ | مجمع‌الفصحاء | مدارج‌البلاغه در علم بدیع | مفتاح‌الکنوز در شرح اشعار خاقانی | نژادنامه | هدایت‌نامه | تذکرهٔ ریاض‌العارفین

رده:ادبیات فارسی
رده:استانداران ایران
رده:افراد در ایران قاجاری
رده:اهالی استان مازندران
رده:اهالی تهران
رده:پژوهشگران ادبیات اهل ایران
رده:تاریخ‌نگاران اهل ایران
رده:تذکره‌نویسان اهل ایران
رده:خاندان هدایت
رده:دارالفنون
رده:درگذشتگان ۱۲۵۰
رده:درگذشتگان ۱۲۸۸ (قمری)
رده:درگذشتگان ۱۸۷۱ (میلادی)
رده:دیپلمات‌های اهل ایران
رده:زادگان ۱۱۷۹
رده:زادگان ۱۲۱۵ (قمری)
رده:زادگان ۱۸۰۰ (میلادی)
رده:شاعران ایران بزرگ
رده:شاعران سده ۱۹ (میلادی) اهل ایران
رده:شاعران فارسی‌زبان اهل ایران
رده:شاعران مرد اهل ایران
رده:قاجاریان
رده:مقاله‌های خرد زندگینامه اهالی ایران
رده:نویسندگان ادبیات فارسی
رده:نویسندگان سده ۱۹ (میلادی) اهل ایران
رده:نویسندگان فارسی‌زبان اهل ایران
رده:نویسندگان مرد اهل ایران