پروانه معصومی

سکینه کبودرآهنگی ( – ) مشهور به پروانه معصومی، بازیگر اهل ایران بود. او تحصیلات خود را در دانشکدهٔ زبان‌های خارجی دانشگاه ملی ایران به پایان رساند. او نخستین بار در سال ۱۳۵۰ در فیلم بی‌تا نقش کوتاهی داشت و سال بعد در رگبار ساختهٔ بهرام بیضایی نقش اول زن را بازی کرد و تا فیلم کلاغ (۱۳۵۶) به همکاری با او ادامه داد و نخستین بازیگرِ زنِ اصلی سینمای بیضایی شد.

او سپس برای نقش‌آفرینی در گل‌های داوودی (۱۳۶۳)، جهیزیه‌ای برای رباب و شکوه زندگی (هر دو در ۱۳۶۶) برندهٔ سیمرغ بلورین بهترین بازیگر زن جشنواره فیلم فجر شد.

 آغاز زندگی 
پروانه معصومی در ۱۱ اسفند ۱۳۲۳ در تهران زاده شد. او از دانشکده زبان‌های خارجی دانشگاه ملی ایران فارغ‌التحصیل شد و سپس برای مدتی برای ادامه تحصیل به آلمان رفت.

بندانگشتی|ایستاده|از چپ به راست: بهروز وثوقی، جمشید مشایخی، بهمن فرمان‌آرا، فخری خوروش، پروانه معصومی و کامران شیردل در دیدار با شهبانو فرح پهلوی در ۱۳۵۳

معصومی در آلمان با مسعود معصومی که آن زمان دانشجوی عکاسی بود آشنا شد و با هم ازدواج کردند. آنها پس از تحصیلات معصومی به ایران بازگشتند و معصومی از اوایل دهه ۱۳۵۰ وارد فعالیت هنری شد.

 زندگی هنری 
او در فیلم بی‌تا ساخته هژیر داریوش در نقش کوتاهی در کنار گوگوش بازی کرد. معصومی بعدها گفته که برای نخستین بار آن را در سال ۱۳۷۴ دیده است.

پروانه معصومی در گفت‌وگویی با خبرگزاری ایسنا ورود به آثار بهرام بیضایی را چنین شرح داد:

بندانگشتی|ایستاده|معصومی همراه فرزانه تأییدی روی جلد مجله زن روز

او در ۱۳۵۱ به‌عنوان زن نقش اول فیلم رگبار که نخستین فیلم بلند بهرام بیضایی بود، شناخته شد. حضور معصوی در کنار پرویز فنی‌زاده در این فیلم، یکی از متفاوت‌ترین زوج‌های سینمایی جریان موج نوی سینمای ایران را در آغاز آن دهه رقم زد. او در این فیلم نقش زنی را بازی می‌کرد که در یک مثلث عشقی نامتعارف قرار گرفت و بازی او آمیزه‌ای از شرم و حیای زن رشد کرده در مناسبات خانوادگی سنتی و زن مایل به رهایی بود. سکانس گفتگوی دو نفره معصومی و پرویز فنی‌زاده در حضور شاگردان، یکی از به یادماندنی‌ترین سکانس‌های تاریخ سینمای ایران است. بیضایی سه بار دیگر نیز پروانه معصومی را برای حضور در فیلم‌هایش برگزید: فیلم کوتاه سفر محصول کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و دو فیلم بلند غریبه و مه و کلاغ که به ترتیب در سال‌های ۱۳۵۳ و ۱۳۵۶ ساخته شدند.

معصومی پس از انقلاب ۱۳۵۷ به فرانسه رفت. پس از بازگشت، نخستین بازی او حضور در فیلم راه دوم به کارگردانی حمید رخشانی بود. او در ادامه این دهه به بازیگر پرکاری تبدیل شد و علاوه بر همکاری با ناصر تقوایی در ناخدا خورشید، در فیلم‌های چهره‌های مهم نسلی از فیلمسازان که پس از انقلاب کار خود را آغاز کردند مقابل دوربین رفت. او سپس برای نقش‌آفرینی در گل‌های داوودی (۱۳۶۳)، جهیزیه‌ای برای رباب و شکوه زندگی (هر دو در ۱۳۶۶) برندهٔ سیمرغ بلورین بهترین بازیگر زن جشنواره فیلم فجر شد.

معصومی در دهه ۱۳۷۰ در سینما کم‌کارتر ولی در تلویزیون پرکارتر شد. دو بازی تأثیرگذار او در این دهه ناصرالدین شاه آکتور سینما به کارگردانی محسن مخملباف و مسافر ری به کارگردانی داوود میرباقری بود. این روند تا دهه ۱۳۹۰ ادامه یافت.

معصومی با آغاز دهه ۱۳۸۰ و زندگی در گیلان که از مدت‌ها پیش آغاز شده بود، همزمان با حضور کمرنگ‌تر بر پرده سینما و تلویزیون به ابراز نظرات و دیدگاه‌های بحث‌برانگیزی پرداخت.

 دیدگاه سیاسی 
بندانگشتی|ایستاده|معصومی در دیدار هنرمندان با علی خامنه ای، ۱۳۸۹

نگاه سیاسی و نزدیکی به حکومت و گرایش‌های مذهبی معصومی در ۲۰ سال پایانی زندگی، تا حدود زیادی کارنامه بازیگری او را زیر سایه خود قرار داد. معصومی یکی از نخستین بازیگران زنی بود که پس از انقلاب ۱۳۵۷، حجاب اجباری در ایران را پذیرفت و از آن دفاع می‌کرد. همین باعث شد درگذشت او با واکنش‌های زیادی در فضای مجازی روبرو شود که بیشتر آنها متفاوت با واکنش‌های عادی سینما دوستان در فقدان یک هنرپیشه قدیمی سینما و تلویزیون بود.

او در سال ۱۳۸۹ و پس از اعتراضات به انتخابات ۱۳۸۸ در دیدار هنرمندان صدا و سیما خامنه‌ای در بیت رهبری به دفاع از دیدگاه حکومت پرداخت. او دربارهٔ پوشش چادر در این دیدار گفت که اجباری در پوشش نبوده و او چادر را با انتخاب خود پوشیده است.

یکی دیگر از سخنان جنجالی معصومی، واکنش به گفته‌های اعتراضی لیلا حاتمی به برخورد حکومت با معترضان در دی ۱۳۹۶ بود. معصومی در گفتگو با خبرآنلاین گفت که به خاطر این سخنان می‌خواستند او را در وسط خیابان کتک بزنند و واکنش خود به لیلا حاتمی را انکار کرد.

پروانه معصومی در واکنش به اعتراضات جنبش زن، زندگی، آزادی در توئیتر نوشت: «انقلاب اسلامی ما را از بند ظلم و اسارت نفس رها کرد و تا آخرین‌نفس برای حفظش می‌جنگیم. توکل می‌کنم به آن زنده‌ای که هرگز نمی‌میرد.»

 درگذشت 
معصومی در ۳۰ سال آخر زندگی خود در روستای طاهرگوراب از توابع صومعه سرا در گیلان زندگی می‌کرد.

او چند روز در بیمارستان بستری بود و به بخش مراقبت‌های ویژه منتقل شد و ۶ آذر ۱۴۰۲ در صومعه‌سرا درگذشت. رسانه‌های خبری نخست دلیل مرگ او را پارگی روده و عفونت ریوی اعلام کردند اما فرزندش تصریح کرد که او به آرتریت روماتوئید مبتلا بود و به دلیل ورود عفونت  به خون درگذشت. او بنا به خواست خودش در آرامگاه خانوادگی‌شان واقع در امامزاده ابوطالب، تهران دفن شد. مراسم خاکسپاری معصومی ۸ آذر ۱۴۰۲ در امامزاده ابوطالب منطقه فرحزاد برگزار شد. برای معصومی مراسمی در خانه سینما برگزار نشد و مراسم خاکسپاری‌اش نیز با عدم حضور هنرمندان همراه بود.

 گزیدهٔ آثار 
 سینما 
بندانگشتی|معصومی در غریبه و مه. او در کتابِ موزاییک استعاره‌ها: گفت‌وگو با بهرام بیضایی و زنان فیلم‌هایش (۱۴۰۲) از همکاری با بیضایی گفته است.
 سال  نام فیلم  کارگردان  توضیحات۱۳۵۱ رگبار  بهرام بیضایی ۱۳۵۱ بی‌تا هژیر داریوش ۱۳۵۲ شهر قصه منوچهر انور ۱۳۵۳ غریبه و مه  بهرام بیضایی ۱۳۵۶ کلاغ  بهرام بیضایی ۱۳۶۳ آشیانه مهر  جلال مقدم ۱۳۶۳ تاتوره  کیومرث پوراحمد ۱۳۶۳ راه دوم  حمید رخشانی ۱۳۶۳ گل‌های داوودی  رسول صدرعاملی۱۳۶۴ جستجو در شهر  حجت‌الله سیفی ۱۳۶۵ ترنج  مجتبی راعی ۱۳۶۵ چمدان  جلال مقدم ۱۳۶۵ ملاقات  خسرو معصومی ۱۳۶۵ ناخدا خورشید  ناصر تقوایی ۱۳۶۶ تحفه‌ها ابراهیم وحیدزاده ۱۳۶۶ جهیزیه‌ای برای رباب  سیامک شایقی ۱۳۶۶ خارج از محدوده  رخشان بنی‌اعتماد۱۳۶۶ شکوه زندگی  حسن محمدزاده ۱۳۶۶ شناسایی  محمدرضا اعلامی ۱۳۶۷ سال‌های خاکستر  مهدی صباغ‌زاده ۱۳۶۷ طوبی  خسرو ملکان ۱۳۶۸ تماس  خسرو ملکان همچنین به عنوان طراح صحنه و لباس۱۳۷۰ ناصرالدین‌شاه آکتور سینما محسن مخملباف ۱۳۷۴ تنگنا  علی درخشی ۱۳۷۹ مسافر ری  داوود میرباقری  از مجموعهٔ تلویزیونی «مسافر ری»۱۳۸۲ وعده دیدار  جمال شورجه  از مجموعه تلویزیونی «پرده عشق»۱۳۸۴ سفر به هیدالو  مجتبی راعی  به دلیل انتشار فیلم نامناسب یکی از بازیگران این فیلم، زهرا امیرابراهیمی، اکران نشد.۱۳۸۴ شاهزاده ایرانی  محمد نوری‌زاد  از مجموعه تلویزیونی چهل سرباز۱۳۹۱ ساکن خانه چوبی  حسینعلی لیالستانی ۱۳۹۲ ترانه شرقی  احسان صدیقی ۱۳۹۷ معکوس پولاد کیمیایی ۱۳۹۷ جانان  کامران قدکچیان 

 تلویزیون 
 سال  عنوان  کارگردان  توضیحات۱۳۶۳ کوچک جنگلی  بهروز افخمی  شبکه ۱۱۳۷۰ امام علی  داوود میرباقری  شبکه ۱۲۲ قسمت۱۳۷۴سوخته‌دلان بهروز طاهری  شبکه ۲۱۳۷۷ همشاگردی‌ها مسعود شاه محمدیاحمد نجیب‌زاده  شبکه ۱۱۳۷۸ ایستگاه  منوچهر عسگری‌نسب شبکه ۲۱۳۷۹ مسافر ری  داوود میرباقری  شبکه ۱نسخه سینمایی آن با همین نام در سینما اکران شد۱۳۸۰ پلیس جوان  سیروس مقدم  شبکه ۳۱۳۸۱ دریایی‌ها  سیروس مقدم  شبکه ۵۱۳۸۱ باران عشق  احمد امینیفریدون حسن‌پور شبکه تهران۱۳۸۱ پرده عشق  جمال شورجه  شبکه ۲نسخه سینمایی آن با نام «وعده دیدار» در سینما اکران شد۱۳۸۲ چهل سرباز  محمد نوری‌زاد  شبکه ۲نسخهٔ سینمایی آن با نام «شاهزاده ایرانی» در سینما اکران شد۱۳۸۴ مسافر سحر  فرزین مهدی‌پور شبکه ۲۱۳۸۵ تا صبح  مجید جوانمردمحمدعلی باشه‌آهنگر شبکه تهران۱۳۸۷ نشانی  رامبد جوان  شبکه ۲پخش در ایام نوروز۱۳۸۷ مثل هیچ‌کس  عبدالحسن برزیده  شبکه ۲پخش در ماه رمضان۱۳۸۷ یوسف پیامبر  فرج‌الله سلحشور  شبکه ۱۱۳۸۷ تله‌فیلم سکوت خدا  راما قویدل  شبکه ۱۱۳۸۸ ماه عسل  شاهد احمدلو  شبکه ۲۱۳۸۸ تله‌فیلم بی‌بی‌خاتون  شهره لرستانی ۱۳۸۹ ملکوت  محمدرضا آهنج  شبکه دو پخش در ماه رمضان۱۳۸۹ تله‌فیلم پسر ایران  شاهد احمدلو ۱۳۸۹ تله‌فیلم بوی خاک، عطر گلاب  فلورا سام  شبکه ۱۱۳۸۹ تله‌فیلم برکت  رضا ابوفاضلی  شبکه ۱۱۳۹۱ راز پنهان  فلورا سام  شبکه ۱ پخش در ماه رمضان۱۳۹۷ مینو  امیر پور وزیری  شبکه یک۱۳۹۸ شرایط خاص  وحید امیرخانی شبکه ۳۱۴۰۰ در کنار پروانه‌ها  داریوش یاری  شبکه ۲ماهنامهٔ سینمایی فیلم، سال ششم، شمارهٔ ۶۶، صفحهٔ ۲۸، مرداد ۶۷ماهنامهٔ سینمایی فیلم، سال شانزدهم، شمارهٔ ۲۲۴، صفحهٔ ۳۴، شهریور ۷۷

 فیلم کوتاه 
 سال  نام فیلم  کارگردان  توضیحات۱۳۵۱ سفر بهرام بیضایی۱۳۹۳ اشک مادر -

 جوایز و افتخارات 
 برنده سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول زن برای بازی در فیلم گلهای داوودی از سومین جشنواره فیلم فجر
 برنده سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول زن برای بازی در فیلم جهیزیه برای رباب از ششمین جشنواره فیلم فجر

 منابع 

 پیوند به بیرون 


 مصاحبه با پروانه معصومی
 جام جم نشریات

رده:اهالی تهران
رده:بازیگران زن اهل ایران
رده:بازیگران زن اهل تهران
رده:بازیگران زن تلویزیونی اهل ایران
رده:بازیگران زن فیلم اهل ایران
رده:برندگان سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول زن
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه شهید بهشتی
رده:درگذشتگان ۱۴۰۲
رده:درگذشتگان ۲۰۲۳ (میلادی)
رده:زادگان ۱۳۲۳
رده:زادگان ۱۹۴۵ (میلادی)
رده:هنرمندان فارسی‌زبان