مطیع (خلیفه)

أبوالقاسم الفضل بن المقتدر (۹۱۳/۹۱۴ – سپتامبر/اکتبر ۹۷۴)، که بیشتر با نام سلطنتی‌اش المطیع‌لله () شناخته می‌شود، از سال ۹۴۶ تا ۹۷۴ میلادی خلیفهٔ عباسی در بغداد بود و در این دوره تحت سرپرستی و نفوذ امرای آل بویه حکومت می‌کرد.

دوران خلافت مطیع نقطهٔ افول قدرت و اقتدار خلافت عباسی به‌شمار می‌رود. در دهه‌های پیشین، اقتدار غیر مذهبی خلفا تنها به عراق محدود شده بود و حتی در همان‌جا نیز توسط سرداران قدرتمند تضعیف شده بود؛ با فتح بغداد به دست آل بویه، این اقتدار عملاً به‌طور کامل از میان رفت. مطیع توسط بوییان بر تخت نشانده شد و عملاً به یک حاکم تشریفاتی و بی‌قدرت بدل گردید، هرچند هنوز اندکی اختیار در انتصاب‌های قضایی و مذهبی در عراق داشت. همین جایگاه فرعی و بی‌قدرت او، برخلاف خلفای پیشین که به‌سرعت و با خشونت برکنار می‌شدند، موجب شد تا خلافت عباسی در این دوره به ثبات نسبی برسد؛ به‌گونه‌ای که مطیع توانست مدتی طولانی و بدون چالش جدی حکومت کند و در نهایت تاج و تخت را به پسرش، طائع، واگذار نماید.

اعتبار مطیع به‌عنوان رهبر اسمی جهان اسلام در دوران خلافتش به‌شدت کاهش یافت. رقبای منطقه‌ای آل بویه در پذیرش خلافت او تعلل کردند و او را صرفاً دست‌نشاندهٔ آل بویه می‌دانستند. ناتوانی او در واکنش مؤثر به پیشروی‌های بیزانسی‌ها نیز به وجهه‌اش آسیب رساند. مهم‌تر از همه، ظهور حکومت‌های شیعی در سراسر خاورمیانه، برتری عباسیان و اهل سنت را به چالش کشید. خود آل بویه نیز شیعه بودند، اما خلافت عباسی را به دلایل سیاسی حفظ کردند. در غرب، خلافت فاطمیان که در حال گسترش بود، تهدیدی مستقیم و ایدئولوژیک برای عباسیان محسوب می‌شد. در دوران خلافت مطیع، فاطمیان مصر را فتح کردند و به سمت شام گسترش یافتند، تا جایی که بغداد نیز در معرض تهدید قرار گرفت.

 کناره‌گیری و مرگ 
در طول سال‌ها، عزالدوله به‌تدریج سپاهیان ترک خود را، که تحت فرماندهی سبکتکین بودند، از خود رنجاند؛ این روند در نهایت به تلاش نافرجام برای ترور سبکتکین انجامید. ترک‌ها همچنین پس از سرکوب شورش‌های سال ۹۷۲، حمایت مردم اهل سنت بغداد را به دست آوردند. در نتیجه، در ۱ اوت ۹۷۴، سبکتکین بغداد را از دست عزالدوله گرفت.

هنگامی که کودتا رخ داد، مطیع همراه با اعضای خاندان بوییان بغداد را ترک کرد، اما سبکتکین او را بازگرداند و در کاخش محبوس نمود. مطیع که در سال‌های پیری به سر می‌برد و از سال ۹۷۰ به‌دلیل سکته نیمه‌جان و فلج در سمت راست بدن بود، با بهانهٔ بیماری وادار به کناره‌گیری شد و در ۵ اوت، پسرش عبدالکریم با لقب طائع (حکومت: ۹۷۴–۹۹۱) جانشین او گردید. این نخستین جانشینی پدر به پسر در خلافت عباسی از زمان مکتفی در سال ۹۰۲ بود.

سبکتکین خود را توسط خلیفهٔ جدید به‌عنوان امیرالامرا منصوب کرد و بغداد را ترک نمود تا علیه بوییان لشکرکشی کند؛ در این سفر هم مطیع و هم طائع همراه او بودند. مطیع در مسیر، در دیرالعاقول، در ۱۲ اکتبر ۹۷۴ درگذشت. او در آرامگاه مادربزرگ پدری‌اش، شغب، در محلهٔ رصافه بغداد دفن شد؛ جایی که برادرش الراضی نیز پیش‌تر به خاک سپرده شده بود.

 منابع 






رده:پادشاهان استعفاداده
رده:خلفای عباسی سده ۱۰ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۹۷۴ (میلادی)
رده:زادگان دهه ۹۱۰ (میلادی)
رده:عراق در سده ۱۰ (میلادی)