سلطنت ممالیک

سلطنت مملوک‌ها یا سلطنت ممالیک  دولتی بود که از اواسط قرن سیزدهم تا اوایل قرن شانزدهم میلادی بر مصر، شام و حجاز حکومت می‌کرد و قاهره پایتخت آن بود. این حکومت توسط یک طبقهٔ نظامی از مملوکان (سربازان برده آزاد شده) به ریاست یک سلطان اداره می‌شد. این سلطنت با سرنگونی سلسله ایوبیان در مصر در سال ۱۲۵۰ میلادی تأسیس شد و در سال ۱۵۱۷ میلادی توسط امپراتوری عثمانی به پایان رسید. تاریخ مملوک عموماً به دورهٔ ترک یا بحری (۱۳۸۲–۱۲۵۰) و دورهٔ چرکس یا برجی (۱۵۱۷–۱۳۸۲) تقسیم می‌شود که نامگذاری آن با توجه به نام قومیت یا سپاه غالب مملوکان حاکم در این دوره‌ها است.
بندانگشتی|حیاط خانهٔ رهبر مذهبی کلیسای ارتدکس قبطی در قاهره، نگاره‌ای است از جان فردریک لوئیز، نقاش شرق‌شناس انگلیسی که اندرونی خانهٔ رهبر مذهبی کلیسای ارتدکس قبطی در دولت مملوک‌ها را در سال ۱۸۶۴ میلادی، به تصویر کشیده است.
دولت ممالیک حدود سیصد سال ادامه داشت. این دولت به‌سامان و باشکوه بود و با وجود جنگ‌های داخلی و آشوب‌های سیاسی انبوه توانست تمدنی را ایجاد کند که آثار آن هنوز در مصر و سوریه پابرجاست. پادشاهان این دولت به دانش و فن توجه داشتند و از نظر نظامی نیز پادشاهان مملوک توانستند با صلیبیان اروپای غربی و مغولان مقابله کنند.

سلطنت ممالیک در نهایت با ظهور قدرت‌های جدید، به‌ویژه عثمانی‌ها، رو به افول نهاد و در نهایت با فتح مصر توسط سلطان سلیم اول به پایان رسید.

 نام 
اصطلاح «سلطنت مملوک» اصطلاحی جدید در تاریخ‌نگاری است. منابع عربی برای دوره سلطنت ممالیک بحری از این سلسله به عنوان دولت تُرکان (دولة الاتراک، دولت الترک) و از ممالیک برجی به دولت چرکس‌ها (دولة الجراکسة، دولت الجریکیسا) یاد می‌کنند.

 تاریخچه 
جمع مملوک، ممالیک و به معنی غلام که برگرفته از واژهٔ ترکی کوله به معنای سرباز، مزدور است که در زبان عربی به صورت مملوک به کار رفته است و بیشتر این واژه را در مورد سربازان سفیدپوست به کار می‌برده‌اند و از آنجا که سلاطین «ممالیک» مصر از فرماندهان و جنگاوران ترک‌تبار بودند که نخست در جزء قراولان صالح نجم‌الدین ایوب قرار داشتند، بدین نام نامیده شده‌اند. نخستین ایشان شجرةالدر همسر صالح نجم‌الدین ایوب است، اگرچه چند سالی اسماً سلطنت با موسی از بازماندگان خاندان ایوبی بود، ولی پس از او ممالیک رسماً سلطنت مصر را به دست گرفتند و ایشان دو گروه‌اند: ممالیک بحری و ممالیک برجی و این دو طبقه تا نیمهٔ اول سدهٔ دهم هجری مصر و شام را تحت اداره و حکومت خود داشتند و افراد آن دودمان‌ها با وجود سلطنت کوتاه و جنگ‌های داخلی دائمی ممالک خویش را به خوبی اداره می‌کردند و شهر قاهره از دورهٔ سلطنت ایشان آثار درخشان و باارزشی دارد که نمایندهٔ عشق و علاقهٔ سلاطین مملوک به هنر و سازندگی است. ممالیک افزون‌بر این مردمانی جنگ‌آور و دلیر بودند و در مقابل صلیبیان و نیز اردوهای مغولان ایستادگی سختی کردند، به‌ویژه مغولان که بر آسیا چیرگی یافته و مصر را طرف تهدید قرار داده بودند، چند بار مغلوب نمودند. دورهٔ حکومت ممالیک بحری در سال ۷۹۲ ه‍.ق به دست ممالیک برجی از میان رفت و ممالیک برجی را به سال ۹۲۲ ه‍.ق سلاطین عثمانی از میان برداشتند.پول، لین: طبقات سلاطین اسلام. ترجمهٔ عباس اقبال صص ۷۰–۷۵. در دهخدا: سرواژهٔ ممالیک.

 جستارهای وابسته 
 سیف الدین قطز
 نبرد عین جالوت
 سلطان الظاهر بیبرس

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:اردن در قرون وسطی
رده:امپراتوری‌های پیشین
رده:انحلال‌های دهه ۱۵۱۰ (میلادی) در سلطنت مملوک
رده:انحلال‌های سده ۱۶ (میلادی) در آفریقا
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۲۵۰ (میلادی)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در ۱۵۱۷ (میلادی)
رده:بنیان‌گذاری‌های دهه ۱۲۵۰ (میلادی) در آسیا
رده:بنیان‌گذاری‌های دهه ۱۲۵۰ (میلادی) در آفریقا
رده:بنیان‌گذاری‌های دهه ۱۲۵۰ (میلادی) در سلطنت مملوک
رده:تاریخ اسلام
رده:تاریخ عربستان سعودی
رده:تاریخ گرجستان
رده:دودمان‌های مسلمان
رده:سلسله‌های ترک
رده:سلسله‌های عربی
رده:سلطنت مملوک (مصر)
رده:سوریه در قرون وسطی
رده:فلسطین در قرون وسطی
رده:قاهره قرون وسطی
رده:کشورهای پیشین در آفریقا
رده:کشورهای پیشین در غرب آسیا
رده:کشورهای تاریخی ترک‌تبار
رده:کشورهای ترک‌تبار
رده:لبنان در قرون وسطی
رده:مصر در سده ۱۴ (میلادی)
رده:مصر در سده ۱۵ (میلادی)