نامگان سیارات

نامْگان سَیّاراتPlanetary nomenclature مجموعهٔ نام‌های رسمی و استانداردی است که به عوارض جغرافیایی سطوح سیارات دیگر و قمرهای طبیعی آن‌ها داده شده‌است.
وظیفهٔ نام‌گذاری این عارضه‌ها از سال ۱۹۱۹ میلادی بر عهدهٔ اتحادیه بین‌المللی اخترشناسیInternational Astronomical Union جهانی است.

 نام نوع عارضه 
انواع پدیده‌های جغرافیایی که در همهٔ سیارات وجود دارد به صورت زیر شناسایی و دسته‌بندی شده و اصطلاحات زیر برای آن‌ها در نظر گرفته شده‌است.
نام‌های انگلیسی به صورت مفرد و جمع آمده‌اند.
 نام انگلیسی پدیده نام فارسیتوضیح مخفف Albedo featureعارضه بازتابه ناحیه‌ای که با پیرامون خود تفاوت روشنایی نشان می‌دهد. AL Arcus, arcūsکمانه عارضهٔ کمانی‌شکل AR Astrum, astraاخترک عارضه‌های پرتوشکل بر سطح ناهید (زهره) AS Catena, catenaeرشته‌دهانه زنجیره‌ای از دهانه‌های برخوردی CA Cavus, caviکاوکفروافتادگی‌های توخالی و کاو غیرمنظم با کناره‌های شیبدار. معمولاً به صورت خوشه‌ای کنار هم وجود دارند. CB Chaos terrainآشفته‌زمین منطقهٔ مشخصی که عوارضی درهم و آشفته دارد. CH Chasma, chasmataشکافهفروافتادگی عمیق و طولانی با کناره‌های شیبدار CM Collesماهوره مجموعه‌ای از تپه‌ماهورها. COCorona, coronaeتاج‌واریک عارضه بیضی‌شکل. این نام فقط برای عارضه‌های روی سیارهٔ ناهید و قمری به نام میراندا استفاده می‌شود. CR Crater, cratersدهانه برخوردییک فروافتادگی مدور که در پی یک رخداد برخوردی پدید آمده باشد. AA Dorsum, dorsaستیغه پشته‌ای کوهستانی DO Eruptive centerمرکز انفجارییک آتشفشان فعال بر روی قمری به نام آیو (Io). ER Facula, faculae روزنکنقطه‌ای روشن FA Farrum, farraقرصک ساختارهایی مانند نان لواش گِرد یا زنجیره‌ای از این ساختارها FR Flexus, flexūsتورککوهستانی کم‌ارتفاع و قوسی‌شکل با بریدگی‌هایی مانند گوش‌ماهی بر روی آن. FE Fluctus, fluctūsفشانک ناحیه‌ای که با برون‌فشانده‌های آتشفشان پوشیده شده. FL Flumen, fluminaجویبارهکانالی بر قمری به نام تیتان که ممکن است حاوی مایعات باشد. FM Fossa, fossaeگودالهفروافتادگی دراز و باریک و توخالی FO Insula, insulaeآبخوستکجزایر یا خشکی‌های تک‌افتاده که توسط یک منطقه مایعاتی احاطه (یا تقریباً احاطه) شده‌باشد. IN Labes, labēsلغزک زمین‌لغزه‌ها LA Labyrinthus, labyrinthiمازک مجموعه‌ای از دره‌ها و کوهستان‌های جالب توجه. LB Lacusدریاچه‌واریک دشت دریاچه‌مانند بر روی بهرام (مریخ)، ماه و تیتان LC Landing site nameنام نزدیک به ماه‌نشینعوارضی بر سطح ماه که در نزدیکی محل فرود فضاپیماهای پروژه آپولو قرار دارند. LF Large ringed featureعارضه بزرگ حلقوی عوارض مرموز حلقه‌ای‌شکل LG Lenticula, lenticulaeلپه‌وارلکه‌های تیره‌رنگ کوچک بر روی قمری به نام اروپا LE Linea, lineaeخطکعارضه‌های طویل تاریک یا روشن، ممکن است خمیده یا مستقیم باشند. LI Macula, maculaeلکه‌وارلکه‌های تیره، ممکن است شکلی نامنظم داشته‌باشند. MA mariaدریاواردشتهایی کروی‌شکل و بزرگ بر روی کرهٔ ماه، بهرام و قمر تیتان ME Mensa, mensaeکوهمیزهیک برآمدگی با رویهٔ تخت با لبه‌های پرتگاهی MN Mons, montesکوهکوهای سطح کرات MO Oceanusاقیانوس‌واریک منطقهٔ بسیار بزرگ تیره‌رنگ. تنها در مورد کرهٔ ماه استفاده می‌شود. OC Palus, paludesمرداب‌واردشت‌های کوچک. تنها در مورد کرهٔ ماه و بهرام استفاده می‌شود. PA Patera, pateraeدیگ‌واردهانهٔ نامنظمی که لبه‌های خط‌خطی دارد. معمولاً فروافتادگی‌های بشقابی‌شکل بر فراز آتشفشان‌ها. PE Planitia, planitiaeهامونهدشت پست PL Planum, planaفلاتهیک فلات یا پشته بلند PM Plumeپَرَکیک عارضه سَردفِشانی (cryovolcanic) بر روی تیتان. این اصطلاح دیگر استفاده نمی‌شود. PU Promontorium, promontoriaدماغکیک عارضهٔ دماغه‌مانند. بیشتر بر روی ماه. PR Regio, regionesمنطقه‌واریک ناحیهٔ بزرگ که رنگ و نور آن با اطرافش تفاوت داشته‌باشد. RE Reticulum, reticulaتوروارالگوهای توری‌شکل بر روی ناهید RT Rima, rimaeشیاروارشکاف‌های شیاری. بیشتر بر روی ماه RI Rupes, rupēesپرتگاهه شیب‌های پرتگاهی RU Satellite featureعارضهٔ اقماریعارضه‌ای که با عارضه کناری خود هم‌نام است. SF Scopulus, scopuliصخره‌وارپرتگاه قطعه‌قطعه SC Sinusخلیج‌وار یک دشت کوچک خلیج‌وار SI Sulcus, sulciچینکچین و شکن‌های نسبتاً موازی SU Terra, terraeسرزمینهبخش‌های خاکی بسیار بزرگ TA Tessera, tesseraeکاشی‌وارمنطقهٔ چندضلعی کاشی‌شکل. تنها در مورد ناهید (زهره) استفاده می‌شود. TE Tholus, tholiگنبدوارتپه یا کوه کوچک گنبدی‌شکل TH Undaeتپه‌زاردشتی پوشیده از تپه‌ماهورها UN Vallis, vallesدره‌وار یک دره VA Vastitas, vastitatesکویرهیک کویر بزگ. تنها عارضه با این نام کویره شمالی (Vastitas Borealis) است. VS Virga, virgaeنوارکنواره‌ای از رنگ VI

 دسته‌بندی اصطلاحات هر سیاره و قمر 
 بهرام (مریخ) 
بندانگشتی|300px|راست|نمونه‌ای از نامگان مریخ مربوط به چهارگوش کویپرKuiper quadrangle یکی از دهانه‌های این بخش به نام رودکی، شاعر نامدار پارسی‌گو نام‌گذاری شده‌است.
 نوع عارضه فهرست کنونی نوع نامگذاری دهانه‌ها فهرست  هنرمندان، موسیقیدانان، نقاشان و مؤلفان معروف فقید ستیغه‌ها فهرست  اخترشناسانی که مطالعاتی دقیق از سیاره‌ها داشتند. گوداله‌ها فهرست  آثار بزرگ معماری کوها فهرست  یک کوه دارد: کوه گرما (Caloris Montes) هامونه‌ها فهرست  نام‌های سیاره و ایزدبانوی ناهید در زبان‌های گوناگون پرتگاهه فهرست  کشتی‌های اکتشافی و علمی مهم دره‌وار فهرست تأسیسات رادیوتلسکوپ

 ناهید (زهره) 
به جز سه عارضه، بقیه عوارض جغرافیایی سیاره ناهید نام‌های زنانه دارند. آن سه عارضه پیش از استانداردسازی نام‌گذاری شده‌بود. این سه عارضه عبارتند از: منطقه‌وار آلفا،Alpha Regio منطقه‌وار بتاBeta Regio و کوه مکسول. (به افتخار جیمز کلارک مکسول).

 نوع عارضه فهرست کنونی نوع نام‌گذاری اخترک‌ها ندارد ایزدبانوها و نام‌های متفرقه شکافه‌ها فهرست  ایزبانوهای شکار، ایزدبانوهای ماه ماهوره‌ها فهرست  ایزدبانوهای دریا تاج‌وارها فهرست  ایزدبانوهای باروری و زمین دهانه‌ها فهرست  بالای ۲۰ کیلومتر: زنان معروف؛ زیر ۲۰ کیلومتر: نام‌های معمول دختران ستیغه‌ها فهرست  ایزدبانوهای آسمان قرصک‌ها فهرست  ایزدبانوهای آب فشانک‌ها فهرست  ایزدبانوها، متفرقه گوداله‌ها فهرست  ایزدبانوهای جنگ مازک‌ها فهرست  ایزدبانوها، متفرقه خطک‌ها فهرست  ایزدبانوهای جنگ کوها فهرست  ایزدبانوها، متفرقه (و یک دانشمند رادار) دیگ‌وارها فهرست  زنان مشهور هامونه‌ها فهرست  قهرمانان افسانه‌ای زن فلاته‌ها فهرست  ایزدبانوهای آبادانی منطقه‌وارها فهرست  غول‌ها و تیتان‌های ماده پرتگاهه‌ها فهرست  ایزدبانوهای خانه و کاشانه سرزمینه‌ها فهرست  ایزدبانوهای عشق کاشی‌وارها فهرست  ایزدبانوهای سرنوشت و نیک‌بختی گنبدوارها فهرست  ایزدبانوها، متفرقه تپه‌وارها فهرست  ایزدبانوهای بیابان دره‌وارها فهرست  (برای عارضه‌های طویل‌تر از ۴۰۰ کیلومتر) نام سیاره ناهید در زبان‌های گوناگون؛ (کوتاه‌تر از ۴۰۰ کیلومتر) ایزدبانوهای رودخانه

 کره ماه 
نوشتار مرتبط: فهرست دریاوارهای کره ماه
 نوع عارضه نوع نامگذاری دهانه‌هادهانه‌های ماه عموماً به نام دانشمندان، هنرمندان و مکتشفان درگذشتهٔ نامی نام‌گذاری شده‌است. افزون بر این دهانه‌های درون و پیرامون دریای مُسکُویMare Moscoviense به نام کیهان‌نوردان درگذشتهٔ روسی و دهانه‌های درون و پیرامون دهانه آپولو به نام فضانوردان درگذشتهٔ آمریکایی نامیده شده‌اند. در صورت کشته‌شدن فضانوردان کشورهای دیگر در مأموریت‌های آینده، قرار است همین منوال برای نام‌گذاری‌های بعدی ادامه یابد. آبگیروارها (دریاچه‌وارها، دریاوارها، مرداب‌وارها و خلیج‌وارها) نام‌های لاتین مربوط به توصیف هوا و مفاهیم انتزاعی دیگر. کوها نام‌گذاری‌شده به نام رشته‌کوهای کرهٔ زمین یا دهانه‌های مجاور. پرتگاهه‌ها نام‌گذاری‌شده به نام رشته‌کوهای مجاور. دره‌وارها نام‌گذاری‌شده به نام عارضه‌های مجاور. دیگر عوارض عوارضی که در هیچ‌یک از دسته‌های بالا جای نمی‌گیرند به نام دهانه‌های برخوردی مجاور نام‌گذاری شده‌اند.

 بهرام و اقمارش 
 بهرام (مریخ) 
بندانگشتی|200px|یک نقشهٔ اولیه از بهرام توسط جووانی اسکیاپارلی که در آن عارضه‌های بازتابه ذکر شده‌است.

 نوع عارضه نوع نام‌گذاری دهانه‌های بزرگ دانشمندان درگذشته‌ای که به مطالعه بهرام کمک کرده‌اند. نویسندگانی که داستان‌هایی در مورد بهرام نوشته‌اند. دهانه‌های کوچک روستاهای جهان با جمعیت کم‌تر از صد هزار. دره‌وارهای بزرگ نام بهرام و ستاره در زبان‌های گوناگون دره‌وارهای کوچک نام‌های باستانی و امروزی رودخانه‌ها دیگر عارضه‌ها به نام نزدیک‌ترین عارضه بازتابه در نقشه‌های اسکیاپارلی یا آنتونیادی.

به هنگام فرود کاوشگرهای مریخ‌نشین، انواع نام‌های تفریحی و غیررسمی به تپه‌ها و صخره‌ها و گودال‌ها داده‌شده‌است. نام‌هایی مانند مارک‌های بستنی‌ها و شخصیت‌های کارتونی آمریکایی برای نمونه باب اسفنجیSpongeBob SquarePants و دوستش پاتریک.

 دیموس 
انگشتدان|260px|دو دهانهٔ نام‌گذاری شده در دیموس
نام عارضه‌های دیموس مربوط می‌شود به مؤلفانی که در مورد قمرهای مریخ نوشته‌اند. هم‌اینک دو عارضهٔ نام‌گذاری‌شده بر دیموس وجود دارد یکی دهانه سویفت و دیگری دهانه ولتر. جاناتان سویفت و ولتر وجود اقمار مریخی را پیش‌بینی کرده‌بودند.

 فوبوس 
تمامی عارضه‌های فوبوس به نام دانشمندانی که در کشف و مطالعه قمرهای بهرام سهیم بوده‌اند و همچنین شخصیت‌ها و مکان‌های داستان سفرهای گالیور نامیده شده‌اند.

 قمرهای مشتری (هرمز) 
 آمالتئا:
افراد و مکان‌ها در افسانه آمالتئا
 تیب
عارضه‌های تیب به نام افراد و مکان‌ها در افسانه تیبThebe myth نام‌گذاری شده‌اند. در حال حاضر تنها یک عارضه در تیب نام‌گذاری شده و آن دهانه زتوسZethus است.
 آیو

 نوع عارضه نوع نام‌گذاری مرکزهای انفجاری فعال به نام ایزدان و قهرمانان آتش، خورشید یا تندر. رشته‌دهانه‌ها به نام ایزدان خورشیدی فشانک‌ها به نام ایزدان و قهرمانان آتش، خورشید، تندر و آتشفشان و آهنگرهای افسانه‌ای. کوهمیزه‌ها، کوها، فلاته‌ها، منطقه‌وارها و گنبدوارها برگرفته از افسانه آیو یا کمدی الهی دانته و همچنین نام عارضه‌های مجاور. دیگ‌وارها به نام ایزدان و قهرمانان آتش، خورشید، تندر و آتشفشان و آهنگرهای افسانه‌ای. دره‌وارها برگرفته از نام عارضه‌های مجاور.

 اروپا 
 نوع عارضه نوع نام‌گذاری نواحی آشفته مکان‌های افسانه‌های سلتی دهانه‌ها ایزدان و قهرمانان سلتی تورک‌ها مکان‌های افسانه اروپا عوارض بزرگ حلقوی دوایر سنگی سلتی لپه‌وارها ایزدان و قهرمانان سلتی خطک‌ها شخصیت‌ها در افسانه اروپا لکه‌وارها مکان‌های افسانه اروپا منطقه‌وارها مکان‌های افسانه‌های سلتی

 گانیمد 
 نوع عارضه نوع نامگذاری دهانه‌ها، رشته‌دهانه‌ها ایزدان و قهرمانان مردم قدیم هلال بارور روزنک‌ها مکان‌ها در افسانه‌های مصر گوداله‌ها ایزدان و سروران اقوام باستان هلال بارور دیگ‌وارها وادی‌ها در هلال بارور منطقه‌وارها اخترشناسانی که قمرهای مشتری را کشف کردند چینک‌ها مکان‌ها در افسانه‌های اقوام کهن

 کالیستو 
 نوع عارضه نوع نام‌گذاری عارضه‌های بزرگ حلقوی خانه‌های ایزدان و قهرمانان دهانه‌ها قهرمانان زن و مرد در داستان‌های شمال اروپا رشته‌دهانه‌ها مکان‌های افسانه‌ای ارتفاعات بلند

 قمرهای کیوان (زحل) 
 جینوس
شخصیت‌های افسانه یونانی دوقلوها (کَستور و پولوکس)Castor and Pollux
 اپیمتئوس
شخصیت‌های افسانه یونانی دوقلوها (کستور و پولوکس)
 میماس
افراد و مکان‌ها از افسانه‌های مرگ آرتورLe Morte d'Arthur نوشتهٔ توماس ملوریThomas Malory
 انکلادوس
افراد و مکان‌ها در داستان هزار و یک‌شب، نوشتهٔ برتون
 تتیس
افراد و مکان‌های داستان اودیسه اثر هومر
 دیون
افراد و مکان‌های داستان انه‌ئید اثر ویرژیل
 رئا
افراد و مکان‌های افسانه‌های آفرینش

 تیتان 
 نوع عارضه نوع نام‌گذاری عارضه‌های بازتابه بزرگ روشن مکان‌های مقدس و افسون‌شده از افسانه‌ها و داستان‌ها و اشعار سراسر جهان عارضه‌های بازتابه بزرگ تیره دریاهای آغازین و آب‌های افسون‌شده در افسانه‌های جهان دهانه‌ها و احتمالاً دریاچه‌ها دریاچه‌های همهٔ قاره‌های جهان کانال‌های نهری رودخانه‌های همه قاره‌های جهان دیگر عارضه‌ها ایزدان خوش‌بختی، آشتی و هماهنگی در فرهنگ‌های جهان
 هیپریون
ایزدان خورشید وماه
 یاپتوس
مکان‌ها و افراد در سرود رولاندChanson de Roland (ترجمه سیرزSayers)، قدیمی‌ترین اثر در زبان فرانسه

 فوبه 
بندانگشتی|چپ|300px|نمونهٔ نامگان دهانه‌های برخوردی فوبه.

 نوع عارضه نوع نام‌گذاری دهانه‌ها نام افراد مرتبط با فوبه، یکی از شخصیت‌های اساطیر یونانی و افراد داستان آرگوناتیکا اثر آپولونیوس رودیوس یا گایوس والریوس فلاکوس. دیگر عارضه‌ها مکان‌ها در داستان آرگوناتیکا.

 قمرهای اورانوس 
 پوک
ارواح و پریان خبیث در افسانه‌ها
 میراندا
شخصیت‌ها و مکان‌ها در نمایشنامه‌های شکسپیر
 آریل
ارواح منفرد
 اومبریل
ارواح بدطینت افسانه‌ای
 تیتانیا
شخصیت‌های زنانه و مکان‌ها در رمان‌های شکسپیر
 اوبرون
افراد و قهرمان‌های تراژدی‌های شکسپیر
 قمرهای کوچک:
هم‌اینک پدیده‌های موجود بر سطح اقمار کوچک اورانوس نام‌گذاری نشده‌اند البته نوع نام‌گذاری در نظر گرفته شده برای این عارضه‌ها، نام قهرمانان زن در نمایشنامه‌های شکسپیر و پوپ است.

 قمرهای نپتون 
 پروتئوس
ارواح و ایزدان و ایزدبانوهای آب، غیر رومی و غیر یونانی.
 تریتون نام‌های رومی و یونانی و همچنین ارواح آب، فواره‌ها و آبفشان‌های معروف.
 نرئید
هنوز پدیده‌ه‌های جغرافیایی این قمر شناخته‌شده و نام‌گذاری نشده‌اند. پس از کشف، قرار است نام نرئیدها (پریان دریایی افسانه‌های یونان) بر آن‌ها گذارده‌شود.
 قمرهای کوچک:
پدیده‌ه‌های جغرافیایی دیگر قمرها قرار است پس از کشف، به نام ایزدان و ایزدبانوهای افسانه‌های نپتون و پوزئیدون نامیده شوند.

 پلوتو 
هم‌اینک عارضه‌های این سیاره هنوز نام‌گذاری نشده‌اند زیرا با تلسکوپ‌های فعلی تشخیص دقیق آن‌ها میسر نیست. قرار بر اینست که پس از کشف این عارضه‌ها، چه از طریق تلسکوپ‌های بهتر و چه بعد از گذر فضاپیمای روباتیک افق‌های جدیدNew Horizons از کنار پلوتو، عارضه‌های جغرافیایی این سیاره به نام ایزدان جهان زیرین نام‌گذاری بشوند.

 سیارک‌ها 
 ایدا ۲۴۳ 
 نوع عارضه نوع نام‌گذاری دهانه‌ها غارهای جهان ستیغه‌ها همکاران در پروژه گالیله منطقه‌وارها کاشف آیدا و مکان‌های مربوط به وی

 (۲۴۳) ایدا یک داکتیل 
 نوع عارضه نوع نام‌گذاریدهانه‌هاداکتیل (موجودات افسانه‌های) از کوه ایدا در جزیره کرت

 گاسپرا ۹۵۱ 
 نوع عارضه نوع نام‌گذاریدهانه‌هاچشمه‌های آب معدنی جهانمنطقه‌وارهاکاشف گاسپرا و همکاران در پروژه گالیله.

 ماتیلده ۲۵۳ 
 نوع عارضه نوع نام‌گذاریدهانه‌هامیدان‌های زغال‌سنگ و حوضه‌های آبخیز جهان

 اروس ۴۳۳ 
 نوع عارضه نوع نام‌گذاریدهانه‌هانام‌های افسانه‌ای شهوانیمنطقه‌وارهاکاشفان اروسستیغه‌هادانشمندان سهیم در کشف و مطالعهٔ اروس

 پانویس 

 منابع 

 The above article were adapted from the public domain work United States Geological Survey Gazetteer of Planetary Nomenclature
 Mapping and Naming the Moon: A History of Lunar Cartography and Nomenclature, E. A. Whitaker, 1999, .

 جستارهای وابسته 
 فهرست دریاوارهای کره ماه
 فهرست کوهای ماه
 ماه‌نگاری

 پیوند به بیرون 
 'Planetary Names: How do we come up with them?'، انجمن سیارات weblog article by Rosaly Lopes، IAU WGPSN member
 Members of the WGPSN
 Planetary Maps: Visualization and Nomenclature Cartographica ۴۱/۲ ۲۰۰۶
 Development of a Local Toponym System at the Mars Desert Research Station Cartographica ۴۲/۲ ۲۰۰۷

رده:زمین‌شناسی سیاره‌ای
رده:سیاره‌های منظومه شمسی
رده:کدگذاری
رده:نام‌گذاری اخترشناختی