الکساندر سولژنیتسین

اَلِکساندر ایسایِویچ سولژِنیتسین (به روسی: Алекса́ндр Исаевич Солженицын؛  – ) نویسندهٔ سرشناس اهل روسیه و برندهٔ نوبل ادبیات در سال ۱۹۷۰ بود. وی به‌خاطر افشای جنایات ژوزف استالین در رمان‌هایش، بیست سال را در تبعید گذراند.

کتاب‌های مجمع‌الجزایر گولاگ و یک روز از زندگی ایوان دنیسویچ از آثار سولژنیتسین هستند. از ویژگی‌های قلم سولژنیتسین، بیان ناخشنودی و انتقادهای او از ساختار اداری نادرست و وجود فساد اداری و ندانم‌کاری در میان مقامات بالادست اتحاد شوروی و بی‌اعتنایی آنان به همه است.

این نویسنده در آثار ادبی‌اش با بهره‌گیری از تجربه‌های زیستهٔ خود، تاریخ سیاسی سدهٔ بیستم کشورش، به ویژه سازوکار سرکوب سازمان‌یافته را روایت می‌کند. این موجب شده برخی او را «خائن» و برخی دیگر او را «پیامبر» بنامند.

 زندگی 
 کودکی 
الکساندر سولژنیتسین ۱۱ دسامبر ۱۹۱۸ در شهر کیسلوفودسک، واقع در قفقاز شمالی و در یک خانوادهٔ متوسط چشم به جهان گشود. پدرش که داوطلبانه به جبهه‌های جنگ جهانی اول رفته بود، در ژوئن ۱۹۱۸ و چند ماه پیش از آنکه او به دنیا بیاید، در بازگشت از جبهه در یک تصادف، شدیداً زخمی شد و درگذشت. الکساندر تا شش سالگی نزد خانوادهٔ مادرش بود؛ زیرا مادرش در شهر روستوف به عنوان منشی مشغول به کار بود.

 دانشگاه 
سولژنیتسین با این‌که از نوجوانی به ادبیات علاقه داشت، تصمیم گرفت که در دانشگاه روستوف (دانشگاه فدرال جنوبی) در رشتهٔ ریاضیات و فیزیک تحصیل کند. او با این‌حال، هم‌زمان به صورت مکاتبه‌ای در زمینهٔ ادبیات و فلسفه آموزش می‌دید و در کلاس‌های زبان انگلیسی و زبان لاتین نیز ثبت نام کرده‌بود. در همین دوران بود که تحت تأثیر فضای کمونیستی حاکم، سولژنیتسین هم طرفدار این ایدئولوژی شد.

 ازدواج 
وی در ۱۹۳۶ با ناتالیا ریچتوفسکایا، که یک دانشجوی شیمی بود، آشنا شد و چهار سال بعد، در ۲۷ آوریل ۱۹۴۰ با او ازدواج کرد. سولژنیتسین در ژوئن همان سال تحصیلات دانشگاهی خود را به پایان رساند و به مسکو رفت تا امتحانات پایانی رشتهٔ ادبیات را نیز بگذراند.

 جنگ جهانی دوم 
دقیقاً در همین روزها بود که آلمان نازی به شوروی اعلان جنگ کرد. با آغاز جنگ جهانی دوم، سولژنیتسین به ارتش سرخ پیوست و یک سال بعد با درخواست خودش به یک مدرسه نظامی رفت. او در ارتش، مدارج نظامی را طی کرد و در جنگ جهانی دوم به عنوان افسر توپخانه در ارتش اتحاد جماهیر شوروی خدمت کرد و در ۱۹۴۴، نشان «ستارهٔ سرخ» گرفت.

 کنش سیاسی 
در فوریهٔ ۱۹۴۵ به خاطر نوشتن نامه‌ای در انتقاد از ژوزف استالین، مورد غضب قرار گرفت و از طرف بخش ضدجاسوسی ارتش سرخ بازداشت شد. او در یکی از این نامه‌ها نوشته بود که استالین - که از سوی رسانه‌های رسمی «دوست تمام سربازان» خوانده می‌شد - با پاکسازی‌هایی که انجام داده، تیشه به ریشهٔ ارتش زده‌است. علاوه بر سولژنیتسین، گیرندهٔ این نامه هم بازداشت شد و هر دو به جرم تشکیل یک سازمان «ضدانقلابی» متهم شدند.

 زندان 
با همین اتهام، سولژنیتسین در تابستان ۱۹۴۵ به هشت سال زندان در اردوگاه کار اجباری گولاگ محکوم شد. در ۱۹۵۲، ریچتوفسکایا که از سوی دولت همسر «دشمن مردم» خوانده می‌شد، برای اینکه بتواند شغلی پیدا کند، از سولژنیتسین طلاق گرفت. سولژنیتسین پس از گذراندن هشت سال زندان در گولاگ‌های استالین، در فوریهٔ ۱۹۵۳، چند هفته پیش از مرگ استالین، از اردوگاه خارج شد؛ اما برای گذراندن «تبعید ابد» به قزاقستان فرستاده شد. در آنجا به‌خاطر ابتلا به سرطان معده که در اردوگاه به آن مبتلا شده‌بود، مورد درمان قرار گرفت.

 پس از زندان 
پس از تجدیدنظر در مجازاتش، در ۱۹۵۶ در شهر ریازان در دویست کیلومتری جنوب مسکو، ساکن شد و به آموزش فیزیک پرداخت. او یک سال بعد با همسر پیشین خود، ریچتوفسکایا دوباره ازدواج کرد، اما زندگی مشترک دوبارهٔ آنان نیز، پانزده سال بیشتر دوام نیاورد و در سال ۱۹۷۲، این بار نه به دلایل سیاسی، بلکه به دلایل شخصی از یکدیگر جدا شدند. سولژنیتسین یک سال بعد با ناتالیا دمیتریونا ۳۲ ساله که او نیز در رشتهٔ ریاضیات تحصیل کرده‌بود، ازدواج کرد. سولژنیتسین به غیر از دیمیتری، پسری که از ازدواج اولش داشت، از ازدواج دومش نیز دارای سه فرزند شد.

 مهاجرت و بازگشت 
او در سال ۱۹۷۴ از اتحاد شوروی اخراج و از آنجا به آلمان غربی و سپس به سوئیس رفت و در نهایت، در ایالات متحده آمریکا سکونت گزید.

به دنبال اصلاحات میخائیل گورباچف، تابعیت سولژنیتسین به او بازگردانده شد و چندی پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، در ۱۹۹۴ به وطنش بازگشت و در روسیه ساکن شد.
جایگزین=|بندانگشتی|الکساندر سولژنیتسین در آلمان غربی (۱۴ فوریهٔ ۱۹۷۴)

 درگذشت 
بندانگشتی|با ولادیمیر پوتین
در ۳ اوت ۲۰۰۸، سولژنیتسین در باغ ییلاقی خود به‌نام تروئیتسه - لیکووا در حومهٔ شهر مسکو، به علت ایست قلبی درگذشت و او را در صومعهٔ دانسکوی به خاک سپردند. این محل را خودِ سولژنیتسین، ۵ سال قبل از مرگش برای خود انتخاب کرده‌بود. مراسم خاکسپاری سولژنیتسین در روسیه، با ادای احترام از سوی مقامات به ویژه ولادیمیر پوتین همراه بود.

 نویسندگی 
الکساندر سولژنیتسین تا چهل و چهارسالگی به‌عنوان نویسنده شناخته‌شده نبود. در سال ۱۹۶۲ بود که به لطف انتشار داستان «یک روز ایوان دنیسوویچ» در «نووی میر» نشریهٔ اتحادیهٔ نویسندگان شوروی، هم در کشورش و هم در جهان شناخته شد. این رمان شرایط زندگی در یک اردوگاه کار اجباری در دههٔ ۵۰ میلادی را به تصویر می‌کشید. پس از انتشار این داستان بود که سولژنیتسین به کاخ بزرگ کرملین دعوت شد و با نیکیتا خروشچف، رهبر وقت شوروی که چاپ «یک روز ایوان دنیسوویچ» با اجازه شخصی او صورت گرفته بود، دیدار کرد. اما دو سال بعد، وقتی لئونید برژنف به قدرت رسید، محدودیت‌ها برای انتشار آثارش روز به روز افزایش یافت.

سولژنیتسین در اواخر دههٔ ۶۰ میلادی در یک نامه به پنجمین کنگرهٔ نویسندگان شوروی، خواستار «حذفِ کاملِ سانسور - چه سانسورِ آشکار و چه سانسورِ پنهانی - در تولیدات هنری» شد. او همچنین خطاب به همکارانش نوشت: «شما فقط مُردگان را دوست دارید.»
جایگزین=|بندانگشتی|ولادیمیر پوتین در آیین رونمایی از یادمان الکساندر سولژنیتسین در مسکو (۱۱ دسامبر ۲۰۱۸)
در همین دهه بود که رمان «درخت بلوط و گوساله»، شرح مبارزه‌اش با حکومت شوروی را منتشر کرد. نویسندگان دیگری هم بودند که در آن زمان به سهم خود، «ادبیات ضد شوروی» را پایه‌گذاری کردند که تا فروپاشی این حکومت ادامه داشت، مانند وارلام شالاموف که «قصه‌های کلیما» را نوشت اما آثارش به اندازهٔ سولژنیتسین با استقبال مواجه نشد. همچنین در همین دوره بود که رمان‌های «نخستین دایره» و «بخش سرطان» و همچنین نخستین بخش از شاهکار تاریخی سولژنیتسین به نام «چرخ سرخ» در جهان غرب منتشر شد و نوبل ادبیات را در سال ۱۹۷۰ برای او به ارمغان آورد؛ اما او به‌خاطر بیم از دست دادن ملیت شوروی و به دنبال آن ممنوعیت بازگشت به کشورش، نتوانست به استکهلم برود تا این جایزه‌ را دریافت کند.

از آن پس زندگی سولژنیتسین بیش از پیش تحت نظر سرویس‌های اطلاعاتی شوروی قرار گرفت، به همین دلیل او بخشی از مدارک خود را در خانهٔ یکی از دوستانش گذاشت و در سال ۱۹۶۹، زمانی که از آزار و اذیت حکومت به ستوه آمد، در خانهٔ یکی از دوستانش ساکن شد. با این حال، فشار بر این نویسندهٔ معترض هم‌چنان ادامه داشت. سولژنیتسین در سال ۱۹۷۱، از یک حمله جان سالم به در برد و نزدیک بود یکی از همکارانش نیز در یک تصادف کشته شود.

در سال ۱۹۷۳، نسخهٔ دست‌نویس کتاب «مجمع‌الجزایر گولاگ» به طرز معجزه‌آسایی از روسیه خارج شد و در پاریس به زبان روسی به چاپ رسید. او در این کتاب، ماهیت نظام تمامیت‌خواه شوروی را از درون اردوگاه‌های کار اجباری نشان می‌داد. سولژنیتسین این کتاب را بین سال‌های ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۷، روی کاغذهای کوچکی نوشته و در باغ خانه‌های دوستانش دفن کرده‌بود و هم‌زمان یک رونوشت از آن را از طریق یکی از دوستانش به غرب فرستاده بود. چاپ این کتاب در فرانسه با محکومیت آن از سوی حزب کمونیست اتحاد شوروی مواجه و نویسنده‌اش طرفدار «نئونازی‌ها» خوانده شد. اما در آلمان غربی، هاینریش بل، نویسندهٔ پرآوازهٔ این کشور، زمینهٔ زندگی سولژنیتسین در شهر زوریخ سوئیس را فراهم کرد تا اینکه در نهایت سولژنیتسین به آمریکا مهاجرت کرد.

در این دوره بود که سولژنیتسین گفتگوهای بسیاری با رسانه‌ها انجام داد و در جاهای مختلف مانند دانشگاه هاروارد در سال ۱۹۷۸ سخنرانی می‌کرد. او که در کودکی آموزش ارتدوکس دیده بود و با این‌که به غرب پناه آورده‌بود، به «ماده‌باوری غربی» بدگمان بود و در یک سخنرانی در سال ۱۹۷۵ در مجلس سنای ایالات متحده آمریکا، از رویکرد مصرفی جامعهٔ غرب انتقاد کرد. سولژنیتسین در آمریکا در شهر کاوندیش در ایالت ورمانت ساکن شده‌بود و در آنجا بود که بیشتر وقت خود را صرف نوشتن ادامهٔ رمان «چرخ سرخ» (رمان تاریخی چند جلدی دربارهٔ انقلاب روسیه) کرد.

 آثار 
آثار آلکساندر سولژنیتسین عبارتند از:

بندانگشتی|الکساندر سولژنیتسین در تابستان ۱۹۹۴، در ولادیوستوک، پیش از رفتن به سفر یک‌ماهه با قطار در سراسر روسیه پس از نزدیک به ۲۰ سال تبعید و بازگشت به روسیه
 نشر: ۱۹۶۰ - شمعی در باد ،  (نمایش‌نامه)
ترجمه به فارسی:
شمعی در باد، ژیلا دهخدا، تهران: دفتر تحقیق و نشر بهاران، ۱۳۶۸.
شمعی در باد، حسن ملکی، تهران: انتشارات سروش، ۱۳۷۱.
 نگارش: ۱۹۵۹؛ نشر: ۱۹۶۲٫۱۱ [ویراست ۲: ۱۹۷۸] - یک روز از زندگی ایوان دنیسویچ ،  (رمان کوتاه)
ترجمه به فارسی:
یک روز از زندگی ایوان دنیسویچ، جواد میرکریمی، تهران: چاپ‌خانهٔ صبح امروز، ۱۳۴۳.
یک روز از زندگی ایوان دنیسویچ، هوشنگ حافظی‌پور، تهران: انتشارات دریا، ۱۳۵۰
یک روز ایوان دنیسوویچ، رضا فرخ‌فال، تهران: انتشارات فاریاب، ۱۳۶۳.
یک روز از زندگی ایوان دنیسویچ، فهیمه توزنده‌جانی، تهران: کتاب‌سرای تندیس، ۱۳۹۰. شابک: ۹۷۸-۶۰۰-۱۸۲-۰۵۲-۶. یک روز ایوان دنیسوویچ، رضا فرخ‌فال، تهران: انتشارات فرهنگ نشر نو، ۱۴۰۰.
 نگارش: ۱۹۵۸٫۱۲؛ نشر: ۱۹۶۳٫۰۱ [ویرایش ۲: ۱۹۷۸] - خانهٔ ماتریونا ،  (رمان کوتاه)

ترجمه به فارسی:
خانهٔ ماتریونا، [تنظیم:] رضا غالبی، شیراز: دانشگاه پهلوی، شورای رادیو و تلویزیون دانشجویان، ۱۳۴۹.
خانهٔ ماتریونا و چند داستان دیگر، محمود پوشالچی، تهران: انتشارات جوانه، ۱۳۵۰.
ما هرگز اشتباه نمی‌کنیم، رفیع رفیعی، تهران: انتشارات روایت، ۱۳۷۳.
خانهٔ ماتریونا به همراه خرده‌ریزها، عبدالرضا ناطقی، تهران: انتشارات ماهی، ۱۳۹۴. شابک: ۹۷۸-۹۶۴-۲۰۹-۱۵۸-۴.
 نشر: ۱۹۶۳٫۰۱ - واقعهٔ ایستگاه کرچه‌تووکا ،  (رمان کوتاه)

ترجمه به فارسی: ما هرگز اشتباه نمی‌کنیم، رفیع رفیعی، تهران: انتشارات روایت، ۱۳۷۳.
 نشر: ۱۹۶۳٫۰۷ - به خاطر مصلحت ،  (رمان کوتاه)

ترجمه به فارسی: به خاطر مصلحت، محسن افشاری‌مهر، تهران: انتشارات بهمن، ۱۳۵۷.
 نگارش: ۱۹۵۸–۱۹۶۳ و ۱۹۹۶–۱۹۹۹؛ نشر: ۱۹۶۴ [ویرایش ۲: ۱۹۹۷] - خرده‌ریزه‌ها ،  (شعر منثور)
ترجمه به فارسی: خانهٔ ماتریونا به همراه خرده‌ریزها، عبدالرضا ناطقی، تهران: انتشارات ماهی، ۱۳۹۴. شابک: ۹۷۸-۹۶۴-۲۰۹-۱۵۸-۴.
 نگارش: ۱۹۵۵–۱۹۶۲؛ نشر: ۱۹۶۸ [ویرایش ۲: ۱۹۷۸] - پلهٔ اول دوزخ ،  (رمان)
ترجمه به فارسی: پلهٔ اول دوزخ، عباس رهبر، تهران: نشر قومس، ۱۳۷۱.
 نگارش: ۱۹۵۸–۱۹۶۷؛ نشر: ۱۹۷۳٫۰۹ - مجمع‌الجزایر گولاگ ،  (ناداستان، تاریخ)
ترجمه به فارسی: مجمع‌الجزایر گولاگ: بخش اول و دوم [از چهار بخش]، عبدالله توکل، تهران: انتشارات سروش، ۱۳۶۶.
 نگارش: ۱۹۶۳–۱۹۶۶؛ نشر: ۱۹۶۸ - بخش سرطان ،  (رمان)
ترجمه به فارسی: بخش سرطان، سعدالله علیزاده، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۲.
 نگارش: ۱۹۶۹–۱۹۷۰؛ نشر: ۱۹۷۱٫۰۶ [ویرایش ۲: ۱۹۸۳] - چرخ سرخ - گره ۱: اوت ۱۹۱۴ ،  (رمان)
 نگارش: ۱۹۵۱؛ نشر: ۱۹۷۴ - شب‌های پروسی ،  (شعر)
 نشر: ۱۹۷۴ - نامه به رهبران شوروی  (نقد سیاسی)
ترجمه به فارسی: به زمامداران شوروی، عنایت‌الله رضا، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۵۶.
 نگارش: ۱۹۶۷٫۰۴، ۱۹۷۱، ۱۹۷۳، ۱۹۷۴؛ نشر: ۱۹۷۵ [ویرایش ۲: ۱۹۹۶] - درخت بلوط و گوساله ،  (شرح حال)
 نشر: ۱۹۷۶ - لنین در زوریخ  (زندگی‌نامه)
ترجمه به فارسی: لنین در زوریخ، روشن آغاخانی، تهران: دفتر تحقیق و نشر بهاران، تابستان ۱۳۶۴.
 نشر: ۱۹۸۳ - چرخ سرخ - گره ۲: نوامبر ۱۹۱۶  (رمان)
 نشر: ۱۹۸۳ - جشن پیروزی 
 نشر: ۱۹۹۰ - چرخ سرخ - گره ۳: مارس ۱۹۱۷  (رمان)
 نشر: ۱۹۹۵ - پرسش روسی  (نقد سیاسی)

 پانویس 

 منابع 

 پیوند به بیرون 


 دو مرد بد شانس، بخشی از «زمزمه‌های از گولاک»، ترجمهٔ ونداد زمانی، رادیو زمانه، ۲۷ اسفند ۱۳۸۸
 The Nobel Prize in Literature 1970
 The Nobel Prize Internet Archive's page on Solzhenitsyn
یک روز سولژنیتسین: کتابی که شوروی را تکان داد، استیو روزنبرگ، بی‌بی‌سی مسکو، ۸ دی ۱۳۹۱

آلکساندر سولژنیتسین
رده:اعضای تمام‌وقت فرهنگستان علوم روسیه
رده:اعضای فرهنگستان علوم و هنر صربستان
رده:افراد پادکمونیست اهل روسیه
رده:افراد جنگ سرد
رده:زادگان ۱۹۱۸ (میلادی)
رده:زندانیان اهل روسیه
رده:زندانیان گولاگ
رده:افراد روس اوکراینی‌تبار
رده:افراد سلب تابعیت‌شده
رده:افسران نیروی زمینی اتحاد شوروی
رده:انسان‌گرایان مسیحی
رده:اهالی اتحاد شوروی مهاجرت‌کرده به ایالات متحده آمریکا
رده:اهالی اتحاد شوروی
رده:اهالی دانشگاه هاروارد
رده:اهالی کیسلوفودسک
سولژنیتسین، آلکساندر
رده:برندگان جایزه نوبل اهل اتحاد شوروی
رده:برندگان جایزه نوبل اهل روسیه
رده:بشردوستان اهل روسیه
رده:پادشاهی‌خواهان اهل روسیه
رده:تاریخ‌نگاران اهل اتحاد شوروی
سولژنیتسن
رده:تاریخ‌نگاران سده ۲۰ (میلادی)
رده:تبعیدشدگان اهل روسیه
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه هاروارد
سولژنیتسن
رده:درگذشتگان به علت نارسایی قلبی
رده:دریافت‌کنندگان جایزه دولتی فدراسیون روسیه
رده:دریافت‌کنندگان نشان جنگ میهنی درجه دو
رده:دریافت‌کنندگان نشان ستاره سرخ
رده:دور از وطن‌های اهل روسیه در ایالات متحده آمریکا
رده:رمان‌نویسان اهل روسیه
رده:رمان‌نویسان اهل شوروی
رده:رمان‌نویسان مرد اهل روسیه
رده:زندانیان و بازداشت‌شدگان اهل اتحاد شوروی
رده:سانسور در اتحاد شوروی
رده:درگذشتگان به علت ایست قلبی
رده:شاعران جنگ جهانی دوم
رده:فیلسوفان مسیحی
رده:مجریان تاک شوی تلویزیونی
رده:مخالفان شوروی
رده:مسیحیان ارتدکس روسیه
رده:ملی‌گرایان اهل روسیه
رده:منتقدان بی‌خدایی
رده:منتقدان مارکسیسم
رده:نجات‌یافتگان از سرطان
رده:نظامیان جنگ جهانی دوم اهل اتحاد شوروی
رده:نوشته‌های زندان
رده:نویسندگان ارتدکس شرقی
رده:نویسندگان اهل اتحاد شوروی
رده:نویسندگان اهل روسیه اوکراینی‌تبار
سولژنیتسن
رده:نویسندگان داستان کوتاه اهل اتحاد شوروی
رده:نویسندگان داستان کوتاه اهل روسیه
رده:نویسندگان داستان کوتاه سده ۲۰ (میلادی) اهل روسیه
رده:نویسندگان داستان کوتاه سده ۲۰ (میلادی)
رده:نویسندگان داستان کوتاه مرد اهل روسیه
رده:نویسندگان غیرداستانی اهل شوروی
رده:نویسندگان غیرداستانی سده ۲۰ (میلادی)
رده:نویسندگان مرد اهل اتحاد شوروی
رده:نویسندگان مرد سده ۲۰ (میلادی)
رده:نویسندگان مرد غیرداستانی
رده:نویسندگان مسیحی
رده:رمان‌نویسان سده ۲۰ (میلادی) اهل روسیه
رده:فیلسوفان ارتدوکس شرقی
رده:مارکسیست‌های سابق
رده:دریافت‌کنندگان نشان سنت اندرو
رده:مسیحیان ارتدکس روسی اهل روسیه
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه فدرال جنوبی