حدیقةالحقیقه

مثنوی حَدیقةالحَقیقه و شریعةالطریقه یا فخری‌نامه یا الهی‌نامه منظومه‌ای است به فارسی، سرودهٔ سنایی غزنوی با مضمون عارفانه. سنایی سرایش آن را در سال ۵۲۴ ه‍.ق آغاز کرد و در سال ۵۲۵ ه‍.ق به پایان رساند.de Bruijn, J.T.P. "Sanāʾī." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill Online. Consultada el 8 de diciembre 2014.. این مثنوی دارای ده‌هزار بیت در ده باب است؛ و در بحر خفیف مسدس محذوف (فعلاتن مفاعلن فعلن) سروده شده است."Hadīqat al-Haqīqah wa sharīhat at-tariqah". Encyclopaedia Iranica.Consultada el 8 de diciembre de 2014 en Encyclopaedia Iranica.
موضوعات این کتاب، علاوه بر ستایش خدا و پیامبر و خاندان و اصحاب او، دربارهٔ عقل و علم و حکمت و عشق است.Michele Bernardini. Ḥoseynī, Maryam (éd.) , [Abū’l-Majdodīn Ādam Sanā'ī Ġaznavī], Ḥadīqat ol-ḥaqīqat va šar‘iye ol-ṭarīqe (Faḫrī-nāme). Tehrān, Markaz-e Našr-e Dānešgāhī, 1382/2004, 450 p. , Abstracta Iranica [En ligne], Volume 27. 

حدیقةالحقیقه نخستین بار توسط محمدتقی مدرس رضوی تصحیح و چاپ شده است. تصحیحی از تحریر کوتاه آن (حدود پنج‌هزار بیت) که به نظر می‌رسد آخرین ویرایش شاعر بر کتاب بوده توسط مریم حسینی در سال ۱۳۸۲ صورت گرفت و مرکز نشر دانشگاهی آن را منتشر کرد. تصحیح دیگری از تحریر بلند این اثر توسط محمدجعفر یاحقی و مهدی زرقانی در سال ۱۳۹۸ توسط انتشارات سخن منتشر شده است.

 تأثیر بر آثار بعدی 
در مقایسه با دیگر آثار پرارزش سنایی همچون غزل‌ها و قصائدش، حدیقةالحقیقه از همه بلندنام‌تر و مورد قبول طبایع مردمان بیش‌تری در طول سده‌های متوالی بوده است.

حدیقة الحقیقه از منظومه‌هایی است که بر بسیاری از شاعران تأثیر گذارده است. سنایی با سرودن این منظومه، باب تازه‌ای را در سرایش منظومه‌های عرفانی در تاریخ ادب و عرفان گشود.

شاعران بزرگی همچون خاقانی و نظامی به ترتیب تحفةالعراقین و مخزن‌الاسرار را تحت تأثیر مستقیم این منظومه سرودند و سال‌ها بعد، عطار و مولوی سرایش مثنوی‌های عرفانی را به اوج تکامل رساندند.

یاران مولانا که در مدرسهٔ او جمع می‌آمدند، گاهی به مطالعهٔ الهی‌نامهٔ حکیم غزنه که مولانا به آن علاقه داشت روی می‌آوردند.پله پله تا ملاقات خدا، ص ۲۵۴.

در ادب فارسی و ادبیات عرفانی به اثری دیگر نیز به همین نام برمی‌خوریم که در شمار آثار خانقاهی شیخ احمد جام (ژنده‌پیل) است. این حدیقه منثور است و به قلم قطب‌الدین محمد بن مطهر بن احمد جام نامقی (۵۷۷–۶۶۷ هجری) نگاشته شده است.

 حدیقه‌ای دیگر! 
در گسترهٔ ادب فارسی و به‌ویژه در قلمرو ادبیات عرفانی، اثری دیگر ـ و البته مهم و قابل توجّه اهل نظر ـ به نام حدیقة الحقیقة وجود دارد که قریب به یک قرن پس از حدیقهٔ سنایی به قلم یکی از نوادگان دانشی شیخ جام به نام قطب‌الدین محمد بن مطهر جامی تصنیف گردیده است.
این اثر علاوه بر هم‌نامی با اثر گران‌سنگ سنایی، از جهت مضمون و هدفِ کلّی نیز با حدیقهٔ سنایی همانندی‌هایی دارد. این «حدیقه» نیز گنجینه و مجموعه‌ای از مسایل حکمت عملی و جلوه‌ها و آرای عرفانی است که به ضرورت زمان و برای دستگیری و ره‌جویی مریدان و هدایت طالبان نگارش یافته است.
امّا جز این شباهتِ نام و همانندی کلّی در مضمون و هدف، این دو اثر در زبان و ساختار تفاوت‌هایی در خور توجّه دارند. اساساً «حدیقهٔ قطب‌الدّین محمد» به نثر است که البته نویسنده در لابه‌لای نثر سلیس و گرم آن به مناسبت موضوع و به تناسب حال و مقام از زبانِ شعر ـ به خصوص اشعار شیخ جام و فرزندان وی ـ بهره جسته است.
علاوه بر این تفاوت زبانی، این دو اثر از نظر ساختار و تعداد باب‌ها نیز با یکدیگر متفاوت‌اند. حدیقهٔ سنایی دارای یک مقدمه و دَه باب است، درحالی‌که حدیقهٔ قطب‌الدّین علاوه بر مقدمه مصنّف دارای چهارده باب با فصل‌های متعدد و متنوع است.
نهایتاً لازم به یادآوری است که شخصیّت و اشعار سنایی غزنوی همواره در بین خاندان شیخ احمد جام (ژنده‌پیل) مورد تکریم و توجّه بوده است و بعید نیست که این نوادهٔ دانشی ژنده‌پیل خواسته است طرحی دیگر از حدیقه را که مقرون به زمان و زبان و نیازهای فکری عصر خود باشد، دراندازد.
(برگرفته از مقدمهٔ حدیقةالحقیقهٔ قطب‌الدین محمد بن مطهر / حسن نصیری جامی)

 منابع 

 زرین‌کوب، دکتر عبدالحسین. پله‌پله تا ملاقات خدا، دربارهٔ زندگی، اندیشه و سلوک مولانا جلال‌الدّین رومی، انتشارات علمی، چاپ هفدهم، تهران، ۱۳۸۰.
 راستگو، سید محمد. گزینش و گزارش از حدیقهٔ سنایی، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها، تهران، پاییز ۱۳۸۰.
 فتوحی، محمود، و محمدخانی، علی‌اصغر. شوریده‌ای در غزنه، اندیشه‌ها و آثار حکیم سنایی، انتشارات سخن، تهران، ۱۳۸۵. 
 قطب‌الدین محمد بن مطهر. حدیقةالحقیقه، به تصحیح و تعلیقات دکتر حسن نصیری جامی، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۹۰.

رده:آثار سنایی
رده:کتاب‌های زبان فارسی سده ۱۲ (میلادی)
رده:کتاب‌های عرفانی