محرم (خویشاوند)

مَحرَم اصطلاحی در اسلام است که منظور از آن خویشاوندانی هستند که ازدواج با آن‌ها حرام ابدی می‌باشد و به سه دستهٔ محارم نَسَبی و سببی و رِضاعی تقسیم می‌گردد. در این فهرست، فقها نام «همسر» را نمی‌آورند زیرا منظور از محارم در اصل، محارم نکاح است که ازدواج با آنها حرامِ ابدی می‌باشد اما همسر با طلاق نامحرم می‌شود؛ برای نمونه مادرزن حتی پس از طلاق دخترش تا ابد با آن داماد پیشین محرم می‌ماند. برابر نظر مشهور فقها در تفسیر آیات حجاب، نمایاندن تمام بدن حتی پستان‌ها – به استثنای عورتِ پیش و پسِ پایین‌تنه – به همهٔ محارم جایز است اما فقط همسر می‌تواند عورتِ پیش و پسِ پایین‌تنه را ببیند. فهرست محارم بر مبنای فقه اسلامی در مواد ۱۰۴۵ تا ۱۰۴۷ قانون مدنی ایران مصوب ۱۳۱۳ هجری خورشیدی تقریر شده است.

بندانگشتی|برابر روایت تورات، دختران لوط برای بقای نسل پدر خود لوط پیامبر را دو شب پیاپی مست کرده و با وی مرتکب زنای با محارم می‌شوند که در شریعت آنان نیز حرام بوده است. مسلمانان با توجه به عدم ذکر این داستان در قرآن، آن را نمی‌پذیرند.ترجمهٔ تفسیر المیزان، سید محمدحسین طباطبایی تبریزی، ترجمهٔ سید محمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم، چاپ پنجم، ۱۳۷۴، ۲۰ جلد، جلد ۱۰، ص۵۳۶

 محارم نَسَبی (خویشان خونی) 
 پدر و مادر هرچه بالاتر رود. مانند مادرِ پدربزرگ.
 فرزند هرچه پایین‌تر رود. مانند نوه و نتیجه و نبیره و ندیده.
 برادر و خواهر.
 تنی (پدر و مادر یکسان)
 ناتنی (نابرادری و ناخواهری)
 پدری (پدر یکسان و مادر متفاوت)
 مادری (پدر متفاوت و مادر یکسان)
 برادرزاده و خواهرزاده هرچه پایین‌تر رود. مانند نوهٔ نابرادری.
 برادر و خواهرِ پدر و مادر (یعنی عمو و عمه و دایی و خاله) هرچه بالاتر رود. مانند عموی مادر.

 محارم سببی (خویشان پیوندی) 
 پدر و مادرِ همسر (پدرشوهر و پدرزن و مادرشوهر و مادرزن) هرچه بالاتر رود. مانند پدربزرگ شوهر.
 همسرِ فرزند (داماد و عروس)
دربارهٔ پدر ناتنی و مادر ناتنی و فرزند ناتنی برای تحقق محرمیّت، دخول جنسی از پیش یا پس به‌اندازهٔ ختنه‌گاه با همسر کنونی شرط است:
 همسرِ مدخولهٔ پدر (نامادری)
 همسرِ مدخولهٔ مادر (ناپدری)
 فرزندِ همسرِ مدخوله (ناپسری و نادختری) هر چه پایین‌تر رود. که بدیهی‌است از سایر همسرانِ او – شوهر پیشین و زن پیشین یا زن دیگر در صورت چندهمسری – هستند. مانند نوهٔ همسر.
گفتنی‌است پدرخوانده و مادرخوانده که کودکی را به سرپرستی گرفته‌اند با فرزندخوانده محرم نمی‌شوند هرچند در قانون ایران ازدواج با فرزندخوانده با محدودیت روبرو بوده و پس از فسخ سرپرستی تنها با تشخیص مصلحت دادگاه و اخذ نظر سازمان بهزیستی ممکن است.بررسی ازدواج فرزندخوانده با سرپرست در حقوق ایران، اَفقَه آلاسادات و اعظم خوش‌صورت موفق، فصل‌نامهٔ زن و مطالعات خانواده وابسته به دانشگاه آزاد اسلامی، بهار ۱۴۰۰، سال چهاردهم، ش۵۱

 محارم رِضاعی (خویشان همشیر) 
دایرهٔ محارم رضاعی در فقه اسلامی، منطبق بر محارم نَسَبی بوده و برخلاف نص قرآن فقط شامل پدر و مادر و برادر و خواهر رضاعی نمی‌شود. در فقه، دو کودکی که از یک مادر شیر خورده‌اند نیز در صورت وجود شرایط خواهر و برادر رضاعی خواهند بود. همچنین خویشاوندی رضاعی موجب ارث نمی‌گردد و تنها در حرمت ازدواج مؤثر است. در قرآن به صرف همشیر بودن اشاره شده اما در فقه، شرایط تفصیلی برای آن ذکر گردیده است. در ماده ۱۰۴۶ قانون مدنی ایران مصوب ۱۳۱۳ که بر مبنای نظر مشهور فقهی شیعه نوشته شده، چنین آمده است:تحلیل فقهی ماده ۱۰۴۶ قانون مدنی، سید مصطفی سعادت مصطفوی، دوفصل‌نامهٔ پژوهش‌نامهٔ حقوق اسلامی وابسته به دانشگاه امام صادق، پاییز و زمستان ۱۳۹۴، سال شانزدهم، ش۴۲، ص۶۹ تا ۸۹

 در قرآن 
محارم در قرآن در سه دسته‌آیه آمده است: نخست محارم نکاح را که ازدواج با آنها حرام است، برشمرده است. دو دسته آیهٔ دیگر در آیات حجاب آمده و محارم حجاب (آزاد از نگریستن) و محارم پرده‌نشینی (آزاد از معاشرت بی‌پرده با همسران محمد) را ذکر می‌کند:
 محارم نکاح در آیات ۲۲ تا ۲۴ سورهٔ نسا آمده‌اند که اساس شناسایی محارم در فقه هستند:

 محارم پرده‌نشینی در آیهٔ ۵۵ سورهٔ احزاب آمده است. در میان این محارم، نامی از پدرشوهر و ناپسری و داماد و پدر رِضاعی (همشیر) و برادر رضاعی و برادرزاده و عمو و دایی نیست در حالی که در سورهٔ نسا در فهرست محارم نکاح به تلویح و تصریح آمده‌اند؛ چرا که برای نمونه محمد در آن زمان، پسر و پدری نداشته تا زنانش از پرده‌نشینی در برابر آنها معاف شوند:تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی، تهران: دار الکتب الاسلامیه، چاپ ۳۲، ۱۳۷۴، ۲۷ جلد، جلد ۱۷، ص۴۱۳

 محارم حجاب در آیهٔ ۳۱ سورهٔ نور؛ در این آیه، عمو و دایی و داماد و ناپدری و نابرادری و پدر رِضاعی (همشیر) و برادر رضاعی نیامده‌اند حال آنکه در سورهٔ نسا تصریحاً و تلویحاً جزو محارم نکاح هستند. با این همه در فقه، تفاوتی میان محارم حجاب و محارم نکاح نیست و زنان از حجاب در برابر عمو و دایی و… نیز معاف‌اند البته فقها نمایان کردن عورتِ پیش و پسِ پایین‌تنه را فقط برای همسر مجاز می‌دانند؛ بنابراین طبق قول مشهور فقهی، نمایان بودن پستان‌ها در برابر همهٔ محارم اعم از نسبی و سببی و رضاعی جایز است.واکاوی دیدگاه فقیهان امامیه در حد پوشش محارم، رضا حق‌پناه و ابراهیم محمدزاده مزینان، دوفصل‌نامهٔ آموزه‌های فقه عبادی وابسته به دانشگاه علوم اسلامی رضوی وابسته به آستان قدس رضوی، بهار و تابستان ۱۴۰۱، سال سوم، ش۴حد پوشش لازم زن در برابر محارم و جواز نگاه مرد به محارمش چیست؟، تارنمای اسلام‌کوئستاحکام زینت زنان از دیدگاه مذاهب پنج‌گانهٔ اسلامی، زینب بهزادی و عبدالجبار زرگوش‌نسب و طاهر علی‌محمدی، فصل‌نامهٔ پژوهش در فقه و حقوق، تابستان ۱۳۹۶، سال دوم، ش۴، ص۱۰۴، تارنمای نورمگز افزون بر این دایرهٔ محارم رضاعی منطبق بر محارم نسبی بوده و برخلاف نص قرآن فقط شامل پدر رضاعی و برادر رضاعی نمی‌شود:حجاب، محمدتقی شهیدی، درس خارج فقه ۱۳ اسفند ۱۳۹۶

 جستارهای وابسته 
 ازدواج در اسلام
 خویشاوندی سببی
 خویشاوندی رضاعی
 خویشاوندی
 نسبت‌های خانوادگی

 یادداشت 

 پانویس 

رده:ازدواج در اسلام
رده:جدایی جنسیتی و اسلام
رده:حیا در اسلام
رده:خانواده
رده:زنا با محارم
رده:ژنتیک جمعیت
رده:نسبت‌های خانوادگی
رده:واژه‌ها و عبارت‌های عربی در احکام اسلام