هلالی جغتایی

بَدرالدّین (نورالدین) هِلالی جغتایی اَستَرآبادی (مرگ ۹۰۸) یکی از شاعران پارسی‌گوی ایرانی در سدهٔ ۹ هجری خورشیدی بود.https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1096365

برجسته‌ترین اثر او مثنوی شاه و درویش (شاه و گدا) است که به زبان آلمانی نیز ترجمه شده‌است. اهمیت هلالی به خاطر غزل‌های لطیف و پرمضمون و خوش‌آهنگ اوست که مجموع آن نزدیک به ۲٬۸۰۰ بیت است. قصیده‌های هلالی ارزش ادبی کمتری دارند که یکی از آن‌ها را در ستایش عبیدالله‌خان ازبک سروده‌است که گویا از ترس بوده‌است.تاریخ ادبیات در ایران، صفا، جلد ۴، ص ۴۳۴

وی اهل استرآباد (گرگان کنونی) و بزرگ‌شدهٔ این شهر بود و در نوجوانی به هرات رفت. نیاکان هلالی اصالتاً از ترکمن‌های جغتایی بودند که به گرگان هجرت کرده بودند.

هلالی از پرورش‌یافتگان امیر علی‌شیر نوایی و از هم‌نشینان سلطان حسین بایقرا تیموری بود. پس از سرودن مثنوی شاه و درویش، بدیع‌الزمان پسر سلطان حسین میرزا، غلام‌‌بچه‌ای زیبا را که هلالی طلب کرده بود به عنوان انعام به وی داد.

هلالی استرآبادی شیعه بوده‌است، اما در تشیّع متعصّب نبوده و در درگیری‌های معمول میان سنی و شیعه در آن زمان دخالت نمی‌کرده‌است و همین باعث شده تا پیروان هر کدام از این مذاهب، او را بر مذهب دیگر بدانند.تاریخ ادبیات در ایران، صفا، جلد ۴، صص ۴۳۲ تا ۴۳۸

 مرگ 
در هنگام محاصره هرات توسط عبیدالله خان ازبک شیبانی در زمان شاه تهماسب یکم که جزئی از ایران بود، هلالی نیز در هرات بود. در آن زمان از سوی سپاه ازبک مستزادی به درون شهر فرستاده شد با این محتوا:

هلالی در پاسخ این رباعی مستزاد را برای آن‌ها می‌فرستد:

عبیدالله خان ازبک شیبانی پس از اشغال هرات، نخست هلالی را همراه خود کرد اما بعد شعر بالا و برخی از اشعار دیگر را به آگاهی عبید خان رساندند، مانند:

بعد او را به جرم شیعه بودن و در پی تحریک رشک مندان، شکنجه داد و مأمورانش هلالی را با سری شکسته و خون‌آلود در چهارسوق هرات کشتند. شاعری به نام مهری به دیدار هلالی آمد و این بیت را برای او خواند:

خلاصة التواریخ، احمد قمی، جلد ۱، صص ۱۹۱ تا ۱۹۴

 نمونه غزل 

 آثار 
 شاه و درویش
 صفات العاشقین
 لیلی و مجنون (هلالی)
 دیوان اشعار هلالی

 منابع 

 صفا، ذبیح‌اللّه، تاریخ ادبیات در ایران (۵ جلد)، انتشارات فردوس، ۱۳۶۷.
 قاضی احمد منشی قمی، خلاصه التواریخ (۲ جلد، تاریخ صفویه از شیخ صفی تا اوایل شاه عباس یکم)، به تصحیح احسان اشراقی.
 جغتایی، هلالی، دیوان، به تصحیح و مقابله و مقدمه و فهرست از سعید نفیسی، انتشارات سنائی. بدون تاریخ. مقدمه.


رده:ادبیات فارسی
رده:اهالی ایران در سده ۱۵ (میلادی)
رده:اهالی ایران در سده ۱۶ (میلادی)
رده:اهالی گرگان
رده:درگذشتگان ۱۵۲۹ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۹۳۶ (قمری)
رده:زادگان دهه ۱۴۷۰ (میلادی)
رده:شاعران ایران بزرگ
رده:شاعران ایرانی سده ۱۵ (میلادی)
رده:شاعران سده ۱۶ (میلادی) اهل ایران
رده:شاعران فارسی‌زبان اهل ایران
رده:شاعران فارسی‌زبان سده ۱۰ (قمری)
رده:شاعران فارسی‌زبان سده ۹ (قمری)
رده:شاعران مرد اهل ایران
رده:نویسندگان مرد اهل ایران