فخرالدوله

توران آغا، ملقب به فخرالدوله، یکی از دختران تحصیل‌کرده و شاعر ناصرالدین شاه قاجار و خازن‌الدوله، و خواهر تنیِ فروغ‌الدوله بود. او داستان‌های شفاهی ایرانی را مکتوب و تصویرگری کرد.فرخزاد، پورانفخر الدوله مورد توجه و احترام پدر بود و در اندرون شاهی از مقام والایی برخوردار بود .

فخرالدوله شب‌هایی که نقیب‌الممالک، نقال‌باشی پدرش داستان‌گویی می‌کرد، پشت در نیمه باز اتاق خواجه سرایان می‌نشت و داستان‌ها را با دقت مکتوب می‌کرد و برای آن‌ها نقاشی می‌کشید. از جمله داستان‌های امیر ارسلان رومی و زرین ملک را او مکتوب و مصور کرده‌است.فرخزاد، پوران

فخرالدوله در جوانی عاشق مهدی‌قلی‌خان مجدالدوله شد و با او ازدواج کرد. او همراه با پدر و همسرش به ییلاق می‌رفت و به سوارکاری و تیراندازی می‌پرداخت. فخرالدوله در تیراندازی بسیار ماهر بود.فرخزاد، پوران

شعرهای او شامل دیوانی از چندهزار بیت است که با خط خود نوشته‌است و در کتابخانه سلطان محمودمیرزا در پاریس نگهداری می‌شد که در حال حاضر سرنوشت آن مشخص نیست. غزلیاتی به سبک عراقی نیز از او در تذکره‌های دوران ناصری منتشر شده‌است.فرخزاد، پوران

زندگینامه
تومان آغا فخر الدوله، دختر هفتم و فرزند دهم ناصر الدین شاه، در سال ۱۳۷۸ ه. ق از خازن الدوله همسر صیغه ای ناصرالدین شاه به دنیا امدیک سال بعد از همین زن دختر دیگری متولد گردید به نام توران آغا (فروغ الدوله) . این دو دختر در دوران کودکی و قبل از بلوغ مادر خود را از دست دادند و ناصر الدین شاه که از این واقعه سخت آزرده خاطر شده بود دو دختر را به تاج الدوله نخستین زن عقدی خود پس از جلوس واگذار کرد. تاج الدوله نیز در تربیت این دختران آنان کمال تلاش را بکار برد  و با استخدام معلمان کارآزموده به تعلیم و تربیت آن ها بسیار تلاش کرد. ناصر الدین شاه نیز که دختران را شایسته ،دید هنگامی که به سن بلوغ رسیدند تومان آغا را به لقب فخر الدوله و توران آغا را به لقب فروغ الدوله مفتخر ساخت. 

فخر الدوله دختری بود ، زیبا ،شاعر، نقاش و خطی بسیار خوش داشت به  قول مؤلف کتاب پشت پرده های حرمسرا زنی بود بسیار زیبا، ادیبه و شاعره شیرین سخن میگفت وی از مورد اعتماد پدر بود بسیاری از یادداشت هایی که از ناصر الدین شاه برجای مانده با خط زیبای فخرالدوله به رشته تحریر درآمده به طوری که از سال ۱۲۹۹ ه. ق که فخر الدوله بیست و یک ساله بوده است در متون خاطرات ناصر الدین شاه، دستخط وی به تناوب مشاهده می گردد و صفحات زیادی از خاطرات ناصرالدین شاه از سال ۱۳۰۰ ه. ق. به بعد به خط فخر الدوله است .وی دلباخته مهدی قلی خان مجدالدوله امیراخور دربار گردید.بدین ترتیب بود که در روز ۲۴ ذیقعده ،۱۲۹۹ مجدالدوله مادرش را به خواستگاری فخرالدوله فرستاد. این خواستگاری که موافق میل شاه نبود با بی اعتنائی از طرف وی مواجه گردید ولی تومان آغا فخر الدوله عاشق تر از آن بود که عدم تمایل پدر و سلطان صاحبقران او را به انصراف وادارد و بدین ترتیب بود که روز ۲۰ ذیحجه ۱۲۹۹ با برگزاری مجلس عقد کنان و بدون حضور شاه به همسری مهدی قلی خان مجد الدوله در آمد. در پی آن در تاریخ ۱۹ جمادی الاول مراسم عروسی برگزار و روز بعد فخر الدوله را به خانه مجدالدوله بردند ناصرالدین شاه بعد از عروسی فخر الدوله چنین مینویسد: «فخر الدوله هم که به خانه امیر آخور مجدالدوله رفته است حالا باید خودمان این روزنامه ها را بنویسیم

ازدواج فخرالدوله را از پدر دور نکرد. علی رغم عشق فراوان نسبت به مجدالدوله، بيشتر روزها و ايام خود را در حرمخانه می گذراند.در اين زمان همسرش ميرآخور بود و مسئوليت اداره اصطبل خاصه را داشت. اما شکايت از وی به حدی بود که داماد شاه بودن نيز او را در سمت خود حفظ نکرد. در جمادی الثانی 1301ق. شاه او را عزل کرد و محمدحسين ميرزا ميرآخور سابق را به ميرآخوری برگزيد.بيکاری مجدالدوله يک سال و چهار ماه به طول انجاميد. دلتنگی فخرالدوله بعد از چندی پدر را وادار کرد تا در 14 شوال 1302 ق. در نامه‌ای، خطاب به امين‌السلطان، مجدالدوله را به سمت نظارت خاصه منصوب کند:امين‌السلطان، مجدالدوله در حقيقت نوکر تربيت شده است و بی کار. فخرالدوله هم از اين جهت بسيار دلتنگی ميکند. الجائاً دستخط عمل نظارت خاصه را برای مجدالدوله نوشتم... به عضدالملک هم حالی بکنيد که اين‌ کار محض خاطر فخرالدوله شده است. در نظارت، عضدالملک و نيابت، نايب ناظر به هيچ وجه قصوری در خدمت امانت نداشته‌اند؛ کمال رضامندی را از خدمات عضدالملک درين مدت در نظارت دارم؛ مبادا خيالی بکند که به چه سبب اين کار را از من گرفته‌اند. در حقيقت، نظارت را به فخرالدوله  داده‌ايم. بلکه همين دستخط ما را البته بده عضدالملک ببيند، به خدا قسم، منته های رضايت را از خدمات و زحمات او داريم .اعتمادالسلطنه که از مخالفان جدی مجدالدوله بود، در اين مورد نوشت: «اين شخص بسيار بی ادب و معلوماتش شکارچی گری و داماد شاه است. چنانچه دستخط هم نوشته بودند که ما نظارت را به فخرالدوله داديم، نايب اوست».

زمانی که ناصر الدین شاه در سفر فرنگ بود، سفری که زنان را با خود نمیبرد وگرنه در سفرهای داخلی فخرالدوله از همراهان اولیه بود فخر الدوله با نامه های پرسوز و گدازش رنج دوری از پدر را به وی منتقل می ساخت.دایه فخرالدوله حاجی میر محمد آقا بود که در هفده ذیحجه ۱۳۰۳ درگذشت، آن طور که ناصرالدین شاه در خاطرات خود قید نموده است این مرد ابتدا دایه امیر نظام بود و حالا که در گذشته فخرالدوله گریه و زاری زیادی کرده است.غلام بچه فخر الدوله هم میرزا محمد نام بود که در تعزیه نقش علی اکبر را بازی می کرد.فخر الدوله خواجه ای داشت به نام سنبلک.ناصر الدین شاه در رجب سال ۱۳۰۵ و برای ششمین بار به قم سفر نمود، و خاطرات خود را از روز دوشنبه نوزدهم رجب که مصادف با چهاردهم نوروز بود تا روز دوشنبه ۴ شعبان که به تهران ورود نمود به رشته تحریر درآورد فخر الدوله نیز در این سفر از همراهان وی بود که بسیاری از صفحات خاطرات ناصر الدین شاه در  این سفر با خط زیبای فخرالدوله است.

دیوان اشعار تومان آغا فخر الدوله شامل چند هزار بیت است که با خط زیبای خود شاعر به رشته تحریر درآمده است و آن طور که دوستعلی خان معیر الممالک قید نموده است نزد شاهزاده سلطان محمود میرزا برادر کوچک احمد شاه در پاریس موجود است .فخر الدوله علاوه بر این که دارای خطی خوش بود در هنر نقاشی و منبت کاری مهارت داشت و  به نیازمندان و یتیمان کمک میکرد. 

رابطه با فروغ الدوله
مجدالدوله در دو نوبت، ناهار و شام، به حضور ناصرالدين شاه می رسيد و مهر از سر ظروف غذا برمی داشت. اين‌گونه فخرالدوله، بی هيچ عذر و بهانه‌ای، هر روز و هر سفر را در کنار پدر طی ميکرد. فروغ‌الدوله، خواهر کوچک‌تر، در توبيخ مباشر خود، حاجی خان، در خصوص امور مالی، حسادت ناخواسته خويش را آشکار ميکند:من هرچه فکر ميکنم، کار زيادی از خواهرهای ديگرم نميکنم. مثل نواب فخرالدوله. مواجب مجدالدوله از آقا ظهيرالدوله کمتر است. هميشه هم همراه شاه سفر هستند. از جميع کنه کارشان هم مداخل و غير من خبر دارم. عيالش اندرونش پنجاه نفرست. مال من روی هم بيست نفر هم نميشود. همه خرجش با من تفاوت ندارد. من که کور نيستم. مردم را ميبينم. خودم و وضع مردم را هم مي‌بينم که هر سال مواجب خودم و آقا همه را خرج ميکنم، آخر سال هم ده هزار تومان حساب بالا می آوريد.

گرچه اين دو خواهر بسيار نزديک بودند، اما رقابت و حسادتی کمرنگ و نامحسوس بينشان بود. از فخرالدوله مکتوبی به جا نمانده است تا از اينگونه احساساتش آگاه شويم. اما از مکتوبات به جا مانده از فروغ الدوله، به اين موضوع ميرسيم: «عاليجناب حاجی خان ... در صورتی که سر سفره از همه چيز بايد دو تا دو تا باشد، يکی ميگذارند. ... نواب فخرالدوله در ماهی صد تومان به ناظرش ميدهد مقاطعه با حنا و رنگ و صابون و شمع و همه چيز. سر سفره اش هم خيلی از سفره من بهتر است ...»  و يا : «من غلامحسين را ميخواستم بيرون کنم؛ به يک ملاحظه نکردم که چون نواب فخرالدوله هم آوازه خوان آورد، من هم غلامحسين را همان وقت آوردم. حالا يک ماه است فخرالدوله آوازه خوانش را بيرون کرده است. اگر من هم بکنم، از من دلخور ميشود...» و در جايي ديگر مينويسد: «سيصد تومان که اين تفصيلات را لازم ندارد که آدم سه ماه عقب پول بگردد، شب و روز دوندگی کند، پيدا نکند ... چهارصد تومان از فخرالدوله ميخواست؛ فخرالدوله به خانم باجی گفت. پريروز صبح رفت، تا ظهر پول آورده بود».

 مرگ 
اما گویی چرخ گردون با تومان آغا فخرالدوله دختر ناز پرورده سلطان صاحبقران و سرآمد زنان در باروی، سرسازگاری نداشت زیرا او هم مانند همسر اول مجد الدوله بدون فرزند در سال ۱۳۰۹ به بیماری سل مبتلا گشت و به همین دلیل در ۳۳ سالگی درگذشت.

رفته، رفته» مرض چیره تر میگشت و مریض ناتوانتر تا آنجا که خطر نزدیک شد و اطبا دستور دادند بیمار را به جایی وسیع و خوش هواتر ببرند. مجدالدوله یکی از خانه های ارباب جمشید را که در خیابانی به همین نام و در شمال شهر واقع و در اطرافش باز و دور از هیاهوی مرکز بود اجاره کرد و بیمار عزیز خویش را بدانجا برد ناصر الدین شاه چند بار در آن خانه به عیادت دختر دلبندش ،رفت مرتبه ساعتی کنار بستر مینشست و وی را نوازش می کرد و در آخرین بار هنگامی که از نزد بیمار بیرون می آمد دیده بودند که زار میزد 

بر سنگ گورش در صحن حرم فاطمه معصومه چند بیت از شعرهایش نوشته شده‌است.فرخزاد، پوران محمدحسن خان اعتمادالسلطنه در روزنامه خاطرات خود ذیل وقایع  روز ۴ رمضان ۱۳۱۰ می‌نویسد: «فخرالدوله تومان آقا دختر شاه امروز صبح مرحوم شده‌است. این شاهزاده خانم سی و سه سال داشت و بهترین اولاد شاه بود، صاحب جمال و کمال، خط و ربط، نقاشی ترتیب دو داستان امیرارسلان و زرین ملک با فکر نقيب الممالک و همت و دستخط فخر الدوله است .  و موسیقی. اما به مثل مشهور انگور خوبی بود نصیب شغال شده بود. عشقی به مهدی‌قلی‌خان مجدالدوله پیدا کرده بود و به خلاف میل پدر هفت هشت سال بود که زن او شده بود. از او اولادی هم نمانده‌است.»خلسه یا خوابنامه، محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه، انتشارات توکا، چاپ دوم ۱۳۵۷، ص۲۳۹

 پانویس 

 منابع 


رده:اهالی تبریز
رده:درگذشتگان ۱۳۱۰ (قمری)
رده:درگذشتگان به علت سل
رده:زادگان ۱۲۷۷ (قمری)
رده:زنان دوره قاجار
رده:شاعران زن اهل ایران
رده:شاهزادگان قاجار
رده:فرزندان ناصرالدین‌شاه