اباصلت هروی

عبدالسلام بن صالح بن سلیمان مشهور به خواجه اباصلت در مدینه منوّره به دنیا آمده و از آنجا که جدّ اعلایِ او از هرات افغانستان امروزی است، لذا به اباصلت هروی معروف گردیده‌است.

 نسب، تولد و وفات 
نام او عبدالسلام بن صالح بن سلیمان بن ایوب بن مَیسَرهسمعانی شافعی، الانساب، ج ۵، ص۶۳۷–۶۳۸ است و به اباصلت هروی شهرت دارد. گویا جد اول یا دوم اباصلت، در هرات می‌زیسته و در فتوحات، اسیر و به حجاز برده شده و به عنوان غلام در اختیار عبدالرحمن بن سَمُره قرشی قرار گرفته‌است. به همین دلیل است که مورخان اباصلت را از موالی عبدالرحمن بن سمره دانسته‌اند. معروف‌ترین لقب وی «هَرَوی» که شیعه و سنی به آن اشاره کرده‌اند، برگرفته از محل زندگی اجداد اوست.مزّی شافعی، نجاشی، احمدبن علی، رجال النجاشی، ص۲۴۵.سمعانی شافعی، الأنساب، ج ۵، ص۶۳۷تهذیب الکمال فی أسماء الرجال، ج ۱۱، ص۴۶۰، ش ۴۰۰۳ «قُرشی»، «عَبْشمی»، «نیشابوری»، «بصری» و «خراسانی» را نیز از القاب او ذکر کرده‌اند.
تاریخ ولادت وی روشن نیست، ولی از آن رو که به گفته خودش از روزگار کودکی ۳۰ سال در محضر سفیان بن عیینه (متوفی ۱۹۸ق) بوده‌است،سیر اعلام النبلاء، ج۱۱، ص۴۴۸. می‌توان تولد او را در حدود ۱۶۰ق تخمین زد. ابوالصلت به روایتی در مدینه زاده شدطوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۶۱۵–۶۱۶. و در نیشابور اقامت گزید.ذهبی، تذهیب التهذیب، ج۲، ص۴۵۷. وی چهارشنبه، ۱۴ شوال سال ۲۳۶ هجری قمری از دنیا رفت.

 در محضر علی بن موسی الرضا 
اکثر قریب به اتفاق علمای امامیه، وی را از اصحاب علی بن موسی الرضا دانسته‌اند.ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۳۹۶ هرچند بیشتر منابع اهل سنت، اباصلت را خادم علی بن موسی الرضا معرفی کرده‌اندمقدس اربیلی، حدیقة الشیعة، ج۲، ص۸۴۰. اما از علمای امامیه کسی جز مقدس اردبیلی، او را خادم علی بن موسی الرضا ندانسته‌است.العسقلانی، ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۶، ص۳۱۹مقدس اربیلی، حدیقة الشیعة، ج۲، ص۸۴۰. شاید از آنجا که جنبه علمی و حدیثی اباصلت بر خادم بودن وی غلبه داشته، اکثر علمای امامیه واژه خادم را دربارهٔ او به کار نبرده‌اند.
اباصلت در نیشابور در خدمت علی بن موسی الرضا حاضر بوده و در سرخس نیز به دیدار ایشان رفته‌است.ذهبی، تهذیب التهذیب، ج۶، ص۳۱۹ او هنگام ورود علی بن موسی الرضا به نیشابور، حدیث سلسله‌الذهب را از ایشان نقل کرده‌است. اکثر روایات مربوط به نحوه شهادت علی بن موسی الرضا از اباصلت نقل شده‌اند.

 در محضر محمد بن علی بن موسی 
در اینکه اباصلت، محمد بن علی بن موسی را ملاقات کرده جای تردید نیست زیرا زمانی که علی بن موسی الرضا در بستر شهادت بود، محمد بن علی بن موسی از مدینه به طوس آمده و گفت‌گویی میان محمد بن علی و اباصلت رخ داده‌است. بعد از شهادت علی بن موسی الرضا نیز دو ملاقات بین محمد بن علی و اباصلت گزارش شده‌است: یکی هنگام نماز خواندن محمد بن علی بر پیکر علی بن موسی الرضا بود و دیگری زمانی رخ داد که اباصلت به دستور مأمون زندانی شد و با معجزه محمد بن علی بن موسی و حضور آن حضرت در زندان، رهایی یافت.صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۲۴۲–۲۴۵.

 شخصیت علمی و حدیثی 
او در طلب علم به نقاط مختلفی چون عراق، حجاز و یمن سفر کرد و از کسانی چون حماد بن زید، عطاء بن مسلم، معتز بن سلیمان، عبدالرزاق صنعانی، مالک بن انس، فُضیل بن عیاض و عبدالله بن مبارک استماع حدیث نمود.الجرح و التعدیل، ج۳، ص۴۸تهذیب التهذیب، ج۶، ص۳۱۹.الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۵، ص۱۹۶۸
ابالصلت چندی در بغداد به روایت حدیث پرداختتاریخ بغداد، ج۱۱، ص۲۶، ج۱۱، ص۴۴۸. و در روزگار مأمون به عزم جنگ به مرو آمد و چون به مجلس خلیفه وارد شد و مأمون کلام او را شنید، به او علاقمند شد و از خواصش قرار داد. ابالصلت در رد مرجئه، جهمیه، زنادقه و قدریه می‌کوشید و بارها با بشر مریسی در حضور مأمون مناظره کرد.تاریخ بغداد، ج۱۱، ص۴۷.

 وثاقت 
اباصلت هروی نزد همه رجالیان شیعه مورد وثوق است. در بین اهل سنت نیز رجالیانی همچون یحیی بن معین، عجلی، ابن شاهین وی را توثیق کرده‌اند.تاریخ الثقات، ص۳۰۳تاریخ اسماء الثقات، ص۲۲۷رجال نجاشی، ج۲، ص۶۰۶۱ حال آنکه بعضی دیگر همچون جوزجانی، نسائی، ابوحاتم رازی، عقیلی، ابن حبان، ابن عدی و دار قطنی او را تضعیف نموده‌اند.الضعفاء الکبیر، ج۳، ص۴۸الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱۱، ص۵۱ اباصلت، احادیث بسیاری از علی بن موسی الرضا نقل کرده که بیشتر آنها را شیخ صدوق در عیون اخبار الرضا، الأمالی و خصال نقل کرده‌است. از میان روایت کنندگان از اباصلت فرزندش محمد، احمد بن یحیی بلاذری، عبدالله بن احمد ابی خثیمه، ابوبکر ابن ابی الدنیا، یعقوب ابن سفیان بسوی، سهل بن زنجله، احمد بن منصور رمادی و عباس بن محمد دوری را می‌توان یاد کرد.المعرفة و التاریخ، ج۳، ص۷۷ تاریخ بغداد، ۱۱/۴۶تهذیب التهذیب، ج۶، ص۳۱۹ ۳۲۰.انساب الاشراف، ص۱۹؛ برخی از این روایات در کتابی به نام مُسند اباصلت جمع‌آوری و با پیش‌درآمدی از آیت ا… سبحانی به چاپ رسیده‌است.

 مذهب 
با وجود آنکه اباصلت از یاران علی بن موسی الرضا شمرده شده ولی در مذهب او اختلاف وجود دارد. از یک سو شیخ طوسی او را از عامه شمردهرجال طوسی، ص ۳۹۶تاریخ بغداد، ج۱۱، ص۴۷۴۸. ولی گروهی از محدثان اهل سنت، تنها بر تشیع او خرده گرفته‌اند.میزان الاعتدال، ج۲، ص۶۱۶طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۶۱۵–۶۱۶. این گروه، سنی بودن اباصلت را انکار کرده و فقط به دلایل گرایش‌های شیعی، او را مورد بی‌مهری و گاه توهین قرار داده‌اند.طبسی، جایگاه روایی اباصلت هروی از دیدگاه فریقین، پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی، شماره ۳۰، ص۹۹

 وفات و آرامگاه 
اباصلت هروی در آخر شوال سال ۲۳۶ هجری قمری (۳۳ سال پس از درگذشت علی بن موسی الرضا) در خراسان درگذشت.
هم‌اکنون آرامگاهی منسوب به وی با نام خواجه اباصلت در سمت شرقی بیرون شهر مشهد و در ۵ کیلومتری این شهر وجود دارد. در قم و سمنان نیز مزارهایی منسوب به او موجود است.اعتماد السلطنه، مطلع الشمس، ج۲، ص۳۸۵–۳۸۶. مقبره و گنبد و صحن آرامگاه خواجه در مشهد، به همّت کربلایی محمد علی درویش و با کمک‌های مردمی تجدید بنا شده. برخی از اهل عرفان مثل درویش علی متوفی ۷۲۶ق، در کنار مزار او دفن شده‌اند.
بنای اصلی بقعه، چهار ضلعی است و از هر طرف به وسیلهٔ چهار در به بیرون مرتبط می‌شود. این بنا تزئینات کاشی هفت رنگ، دو رواق مستطیلی‌شکل و آینه‌کاری‌هایی دارد.. به روایتی مزار اباصلت در هرات شهر آبا واجدادیش قرار دارد.وی پس از سخرانی ها وافشاگری هایش در باره اقدامات خاندان عباسی و پراکنده ساختن روایات بسیار در منقبت اهل بیت بدستور مامون زندانی شد و قبل از انکه مامون اورا در زندان بکشد  بواسطه کرامت ومعجزه محمد بن علی بن موسی از زندان رهایی یافت وبرای اجتناب از اسارت مجدد وتهدید جان از مرو دور شده به هرات شهر اجدادش می گریزد وتا اخر عمر در همانجا باقی می ماند.  در تاریخ ثبت است که مامون در راه بغداد علی بن موسی الرضا ع را که ولیعهدش بود و وزیرش فضل بن سهل را به قتل رساند فضل را در حمامی در سرخس و علی بن موسی الرضا ع را درروستای  سناباد آنروز ودر کنار قبر پدرش هارون الرشید بخاک سپرد. پس در آن روزگار مشهدالرضایی نبوده است که اباصلت را بخواهند بیرون آن دفن کنند. فاصله بقعه خواجه اباصلت تا حرم علی بن موسی الرضا ع به خط مستقیم بر روی گوگل مپ 12.5 کیلومتر فاصله دارد واز طریق جاده فاصله ان بیشتر خواهد بود وتا محدوده سناباد امروزی که حدود روستای سناباد قدیم می تواند باشد 15.18 کیلومتر به خط مستقیم فاصله دارد که قطعا فاصله جاده ای ان بیشتر خواهد بود.

 منابع 

رده:اصحاب اهل بیت
رده:اهالی مدینه
رده:اهالی هرات
رده:تاریخ عرب
رده:شاگردان علی بن موسی الرضا
رده:شاگردان موسی کاظم
رده:عالمان شیعه
رده:عرب‌های سده ۹ (میلادی)
رده:محدثان شیعه دوازده‌امامی
رده:شاگردان امامان شیعه