سربداران (مجموعه تلویزیونی)

سربداران مجموعهٔ تلویزیونی ایرانی به کارگردانی محمدعلی نجفی است. کیهان رهگذار، نویسندگی و مشاور کارگردانی آن را بر عهده داشته‌است. فیلم‌برداری این مجموعه بشکل نگاتیوی از شهریور ۱۳۶۰ در مسجد جامع تاریخی شهرستان اردستان آغاز شد و تا ۳ آبان ۱۳۶۲ ادامه یافت. مدیران فیلم‌برداری سربداران، فرخ مجیدی و محمد زرفام بوده‌اند. سربداران از ۲۶ دی ۱۳۶۲ به روی آنتن رفت.

 خط داستانی 
سربداران بر اساس قیام سربداران خراسان به رهبری شیخ حسن جوری علیه استیلای مغول بر ایران ساخته شده‌است. گوشه‌هایی از این فیلم هم مربوط به رهبری پیشین شیخ خلیفه مازندرانی مؤسس این قیام است.

 بازیگران 
 بازیگر نقشسوسن تسلیمیفاطمهامین تارخشیخ‌‌ حسن جوریعلی نصیریانقاضی‌ شارِحمحمدعلی کشاورزخواجه‌ قُشیری (خواجهٔ نیشابور)فیروز بهجت‌محمدیطُغای‌تیمورجمشید لایقاَرْغونْ‌شاهعنایت‌الله بخشیخانِ باشتینعطاءالله زاهدخواجه‌ شمس‌الدین فضل‌الله باشتینی (پدر امیر وجیه‌الدین مسعود و عبدالرزاق باشتینی)سعید اویسیایلچیِ ابوسعید و خانِ جدیدِ باشتینحسین محجوبشیخ‌ راجی
(دارای دو نقش)زاهدِ پیرِ سبزوارهاشم ارکانکُلو ابوبکرِ ندافحسین خانی‌بیکآی‌تخت بردهاسماعیل محرابیحسین حمزهفتحعلی اویسیایلچیِ طُغایبهروز بقاییدرویش عزیز مُجِدّی (شاگردِ شیخ‌حسن)علی‌رضا شجاع‌نوریهوم (سرکردهٔ عیاران)محمدعلی ساربانحسن حمزهجهانگیر صمیمی‌فردکُلو اسفندیارِ آهنگرچنگیز وثوقیمحمد بِیگ (پسرِ اَرْغونْ‌شاه)آتش تقی‌پور امیرعلی کاوِن (پسرعَمِ طُغای)محمد ابهریامیرمحمود اِسفَرایِنیحسین محب‌اهریسیّدعلی (مریدِ شیخ‌حسن)افسانه بایگانتَرکان‌بانو (عروسِ اَرْغونْ‌شاه)مینو ابریشمیبانو سلطان (همسرِ محمد هندو)شهرزاد کمالیبیوه‌زنِ باشتینی (خواهرِ کُلو اسفندیار)شیرین رضائیانندیمهٔ سرایِ خواجه‌قُشیریمحمدعلی نجفیعلاءالدین محمد هندو (وزیرِ ایرانیِ سلطان اَبوسَعید بَهادُرخان)پرویز شاهین‌خواز خواجگانِ نیشابورمحمدرضا عالی‌پیاممؤذنِ مسجد جامع سبزوارملیحه نیکجومندپیرزنِ لالِ باشتینیاکبر سنگیسردارِ مغولولی‌الله مؤمنیسردارِ مغولفرهاد خان‌محمدیکشیکچیِ مخصوصِ قاضی‌شارِحعباس ناظری نیکخواجه اسدخسرو امیرصادقیفرزانه کابلیکنیزِ طُغاینادر رجب‌پوررامشگرِ دربارِ اَرْغونْ‌شاهسامی تحصنیاَباحمزههادی مقدمغوزی (سردارِ مغول)با حضوررضا کرم‌رضاییمدیحه‌سرایِ دربارِ اَرْغونْ‌شاه

 دیگر بازیگران 
 رضا کرم‌رضایی در نقش شاعر
 پرویز شاهین‌خو در نقش زاهد مسجد باشتین و از خواجگان نیشابور
 محمدرضا عالی‌پیام در نقش مؤذن مسجد جامع سبزوار
 ملیحه نیکجومند در نقش پیرزن باشتینی
 اصغر ضرابی
 اکبر سنگی در نقش سردار مغول
 عزیز حاتمی
 محمدرضا عالمی
 بهروز مقصودلو
 ولی‌الله مؤمنی در نقش سردار مغول
 فرهاد خان‌محمدی در نقش سرباز مغول (محافظ قاضی شارع)
 مهدی رجائیان
 عباس ناظری نیک در نقش خواجه اسد
 مسعود لاکانی
 خسرو امیرصادقی
 ژانتوره جانقای
 نوری ایسگلدی
 رضا سرسندبای
 ابوطالب بری
 نورمحمد ذوالفقاری
 عبدی شادکام
 عبدالرضا شادکام
 محمد قزاق
 هوشنگ فردوس
 امیر اسکندری
 فرزانه کابلی در نقش کنیز طغای
 نادر رجب‌پور در نقش رامشگر دربار ارغون
 شهاب کلیددارزاده
 سامی تحصنی در نقش اباحمزه
 حمید هدی‌نیا
 اکبر نوری
 علا عالی‌پور
 بابک والی
 علاءالدین کنگرلو
 خسرو زنگباری
 علی صنعتی
 علی‌رضا فتحی
 رضا راد
 اکبر بلندی
 محمد نمازی
 علی نمازی
 عبدالحسین خالدی
 سید محمد آل‌داوود
 هادی مقدم
 احمد ابراهیمی
 سیاوش عیاشی
 حمید لولایی (بازی در دو سکانس که پخش نشده‌است)

 عوامل تولید 
کارگردان
 محمدعلی نجفی

نویسنده و مشاور کارگردان
 کیهان رهگذار

متن تحقیقی
 عبدالرفیع حقیقت

سرپرست تولید
 علی عارف‌زاده

مدیر فیلم‌برداری
 فرخ مجیدی (قسمت‌های اول تا چهارم)
 محمد زرفام

موسیقی
 فرهاد فخرالدینی

عنوان بندی (تیتراژ) آغازین
 اکبر عالمی

خطاط سریال
 صمد رستمخانی

گریم
 جلال‌الدین معیریان (طراح گریم)
 بیژن محتشم

گروه کارگردانی
 علی ژکان
 اصغر هاشمی
 رضا ظهیری
 صادق جلالی
 افسانه بایگان

فیلمبرداری و نور
 احمد ابراهیمی
 مسعود کرانی
 یوسف وظیفه
 محمد بخشی
 سیاوش عیاشی

سرپرست گویندگان
 علی کسمایی

عکاسان سریال
 میترا محاسنی
 شاهرخ سخایی

 قسمتها 

 برداشت از اثر محمود دولت‌آبادی 
محمود دولت‌آبادی می‌گوید: گمانم سال ۵۶ بود که به درخواست محمدحسین پرتوی، برادر نصرت پرتوی، همسر عباس جوانمرد و دوست و همکار دوره تئاتر، طرح سریالی را برای تلویزیون ملی ایران نوشتم. با عنوان (سربداران)، پیش از من گویا به سراغ بهرام بیضایی رفته بودند که نتیجه‌ای نگرفته بودند. چند نفری هم در آن فاصله طرح‌هایی نوشته بودند که هیچ‌یک مطلوب تلویزیون نبودند. تا اینکه طرح من آماده و فصل اول نوشته شد. محمدحسین پرتوی به واسطه خواهرش (نصرت)، که قول داده بود مراعات امانت‌داری را بکند. نسخه زیراکسی فیلم‌نامه را با خود به تلویزیون برد، بی‌هیچ قرارداد یا پیش پرداختی، مدت‌ها گذشت، بالاخره خبر آوردند که تلویزیون با این موضوع که دولت‌آبادی سربداران را بنویسد مخالف است؛ و موضوع مسکوت گذاشته شد تا سال ۵۸. حالا انقلاب شده بود و تلویزیون ملی ایران به تلویزیون جمهوری‌اسلامی ایران تغییر نام داده بود. بار دیگر محمدحسین پرتوی پیدایش شد و این بار گفت: قرار است سربداران ساخته شود. کارگردانش را هم گذاشته‌اند محمدعلی نجفی. از من دعوت کرد به دفتری در خیابان بلوار کشاورز (الیزابت سابق) رفتم. ملاقات و چای و گفت‌وگو. بعدها خبردار شدم که به آقای نجفی هم گفته‌اند فلانی، یعنی من، نباید سربداران را بنویسد. من به کار خود بازگشتم و سربداران به راه خود رفت و نتیجه آنکه دست‌نوشته من در کتاب جمعه چاپ شد و نویسنده سریال (شهر من شیراز) که پیش از انقلاب از تلویزیون پخش می‌شد نویسنده فیلم‌نامه سربداران شد. از آن زمان دیگر از محمدحسین پرتوی خبری نشد. به نظرم رسید بخش اول فیلم‌نامه سربداران را منتشر کنم. آن را برای کتاب جمعه فرستادم. به پیغام آقای احمد شاملو که خواسته بود با آن هفته‌نامه کار کنم.

 موسیقی متن سریال 
موسیقی متن این مجموعه ساخته فرهاد فخرالدینی است. وی با رعایت نکاتی چون جذاب‌بودن برای مخاطب، استفاده از گنجینه موسیقی ملی و محلی ایران و بکارگیری تکنیک‌ها و سازهای موسیقی غربی آن را به یک موسیقی ماندگار و تأثیرگذار تبدیل کرده‌است. این موسیقی داستان ستم تلخ ایلخانان مغول بر مردم این سرزمین را بیان و شنونده را در آن فضا قرار می‌دهد. موسیقی سربداران را با توجه به اقبال عمومی‌اش می‌توان در زمرهٔ موفق‌ترین آثار موسیقی در حوزه هنر موسیقی معاصر ایران به‌شمار آورد.

 حواشی 
سال ۱۳۶۲، که پخش مجموعهٔ تلویزیونی سربداران از شبکه ۱ سیمای جمهوری اسلامی ایران آغاز شد بسیاری به نوع بازی و نقش فاطمه همسر شیخ حسن که سوسن تسلیمی آن را بازی می‌کرد ایراد گرفتند. انتقادات و ایرادهایی که آن زمان به سازمان صدا و سیما گرفته شد باعث شد که بخشی از بازی سوسن تسلیمی حذف شود.

محمدعلی نجفی در مورد سربداران می‌گوید: «سریال سربداران در مقطعی از تاریخ ایران ساخته شد که هنوز از طرف دولتمردان بعد از انقلاب تصمیمی در ارتباط با فیلم‌سازی گرفته نشده بود و هنرمندان ما مشکوک بودند که آیا سینما می‌تواند بعد از انقلاب ادامه داشته باشد یا نه؟» او به گریم، طراحی صحنه و لباس نیز اشاره می‌کند و می‌گوید: «موقع ساخت سریال سربداران برای اولین بار مسئله طراحی گریم، طراحی دکور و طراحی لباس مطرح شد. با آن طراحی و ساخت دکور مردم به این باور رسیدند که سینما فراتر از آن چیزی است که قبل از انقلاب در نظر داشتند. ما از یک انقلاب صحبت کردیم که مثل انقلاب اسلامی، انقلابی مذهبی بود.»

محمدعلی نجفی البته به انتقاداتی که آن زمان به سریالش شده هم اشاره می‌کند و می‌گوید: «خیلی‌ها به من انتقاد می‌کردند که این آدم‌هایی که شما در فیلم می‌آورید، کجای تاریخ بوده‌اند؟ من هم می‌گفتم مگر من معلم تاریخ هستم!؟ بهانهٔ من تاریخ است. آن زمان همه شیخ حسن را درک کردند. فاطمه را درک کردند. فاطمه تمثیلی از توده‌های مردم بود که برای بقای خودشان مبارزه می‌کنند. مبارزه می‌کنند برای این‌که انسان باشند و زیر بار زور نروند؛ و همهٔ این‌ها به مخاطب منتقل شد. هرچند که بعضی از صحنه‌ها حذف شد.» محمدعلی نجفی سراغ قسمت‌های دیگر سریال هم که حذف شده‌است، می‌رود و می‌گوید: «یک سکانسی در سربداران داشتیم که حذف شد. شهر میکده‌ها بود. حذفش کردند به من اعتراض می‌کردند که یعنی شیخ حسن به شهر میکده‌ها می‌رود؟!» البته او انتقاد آن‌ها را هم بی‌پاسخ نمی‌گذاشته‌است. «می‌گفتم بسیاری از چهره‌های مذهبی و انقلابی ما نیز در پاریس و لندن به جبر زمانه حضور داشته‌اند، ولی مهم این است که هدف آنان چه بود. اما بعضی از منتقدان اصلاً نمی‌توانستند این مسئله را هضم کنند و خب طبیعی بود که این سکانس‌ها حذف شود.»

 پانویس 

 منابع 
 سایت سینمایی سوره

 VCD سریال سربداران عرضه شده توسط شرکت صوتی و تصویری سروش


 پیوند به بیرون 



رده:سریال‌های تلویزیونی اقتباس شده از رویدادهای واقعی
رده:مجموعه‌های تلویزیونی ایرانی دهه ۱۳۶۰
رده:مجموعه‌های تلویزیونی تاریخی ایرانی
رده:مجموعه‌های تلویزیونی شبکه یک ایران
رده:مقاله‌های خرد ادبیات