خط اوستایی

در دورهٔ ساسانیان، الفبایی از الفبای زبوریزرشناس، زهره، 1382، زبان و ادبیات باستانی ایران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، ص 22. و پهلوی ساخته‌شد و اوستا بدان نوشته شد. این الفبا را الفبای اوستایی و دین‌دَبیره (خطِ دینی) نامیده‌اند که به معنای خطِ دینِ مَزدَیَسْنا و کتاب اَوِستا است. این خط که کاربرد آوایی یا فونتیک دارد، هم برای نوشتن نوشتار اوستا، و آوایش نوشته‌های فارسی میانه که به خط پهلوی کتابی نوشته می‌شد یا در نمونه‌هایی برای نوشتن پازند، نوشتارهایی به زبان فارسی میانه، که همان توضیحات زند بر متن اوستا بود، به‌کار می‌رفت.

 پیشینه 
ساخت الفبای اوستایی برای نیاز به درست نوشتن نوشتارهایی اوستایی بود که تا آن زمان از سوی کسانی از بر می‌شد و سینه‌به‌سینه به دست زادگان پسین میرسید. مجموعه نوشتارهایی که اینک کتاب مقدس زرتشت را تشکیل می‌دهند، برآمده‌‌‌ای از گردآوری آن در سدهٔ چهارم میلادی، شاید در دوران شاپور دوم ساسانی (۳۰۹ تا ۳۷۹ میلادی) است. به‌گمان زبان اوستایی تنها یک کار تک‌کاربردی برای گردآوری اوستا به‌دست ساسانیان بوده‌باشد.
این کار، که نمایانگر احیای (revival) آیین مزدا و پایه‌گذاری راست‌دینی (orthodoxy) سختگیرانهٔ پیوسته‌به قدرت سیاسی است، به‌گمان در اثر گرایش‌به رقابت بیشتر در برابر بوداییان، مسیحیان، و مانویان انجام شد؛ که دین و آیینشان بر پایهٔ کتاب بود[۱]. در برابر، روحانیت زرتشتی سده‌ها بود که به‌ یادسپاری کتاب مقدس به‌وسیلهٔ گوش دادن به یک آموزگار روحانی خو گرفته بود. این آموزگار سخنان زرتشت را برای شاگرد بسیار می‌خواند تا شاگرد با تکرار و هم‌خوانی با وی، سخنان و نواخت (آوایش چگونگی خواندن و یا صرف) را به یاد سپارد. سپس این کار را همین شاگردان در آينده برای شاگردان دیگر بازمی‌نمودند و به همین روش برای نسل‌ها خواندن و نگه‌داشتن کتاب مقدس انجام می‌پذیرفت. این کار بایسته بود، چرا که روحانیت زرتشتی به‌جاآوری درست و دقیق و نواخت (cadence) نماز را یک پیش شرط بی‌چون‌وچرا می‌دانست. افزون بر این، ضرورت ازبرخوانی نیایش (liturgy) همراه با مناسک و تشریفات مذهبی جایی برای نوشتن چیزی نمی‌گذاشت.

با این وجود، توانمندی برای درست نوشتن اوستا یک سود داشت: در دوران ساسانی واژه‌های زبان اوستایی تقریباً برای مردم نامفهوم گشته بود که همین منجر به برسازی متون زند گردید (برگرفته از واژهٔ اوستایی «زینتی» (zainti) به‌معنای «فهمیدن»). زند، تفسیر و ترجمه نوشته‌های مقدس است. توسعهٔ الفبای اوستایی این امکان را فراهم آورد تا یادداشتها و تفسیرهای مرتبط با متن در میان نوشته‌های کتاب افزوده شود. پیامد مستقیم این کار یک تفسیر همگون و استاندارد از نسک اوستا بود که تا به امروز پابرجاست. از دیدگاه پژوهشی، این متنها بغایت ارزشمند هستند، زیرا اگر نمی‌بودند نوشته‌ها به ندرت حفظ می‌شدند..

متون زرتشتی سده‌های نهم تا دوازدهم میلادی گمان می‌دهند که در زمانی مجموعهٔ بسیار بزرگتری از ادبیات زرتشتی بوده، ولی این متون اگر هم روزگاری پدید داشته‌اند، ولی اکنون از دست رفته‌اند. از این رو، خطی که برای نوشتن آن‌ها بکار رفته ناشناخته‌است. این پرسش که آیا چیزی مشابه با نمونه ساسانی در دوران اشکانی نیز وجود داشته‌است یا نه در تمام سده نوزدهم پژوهشگران را مشغول به خود کرد. حقیقت اوستای اشکانی هر چه که باشد، شواهد زبان‌شناختی نشان می‌دهد که چنانچه حتی چنین چیزی هم بوده، نمی‌توانسته‌است آنچنان تأثیر عملی دربرداشته باشد؛ زیرا هیچ شکلی زبان‌شناختی در نسخه‌های قدیمی که بتوان با قاطعیت آن را نتیجهٔ نادرست‌نویسی دانست نیست، و نیز نمونه‌های شک‌برانگیز دیگر بسیار کمیابند و در واقع به‌طور پیوسته‌ای رو به کاهش است [۱].

 ریشه‌شناسی و دبیره 
دبیره‌ی پارسیگ (پهلوی) که خط اوستایی بر آن استوار است، خط رایج برای نوشتن زبانهای گوناگون ایرانی میانه بود، ولی برای نوشتن زبان دینی که نیازمند دقت فراوان بود بسنده نبود. زیرا پارسیگ یک اَبجَد ساده‌شده‌ی هجایی با ۲۲ وات (حرف) بود که بیشترشان گنگ بودند (بدین معنا که دارای بیش از یک آوایش بودند). در برابر، اوستایی یک دبیره (خط) کامل با نویسه‌‌های (کاراکترهای) روشن و رسا برای صداها بود و جای هیچگونه ابهام‌زدایی آوایی چندآواها (allophone) را باز نمیگذاشت. این الفبا دارای شماری از نویسه‌های برگرفته از پهلوی شکسته (a, i, k, t, p, b, m, n, r, s, z, š, xv) است؛ با اینکه برخی از نویسه‌ها (ā, Y) تنها در اوستایی هستند (در پهلوی شکسته y , k دارای نویسه یکسان هستند).. گویا برخی از آواها مانند /ə/ از حرفهای کوچک یونانی برآمده‌اند.. /o/ اوستایی ریختی ویژه از l پهلوی است که تنها در نشانه‌های آرامی پدیدار است. برخی از حرفها (مانند: ŋ́, ṇ, ẏ, v) نوآورانه هستند.

این الفبا برای هر یک از آواهای اوستایی یک نشانه دارد. نشانه‌های الفبایی جدا از هم نوشته می‌شده و در هر جا از واژه که می‌آمده، تنها یک ریخت داشته‌است.

خط اوستایی در سده‌ی سوم میلادی برای نوشتن اوستا نوآفرینی شد. این دبیره، از دبیره‌ی پهلوی برگرفته شده ولی از آن کامل‌تر است و دارای ۵۳ نویسه است و از راست‌به‌چپ نوشته می‌شود. این خط بسیار کامل است و نه مانند خط فارسی کنونی در نوشتن واج‌های صدادار بی‌تفاوت است و برخلاف خط لاتین برای نوشتن برخی از واج‌ها مانند kh = خ، ch = چ و sh = ش، نیاز به کنارهم‌چینی چند واژه ندارد. 
کسروی می‌گوید الفبای اوستا تا آنجا که ما می‌دانیم، گسترده‌ترین الفباست؛ که صداها را با اندکی دگرسانی (تفاوت) از هم جدا می‌سازد.

در این خط حرفها به هم چسبیده نیستند و  سرهم‌نویسه‌ها (انواع استاندارد عبارتند از: sk, šc, št, ša) کمیاب بوده و خاستگاه ثانویه دارند. فارسی روی‌هم‌رفته ۱۶ سرهم‌نویسه را فهرست می‌کند ولی بیشتر آن‌ها در پی تلاش برای زیبانویسی (کشیدن دم حروف) ایجاد شده‌اند..

 جایگزینی با خط فارسی امروز 
امروزه برخی از پژوهشگران باورمندند که باید خط فارسی کنونی را که برگرفته از خط عربی است، با خط اوستایی ایرانی جایگزین نمود. از آن دسته ابراهیم پورداوود بود. ایشان در بخش «دین‌دبیره» از کتاب «اوستا» چنین نوشت:

چندی است که در ایران به کاستی‌های دبیره‌ی عرب برخورده و درصدد چاره‌ی آن هستند. دسته‌ای طرفدار اصلاح همین دبیره‌ی (الفبای) کنونی هستند، دسته‌ای دیگر می‌خواهند که آن را به کناری گذاشته و دبیرهٔ لاتین را اختیار کنند. نتیجهٔ کار طرفداران اصلاح دبیرهٔ کنونی تا آن مقداری که به نظر نگارنده رسید بی‌مصرف و مضحک است. البته دبیرهٔ لاتین بسیار ساده و کامل است ولی گزینش آن از برای کشوری که همهٔ شئونات ملی خود را باخته‌است و تنها دارای یک زبان شکسته‌است صلاح نمی‌باشد.

همه کس می‌داند که به واسطهٔ دبیرهٔ عرب این همه واژگان سامی به فارسی راه یافته‌است؛ به‌گونه‌ای که تنها یک سوم واژگان ما آریایی است. فردا پس از برگزیدن دبیرهٔ لاتین دسته دسته واژگان زبان‌های اروپایی به زبان ما راه خواهند یافت و صدها واژه مانند رولیسیون، کونستیسیون، پارلمان، کاندیدات، کمیسیون، بودجه و… با همان دبیرهٔ لاتین و املای درست فرانسه نوشته می‌شود: revolution , Constitution , Parlement , Candidate, Commission, budget,....

با این ترتیب زبان آلودهٔ ما آلوده تر خواهد شد. همانگونه که اندیشمندان ما می‌خواهند که با تغییر دبیره به دانش و آگاهی ما بیفزایند، باید پیشرفت دادن ملیت‌مان را نیز در نظر داشته باشند. باید به‌گونه‌ای عمل کنند که از درخت کهنسال ما، دوباره شاخ و بری سر زند؛ نه آن که تیشه به ریشهٔ آن رسد. ملیت ما باید دوش‌به‌دوشِ هم، با شیمی و فیزیک و هندسه پیشرفت کند؛ نه آن که یکی از آن‌ها فدای دیگری گردد. یگانه راه نجات ایران زنده نمودن سنت ملی آن است. چه خوب است که ترقی‌خواهان ما در تغییر الفبا نیز به «دین دبیره» که به فتوای دانشمندان اروپایی خاورشناس یکی از دبیره‌های خوب به‌شمار می‌رود نظری افکنند و این الفبای ساده و آسان را که در مدت چند ساعت می‌توان یادگرفت به کلی فراموش نکنند. گذشته از آن که دین‌دبیره برگزیدهٔ نیاکان ماست، به وسیلهٔ آن می‌توانیم خدمات شایانی به زبان و ملیت خود بنماییم و نفوذ واژگان عربی و ترکی و اروپایی در فارسی کمتر خواهد شد؛ همانگونه که در پارینه، دبیرهٔ عرب واژگان سامی را داخل زبان ما کرد، در آینده «دین‌دبیره» واژگان فراموش‌شدهٔ (پارسی) را دوباره به یاد ما خواهد آورد و نیز به تلفظ درست واژگان فارسی که به واسطه‌ی کاستی‌ دبیرهٔ عرب دگرگون شدند، موفق خواهیم شد. از آن جمله‌است نام خود میهن ما «ایران» که تا چند سدهٔ گذشته تلفظ درست آن Ēran محفوظ بود.

 الفبا 


بر هم رفته، این خط بدون برشماری نویسه‌های دوگانه، ۳۷ همخوان و ۱۶ واکه دارد. اندرهم (به‌سان کلی)، دو نوع شیوهٔ اصلی ترانویسی برای خط اوستایی وجود دارد: شیوه نوی آن از کارل هوفمان که از سال ۱۹۹۶ میلادی‌ است و شیوهٔ قدیمی‌تر آن از کریستین بارتولومه.

الفبای اوستایی
 نویسه ترانویسی IPA یونی‌کد هوف. بار.  a a  U+10B00: AVESTAN LETTER A  ā ā  U+10B01: AVESTAN LETTER AA  å —  U+10B02: AVESTAN LETTER AO  ā̊ å  U+10B03: AVESTAN LETTER AAO  ą ą  U+10B04: AVESTAN LETTER AN  ą̇ —  U+10B05: AVESTAN LETTER AAN  ə ə  U+10B06: AVESTAN LETTER AE  ə̄ ə̄  U+10B07: AVESTAN LETTER AEE  e e  U+10B08: AVESTAN LETTER E  ē ē  U+10B09: AVESTAN LETTER EE  o o  U+10B0A: AVESTAN LETTER O  ō ō  U+10B0B: AVESTAN LETTER OO  i i  U+10B0C: AVESTAN LETTER I  ī ī  U+10B0D: AVESTAN LETTER II  u u  U+10B0E: AVESTAN LETTER U  ū ū  U+10B0F: AVESTAN LETTER UU  k k  U+10B10: AVESTAN LETTER KE  x x  U+10B11: AVESTAN LETTER XE  x́ ḣ ,  U+10B12: AVESTAN LETTER XYE  xᵛ xᵛ  U+10B13: AVESTAN LETTER XVE  g g  U+10B14: AVESTAN LETTER GE  ġ — ,  U+10B15: AVESTAN LETTER GGE  γ γ  U+10B16: AVESTAN LETTER GHE  c č  U+10B17: AVESTAN LETTER CE  j ǰ  U+10B18: AVESTAN LETTER JE  t t  U+10B19: AVESTAN LETTER TE  ϑ ϑ  U+10B1A: AVESTAN LETTER THE  d d  U+10B1B: AVESTAN LETTER DE  δ δ  U+10B1C: AVESTAN LETTER DHE  t̰ t̰ U+10B1D: AVESTAN LETTER TTE  p p  U+10B1E: AVESTAN LETTER PE  f f  U+10B1F: AVESTAN LETTER FE  b b  U+10B20: AVESTAN LETTER BE  β w  U+10B21: AVESTAN LETTER BHE  ŋ ŋ  U+10B22: AVESTAN LETTER NGE  ŋ́ ŋ́  U+10B23: AVESTAN LETTER NGYE  ŋᵛ —  U+10B24: AVESTAN LETTER NGVE  n n  U+10B25: AVESTAN LETTER NE  ń —  U+10B26: AVESTAN LETTER NYE  ṇ n, m  U+10B27: AVESTAN LETTER NNE  m m  U+10B28: AVESTAN LETTER ME  m̨ — ,  U+10B29: AVESTAN LETTER HME  ẏ y  U+10B2A: AVESTAN LETTER YYE  y  U+10B2B: AVESTAN LETTER YE  ii U+10B0C: AVESTAN LETTER I (doubled)  v v  U+10B2C: AVESTAN LETTER VE  uu U+10B0E: AVESTAN LETTER U (doubled)  r r  U+10B2D: AVESTAN LETTER RE  s s  U+10B2F: AVESTAN LETTER SE  z z  U+10B30: AVESTAN LETTER ZE  š š  U+10B31: AVESTAN LETTER SHE  ž ž  U+10B32: AVESTAN LETTER ZHE  š́ š  U+10B33: AVESTAN LETTER SHYE  ṣ̌  U+10B34: AVESTAN LETTER SSHE  h h  U+10B35: AVESTAN LETTER HE نویسه هوف. بار. IPA یونی‌کد ترانویسی
همچنین پس از آنکه از این سامانهٔ نوشتاری در نوشتن به زبان فارسی میانه به کار رفت (به عنوان مثال در پازند)، همخوانِ 𐬮 به این فهرست برای نشان دادن واج لام /l/، که پیشتر در زبان اوستایی نبود، افزوده شد.
بندانگشتی|469x469پیکسل|نمونه‌ای از کاربرد وات (حرف) «ل» در نوشته‌ی بالا: فرگرد (فصل) نخست (pargat auual)

 سرهم‌نویسه‌ها 
چهار  سرهم‌نویسه رایج در دست‌نوشته‌های اوستایی:
  /ʃ/ +  /a/ =  /ʃa/
  /ʃ/ +  /ʧ/ =  /ʃʧ/
  /ʃ/ +  /t/ =  /ʃt/
  /a/ +  /h/ =  /ah/

نیم‌فاصله (U+200C) می‌تواند برای جداسازی نویسه‌های سرهم به کار رود. برای نمونه بسنجید:  (U+10B31 10B00) با  (U+10B31 200C 10B00).
فاسی. (Fossey) ۱۶ سرهم‌نویسه را فهرست‌بندی کرده ولی بیشترشان در پی اندرکنش پایانه‌ها و دبیره‌های صدادار دیسانده می‌شود.

 شماره‌ها 
شماره‌ها را می‌توانید از جدول الفبای اوستایی کارل فولمن در بخش «الفبا» ببینید.

 نشانه‌گذاری 
واژه‌ها و بخش نخستین ترکیبها به وسیلهٔ نقطه جدا می‌شوند. گذشته از این‌ها، نشانه‌گذاری در دست نوشته‌ها ضعیف بوده یا اصلاً وجود ندارد، و از این رو کارل فریدریش گلدنر در دهه ۱۸۸۰ یک روش نشانه‌گذاری استاندارد را برای نوشتن درست کرد. در این شیوه، که او بر اساس یافته‌های خود آن را توسعه داد، سه نقطه به شکل یک مثلث، که با توجه به اندازهٔ نقطه‌ها و نحوهٔ چینش آن‌ها (یک نقطه بالا دو نقطه پایین، یا دو نقطه بالا یک نقطه پایین) نقشش تعیین می‌شود و نقش دو نقطه، نقطه‌ویرگول، نقطهٔ پایان جمله، و پایان بخش (section) ایجاد می‌کند. دو نقطه بالا و یک نقطه پایین، با افزایش اندازهْ نقطه، نشان دهندهٔ دو نقطه، نقطه‌ویرگول، نقطهٔ پایان جمله و پایان بخش می‌باشد. یک نقطه در بالا و دو نقطه در پایین به معنای پایان جمله و پایان بخش نوشته می‌شود.
+نشانه‌گذاری اوستایی نشانه کارکرد یونی‌کد  واژه‌جداساز U+2E31: WORD SEPARATOR MIDDLE DOT  U+00B7: MIDDLE DOT  U+002E: FULL STOP  کوته‌نوشت یا تکرار U+10B39: AVESTAN ABBREVIATION MARK  دونقطه U+10B3A: TINY TWO DOTS OVER ONE DOT PUNCTUATION  نقطه‌ویرگول U+10B3B: SMALL TWO DOTS OVER ONE DOT PUNCTUATION  پایان جمله U+10B3C: LARGE TWO DOTS OVER ONE DOT PUNCTUATION  نشانهٔ جایگزین برای پایان جمله(دیده‌شده در متون اوستایی اما توسط گلدنر استفاده نشده) U+10B3D: LARGE ONE DOT OVER TWO DOTS PUNCTUATION  پایان بخش U+10B3E: LARGE TWO RINGS OVER ONE RING PUNCTUATION  نشانهٔ جایگزین برای پایان بخش(دیده‌شده در متون اوستایی اما توسط گلدنر استفاده نشده) U+10B3F: LARGE ONE RING OVER TWO RINGS PUNCTUATION

 یونیکُد 
نوشتار اصلی: اوستایی (بلوک یونیکد)

الفبای اوستایی به یونیکُدِ استاندارد، در اکتبر ۲۰۰۹ با انتشار نسخه‌ی ۵٫۲ رونمایی شد.
اوستاییجدول رسمی یونیکد کنسرسیوم (PDF)

جدول کدنویسی شدهٔ کنسرسیوم اداری یونیکد (PDF)۰۱۲۳۴۵۶۷۸۹ABCDEFU+10B0x𐬀𐬁𐬂𐬃𐬄𐬅𐬆𐬇𐬈𐬉𐬊𐬋𐬌𐬍𐬎𐬏U+10B1x𐬐𐬑𐬒𐬓𐬔𐬕𐬖𐬗𐬘𐬙𐬚𐬛𐬜𐬝𐬞𐬟U+10B2x𐬠𐬡𐬢𐬣𐬤𐬥𐬦𐬧𐬨𐬩𐬪𐬫𐬬𐬭𐬮𐬯U+10B3x𐬰𐬱𐬲𐬳𐬴𐬵𐬹𐬺𐬻𐬼𐬽𐬾𐬿تذکرها:

۱.^ همچنین در نسخه ۹٫۰

2.^ Grey areas indicate non-assigned code points

 جستارهای وابسته 
 خط در ایران

 منبع‌ها 

 همایون فرخ، رکن‌الدین. سهم ایرانیان در پیدایش و آفرینش خط در جهان، انتشارات اساطیر.
 وبگاه خورشیدوش
 ویکی‌پدیای انگلیسی، Avestan alphabet.

 پیوند به بیرون 
 آموزش دین‌دبیره
 پیشنهاد زمینه‌سازِ کدگذاری خط اوستایی در استاندارد یونیکُد (نوشته‌ی اورسون و پورنادر)
 جدول نویسه‌های اوستایی در استاندارد یونیکُد

رده:الفبا
رده:اوستا
رده:خط‌های فارسی
رده:زبان اوستایی
رده:سامانه‌های نوشتاری منسوخ‌شده
رده:سامانه‌های نوشتاری فارسی