ولایت‌های افغانستان

ولایت، یکی از واحدهای تقسیمات کشوری افغانستان و برابر استان در ایران است. ولایت نخستین سطح تقسیم‌بندی کشوری در افغانستان محسوب می‌شود؛ همچنین، هر ولایت از چند ولسوالی که برابر شهرستان در ایران می باشد، تشکیل شده‌است. افغانستان دارای ۳۴ ولایت می‌باشد.

 تاریخچهٔ تقسیمات کشوری 
از سال ۱۷۷۳ میلادی به بعد درست از زمانی که تیمور شاه کابل را پایتخت خود قرار داد، شاهزادگان ولایت را کم و بیش خودمختاری داده بودند. مهم‌ترین ولایات تحت کنترل شاهزادگان و امیران، کابل، قندهار، هرات، ترکستان افغانستان، قطغن و بدخشان بودند. امیر عبدالرحمن‌خان (۱۹۰۱–۱۸۸۰) دامنه قلمرو سلطنتی‌اش را به ولایات هرات، ترکستان افغانستان، هزاره‌جات، نورستان و بدخشان گسترش داد. امان‌الله شاه (۱۹۱۹–۱۹۲۹) با کسب استقلال کشور، در سیستم اداری هم تغییراتی بوجود آورد که به شکل کشورهای دموکراتیک آن وقت بود. او ساحات کشور را به پنج ولایت اصلی یا عمده و چهار حکومت اعلی تقسیم نمود. در دورهٔ سلطنت محمد نادرشاه (۱۹۲۹–۱۹۳۳) این تقسیمات عبارت بودند از:


ولایات اصلی:
 ولایت کابل
 ولایت قندهار
 ولایت هرات
 ولایت مزارشریف
 ولایت قطغن و بدخشان

حکومت‌های اعلی:
 حکومت اعلای مشرقی
 حکومت اعلای جنوبی
 حکومت اعلای فراه و چخانسور
 حکومت اعلای میمنه

بعد از حکومت مشروطه و تصویب قانون اساسی در سال ۱۳۴۳ خورشیدی/۱۹۶۴ میلادی در دورهٔ سلطنت محمد ظاهرشاه (۱۹۳۳–۱۹۷۳)، افغانستان به ۲۶ ولایت تقسیم شده که هر کدام به دلیل اهمیت و چگونگی انکشاف آن به گروه‌های یک، دو و سه تقسیم گردیده بودند. کابل، غزنی، گردیز، جلال‌آباد، مزار شریف، هرات و قندهار جزء مراکز «درجه یک»، ارزگان، غزنی، هلمند، فاریاب، جوزجان، فراه، بغلان، بدخشان، تخار و پروان جزء مراکز «درجه دو» و کنر، میدان وردک، زابل، غور، بامیان، بادغیس، نیمروز، سمنگان، کاپیسا و لغمان جزء مراکز «درجه سه» ولایات در تقسیمات کشوری قرار گرفتند.نقشه اخیر کتاب افغانستان در مسیر تاریخ، نوشته میر غلام محمد غبار، بر گرفته از اطلس کامل افغانستان هر کدام از این ولایات به وسیله فرمانداری «والی»، اداره می‌شد که در برابر وزارت داخله در کابل مسئولیت داشتند. مضافاً این که نماینده‌هایی در هر ولایت وجود داشت که روند اجرایی کار را مستقیماً به کابل گزارش می‌دادند. هر ولایتی دارای چندین «ولسوالی» بود که به وسیله مسئولی به نام «ولسوال» اداره می‌شدند و ولسوالی‌ها در برابر «والی» مسئولیت داشته و می‌بایست گزارش کار را به آن‌ها می‌دادند، البته هر ولسوال امکان داشت چندین علاقه‌داری را نیز اداره کند. علاقه‌داری‌ها در روستاهای مهم مستقر و در قبال ولسوالی‌ها مسئولیت مستقیم داشتند، علاقه‌داری‌ها به تناسب جمعیت آنان به چهار گروه تقسیم می‌شدند.وبگاه سفارت کبرای جمهوری اسلامی افغانستان در تهران، تقسیمات کشوری افغانستان، بازیابی در ۱۹ سپتامبر ۲۰۰۹

 مقایسهٔ تقسیمات کشوری افغانستانافغانستان، نوشتهٔ لوئی دوپری (Louis Dupree)، انتشارات دانشگاه آکسفورد (Oxford University Press)، ایالات متحده آمریکا، ۲۰۰۲ تقسیمات پیشین تقسیمات جدید (بعد از مارس ۱۹۶۴) نام واحد نام مسئول نام واحد نام مسئول ولایت نایب‌الحکومه ولایت والی حکومت اعلی حاکمِ اعلی - - حکمرانی (یا حکومتِ کلان) حکمران (یا حاکمِ کلان) وُلُسوالی وُلُسوال حکومت حاکم محلی - - علاقه‌داری علاقه‌دار علاقه‌داری علاقه‌دار
در سال ۱۹۷۰ افغانستان به ۲۶ ولایت، شش ولسوالی بزرگ (پشتو: لُوی ولسوالی)، ۱۷۵ ولسوالی و ۱۱۸ علاقه‌داری تقسیم شد. در دورهٔ حکومت کمونیست‌ها در دههٔ هشتاد میلادی، ولایت‌های پکتیکا، کاپیسا، کنر و سر پل به نقشه اضافه شدند. در دورهٔ مجاهدین با افزوده شدن ولایت‌های خوست و نورستان در سال ۱۹۹۴ تعداد ولایت‌ها به ۳۲ ولایت رسید. در سال ۲۰۰۴ دو ولایت دیگر نیز به نقشه افزوده شدند. پس از روی کار آمدن حامد کرزی، وی به پاس مبارزات مردم پنجشیر این منطقه را که در گذشته یکی از ولسوالی‌های ولایت پروان بود در ۱۳ آوریل ۲۰۰۴ به ولایت تبدیل کرد. دایکندی پیشتر یکی از ولسوالی‌های ولایت اُروزگان بود؛ ولی در تاریخ ۲۸ مارس ۲۰۰۴ به عنوان یک ولایت جداگانه تشکیل شد.

 فهرست ولایات افغانستان 
 ولایت‌های افغانستانموقعیتولایتمرکزجمعیتوبگاه وزارت احیاء و انکشاف دهات افغانستان، زبان: انگلیسی، بازیابی در ۵ سپتامبر ۲۰۰۹مساحت (کیلومتر مربع)زبانواحدهای اداریجزئیات 60px اُرُزگان ترین‌کوت ۳۲۰٬۵۸۹ ۱۱۴۷۳.۶۷ فارسی دری، پشتو ۵ ولسوالی: ترین‌کوت، چوره، خاص‌ارزگان، دهراوود، شهید حساس، گیزاب در سال ۲۰۰۴ نیمهٔ شمالی و هزاره‌نشینِ ولایت اُروزگان بهمرای ولسوالی گیزاب به ولایت جدید دایکندی تبدیل شد. پس از مدتی ولسوالی گیزاب دوباره در سال ۲۰۰۶ به ولایت ارزگان برگردانده شد. 60px بادغیس قلعهٔ نو ۴۹۹٬۳۹۳ ۲۰۷۹۴.۰۱ فارسی دری، ۷ ولسوالی: آب‌کَمَری، جَوَند، غورماچ، قادِس، قلعهٔ نو، بالامرغاب، مُقُر 60px بامیان بامیان ۳۴۳٬۸۹۲ ۱۸۰۲۹.۱۶ دری، گویش هزارگی ۷ ولسوالی: بامیان، کَهمَرد، پنجاب، سَیغان، شیبَر، وَرَس، یکاولنگ 60px بدخشان فیض‌آباد ۸۱۹٬۳۹۶ ۴۴۸۳۵.۹۱ دری، واخی، وردوجی، شغنی، منجی، سنگچیلی، قرقیزی، زیباکی و پامیری ۲۸ ولسوالی: اَرغَنج‌خواه، اَرگو، اِشکاشِم، بهارک، تَگاب (کِشِمِ بالا)، تیشکان، جُرم، خاش، خواهان، دَرایِم، مایمَی، نِسَی، راغستان، زیباک، شِغنان، شِکی، شهدا، شهر بزرگ، فیض‌آباد، کُران و مُنجان، کِشِم، کوف‌آب، کوهستان، واخان، وَردوج، یاوان، یفتلِ پایین، یَمگان (گیروان) 60px بَغلان پُلِ خُمری ۷۴۱٬۶۹۰ ۱۸۲۵۵.۲۴ دری، ازبکی ۱۵ ولسوالی: اندراب، بغلان جدید، بُرکه، پُلِ حصار، پُلِ خُمری، تاله و برفک، جَلگه، خِنجان، خوست و فِرِنگ، دوشی، دهانه غوری، دِه‌صلاح، فِرِنگ و غارو، گذرگاه نور، نَهرین 60px بلخ مزار شریف ۱٬۱۲۳٬۹۴۸ ۱۶۱۸۶ دری، ازبکی ۱۵ ولسوالی: بلخ، چارپولَک، چارکُنت، چَمتال، خَلَم، دولت‌آباد، دِهدادی، زاری، شورتپه، شولگره، کَشنده، کُلدار، مارمَل، مزار شریف، گذرگاهِ نور 60px پروان چاریکار ۴۹۱٬۸۷۰ ۵۷۱۵.۰۵ دری ۱۰ ولسوالی: بَگرام، جبل‌سراج، چاریکار، سالَنگ، سرخِ پارسا، سیدخیل، شیخ‌علی، شینواری، غوربند، کوهِ صافی 60px پکتیا گردیز ۴۱۵٬۰۰۰ ۶٬۴۳۲ پشتو و فارسی تاجیکی ۱۳ ولسوالی: احمدآباد، جاجی، جانی‌خیل، چاوک، چَمکَنی، دَند پَتان، زَدران (پشتو: ځدران)، زُرمت، سیدکَرَم، شَواک، علی‌خیل، گردیز، لجه احمدخیل در گذشته پکتیا وسعت بیشتری داشت، اما این ولایت نخست به دو ولایت پکتیا و پکتیکا تقسیم شد و سپس با تأسیس ولایت خوست در نواحی شرقی پکتیا از وسعت آن کاسته شد. 60px پکتیکا شَرَن ۸۰۹٬۷۷۲ ۵۵۸۳.۱۵ پشتو، دری ۱۹ ولسوالی: اُرگون، اومَنه، بَرمَل، تَروُو، جانی‌خیل، دیله و خوشامند، زرغون‌شهر، زیروک، سرحوضه، سَروبی، شَرَن، گومَل، گیان، مَتاخان، نِکه، وازه‌خواه، وَرمَمی، یحیی‌خیل، یوسف‌خیل 60px پنجشیر بازارک ۵۰۰۰۰ ۳۷۷۱.۶۲ دری ۷ ولسوالی: اَنابه، بازارک، پریان، خِنج، دَره، روخه، شُتُل 60px تخار تالقان ۸۳۰٬۳۱۹ ۱۲۴۵۷.۸۲ دری ۱۷ ولسوالی: اِشکمِش، بَنگی، بهارک، تالقان، چال، چاه‌آب، خواجه بهاءالدین، خواجه غار، دَرقَد، دشتِ قلعه، روستاق، فَرخار، کلفگان، نمک‌آب، وَرسَج، هزارسَموچ، یَنگی‌قلعه 60px جوزجان شِبِرغان ۴۲۶٬۹۸۷ ۱۱۲۹۱.۵۲ ازبکی، دری ۱۱ ولسوالی: آقچه، خانقاه، خُم‌آب، خواجه دوکوه، دَرزاب، شِبِرغان، فیض‌آباد، قَرقین، قوش‌تپه، مَردیان، مِنگَجِک 60px خوست خوست ۶۳۹٬۸۴۹ ۴۲۳۵.۲۶ پشتو ۱۳ ولسوالی: باک، تَنی، تیریزائی، جاجی‌میدان، خوست مَتون، سپیره، شَمَل، صَبری (یعقوبی)، قَلَندر، گُربُز، مَندوزی، موسی‌خیل، نادرشاه‌کوت 60px دایکُندینیلی ۴۷۷٬۵۴۴ ۱۷۵۰۱.۳۶ دری، گویش هزارگی ۹ ولسوالی: اَشتَرَلی، خِدیر، سنگِ تخت، شهرستان، کِجران، کیتی، میرامور، نیلی 60px زابل قلات ۲۴۴٬۸۹۹ ۱۷۴۷۱.۸۰ پشتو، دری ۸ ولسوالی: اَتغَر، اَرغَنداب، تَرنگ و جَلدک، دایچوپان، شاه‌جوی، شمَلزائی، شینکَی، قَلات، کاکَر، میزان 60px سرپل سرِپل ۴۴۲٬۲۶۱ ۱۶۳۸۵.۵۷ دری، ازبکی ۷ ولسوالی: بلخاب، سرپل، سانچارک، سوزمه‌قلعه، صیاد، کوهستانات، گوسفندیدر سال ۱۳۶۷ از ولایت جوزجان مستقل شد. 60px سمنگان آیبک ۳۷۸٬۰۰۰ ۱۳۴۳۷.۸۱ دری ۷ ولسوالی: آیبک، حضرتِ سلطان، خُرم و سارباغ، درهٔ صوف بالا، درهٔ صوف پایین، روی دوآب، فیروزنَخچیر 60px غزنی غزنی ۱٬۰۸۰٬۸۴۳ ۲۲۴۶۰.۵۳ دری، پشتو ۱۹ ولسوالی: آب‌بند، اَجرستان، اَندَر، بهرام شهید، جاغوری، عُمری، ده‌یک، رشیدان، زنه‌خان، غزنی، قره‌باغ، گیرو، گیلان، مالستان، مُقُر، ناوَر، ناوه، واغَز، ولی‌محمد شهید خوگیانی 60px غورفیروزکوه ۶۳۵٬۳۰۲ ۳۶۶۵۷.۴۲ دری، گویش ایماقی، گویش هزارگی ۱۰ ولسوالی: پسابند، مرغاب، تولک، تیوره، دولت‌یار، دولینه، چارسده، فیروزکوه، ساغر، شهرک، لعل و سرجنگل 60px فاریاب میمنه ۸۳۳٬۷۲۴ ۲۰۷۹۷.۶۳ ازبکی، ترکمنی، دری ۱۳ ولسوالی: اَلمار، اَندخوی، بُلچراغ، پشتون‌کوت، خان چارباغ، دولت‌آباد، خواجه سبزپوش ولی، شیرین‌تَگاب، قَرغان، قَرَم‌قُل، قیصار، کوهستان، گَرزیوان، میمنه 60px فَراه فراه ۴۹۳٬۰۰۷ ۴۹۳۳۹.۱۱ دری ۱۱ ولسوالی: اناردره، بالابلوک، بَکواه، پرچمن، پُشت‌رود، خاک سفید، شیب‌کوه، فراه، قلعهٔ کاه، گلستان، لاش و جُوَین 60px قندهار قندهار ۹۹۰٬۱۰۰ ۵۴۷۴۴.۵ پشتو، دری ۱۶ ولسوالی: ارغستان، ارغنداب، پَنجوائی، خاکریز، دامان، ریگستان، ژِرَی، سپین‌بولدَک، شاه‌ولی‌کوت، شورابَک، غورَک، قندهار، میانَشین، مَیوَند، نیِش 60px کابُل کابل ۲٬۴۲۵٬۰۶۷ ۴۵۲۳.۵۷ فارسی، پشتو ۱۵ ولسوالی: اِستالِف، بَگرامی، پَغمان، چهارآسیاب، خاکِ جبار، دِه‌سبز، سُروبی، شکردره، فَرزه، قره‌باغ، کابل، کَلَکان، گُلدره، موسائی، میربچه‌کوت 60px کاپیسا محمود راقی ۳۵۸٬۲۶۸ ۱۹۰۸ دری، پراچی ۷ ولسوالی: اَلِه‌سائی، تَگاب، حصهٔ اول کوهستان، حصهٔ دوم کوهستان، کوه‌بند، محمود راقی، نَجراب 60px کندز کندز ۷۷۳٬۳۸۷ ۸۰۸۰.۸۶ دری، ازبکی، ترکمنی ۷ ولسوالی: امام‌صاحب، چهاردره، خان‌آباد، دشت اَرچی، علی‌آباد، قلعهٔ ذال، کُندوز 60px کُنَراسدآباد ۴۱۳٬۰۰۸ ۴۹۲۵.۹ پشتو، دری ۱۵ ولسوالی: اسدآباد، بَرکُنر، خاص‌کُنر، دانگام، دره‌پیچ، چپه‌دره، چوکی، سرکانی، شیگل و شِلتَن، غازی‌آباد، مَرَوَره، ناری، نَرَنگ، نورگُل، وَتَه‌پور 60px لَغمان مهترلام ۳۸۲٬۲۸۰ ۳۹۷۷.۰۷۸ پشه‌ای، دری، نورستانی و زبان پریا ۵ ولسوالی: دولت‌شاه، قَرغه‌ای، علیشِنگ، علینگار، مِهترلام 60px لوگر پُلِ عَلَم ۳۲۲٬۷۰۴ ۴۵۶۸ پشتو، دری ۷ ولسوالی: اَزره، بَرَکی بَرَک، پُلِ عَلَم، چَرخ، خروار، خوشی، محمدآغه60pxوردگمیدان شهر ۵۲۹٬۳۴۳ ۱۰۳۴۸.۳۲ دری، گویش هزارگی، پشتو ۸ ولسوالی: جلریز، جَغَتو، چکِ وردک، حصهٔ اول بهسود، دایمیرداد، سیدآباد، مرکزِ بهسود، نِرخ 60px ننگرهار جلال‌آباد ۱٬۳۴۲٬۵۱۴ ۷۶۴۱.۰۵ پشتو، دری ۲۱ ولسوالی: اَچین، بَتی‌کوت، بِهسود، پَچیرواَگام، جلال‌آباد، حصارک، چَپَرهار، خوگیانی، دَربابا، درهٔ نور، ده‌بالا، رودات، سرخ‌رود، شیرزاد، شینوار، کوت، کوزکُنر، گوشته، لعل‌پور، مُهمنددره، نازیان 60px نورستان پارون ۱۳۰٬۹۶۴ ۹۲۲۶۶.۷۴ نورستانی، پشه‌ای، پرسونی، کاتی، کامویری، اشکونی، وایگلی و ترگامی ۸ ولسوالی: برگِ مَتال، پارون، دوآب، کامدیش، مَندول، نورگَرام، واما، وایگَل 60px نیمروز زرنج ۱۱۷٬۹۹۱ ۴۲۴۰۹.۵۳ دری، بلوچی ۵ ولسوالی: چَخانسور، چهاربُرجک، خاش‌رود، زَرَنج، کَنگ 60px هرات هرات ۱٬۷۶۲٬۱۵۷ ۵۵۸۶۸.۵۳ فارسی ۱۶ ولسوالی: اَدرَسکن، اِنجیل، اوبه، شافلان، چِشت شریف، زنده‌جان، سبزوار، غوریان، فَرسی، کَرُخ، کُشک، کُشک کهنه، کُهسان، گُذَره، گُلران ولایت باستانی هرات در گذشته وسعت بیشتری داشت، اما این ولایت در سال ۱۹۶۴ میلادی به چهار ولایت بادغیس، فراه، غور و هرات تقسیم شد و از وسعت آن کاسته شد. 60px هلمند لشکرگاه ۱٬۴۴۱٬۷۶۹ ۵۸۳۰۵.۰۷ پشتو، دری، بلوچی ۱۳ ولسوالی: بَغران، دیشو، ریگِ خان‌نشین، سَنگین، کَجَکی، گرمسیر، لشکرگاه، موسی‌قلعه، نادعلی، ناوهٔ بارکزائی، نوزاد، نهرِ سراج، واشیر
ولایت‌های شمال‌غربی و شمال‌شرقی به‌رنگ سرخ و ولایت‌های غربی و مرکزی به‌رنگ سبز و ولایت‌های شرقی، جنوب‌غربی و جنوب‌شرقی برنگ آبی آمده‌اند.

 فهرست دیگر

+  Afghan school books - Geography G-12, Page 22-23 (in Persian)زون (ناحیه)نمبرولایتکدولایتISO 3166-2:AF (ISO 3166-2 codes for the provinces of Afghanistan)نمبر پلیتمرکزمساحتجمعیت(۲۰۱۵)جمعیت(۲۰۲۳)Central Statistics Office Afghanistan (web).تراکمجمعیتتعداد ولسوالی پایتخت ۱ کابل AF-KAB  KBL  کابل 4,523.58  4,372,977  5,211,452 1,150.5  18 ۲ کاپیسا AF-KAP  KPS  محمودراقی 1,908  441,010  503,524  255.9  7 ۳ پروان AF-PAR  PRN  چاریکار 5,715.05  664,502 747,618  129.1  9 ۴ پنجشیر AF-PAN  PJR  بازارک 3,771.62  371,902  382,425  45.0  7 ۵ میدان وردک  AF-WAR  WDK  میدان‌شهر 10,348.32  596,287  667,612  63.8  9  شمال شرق ۶ بدخشان AF-BDS  BDN  فیض‌آباد 44,835.91  950,953  1,066,985  23.5  29 ۷ بغلان AF-BGL  BAG  پلخمری 18,255.24  910,784  1,023,512  55.6  16 ۸ تخار  AF-TAK  TAK  تالقان 12,458.82  983,336  1,093,100  87.7  16 ۹ قندوز AF-KDZ  KDZ  قندوز 8,080.86  1,010,037  1,145,678  140.7  7  شمال ۱۰ بلخ AF-BAL  BLH  مزارشریف 16,186  1,325,659  1,524,677  93.2  15 ۱۱ فاریاب AF-FYB  FYB میمنه 20,797.63  998,147  1,116,894  53.3  14 ۱۲ سمنگان  AF-SAM  SAM  ایبک 13,437.91  387,928  440,919  32.0  5 ۱۳ سرپل  AF-SAR  SRP  سرپل 16,385.57  559,577  630,706  37.9  7 ۱۴ جوزجان AF-JOW  JZJ شبرغان 11,292.52  540,255  624,313  53.3  9  غرب ۱۵ هرات AF-HER  HRT  هرات 55,868.53  1,890,202  2,152,892  38.3  15 ۱۶ بادغیس AF-BDG  BDG قلعه‌نو 20,794.01  495,958  560,021  26.4  7 ۱۷ فراه AF-FRA  FRH  فراه 49,339.11  507,405  581,293  11.4  11  مرکز ۱۸ بامیان AF-BAM  BAM  بامیان 18,029.16  487,218  510,543  27.5  7 ۱۹ دایکندی AF-DAY  DYK نیلی 17,501.36  507,339  529,610  29.5  8 ۲۰ غور AF-GHO  GHR  فیروزکوه 36,657.42  790,296  809,245  20.9  11  جنوب شرق ۲۱ غزنی AF-GHA  GAZ  غزنی 22,460.53  1,228,831  1,373,653  60.7  19 ۲۲ خوست AF-KHO  KST  خوست 4,235.26  574,582  645,217  150.3  13 ۲۳ لوگر AF-LOG  LGR پل علم 4,568  392,045  444,419  95.1  7 ۲۴ پکتیا AF-PIA  PAK گردیز 5,583.15  551,987  627,567  109.6  11 ۲۵ پکتیکا AF-PKA  PKT  شرنه 19,515.86  434,742  792,226  39.7  15  شرق ۲۶ کنر AF-KNR  KNR اسدآباد 4,925.90  450,652  508,040  101.4  15 ۲۷ لغمان AF-LAG  LGM مهترلام 3,978.087  445,588  499,871  124.1  5 ۲۸ ننگرهار AF-NAN  NGR  جلال‌آباد 7,641.05  1,517,388 1,712,331  222.7  23 ۲۹ نورستان AF-NUR  NUR پرون 9,266.74  147,967  167,425  17.7  7  جنوب ۳۰ هلمند AF-HEL  HEL  لشکرگاه 58,305.07  924,711  1,456,789  24.8  13 ۳۱ قندهار AF-KAN  KRD  قندهار 54,844.50  1,226,593  1,409,105  25.5  16 ۳۲ نیمروز AF-NIM  NRZ  زرنج 42,409.53  164,978  191,265  4.3  5 ۳۳ اروزگان  AF-URU  ORZ  ترینکوت 11,473.67  386,818  448,219  38.0  6 ۳۴ زابل  AF-ZAB  ZBL  قلات 17,471.80  304,126  402,899  22.0  9 

 ریشه‌شناسی و پیشینه 
بندانگشتی|حدود سرزمین‌های تاریخی در افغانستانِ کنونیآبی: بخشی از خراسانِ تاریخیسبز: بخشی از سیستان/زابلستانِ تاریخیزرد: کابلستان
بندانگشتی|ولایت‌های افغانستان در ۱۳۰۸ ه‍.خ

 ریشه‌شناسی و پیشینه نام ولایت ریشه‌شناسی و نام‌های تاریخی نام باشندگان تاریخچه مختصر اُرُزگان ریشه:؟ اُرُزگانی صاحب طبقات ناصری ارزگان را از شهرهای قدیم غور می‌داند. سنگ نبشه‌های متعددی در آن موجود است که بیانگر کیش مهرپرستی در سدهٔ پنجم در آن وادی بوده‌است و به نظر می‌آید که نامگذاری آن هم مبتنی بر همین آیین بوده‌است. در قدیم جزء ناحیه وسیعی به نام غرجستان بوده که جزئی از سرزمین غور بخش مرکزی بزرگ می‌شده. بادغیس ریشه: یاقوت حموی، آن را از ریشه بادخیز می‌داند، بخاطر بادخیز بودن آن منطقه.- به زبان اوستایی: Vāitigaēsa/وایتیگَئیسه؛- در منابع جغرافیایی ارمنی: Watagēs/وَتَگیس یا Watgēs/وَتگیس.C. E., Bosworth, D. Balland, 1988, 'BĀḎḠĪS', Encyclopædia Iranica بادغیسی در دورهٔ ساسانیان، بادغیس بدست مردمی هفتالی بنام کادیشی‌ها (بعدها در صدر اسلام به نام مکانی «قادِس» تغییر پیدا کرد) افتاده بود و دارای اقلیت مسیحی نستوری بود. در سدهٔ نخست هجری، بادغیس همراه با هرات و پوشنگ بدست اعراب افتاد. در سه سدهٔ بعدی، در منابع تاریخی از قیام‌های متعدد در بادغیس علیه اعراب یاد شده. به‌آفرید، دین‌آور خراسانی، در سال ۱۳۱ ه‍.ق/۷۴۹ م. در کوهستان‌های بادغیس به‌دام افتاد و در نیشابور به‌دار آویخته‌شد. کمی بعد در دوره خلافت منصور، اُستاذسیس، پیام‌آور دیگر خراسانی در بادغیس ظهور کرد. در سدهٔ سوم هجری (نهم میلادی)، بادغیس جزئی از قلمرو طاهریان بود و در این دوره حنظله بادغیسی، یکی از نخستین شاعران پارسی‌گوی در بادغیس می‌زیست. بادغیس در سال ۸۷۳/۲۵۹ بدست صفاریان افتاد. گیتاشناسان سده‌های سوم و چهارم هجری (نهم و دهم میلادی) بادغیس را سرزمینی روستانشین با مردمی کشاور، و فاقد شهرهای بزرگ توصیف کرده‌اند. در سده‌های بعدی چراگاه‌های بادغیس همواره مورد طمع و کشمکش بین کوچ‌نشینان حاکم در شرق جهان اسلام بوده، و جنگ سال ۱۲۷۰/۶۶۸ بین براق حاکم چغتایی، و اباقاخان حاکم ایلخانی بخاطر نزاع بر سر همین چراگاه‌ها رخ داد. بادغیس در سال ۱۳۴۳ خورشیدی/۱۹۶۴ میلادی از ولایت هرات جدا شده و به ولایتی (استانی) جداگانه تبدیل شد. بامیانریشه: برگرفته از نام پارسی میانه بامیکان (در بُنْدَهِشْن).- در منابع چینی قدیم: Fan-yan ,Fang-yan و Fan-yen-na، از سدهٔ پنجم میلادی به بعد.X. De Planhol, Z. Tarzi, D. Balland, 1988, 'BĀMĪĀN', Encyclopædia Iranica بامیانیبامیان بخاطر چشم‌انداز زیبای آن و وجود دو تندیس عظیم بودا از ارزش خاصی برخوردار بوده‌است. در قدیم محل اُتراق کاروان‌های جاده ابریشم و مرکزی مهم برای هنرمندان، و همچنین مرکزی برای نشر آیین بودایی بوده‌است. بین سال‌های ۶۲۹ و ۶۴۵ میلادی، هوان‌تسنگ زائر مشهور چینی، که از بامیان بازدید کرده از خود نوشته‌های گرانبهایی راجع به بناها و تندیس‌های بامیان و همچنین از زندگی اجتماعی و مذهبی باشندگان آن به جای گذاشته‌است. قریب به نیم قرن بعد، یک راهب اهل کوریا بنام هویچائو، که در سال ۷۲۷ م. از بامیان گذر کرده بود، آن منطقه را علی‌رغم حضور اعراب در شمال و جنوب آن، یک پادشاهی مستقل و قدرتمند توصیف کرد. گرویدن باشندگان بامیان به آیین اسلام روندی تدریجی بود. شاهزادگان بامیان که دارای لقب «شیر» (به معنای پادشاه) بودند، به جای اینکه توسط خلفای بغداد سرکوب شوند، در دربار بغداد و جاهای دیگر گمارده می‌شدند. یعقوب لیث صفاری معبدی بزرگ در بامیان را ویران کرد، با اینحال باشندگان بومی بامیان تا آمدن غزنویان هنوز به اسلام نگرویده بودند. در دورهٔ غوریان، بامیان برای نزدیک به یک قرن (۶۰۹–۱۲۱۲/۵۵۰–۱۱۵۵ م) پایتخت این پادشاهی بزرگ بود که قلمرو آن تا شمال آمودریا می‌رسید. درهٔ بامیان جزئی از قلمرو خوارزمشاهیان بود تا اینکه چنگیزخان برای انتقام از قتل نواسه‌اش شهر را به کلی ویران کرده و باشندگان آن را قتل‌عام کرد. پس از این کشتار و ویرانگری توسط سپاهیان مغول، بامیان سالیان دراز همچنان متروکه باقی‌ماند و همین موقعیت مهم جغرافیایی آن بود تا توانست دوباره جان تازه گرفته و دارای سکنه شود. از دورهٔ تیموریان به بعد شهری در بامیان ظهور کرد و در دورهٔ حکومت گورکانیان هند دوباره از بامیان یاد شد. بابُر فرمانروای گورکانی بامیان را جایی زیبا توصیف کرده، اما در دورهٔ اورنگ‌زیب، حاکم دیگر گورکانی، بامیان دوباره آسیب دید و ویرانگری‌های اورنگ‌زیب شامل به توپ بستن تندیس بودای بزرگ ۵۵ متری می‌شد. بعدها بامیان مورد طمع حاکمان ازبک شمالی قرار گرفت. شهر بامیان در سال ۱۸۳۶ میلادی مورد حمله مُرادبیگ، امیر کندوز قرار گرفت. تسلط افغان‌ها بر بامیان به ساختار قومی و فرقه‌ای کنونی بامیان انجامید: باشندگان سنی‌مذهبِ تاجیک و پشتون و باشندگان شیعه و اسماعیلی‌مذهبِ هزاره. در سدهٔ نوزدهم میلادی برخی از جهانگردان اروپایی از درهٔ بامیان بازدید کردند. اما پس از کاوش‌های باستان‌شناسی هیئت باستان‌شناسی فرانسه در افغانستان (در فولادی، کَکرَک، شهرِ غُلغُله و شهر ضحاک) بین سال‌های ۱۹۲۲ و ۱۹۳۰ بود که بامیان به روی جهانگردان گشوده شد. بامیان در سال ۱۳۴۳ خ. /۱۹۶۴ م. از ولایت‌های کابل و پروان (=شمالی) جدا شده و به ولایتی (استانی) جداگانه تبدیل شد. بدخشانریشه: برگرفته از لقب رسمی ساسانی بِدَخش یا بَدَخش؛ پَهلَویِ bythš در سنگ‌نوشته‌های اشکانی؛ bthšy در سنگ‌نوشته‌های پارسی میانه؛ bidix, pitiaxou/pituaxou در زبان یونانی؛ bdeašx به زبان ارمنی؛ pəṭaḥšā یا afṭaḥšā به زبان سریانی، برگرفته از ریشهٔ عربی مُفَتِّش ، به‌معنای جوینده. این واژه می‌تواند معنای اصلی ریشهٔ واژهٔ pati-axša نیز باشد.بدخشان از نخستین دوره‌های روزگار باستان به بعد منبع لاجورد بوده و معادن یاقوت آن نیز شهرت داشته‌اند. واژهٔ فرانسوی "balais" و انگلیسی "balas" که نام گونه‌ای از یاقوت بوده ریشه در همین واژهٔ بدخش دارد که در برخی از زبان‌های ایرانی شرقی، حرف d به حرف l تبدیل شده‌است.به گفته برخی از پژوهشگران، نام ارمنی سرزمین قفقازی Bałasakan نیز احتمالاً با بدخشان همخوانی دارد؛ اما این نام در سنگ‌نوشته‌های ساسانی در کعبه زرتشت به صورت بلاسَکان آمده‌است.پسوند -ان اشاره دارد به کشوری که مقام علی‌رتبهٔ بدخش به آن تعلق داشته یا در آنجا گمارده می‌شده. (همانند نام‌هایی چون آذربایجان، اصفهان، کرمانشاهان، تهران و غیره)- نام بدخشان نخستین بار در یک منبع چینی از سدهٔ هفتم میلادی به صورت Po-to-chang-na یاد شد.W. Eilers, 1988, 'BADAḴŠĀN', Encyclopædia Iranica. بَدَخشی یا بدخشانی بَغلانریشه: برگرفته از واژگان ایرانی کهن *baga-dānaka.- به زبان باختری: bagolango، به‌معنای «شبه‌معبد»، آنطور که در سنگ‌نوشتهٔ نوکونزوکو در پایگاه باستان‌شناسی سرخ‌کوتَل آمده. بغلانی بلخریشه: احتمالاً برگرفته از نام باخدری/Bāxdrī، نام کهن رودخانه بلخاب (به یونانی باستان/لاتین: Bactrus).J. Markwart, 1931, A Caralogue of the Provincial of Erānshahr, 34.- به زبان اوستایی: باخذی/Bāxδī، در بخش‌های ۶ و ۷ فرگرد یکم از وندیداد اوستا در عبارت Bāxδīm srīrąm ərəδβō.drafšąm به‌معنای «بلخ زیبا با درفش‌های برافراشته» آمده‌است؛- به زبان پارسی باستان: باختریش/Bāxtriš، در سنگ‌نوشته‌های هخامنشی؛- به زبان یونانی: بَکتریانه/Βακτριανή (نام سرزمین باختر)؛ نام شهر بلخ: بَکترا/Βάκτρα؛- به زبان لاتین: بَکتریانا/Bactriana یا به‌طور اختصار بَکتریا/Bactria.R. N. Frye, 1986, BALKH, The Encyclopaedia of Islam (Volume I: A-B), 1001. بلخی پروان<small>ریشه: ؟- به یونانی/لاتین: Alexandria of the Caucasus/اسکندریه قفقاز یا
Alexandria-Kapisa/اسکندریه کاپیسا.R. N. Frye, 1991, FARWĀN (also PARWĀN), The Encyclopaedia of Islam (Volume II: C-G), 817.-در منابع اسلامی شکل معرب آن فَروان یاد شده و موقعیت آن بین غزنه و بامیان آمده‌است.لغت‌نامه دهخدا، سرواژۀ 'پَروان'. فَروانی (کاربرد قدیمی)پَروانی (کاربرد امروزی) پکتیاریشه: Pakthas/پَکتهه در ریگ‌ودا؟- به زبان یونانی باستان: Πἁκτυες/پِکتیس یا پِکتویس ، نام مردمانی ایرانی‌تبار باستانی، آنطور که در مجموعه تواریخ هرودوت، فصل هفتم، "پولیمنیا" آمده.لغت‌نامه دهخدا، سرواژۀ 'پشتو'. پکتیائی پکتیکاریشه: Pakthas/پَکتهه در ریگ‌ودا؟- به زبان یونانی باستان: Πἁκτυες/پِکتیس یا پِکتویس ، نام مردمانی ایرانی‌تبار باستانی، آنطور که در مجموعه تواریخ هرودوت، فصل هفتم، "پولیمنیا" آمده. پکتیکایی پنجشیرریشه: ابن بطوطه، جهانگرد و گیتاشناس مشهور مغربی در سفرنامهٔ خود پنج‌هیر را مآخذ از پنج‌کوه می‌داند و می‌گوید: این کلمه [پنج‌هیر] مرکب است از پنج و هیر بمعنی کوه. لکن شاید این لفظ مخفف پنج هیربِذ (هِربِذ یا هربد به‌معنای 'نگهبان آتشکدهٔ زرتشتی'لغت‌نامه دهخدا، سرواژۀ 'هربذ') باشد.لغت‌نامه دهخدا، سرواژۀ 'پنجهیر'- در منابع اسلامی: پنجهیر.PANDJHĪR, 1995, The Encyclopaedia of Islam (Volume VIII: NED-SAM), 258. پنجهیری (کاربرد قدیمی)پنجشیری (کاربرد امروزی) تخارریشه: برگرفته از نام یونانی Tokharoi/تُخارُی (آنطور که توسط تاریخ‌دانان و گیتاشناسان یونان باستان یاد شده): نام قوم تخار، که در روزگار باستان از اِستِپ‌های اوراسیا به سرزمین‌های شمالی آمودریا ریخته و در جایی که بعدها تخارستان نام گرفت، جای گرفتند. تخاری‌های باختر به زبان ایرانی سکایی سخن می‌گفتند.W. Barthold, C. E. Bosworth, TUKHĀRISTĀN, 2000, The Encyclopaedia of Islam (Volume X: T-U), 600. تخاری جوزجان<small>ریشه: جوزجان مُعرب نام پارسی گوزگان یا گوزگانان است.- به زبان چینی قدیم: Hu-ši-kien/هو-شی-کین، آنطور که هوان‌تسنگ، زائر مشهور چینی سدهٔ هفتم میلادی یاد کرده.C. Edmund Bosworth, 2009, JOWZJĀN, Encyclopædia Iranica.- این نام در منابع اسلامی به صورت جوزجانان نیز یاد شده. جوزجان در معجم‌البلدان چنین آمده: شهرهای بلخِ خراسان است و میان مرورود و بلخ واقع است. قصبهٔ ('روستاهای') آن را یهودیه گویند و از شهرهای آنست انبار و فاریاب و کلار.لغت‌نامه دهخدا، سرواژۀ 'جوزجان' گوزگانی (کاربرد قدیمی)جوزجانی (کاربرد امروزی) خوستریشه: گئورگ مورگنستیرنه، زبان‌شناس نروژی و متخصص زبان‌های هندوایرانی در کتابش، فرهنگ ریشه‌شناسی زبان پشتو (چاپ اسلو، ۱۹۲۸، ص. ۹۸)، نام خوست را گونهٔ ایرانی‌شدهٔ واژهٔ *hwāstu می‌داند، مقایسه شود با واژهٔ سانسکریتی suvāstu- به‌معنای «جای خوب» (که امروزه تبدیل به نام سوات-نام دره و شهرستانی در ایالت مرزی شمال غربی پاکستان-شده‌است)-به زبان چینی قدیم: K'wat-sit-to، آنطور که هوان‌تسنگ، زائر مشهور چینی سدهٔ هفتم میلادی یاد کرده؛-خواشت: آنطور که در منابع اسلامی همچون مُعجَم اَلبُلدان، نوشتهٔ یاقوت حموی، گیتاشناس سدهٔ ۱۲ و ۱۳ م. سوری آمده.C. E. Bosworth, 1986, KHŌST, The Encyclopaedia of Islam (Volume V: KHE-MAHI), 36. خوستی دایکُندیریشه: مرکب از دو واژهٔ دای + کندی. واژهٔ 'دای' احتمالاً برگرفته از واژهٔ ایرانی باستانی دهیو (اوستایی: dax́iiu-/دخییو- یا daŋ́hu-/دنگخو-) به‌معنای 'سرزمین'Gherardo Gnoli, 1993, DAHYU, Encyclopædia Iranica. است. واژهٔ دای در برخی اسامی محلات که امروزه هزاره‌نشین است تا هنوز باقی‌مانده، همچون نام‌های دای‌کندی، 'سرزمین کندی‌بای' (بای، واژه‌ایست تُرکی و ظاهراً صورتی‌است از بیگ، به‌معنای 'بزرگ')، دای‌زنگی، 'سرزمین زنگی‌بای'، دای‌میرداد، 'سرزمین میردادبای' و دای‌دیغو، 'سرزمین دهقان‌بای'.محمدعوض نبی‌زاده، ساختار اتنیکی و تاریخی جامعۀ هزاره، تارنمای آریایی. دایکندی زابلریشه: احتمالاً برگرفته از نام زُنبیل (تشابه زابُل و زُنبیل شاید اتفاقی باشد)، رجوع شود به کابل‌شاهان، لقب فرمانروایان پیرو هفتالیان جنوبی؛ به‌نظر می‌رسد مناطق مرتفع زابلستان پایتخت تابستانی آن‌ها بوده‌باشد.-این نام نخستین بار در نسخهٔ ارمنیِ کتاب شهرستان‌های ایرانشهر به شکل زاوَلِستان یاد شده؛-در منابع اسلامی به‌صورت زاوُلِستان (توسط مقدسی) و زابُلِستان نیز آمده‌است.C. E. Bosworth, 2002, ZĀBUL, ZĀBULISTĀN, The Encyclopaedia of Islam (Volume XI: W-Z), 371. زابلی (کاربرد امروزی) زابُلِستانی (کاربرد قدیمی) سرپلریشه: برگرفته از نام رود سرپل. در منابع قدیمی نیز از این نام یاد شده‌است.لغت‌نامه دهخدا، سرواژۀ 'سَرپُل'. سرپُلی سمنگانریشه: ؟-این نام در نوشته‌های باختری بجای‌مانده از دورهٔ هفتالیان و منابع اسلامی یاد شده‌است. سَمَنگانی غزنی<small>ریشه: نام غزنه تلفظی در زبان‌های ایرانی شرقی است از واژه گَنزَک که در زبان‌های ایرانی قدیم به معنای گنجه ("گنج") بوده‌است و نام غزنه پس از روی دادن جایگشت آوایی گنزک/گزنک به شکل کنونی درآمده‌است.C. E. Bosworth, 1991, GHAZNA, The Encyclopaedia of Islam (Volume II: C-G) ,1048.-به زبان یونانی باستان: احتمالاً همان Gázaca/گَزَکه یا Gāzaca/گازکه که بطلمیوس (در کتاب ۶، فصل ۱۸، بند ۴ از Geographia) آورده؛-به زبان چینی قدیم: Ho-si-na، آنطور که هوان‌تسنگ، زائر مشهور چینی سدهٔ هفتم میلادی یاد کرده؛XAVIER DE PLANHOL, 2000, ḠAZNĪ, Encyclopædia Iranica.-واژهٔ درست غزنین به نون آخر است و غزنه یا غزنی تلفظ عامه می‌باشد.لغتنامه دهخد، سرواژۀ 'غزنین' غزنیچی یا غزنیجی(کاربرد عامیانه)لغتنامه دهخدا، سرواژۀ 'غزنیجی'غَزنَوی(کاربرد قدیمی) غور<small>ریشه: در فرهنگ انجمن‌آرای ناصری به‌نقل از فرهنگ آنَنْدراج آمده: بیشتر بلاد آن کوهستان است و از این رو آن را غور غرجستان و غرشستان گویند؛ زیرا که در لغت آنان غرجستان کوهستان است.لغت‌نامه دهخدا، سرواژۀ 'غور'. (اِخ ) نام ولایتی است...'-در اصل، نام منطقهٔ اصلی مَندَیْشْ بوده، که در ناحیه‌ای بنام سَنگه در نزدیکی کوه زارِ مَرغ واقع بوده.A. D. H. Bivar, GHŪR, The Encyclopaedia of Islam (Volume II: C-G), 1096)-غورات: گونه دیگری از نام ولایت غور که گاه استفاده می‌شود.C. Edmund Bosworth, 2002, ḠUR, Encyclopædia Iranica. غوری فاریابریشه: ؟- فاریاب در قدیم نام شهری در استان گوزگان (جوزجان امروزی)، در ۱۶ کیلومتری شرق آبِ قیصر در محلی بنام خیرآباد (که بقایای سکونت انسان و دژی در آن به جای مانده) بوده که امروزه نام ولایتی است در شمال افغانستان.Daniel Balland, 1999, FĀRYĀB, Encyclopædia Iranica. فاریابی فَراهریشه: برگرفته از نام شهر فرادا (به یونانی باستان/لاتین: Phrada)، با پیشینهٔ تاریخیِ هزاره اول (پیش از میلاد). فرادا پایتخت ساتراپی زَرَنکه (به یونانی باستان/لاتین: Drangiana/درَنگیانا)، یکی از ساتراپی‌های هخامنشیان بوده.-از دوران یورش اسکندر مقدونی (در ۳۳۰ ق. م) به بعد: Prophthasia/پروفتازیا؛-از سدهٔ اول پیش از میلاد به بعد: Phra/فرا، جزئی از سرزمین هریوه (یونانی باستان/لاتین: Aria) بوده و در مسیر جادهٔ زمینی از شام به هند واقع بوده؛-از دوران ساسانیان تا اکنون: فراه، سنگری مهم در مرزهای شرقی شاهنشاهی ساسانیان شمرده می‌شده و آنطور که از نام فراخکَر-پیروز پیداست، احتمالاً توسط پیروز یکم، شاهنشاه ساسانی (شاهنشاهی: ۴۵۹–۴۸۴ میلادی) دوباره آباد شده.Daniel Balland, 1999, FARĀH, Encyclopædia Iranica. فراهی یا فَرَهی قندهارریشه‌ها:Xavier de Planhol, 2010, KANDAHAR i. Historical Geography to 1979, Encyclopædia Iranica.۱. برگرفته از نام گندهارا، نام سرزمین و دولتی در روزگار باستان که شامل حوزهٔ جنوبی رود کابل می‌شده. به باور هنری والتر بیلیو (Bellew)، نویسندهٔ بریتانوی، این سرزمین شامل تمامی ولایت امروزی قندهار می‌شده که در پی یورش هفتالیان در سدهٔ پنجم میلادی گسترش پیدا کرده بود.۲. فرضیه دیگر، که حتی شامل کاربردهای قدیمیتر این نام می‌شود، آن را برگرفته از نام فرضی یونانی شهر Gondophareia/گُندُفاریا، برگرفته از نام گُندُفَر، فرمانروای پارتیِ هند می‌داند، که سکه‌هایش در قندهار پیدا شده‌اند.۳. برخی نام قندهار را برگرفته از بخش اول نام Condigramma/کُندی‌گراما می‌دانند. (بخش دوم، گراما، به زبان سانسکریت به‌معنای 'روستا' است)۴. برخی نیز این نام را برگرفته از منطقه‌ای در رُخَج بنام Gandutava/گَندوتاوا می‌دانند؛ که در سنگ‌نوشته بیستون از نبردی در آن منطقه بین ساتراپ هخامنشی آنجا و شورشیان علیه داریوش بزرگ یاد شده‌است.نام‌های تاریخی: سرزمین قندهار = هَرَووَتیش/اَراخوزیا/رُخَج؛ شهر قندهار = تِگین‌آباد:-در منابع پیش از اسلام، در سنگ‌نوشته‌های هخامنشی از نام Harauvatiš/هَرَووَتیش (یونانی باستان: Ἀραχωσία/اَراخوزیا یا Ἀραχῶται/اَراخوتای) یاد شده که سرزمینی در پیرامون قندهار امروزی بوده و یکی از ساتراپی‌های شرقی هخامنشیان شمرده می‌شده.R. Schmitt, 1986, ARACHOSIA, Encyclopædia Iranica. در منابع اسلامی، به ویژه تا پیش از حملهٔ مغول از نام قندهار بجز در معدودی منابع جغرافیایی به زبان عربی (همچون ابن خردادبه، ص. ۵۶، ۶۸؛ یعقوبی، در البُلدان، صص. ۲۸۱، ۲۸۷ و ۲۸۹؛ ابن رُسته، ص. ۹۰؛ مسعودی، در التنبیه، ص. ۴۳؛ مقدسی، ص. ۶۰) اشارات مکرری نشده، و در این منابع نام قندهار به دو سرزمین متفاوت اشاره دارد: یکی قندهار در سِند، یا همان قندهار امروزی، و دیگری قندهار در هند، که به‌گفتهٔ یوزف مارکوارت می‌تواند همان سرزمین باستانی گندهارا، در شمال‌غربی هند باشد.در منابع اسلامی نام رُخَج (یا رُخُد، یا همان اَراخوزیا در منابع یونانی/رومی) است که برای سرزمین پیرامون قندهار امروزی استفاده می‌شده. کلاوس فیشرK. Fischer, “Zur Lage von Kandahar an Landverbindungen zwischen Iran und Indien,” Bonner Jahrbücher des Rheinischen Landmuseums in Bonn 167, 1967, pp. 210-211. بر این باور است که نام قندهار در منابع بین سده‌های دهم و دوازدهم میلادی تقریباً ناپدید شده، و در آن دوره پَنجوائی، مرکز اداری، و تِگین‌آباد دو شهر عمده در رُخَج بودند. ولادیمیر مینورسکی، خاورشناس روسی احتمال همخوانی تگین‌آباد با قندهار تاریخی (حدودالعالم، مینورسکی، ص. ۳۴۵) را بعید نمی‌داند. احتمال اینکه نام تگین‌آباد برگرفته از نام سبکتگین، نخستین فرمانروای غزنوی، که آن منطقه را در سال ۸۹۰ میلادی فتح کرده، باشد رد شده، چون اشارهٔ استخری به تگین‌آباد پیش از ظهور سبگتگین بوده. ریشهٔ احتمالی دیگر برای نام تگین‌آباد نام قراتگین، فرمانده سامانی است که بر امیر نصر سامانی شورید و در سال ۹۳۰ میلادی به بُست گریخت. هِلمزSvend W. Helms, “Kandahar of the Arab Conquest,” World Archaeology 14/3, 1982, pp. 349. هم برگرفتن نام تگین‌آباد از نام دودمان تُرک‌شاه را محتمل می‌داند که از اواسط سدهٔ هفتم تا اواسط سدهٔ نهم میلادی بر کابل و گندهارا فرمان می‌راندند.Minoru Inaba, 2010, KANDAHAR iii. Early Islamic Period, Encyclopædia Iranica.
نام‌های تاریخی گندهارا:Willem Vogelsang, 2000, GANDHĀRA, Encyclopædia Iranica.-به زبان سانسکریت: گندهاری، در عبارت Gandhārīnām avikā (به‌معنای 'میش گندهاری‌ها') در ریگ‌ودا؛-به زبان پارسی باستان: گنداره، در سنگ‌نوشته‌های هخامنشی؛-به زبان عیلامی: کن‌ده‌ره.نام‌های تاریخی اَراخوزیا:-به سانسکریت ودایی: Sárasvatī-/سَرَسوَتی (برگرفته از سَرَس-، به‌معنای 'دریاچه' است)، یکی از هفت رودی (سَپته‌سندو) که در ریگ‌ودا اشاره شده و همان رود ارغنداب، شاخه‌ای از رود بزرگ هِلمَند است؛-به اوستایی: Haraxᵛaitī-/هَرَخوَیتی، آنطور که در فرگرد یکم وندیداد از اوستا آمده؛-به پارسی باستان: Harauvatiš/هَرَووَتیش، آنطور که در سنگ‌نوشته‌های هخامنشی آمده؛-به یونانی باستان: Ἀραχωσία/اَراخوزیا یا Ἀραχῶται/اَراخوتای؛-پس از یورش اسکندر مقدونی: Alexandria in Arachosia/اسکندریه اَراخوزیا یا Alexandropolis/اسکندرشهر؛-به لاتین: Arachosia/اَرَکُسیا؛-در منابع اسلامی: رُخَج یا رُخُد. قندهاری کابل<small>ریشه: برگرفته از نام کوبها؟،C. E. Bosworth, KĀBUL, The Encyclopaedia of Islam (Volume IV: IRAN-KHA), 356. نام سانسکریت ودایی رود کابل، که در ریگ‌ودا در فهرست رودهای ریگ‌ودا (سَپته‌سندو) در کنار این سه رود دیگر یاد شده: رَسا (همان رَنهای اوستایی)، کُرومو (درهٔ کُرَم در مناطق قبیله‌ای فدرال پاکستان) و سَرَیو (همان هریرود در ولایت هرات).G. Gnoli, 1987, AVESTAN GEOGRAPHY, Encyclopædia Iranica.-در منابع یونانی باستان:-Karoura/کارورا یا Kaboura/کابورا، نام شهری که بطلمیوس (در کتاب ۶، فصل ۱۸، بند ۴ از Geographia) آن را در سرزمین پاروپامیز (گندهارا) یاد کرده و بدیهی است که نام این شهر رونویسی از نام محلی بوده؛-Ortospana/اُرتُسپانا، نام شهر دیگری است که بطلمیوس آن را در سرزمین پاروپامیز آورده، و استرابو (در کتاب ۱۱، فصل ۸، بند ۹) آن را چهارراهی مهم دانسته که از آنجا سه جاده به سرزمین باختر منتهی می‌شدند.-در منابع چینی باستان:-Kau-fu/کاو-فو، نام چینی باستانی کابل در منابع چینی بجای‌مانده از سدهٔ پنجم میلادی به بعد (همچون توسط هوان‌تسنگ، زائر چینی)، و بدیهی است که این نام هم رونویسی از نام محلی کابورا بوده؛ Jep-poʿ-lo/جِپ‌پولو، نام چینی باستانی سرزمین گندهارا تا قبل از آمدن هفتالیان در سدهٔ چهارم میلادی. یوزف مارکوارت، خاورشناسی نامدار آلمانی این نام را برگرفته از شکل -ǰābul/ژابُل که همان کابُل امروزی باشد، می‌داند و می‌گوید بر روی سکه‌های هندی بجای‌مانده از همان دوره لقب ṣāhi ǰawūwlaḥ/ǰabula (احتمالاً به‌معنای 'پادشاه ژَووله/ژَبُله') دیده می‌شود.Xavier de Planhol, 2009, KABUL ii. HISTORICAL GEOGRAPHY, Encyclopædia Iranica.-در منابع اولیهٔ اسلامی:-کابُلِستان، نام سرزمینی در حوزهٔ فوقانی رود کابل، که در منابع اولیهٔ اسلامی به‌طور مبهم به عنوان سرزمینی بین بامیان در غرب و لغمان در شرق توصیف شده‌است. مقدسی، جغرافیادان سدهٔ چهارم هجری (دهم میلادی)، تمام سرزمین‌های شمال غزنه و زابُلِستان که شامل درهٔ لوگر باشد را جزئی از کابلستان دانسته. در همین دوره بود که نام کابل به جای اشاره به کُل سرزمین کابلستان، تنها برای اشاره به شهر کابل استفاده شد. در سال ۱۹۶۴ میلادی، قلب سرزمین کابلستان تبدیل به ولایت کابل شد.C. E. Bosworth, KĀBULISTĀN, The Encyclopaedia of Islam (Volume IV: IRAN-KHA), 357. کابُلی کاپیسابرگرفته از نام سانسکریت شهر باستانی کاپیسی (همان بگرام امروزی)، که توسط پانینی، زبان‌شناس هندی اهل گندهارا یاد شده. این شهر پایتخت تابستانی شاهنشاهی کوشان بوده و در منابع یونانی باستان و لاتین به نام‌های Alexandria of the Caucasus/اسکندریه قفقاز و Alexandria-Kapisa/اسکندریه کاپیسا نیز یاد شده‌است.Martha L. Carter, 1989, BEGRĀM, Encyclopædia Iranica. کاپیسایی قندوزریشه: کُندوز یا قُندوز، مخفف قُهَندُز، مُعرَبِ نام پارسی کُهَن‌دَژ است.لغتنامه دهخدا، سرواژۀ 'قُندُز' که طبق تعریف معجم‌البلدان به دِژهای قدیمی که در شهرها بوده اطلاق می‌گردیده.لغتنامه دهخدا، سرواژۀ 'قُهَندَژ' تا قبل از سال ۱۳۴۳ خورشیدی/۱۹۶۴ میلادی بنام ولایت قَطَغَن نامیده می‌شده، که نامی‌است تُرکی و معادل همان کُهن‌دژ فارسی است. کُندوزی یا قُندوزی کُنَر<small>ریشه: ؟-Choaspes/کواَسپِس (لاتین‌شدهٔ واژهٔ یونانی باستانی Khoáspēs/خواَسپیس؛ اوستایی نو: هووَسپه یا هووَسپا): نام رود کنر در منابع باستانی (نام دو رود دیگر؛ یکی در سرزمین سوسیانا، و دیگری در شمال سرزمین پارس هم به همین نام خوانده شده).Rüdiger Schmitt, 1991, CHOASPES, Encyclopædia Iranica. آریان (ح۹۲-ح۱۷۵ م)، تاریخ‌نگار یونانی، این رود را بنام Euaspla یاد کرده، که احتمالاً نیم‌برگردانی است از نام ایرانی کهن هواَسپه به‌معنای «داشتن اسب‌های خوب». Aspasii نام مردمانی قبیلوی بوده که در سرزمین گندهارا در اطراف رود کُنَر می‌زیستند. استرابو (۲۷ ق.م. -۱۴ م)، تاریخ‌نگار دیگر یونان باستان، نام این مردمان را Hypasii خوانده‌است.C. J. Brunner, 1987, ASPASII, Encyclopædia Iranica. کُنَری لَغمانریشه:؟ لَغمانی لوگر<small>ریشه: ؟-لوگر یا لَوکَر، به‌عنوان نام شهر و رودی به‌همین نام در منابع قدیم نیز آمده‌است.لغت‌نامه دهخدا، سرواژۀ 'لوکر' لوگَری ننگرهار<small>ریشه: برگرفته از نام سرزمین باستانی نَگَراهاره (همان هده امروزی، در نزدیکی شهر جلال‌آباد امروزی، مرکز ولایت ننگرهار). هوان‌تسنگ، زائر چینی سدهٔ هفتم میلادی نام Na-hi-lo-ho را از همین نام نَگَراهاره اقتباس کرده.C. E. Bosworth, 1993, NANGARHĀR, The Encyclopaedia of Islam (Volume VII: MIF-NAZ), 957. نَنگَرهاری نورستان<small>نام نورستان توسط عبدالرحمن‌خان، امیر افغانستان، پس از تسخیر و اسلامی‌کردن اجباری سرزمینی که تا آنوقت توسط مسلمانان کافرستان نامیده می‌شد در سال ۱۸۹۶ میلادی، و به‌مناسبت «آوردن نور به این سرزمین» بر آن نهاده شد. تا پیش از زمستان سال ۱۸۹۵/۹۶ میلادی، مردم کافرستان که توسط مسلمانان کافر خوانده می‌شدند، هنوز به فرهنگ و آیین نیاکانی خود که ریشه در گذشته‌های دور باستانی داشت، باور داشتند.Max Klimburg, 2004, NURISTAN, Encyclopædia Iranica. نورستانی نیمروزریشه: برگرفته از واژهٔ پارسی میانه نیمروز، به‌معنای "جنوب". این نام در نسخهٔ ارمنیِ کتاب شهرستان‌های ایرانشهر با عنوان کوست نیمروز (به‌معنای "بخش جنوب‌شرقی")، در کنار سه کوست ("بخش") دیگر ایران‌شهر یاد شده‌است.؛ نیمروزیمیدان وَردَکریشه:؟ وَردَکی هراتریشه: برگرفته از واژهٔ ایرانی کهن هَرَیو-، به‌معنای «پُر شتاب»، نام رودخانهٔ هریرود. سَرایو- معادل سانسکریت ودایی آن در کتاب ریگ‌ودا، در فهرست رودهای ریگ‌ودا (سانسکریت: سَپته‌سندو؛ به‌معنای 'هفت‌رود') است که در کنار این سه رود دیگر یاد شده: کوبها (همان رود کابل)، رَسا (همان رَنهای اوستایی) و کُرومو (درهٔ کُرَم در مناطق قبیله‌ای فدرال پاکستان).نام‌های تاریخی ایرانی:W. J. Vogelsang, 2002, HERAT ii. HISTORY, PRE-ISLAMIC PERIOD, Encyclopædia Iranica.- به زبان اوستایی: هَرویوه/Harōiva، در یشت ۱۰٫۱۴ (یشت چهاردهم مِهریَشت) و وندیداد ۱٫۹ (فرگرد یکم وندیداد) از اوستا؛- به زبان پارسی باستان: هَرَیوه/Haraiva، در سنگ‌نوشته‌های هخامنشی. در منابع اسلامی نیز از زر هریوه یا دینار هریوه یاد شده، که زر خالص و رائج مسکوکِ ضراب‌خانه هرات قدیم بوده؛لغتنامه دهخدا، سرواژۀ 'هریوه'.- به پارسی میانهٔ ساسانی: هَریو/Harēv، در سنگ‌نبشته‌ای از شاپور یکم در کعبه زردشت واقع در نقش رستم؛- به پهلوی: هَری، در فهرست پایتخت‌های استان‌های امپراتوری ساسانیان؛نام‌های تاریخی یونانی باستان و لاتین:'Ărī^a', Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, Perseus Digital Library.- Ἀρεία/اَرِیا، آنطور که توسط آریان، تاریخ‌نگار یونانی سدهٔ دوم میلادی یاد شده؛- Ἀρία/اَریا، آنطور که توسط استرابو و بطلمیوس یاد شده؛- Arii/اَرِی، نام سرزمین هرات و باشندگان آن، آنطور که پلینی، نویسندهٔ رومی سدهٔ یکم میلادی آورده؛- پس از یورش اسکندر مقدونی در سال ۳۳۰ پیش از میلاد به بعد: اسکندریه آریانِه /، همان شهر هرات امروزی، این نام نباید با نام یونانی سرزمین باستانی آریانا اشتباه شود. هِرَوی (بویژه در کاربردهای قدیمی)یا هراتی هلمندریشه: برگرفته از نام رود هلمند، رودی بزرگ در سیستان تاریخی، که در اوستا بنام رود هَئیتومَنت/Haētumant یاد شده.در نسک یشت‌ها (در ۶۹–۱۹٫۶۶) از این شاخه‌های رود بزرگ هیئتومنت (هلمند) نیز یاد شده:Xᵛāstrā/خواسترا، Hvaspā/هوَسپا، Fradaθā/فرَدَثا، Xᵛarənahvaitī/خوَرِه‌نَوَیتی، Uštavaitī/اوشتَوَیتی، Urvā/اُروا، Ǝrəzī/اِرِه‌زی، و Zarənumatī/زَرِه‌نومَتی.این اسامی در نوشته‌های پهلوی، به‌ویژه در کتاب تاریخ سیستان نیز این‌گونه یاد شده:رودِ هیرمند (رود هلمند)، رُخَّدرود (همان رود ارغنداب؛ اوستایی: Haraxᵛaitī/هَرَخوَیتی)، خاش‌رود (Xᵛāstrā/خواسترا، وادی نِسَل یا نهرِ نیشَک در منابع عربی)، فراه‌رود (Fradaθā/فرَدَثا، همان Ophradus که پلینی یاد کرده)، خُشک‌رود (Uštavaitī/اوشتَوَیتی، بین فراه‌رود و هَروت‌رود) و هَروت‌رود (Xᵛarənahvaitī/خوَرِه‌نَوَیتی، همان Pharnacotis که پلینی یاد کرده)Gherardo Gnoli, 2003, HELMAND RIVER ii. IN ZOROASTRIAN TRADITION, Encyclopædia Iranica.در منابع اسلامی:C. Edmund Bosworth, 2003, HELMAND RIVER iii. IN THE MEDIEVAL PERIOD, Encyclopædia Iranica.-هِندمَند، در منابع اولیه اسلامی، همچون توسط استخری، صص. ۴۵–۲۴۲؛ یاقوت، در بُلدان، ص. ۴۱۸؛-هیلمَند، توسط ابن حوقل، ص. ۴۱۷؛-هیرمید: توسط مقدسی، صص. ۳۰۴، ۳۲۹؛-هیدمَند، در حدودالعالم، برگردان و تفسیر از مینورسکی، صص. ۷۳، ۱۱۰؛-هیرمَند، نام معمول فارسی آن است که تا امروز کاربرد می‌شود، توسط حمدالله مستوفی، در نُزهَت القُلوب، برگردان لِسترانج (Guy Le Strange)، صص. ۱۴۲، ۱۷۸؛-نَهرِ بُست، توسط مسعودی در مروج‌الذهب. هلمندی

 جستارهای وابسته 

 ولسوالی‌های افغانستان

 پانویس 

 پیوند به بیرون 
 وبگاه سرویس‌های مدیریت اطلاعات افغانستان (AIMS)، نقشهٔ تقسیمات واحدهای اداری افغانستان، زبان: فارسی دری
 وبگاه سرویس‌های مدیریت اطلاعات افغانستان (AIMS)، نقشهٔ تقسیمات واحدهای اداری افغانستان، زبان: انگلیسی
 وبگاه سفارت کبرای جمهوری اسلامی افغانستان در تهران، تقسیمات کشوری افغانستان، زبان: فارسی دری
 Xavier de Planhol, 2000, GEOGRAPHY i. Evolution of geographical knowledge: Development of geographical knowledge about Afghanistan., Encyclopædia Iranica.
 A. Ghani, 1983, AFGHANISTAN xi. Administration, Encyclopædia Iranica.
 قاموس اعلام جغرافیایی، نشریه ی انجمن دائرةالمعارف، کابل، مطبعۀ عمومی، ۱۳۲۷ ه‍.خ، تارنمای کتابخانه دیجیتال افغانستان.


رده:تقسیمات اداری سطح اول بر پایه کشور
رده:زیربخش‌های افغانستان
رده:زیربخش‌های کشور آسیا
رده:فهرست‌های تقسیم‌بندی کشوری
رده:فهرست‌های مربوط به افغانستان