امپراتوری مغول

امپراتوری مغول (به مغولی: yeke Mongγol ulus ) امپراتوری بزرگی بود که طی سده‌های ۱۳ و ۱۴ میلادی، به مدت ۱۶۲ سال حکومت کرد. این امپراتوری از شرق آسیا آغاز شد و سرانجام، از اروپای شرقی تا دریای ژاپن کشیده شده و قسمت عظیمی از سیبری را هم تحت تصرف خود گرفت و در جنوب آسیا، جنوب شرق آسیا، غرب آسیا و بخشی‌هایی از شبه قاره هند نیز گسترده شد. امپراتوری مغول به‌عنوان بزرگ‌ترین امپراتوری سده‌های میانی و دومین امپراتوری بزرگ در تاریخ شناخته می‌شود. این امپراتوری در پهناورترین حد خود (۸۸ سال پس از تشکیل)، مساحتی بالغ‌بر ۲۴٬۰۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع یعنی در حدود ۲۵ درصد مساحت کل زمین را تحت پوشش قرار می‌داد و بر جمعیتی بالغ بر ۱۰۰ میلیون نفر (۳۱ درصد جمعیت زمین) حکمرانی می‌کرد.Finlay, Pilgrim Art, p. 151history of Central Asia :: Creation of the Mongol empire - Britannica Online Encyclopedia«Mongolia se encomienda a Gengis Jan" (en español). diario El País 18.08.2007 (2007). Consultado el 19/06/2008.Peter Turchin, Thomas D. Hall and Jonathan M. Adams, "East-West Orientation of Historical Empires ", Journal of World-Systems Research Vol. 12 (no. 2), pp. 219-229 (2006). این امپراتوری عظیم بعدها چهارپاره شد و امپراتوری‌های خانات جغتای، اردوی زرین، ایلخانان و دودمان یوآن از آن پدید آمد و به تدریج رو به اضمحلال رفت؛ تا اینکه در سال ۱۳۶۸ میلادی به کلی از بین رفت.
بندانگشتی|254x254پیکسل|نگاره‌ای از چنگیز خان بنیان‌گذار امپراتوری مغول
امپراتوری مغول از وحدت قبایل مغول و دیگر قبایل ترک تحت فرماندهی چنگیز خان به وجود آمد. چنگیز خان در سال ۱۲۰۶ به‌عنوان فرمانده کل مغول‌ها معرفی شد. امپراتوری، تحت رهبری او و فرزندانش در همه جهات جغرافیایی به سرعت رشد کرد.Diamond, Guns, Germs, and Steel, p. 367The Mongols and Russia, by George VernadskyThe Mongol World Empire, 1206-1370, by John Andrew BoyleThe History of China, by David Curtis Wright, p. 84The Early Civilization of China, by Yong Yap Cotterell, Arthur Cotterell, p. 223Mongols and Mamluks: The Mamluk-Ilkhanid War, 1260-1281 by Reuven Amitai-Preiss امپراتوری پهناوری که جهان شرق را به جهان غرب پیوند می‌داد و در نهایت به‌عنوان یک «تسویه حساب» فرهنگی در جهان عمل کرد. تحت فرماندهی مغولان، فناوری‌های جدید، کالاها و ایدئولوژی‌های مختلف در سراسر اوراسیا منتشر شد. محدوده این مبادلات از نقشه‌نگاری تا صنعت چاپ و از کشاورزی گرفته تا نجوم گسترش داشت.Gregory G.Guzman - Were the barbarians a negative or positive factor in ancient and medieval history?, The historian 50 (1988), 568-70Thomas T.Allsen - Culture and conquest in Mongol Eurasia, 211 امپراتوری مغول سپس به چند پاره تقسیم شد و آخرین آن سلسلهٔ یوان بود.

 پیش‌زمینه 
دودمان لیائو سده دهم بر بیشتر مغولستان حکم می‌راند. شوروش قبایل جورجی در منچوری موجب پایان این حاکمیت شد. جورجی امپراتوری جین را در شمال چین جایگزین نمودند. دودمان جین سلطه کمتری بر استپ‌های مغولستان داشت. از این رو بسیاری از خراج‌گزاران پیشین علم استقلال برافراشتند و شروع به جنگ با یکدیگر در جهت رسیدن به برتری کردند. مغول‌ها یکی از گروه‌های در حال رقابت بودند. این قوم تا اواسط سده دوازدهم شکست‌های بزرگی از دشمنان دیرینه خود، تاتارهای استپ‌های غرب مغولستان و دودمان جین، متحمل گشتند و با از دست دادن جایگاه خود به‌عنوان نیروی تعیین‌کننده، به یک نیروی ضعیف بدل گردیدند که به کمک دیگران در مقابل دشمنان خود نیازمند بودند.
بندانگشتی|قبیله‌های مغول در دوره خیتان دودمان لیائو (۹۰۷–۱۱۲۵ م)

 فهرست حاکمان امپراتوری 
 خاقان و دودمان یوآن 

 ترتیب  نام  آغاز حکومت  پایان حکومت  یادداشت۱چنگیز خان۱۲۰۶۱۲۲۷بنیان‌گذار امپراتوری۲تولوی۱۲۲۷۱۲۲۹به‌عنوان نایب‌السلطنه۳اوگتای خان۱۲۲۹۱۲۴۱۴توراکینا خاتون۱۲۴۱۱۲۴۶به‌عنوان نایب‌السلطنه۵گیوک خان۱۲۴۶۱۲۴۸۶آغول قایمیش۱۲۴۸۱۲۵۱به‌عنوان نایب‌السلطنه۷آغول قایمیش۱۲۴۸۱۲۵۱به‌عنوان نایب‌السلطنه۸منگوقاآن۱۲۵۱۱۲۵۹۹اریق بوقا۱۲۵۹۱۲۶۴۱۰قوبلای خان۱۲۶۰۱۲۹۴۱۱تیمور خان۱۲۹۴۱۳۰۷۱۲کولوگ خان۱۳۰۸۱۳۱۱۱۳آیورباروادا بویانتو خان۱۳۱۱۱۳۲۰۱۴گگین خان۱۳۲۱۱۳۲۳۱۵یسون تیمور۱۶راگیباق خان۱۳۲۸۱۷جایتو خان توق تیمور۱۳۲۸۱۳۲۹۱۸خوتوختو خان کوسالا۱۳۲۹۱۹رینچینبال خان۱۳۳۲۲۰طغون تیمور۱۳۳۳۱۳۷۰

 جستارهای وابسته 
 مغول
 حمله مغول به ایران
 فهرست بزرگ‌ترین امپراتوری‌های جهان
 تهاجم مغول به بلغارستان ولگا

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:امپراتوری‌ها
رده:امپراتوری‌های پیشین
رده:انحلال‌های ۱۳۶۸ (میلادی) در آسیا
رده:انحلال‌های ۱۳۶۸ (میلادی)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۲۰۶ (میلادی)
رده:ایلخانان مغول
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۲۰۶ (میلادی) در آسیا
رده:پادشاهی‌های پیشین آسیا
رده:پادشاهی‌های پیشین آسیای مرکزی
رده:پادشاهی‌های پیشین شرق آسیا
رده:پادشاهی‌های پیشین شمال آسیا
رده:تاریخ آسیای مرکزی
رده:تاریخ مغولستان
رده:حکومت‌ها و دولت‌های مغول
رده:خانات‌ها
رده:خانات‌ها
رده:سلسله‌های ترک
رده:عشایر استپ اوراسیایی
رده:عشایر اوراسیا
رده:کشورهای پیشین در آسیا
رده:کشورهای پیشین در آسیای مرکزی
رده:کشورهای پیشین در اروپا
رده:کشورهای پیشین در تاریخ مغولستان
رده:کشورهای پیشین در شمال آسیا
رده:کشورهای قدیم در چین باستان
رده:مغول (قوم)