زبان ازبکی

زبان اُزبکی  یکی از زبان‌های ترک‌تبار است. ازبکی زبان رسمی کشور ازبکستان است و حدود ۲۷ میلیون نفر گویشور دارد که توسط شاجان فراری از کوهبرد ساخته شد.این زبان از شاخهٔ قارلق زبان‌های ترکی‌تبار است. زبان‌های فارسی، عربی و روسی تأثیرات خارجی محسوسی بر زبان ازبکی داشته‌اند. واژگان، جمله‌سازی و تلفظ در زبان ازبکی از راه ریشه‌های تاریخی به شدت تحت تأثیر زبان فارسی قرار گرفته است. نویسندهٔ کتاب واژه‌های فارسی در زبان ازبکی بیش از چهار هزار واژهٔ فارسی در زبان ازبکی را گردآوری کرده است. گویش برخی از این واژه‌ها در زبان ازبکی نسبت به زبان فارسی، کمی تفاوت دارد ولی بسیاری از آن‌ها همانند واژگان فارسی به کار می‌رود. بیشتر کتب قدیمی و تاریخی ازبکستان نیز به زبان فارسی یا به زبان ازبکی با استفاده از الفبای فارسی نگاشته شده که در کتابخانه‌ها و موزه‌های این کشور به نمایش گذاشته شده است.http://www.persiangulfstudies.com/fa/index.asp?p=pages&id=512

در ادبیات اقوام ترک‌زبان آسیای مرکزی هزاران واژهٔ فارسی می‌یابید. یک شعر قرون وسطایی در زبان ترکی به‌ویژه زبان ازبکی ده‌ها ترکیب فارسی دارد برای نمونه بیت «لیلی سر زلف شانه می‌کرد/ مجنون دُر اشک دانه می‌کرد» به صورت «لَیلی سر زلف شانه ای‌دور/ مجنون در اشک دانه ای‌دور» در زبان ازبکی ترجمه شده است. در کتابخانهٔ ابوریحان بیرونی در ازبکستان ۴۳ هزار نسخهٔ خطی نگهداری می‌شود که ۳۹ هزار تای آن‌ها به زبان فارسی است. بسیاری از واژگان زبان عربی از طریق زبان فارسی وارد زبان ازبکی شده‌اند. واژگان زبان ازبکی به شدت از زبان پارسی و لهجه‌های آن یعنی تاجیکی و دری اثر پذیرفته است.http://www.ccjk.com/one-beautiful-language-in-the-world-uzbek/http://factsanddetails.com/central-asia/Uzbekistan/sub8_3d/entry-4699.html

«ازبکی» یک اصطلاح نوظهور است و امروزه به جای اصطلاح «ترکی» در ازبکستان استفاده می‌شود. تا سال ۱۹۰۴ به مانند سایر زبان‌های آسیای مرکزی، ازبکی نیز با خط فارسی-عربی نوشته می‌شد. از ۱۹۲۴ تا ۱۹۴۰ از الفبای لاتین استفاده شد و از ۱۹۴۰ تا ۲۰۰۲ نیز از الفبای کریل برای نگارش آن استفاده شد و از سال ۲۰۰۲ به بعد نیز دوباره الفبای لاتین مخصوص ازبکی مورد استفاده قرار گرفت.

 تعداد گویشوران 
تخمین‌ها از تعداد گویشوران این زبان بسیار اختلاف دارند. دانشنامهٔ سوئدی Nationalencyklopedin تعداد گویشوران بومی را ۳۰ میلیون نفر تخمین زده است."Världens 100 största språk 2007" ("The World's 100 Largest Languages in 2007"), Nationalencyklopedin منابع دیگر گویشوران ازبکی را به صورت زیر تخمین زده‌اند: ۲۱ میلیون نفر در ازبکستان، ۳٫۴ میلیون نفر در تاجیکستان، ۹۰۰ هزار نفر در افغانستان، ۵۰۰ هزار نفر در قرقیزستان، ۶۰۰ هزار نفر در قزاقستان، ۳۰۰ هزار نفر در ترکمنستان و ۳۰۰ هزار نفر در روسیه.

 واج‌شناسی 
 واکه‌ها 
زبان ازبکی دارای ۶ واکه (حرف صدادار) می‌باشد. برخلاف سایر زبان‌های ترکی، قانون هماهنگی واکه‌ای در ازبکی وجود ندارد. سابقاً لهجه‌های ازبکی در میان دهقانان و در مناطق روستایی دارای ۹ واکه و تابع سخت قانون هماهنگی واکه‌ای بود. در مقابل آن، لهجه‌های شهری، به دلیل این‌که شهرهای ماوراءالنهر و شمال افغانستان معمولاً دوزبانه فارسی/تاجیکی و ترکی/ازبکی بودند، لهجه‌های شهری تحت تأثیر شدید گویش فارسی‌زبانان قرار گرفته و به مرور زمان، قانون هماهنگی واکه‌ای در آن به حد زیادی تضعیف شده بود.Asamura, Takao. “Longing for Legacy: Vowel Harmony in the Uzbek Standard Language, 1924-1934. ” Russian and East European Studies 2007, no. 36 (2007): 48–60. https://doi.org/10.5823/jarees.2007.48.

تا پیش از پروژهٔ دولت-ملت سازی در اتحاد جماهیر شوروی و تشکیل ازبکستان شوروی، دانستن و پایبند بودن به قانون هماهنگی واکه‌ای در گفتار، نشان تسلط شخص بر زبان زبان ترکی و نشان ارجمندی بود. زبان فرهنگ و ادب ترکی در آن زمان، زبان جغتایی بود که در آن، مثل سایر زبانهای ترکی، قانون هماهنگی واکه‌ها رعایت می‌شد.

اما با تشکیل ازبکستان شوروی و تلاش برای استانداردسازی زبان ازبکی به جهت متحد کردن مردمان شهرها و روستاهای بخارا، خیوه و قوقند، تصمیم بر ساده‌سازی زبان و تطبیق آن با لهجهٔ شهرها شد. در نتیجه، تعداد واکه‌ها از ۹ به ۶ کاهش یافت، و چه در نوشتار عربی، و چه در نوشتارهای جدید سیریلیک و لاتین، این امر بازتاب داده شد.

+جدول واکه‌های (حروف مصوت) زبان ازبکیفرهنگ تورکی اوزبیکی به فارسی/ دری، تألیف داکتر فیض الله ایماق  (آرشیو)، صفحهٔ ۶۱ آوانگاریعربی لاتین سیریلیک تنها آغازی میانی پایانی [æ] ~ [ɑ]      A a  А а [ɒ] ~ [ɔ]   O o  О о [i]        I i  И и [e]       E e  Э э / Е е [o]   Oʻ oʻ  Ў ў [u]   U u  У у

 همخوان‌ها 
+واج‌های همخوان ازبکیلبیدندانی/
لثویکامی-لثویلثوی-کامینرمکامیملازه‌ایچاکناییخشیومیانسدادیانسایشیسایشیناسوده«ر» گونه

 قواعد واج‌شناختی و رسم‌الخطی 
در زبان ازبکی، در مواردی، برخی واج‌ها به واج‌های دیگر تحول پیدا می‌کنند. این موضوع مخصوصاً پس از اضافه شدن پسوندها به واژگان اهمیت پیدا می‌کند.محمدحلیم یارقین، تهران (۱۳۸۶)  فرهنگ ازبکی - فارسی (جلد اول) خط لاتین و خط عربی ازبکی. [PDF]محمدحلیم یارقین، تهران (۱۳۸۶)  فرهنگ ازبکی - فارسی (جلد دوم) خط لاتین و خط عربی ازبکی. [PDF]

واژگانی که به صدای «ـه ه / a» ختم می‌شوند، این صدا در صورت اضافه شدن پسوند به آنها، به «ـا / o» متحول می‌شود. نمونه‌های زیر نشان دهندهٔ این نوع تحول است:
 سَیل / sayl ('انتخاب') ← سَیلو / saylv ('انتخابات')
 چنق / chanq ('تشنگی') ← چنقق / chanqq ('تشنگی')

واژگان تک بخشی که صدای «ـا / o» دارند، این صدا با اضافه شدن پسوند، به «ــَـ / a» متحول می‌شود.
 یش / ysh ('سن، سال زندگی') ← یشه / ysha ('بن فعلی به معنای زندگی کردن')

واژگانی که به صدای «ـی/ i» ختم می‌شوند، این صدا با اضافه شدن پسوندهای «ق / q» یا «و/ v»، به صدای «ـو/ u» متحول می‌شود:
 قور / qur ('بن فعل به معنی «خشکیدن»') ← قورق / qurq ('خشک، بی آب')
 اۉق / oʻq ('بن فعل به معنی «خواندن، مطالعه کردن»') ← اۉقو / oʻqv ('درس، تحصیلات، مطالعات')

واژگانی که به صدای «ق/ q» ختم می‌شوند، در آنها این صدا با اضافه شدن پسوند مالکیتی، به «غ/ gʻ» متحول می‌شوند.
 قیشلا / qishlo ('روستا') ← قیشلای / qishloi ('روستای (صرف مالکیتی)')
 اۉرا / oʻro ('داس') ← اۉرای / oʻroi ('داسِ (صرف مالکیتی)')

واژگانی که به صدای «ک/ k» ختم می‌شوند، در آنها این صدا با اضافه شدن پسوند مالکیتی، به «گ/ g» متحول می‌شوند.
 یور / yura ('قلب، دل') ← یوری / yurai ('قلبِ، دلِ (صرف مالکیتی)')
 بیل / bila ('مچ دست') ← بیلی / bilai ('مچ دستِ (صرف مالکیتی)')

 خط نوشتاری 
 الفباهای رسمی امروزه 
 الفبای لاتین ازبکی:
А аB bD dЕ еF fG gH hI iJ jK kL lМ mN nО оP pQ qR rS sТ tU uV vX xY yZ zOʻ oʻGʻ gʻSh shCh chNg ng
 الفبای عربی ازبکی:
 ا / آ ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ر ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک گ ل م ن نگ و ۉ هـ ی ی ی

 الفباهای تاریخی ازبکی 
 الفبای سیریلیک ازبکی (۱۹۴۰–۱۹۹۳):
 А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Л л М м Н н О о П п Р р С с Т т У у Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Ъ ъ Ь ь Э э Ю ю Я я Ў ў Қ қ Ғ ғ Ҳ ҳ
 الفبای عربی ازبکی (۱۹۲۳–۱۹۳۰):
 ئ ئا ئه ب پ ت ج چ خ د ر ز ژ س ش غ ف ق ک گ ڭ ل م ن ئو ئۇ ۋ ه ی ئیـ ی ئی ی

 صرف و دستور زبان 
 صرف حالتهای اسم 
در زبان ازبکی، سه نوع پسوند وجود دارد، پسوندهای صرفی، پسوندهای ساختاری (که برای ساخت واژگان جدید از واژگان دیگر به کار می‌روند)، و پسوندهایی مانند ضمیرها و پسوند «آیایی» بخشی از جمله را تشکیل می‌دهند. شش حالت صرفی برای اسم‌ها وجود دارد.

در زبان ازبکی، شش حالت دستوری (و دو حالت دیگر که پسوندهای مشابه می‌گیرند) برای اسم‌ها وجود دارد، اسمی، مفعولی، مالکیت، متممی، مکانی، و افتراقی، و دو حالت دیگر واسطه‌ای و تشبیهی. حالت اسمی همان حالت مستقل و بدون پسوند واژه است. در هر یک از سایر حالات، پسوند صرفی به واژه الصاق می‌شود. در زبان ازبکیِ رسمی، نه قانون هماهنگی واکه‌ای است، نه قانون هماهنگیِ گردیِ واکه. اما تعدادی قاعده در موره «همگونی صامت‌ها» برای پسوندها وجود دارند، که در بعد از جدول‌های صرف، توضیح داده شده‌اند.

در ازبکی، جمع بستن اسامی با پسوند «ـلَر / lar» انجام می‌شود. این پسوند نیز برای تمامی واژگان ثابت بوده و نیازی به تغییر آن برای هماهنگی واکه‌ها یا همگونی صامت‌ها نیست. اسامی جمع نیز هرکدام تابع یکی از حالات صرفی می‌باشند و پسوند مربوط به آن‌ها الصاق می‌شود. جدول‌های زیر هم مفرد مثال‌هارا و هم جمع آن‌ها را نشان می‌دهد.

ضمیرهای شخصی نیز هرکدام تابع یکی از این حالات دستوری هستند و خود پسوند قبول می‌کنند.

+جدول صرفی اسم (به الفبای عربی ازبکی)حالتپسوند اوی «خانه»  کسلخانه «بیمارستان» قیشلاق «روستا»  کۉیلک «پیراهن»  اوی‌لر «خانه‌ها»  کسلخانه‌لر «بیمارستان‌ها»  قیشلاق‌لر «روستاها»  کۉیلکلر «پیراهن‌ها»اسمی — اوی کسلخانه قیشلاق  کۉیلک  اوی‌لر  کسلخانه‌لر  قیشلاق‌لر  کۉیلک‌لرمفعولی -ـنی(۱)  اوی‌  کسلخانه‌  قیشلاق  کۉیلک  اوی‌لر  کسلخانه‌لر  قیشلاق‌لر کۉیلک‌لرمالکیت -ـنینگ(۲)  اوی‌  کسلخانه‌  قیشلاق  کۉیلک  اوی‌لر  کسلخانه‌لر  قیشلاق‌لر کۉیلک‌لرمتممی -گه / -ـقه / -ـکه(۳)  اوی‌  کسلخانه‌  قیشلاق  کۉیلک  اوی‌لر  کسلخانه‌لر  قیشلاق‌لر کۉیلک‌لرمکانی -ـده  اوی‌  کسلخانه‌  قیشلاق  کۉیلک  اوی‌لر  کسلخانه‌لر  قیشلاق‌لر کۉیلک‌لرافتراقی -ـدَن  اوی‌  کسلخانه‌  قیشلاق  کۉیلک  اوی‌لر  کسلخانه‌لر  قیشلاق‌لر کۉیلک‌لر

+جدول صرفی اسم (به الفبای لاتین ازبکی)حالتپسوند oʻy «خانه»  kasalxona «بیمارستان» qishloq «روستا»  koʻylak «پیراهن»  oʻylar «خانه‌ها»  kasalxonalar «بیمارستان‌ها»  qishloqlar «روستاها»  koʻylaklar «پیراهن‌ها»اسمی — oʻy  kasalxona qishsloq  koʻylak  oʻylar  kasalxonalar qishloqlar koʻylaklarمفعولی -ni(۱)  oʻy  kasalxona  qishloq  koʻylak  oʻylar  kasalxonalar  qishloqlar  koʻylaklarمالکیت -ning(۲)  oʻy  kasalxona  qishloq  koʻylak  oʻylar  kasalxonalar  qishloqlar  koʻylaklarمتممی -ga / -qa / -ka(۳)  oʻy  kasalxona  qishloq  koʻylak  oʻylar  kasalxonalar  qishloqlar  koʻylaklarمکانی -da  oʻy  kasalxona  qishloq  koʻylak  oʻylar  kasalxonalar  qishloqlar  koʻylaklarافتراقی -dan oʻy  kasalxona  qishloq  koʻylak  oʻylar  kasalxonalar  qishloqlar  koʻylaklar

نکات
 پسوند مفعولی «-ـنی / -ni» در ازبکی نقشه مانند حرف اضافهٔ «را» در فارسی را ایفا می‌کند، به این معنی که علاوه بر نشانِ مفعول بودن، این پسوند نشان معرفه (شناخته) بودن مفعول نیز می‌باشد. دو نمونهٔ زیر برای مقایسه:
 مېن قیشلاق قوره‌من. man qisloq quraman. ('من روستا می‌سازم.')
 مېن قیشلاق‌ قوره‌یپ‌من. man qishloq qurayapman. ('من روستا  دارم می‌سازم.')
 در زبان روزمرهٔ ازبکی و همین‌طور در نوشتار روزمره، پسوند مالکیتی «-ـنینگ / -ning» بیشتر مواقع به‌طور کوتاه‌شده و به صورت «-ـنی / -ni» تلفظ می‌شود، طوری که به نظر می‌آید که پسوندِ این حالت با پسوند حالتِ مفعولی ادغام و یکی شده است.
 از نکاتِ جالب این ادغام، این است که در برخی لهجه‌های فارسی تاجیکی، به دلیل ارتباطات تنگاتنگ فارسی‌زبانان و ترک‌زبانان، حرف مفعولی «را» نیز نقشِ مالکیتیِ مشابهی نیز در گفتار روزمره این لهجه‌ها پیدا کرده است، مانند نمونهٔ زیر (با توجه به اینکه در گویش تاجیکی، حرف «را» معمولاً به «ـره، ـه، ـیه» متحول می‌شود):
 فارسی معیار: همسایهٔ من.
 ازبکی معیار: مېن همسایه‌ام.
 ازبکی محاوره‌ای: مېن همسایه‌ام.
 تاجیکی شمالی محاوره‌ای: من همسایه‌ام.
 پسوند متممی در ازبکی «-ـگه / -ga» می‌باشد. اما در واژگان مختومه به حرف «-ـق / -q»، این پسوند متحول شده و به «-ـقه / -qa» تبدیل می‌شود. در واژگان مختومه به حرف «-ـک / -k»، این پسوند متحول شده و به «-ـکه / -ka» تبدیل می‌شود.

 ضمیرها 
ضمیرهای شخصی در ازبکی یا تنها و مستقل هستند، که به مانند اسم‌ها حالات مختلف به خود می‌گیرند و صرف می‌شوند، یا پسوند هستند.

+جدول صرفی ضمیرهاGutman, Alejandro. Avanzati, Beatriz. (2013) The language Gulper - Uzbek https://www.languagesgulper.com/eng/Uzbek.html من  تو  شما(مفرد محترمانهیا جمع)  او  ما  شماها  آن‌هااسمی مېنmen  سېنsen  سیزsiz اوu  بیزbiz  سیزلرsizlar  اولرularمفعولی مېme  سېse  سیزsiz  اوu  بیزbiz سیزلرsizlar  اولرularمالکیت مېme  سېse  سیزsiz  اوu  بیزbiz سیزلرsizlar  اولرularمتممی مېنmen  سېنsen  سیزsiz  اوu  بیزbiz سیزلرsizlar  اولرularمکانی مېنmen  سېنsen  سیزsiz  اوu  بیزbiz سیزلرsizlar  اولرularافتراقی مېنmen  سېنsen  سیزsiz  اوu  بیزbiz سیزلرsizlar  اولرular

+پسوندهای ضمیریضمیر پسوند مالکیتی  پسوند فعل ماضی  پسوند فعل مضارع من(اول شخص مفرد) مېن  -ام / -ـیم  -ـم  -من men  -m / -im  -m  -man تو(دوم شخص مفرد) سېن  -نگ / -ـینگ  -نگ  -سن sen  -ng / -ing  -ng  -san شما(دوم شخص مفرد محترمانه یا جمع) سیز -نگیز / -ـینگیز  -نگیز  -سیز siz  -ngiz / -ingiz  -ngiz  -siz او(اول شخص مفرد) او -سی / ـی  -  - (-دی / -تی) u  -si / -i  -  - (-di / -ti) ما(اول شخص جمع) بیز -میز / -ـیمیز  -ـک (-ـق)  -میز biz  -miz / -imiz  -k (-q)  -miz شماها(دوم شخص جمع) سیزلر  -نگیز / -ـینگیز  -نگیز / -نگیزلر  -سیز / -سیزلر sizlar  -ngiz / -ingiz  -ngiz / -ngizlar  -siz / -sizlar آن‌ها(سوم شخص جمع) اولر  -سی / ـی  - / -ـلر  - (-دی / -دیلر / -تی / -تیلر) ular  -si / -i  - / -lar  - (-di / -dilar / -ti / -tilar)

در ازبکی چهار ضمیر اشاره‌ای وجود دارد:
 بو، bu: به معنی این
 شو، shu: به معنی آن (چیزی که در محیط است و دیده می‌شود)
 او، u: به معنی آن
 اۉشه، oʻsha: به معنی آن (چیزِ دورتر)

هر چهار این ضمیر حالت جمع با پسوند «ـلَر / lar» نیز دارند، و هر چهار نوع این ضمیر مانند اسم‌ها و ضمیرهای شخصی، در حالات مختلف دستوری می‌توانند قرار بگیرند و به تبع آن صرف می‌شوند.

+جدول صرفی ضمائر اشاره‌ایاسمی بوbu  شوshu  اوu  اۉشهoʻsha  بولرbular  شولرoʻsha  اولرular اۉشه‌لرoʻshalarمفعولی بوbu  شوsho  اوo  اۉشه‌oʻsha  بولر bular  شولرshular  اولرular اۉشه‌لرoʻshalarمالکیت بوbu  شوshu  اوu  اۉشه‌oʻsha  بولرbular  شولرshular  اولرular اۉشه‌لرoʻshalarمتممی بونbun  شونshun  اونun  اۉشه‌نoʻshan  بولرbular  شولرshular  اولرular اۉشه‌لرoʻshalarمکانی بونbun  شونshun  اونun  اۉشه‌نoʻshan  بولرbular  شولرshu  اولرular اۉشه‌لرoʻshalarافتراقی بونbun  شونshun  اونun  اۉشه‌نoʻshan  بولرbular  شولرshular  اولرular اۉشه‌لرoʻshalar

 فعل‌ها 
صرف افعال در زبان ازبکی، از آن‌جایی که در ازبکی معیار نه هماهنگی پیشین-پسین واکه‌ها وجود دارد و نه هماهنگی گردی واکه‌ها، به نسبت ساده می‌باشد و تابع یک قاعدهٔ ثابت می‌باشد. تنها یک استثناء در مورد همگونی صامت‌ها وجود دارد که پس از جدول صرف نمونه به آن اشاره شده است.

در ازبکی، مصدر فعل از بن فعل به اضافه پسوند «ـماق/ -moq» تشکیل شده است. به‌طور مثال بن «یاز/ yoz» به معنای نوشتن، مصدر «یازماق/ yozmoq» را دارد. جدول‌های زیر، نمونهٔ صرف افعال در ازبکی هستند، بر اساس فعل «یازماق/ yozmoq».

در این جدول، بن فعل به رنگ سیاه، ضمائر شخصی مضارع به رنگ قرمز، ضمائر شخصی ماضی به رنگ آبی، و پسوندهای مربوطٔ هر زمان به رنگ بنفش نشان داده شده‌اند.

+جدول صرفی فعل مثبت یازماق/ yozmoq ماضی مطلق ماضی نقلی نوشتم  یاز yoz نوشته‌ام یاز yoz نوشتی  یاز yoz نوشته‌ای یاز yoz نوشت  یاز yoz نوشته است یاز yoz نوشتیم  یاز yoz نوشته‌ایم یاز yoz نوشتید  یاز yoz نوشته‌اید یاز yoz نوشتند  یاز yoz نوشته‌اند یاز yoz ماضی استمراری ماضی نقلی مستمر می‌نوشتم  یاز yoz می‌نوشته‌ام  یاز yoz می‌نوشتی  یاز yoz می‌نوشته‌ای  یاز yoz می‌نوشت  یاز yoz می‌نوشته است  یاز yoz می‌نوشتیم  یاز yoz می‌نوشته‌ایم  یاز yoz می‌نوشتید  یاز yoz می‌نوشته‌اید  یاز yoz می‌نوشتند  یاز yoz می‌نوشته‌اند یاز yoz ماضی بعید ماضی ابعد نوشته بودم  یاز yoz نوشته بوده‌ام  یاز yoz نوشته بودی  یاز yoz نوشته بوده‌ای  یاز yoz نوشته بود  یاز yoz نوشته بوده است  یاز yoz نوشته بودیم  یاز yoz نوشته بوده‌ایم  یاز yoz نوشته بودید  یاز yoz نوشته بوده‌اید  یاز yoz نوشته بودند  یاز yoz نوشته بوده‌اند  یاز yoz ماضی ملموس ماضی ملموس نقلی داشتم می‌نوشتم  یاز yoz داشته‌ام می‌نوشته‌ام  یاز yoz داشتی می‌نوشتی  یاز yoz داشته‌ای می‌نوشته‌ای  یاز yoz داشت می‌نوشت  یاز yoz داشته می‌نوشته است  یاز yoz داشتیم می‌نوشتیم  یاز yoz داشته‌ایم می‌نوشته‌ایم  یاز yoz داشتید می‌نوشتید  یاز yoz داشته‌اید می‌نوشته‌اید  یاز yoz داشتند می‌نوشتند  یاز yoz داشته‌اند می‌نوشته‌اند یاز yoz ماضی التزامی ماضی التزامی (همراه با گمان یا خواهش) نوشته‌باشم یاز yoz می‌خواستم بنویسم  یاز yoz نوشته‌باشی یاز yoz می‌خواستی بنویسی  یاز yoz نوشته‌باشد یاز yoz می‌خواست بنویسد  یاز yoz نوشته‌باشیم یاز yoz می‌خواستیم بنویسیم  یاز yoz نوشته‌باشید یاز yoz می‌خواستید بنویسید  یاز yoz نوشته‌باشند یاز yoz می‌خواستند بنویسند  یاز yoz مضارع اخباری مضارع شرطی می‌نویسم  یاز yoz بنویسم  یاز yoz می‌نویسی  یاز yoz بنویسی  یاز yoz می‌نویسد  یاز yoz بنویسد  یاز yoz می‌نویسیم  یاز yoz بنویسیم  یاز yoz می‌نویسید  یاز yoz بنویسید  یاز yoz می‌نویسند  یاز yoz بنویسند  یاز yoz مضارع ملموس مستقبل استمراری دارم می‌نویسم  یاز yoz می‌خواهم بنویسم  یاز yoz داری می‌نویسی  یاز yoz می‌خواهی بنویسی  یاز yoz دارد می‌نویسد  یاز yoz می‌خواهد بنویسد  یاز yoz داریم می‌نویسیم  یاز yoz می‌خواهیم بنویسیم  یاز yoz دارید می‌نویسید  یاز yoz می‌خواهید بنویسید  یاز yoz دارند می‌نویسند  یاز yoz می‌خواهند بنویسند  یاز yoz مستقبل کامل مستقبل همراه گمان خواهم نوشت یاز yoz قصد دارم بنویسم  یاز yoz خواهی نوشت یاز yoz قصد داری بنویسی  یاز yoz خواهد نوشت یاز yoz قصد دارد بنویسد  یاز yoz خواهیم نوشت یاز yoz قصد داریم بنویسیم  یاز yoz خواهید نوشت یاز yoz قصد دارید بنویسید  یاز yoz خواهند نوشت یاز yoz قصد دارند بنویسند  یاز yoz ماضی در مضارع (همراه با شک یا گمان) امری/مضارع التزامی (کاش، اگر) می‌نوشتم  یاز yoz بنویسم!  یاز yoz (کاش، اگر) می‌نوشتی  یاز yoz بنویس!  یاز yoz (کاش، اگر) می‌نوشت  یاز yoz بنویسد!  یاز yoz (کاش، اگر) می‌نوشتیم  یاز yoz بنویسیم!  یاز yoz (کاش، اگر) می‌نوشتید یاز yoz بنویسید! (مفرد محترمانه)  یاز yoz بنویسید! (شماها)  یاز yoz (کاش، اگر) می‌نوشتند  یاز yoz بنویسند!  یاز yoz

 نکات
 در صرف زمان‌هایی که پس از بن فعل، پسوند «ـگَن / -gan» می‌آید (خانه‌های جدول نشان‌داده شده به رنگ پیش‌زمینه کرمی):
 در صورتی که بن فعل مختوم به «ق/ q» یا «غ/ gʻ» باشد، پسوند به «ـقَن / -qan» تغییر می‌کند.
 فعلی چون «آقماق / oqmoq» (جاری بودن): آق oq
 فعلی چون «توغماق / tugʻmoq» (زایمان کردن): توغ tugʻ
 در صورتی که بن فعل مختوم به «ک/ k» یا «گ/ g» باشد، پسوند به «ـکَن / -kan» تغییر می‌کند.
 فعلی چون «چېکماق/ chekmoq» (کشیدن): چېک chek
 فعلی چون «تېگماق/ tegmoq» (دست زدن، اصابت کردن، تماس یافتن): تېگ teg
 فعل مستقبل کامل (خانه‌های جدول نشان‌داده شده به رنگ پیش‌زمینه قرمز)، در زبان ازبکی روزمره تقریباً کاربردی ندارند.
 صرف سوم شخص جمع، مگر این‌که برای تأکید بر جمع بودن، استفاده ندارد. اکثر اوقات برای اشاره به سوم شخص جمع، از فعل‌های سوم شخص مفرد استفاده می‌شود.

فعل‌های منفی با اضافه کردن پسوند منفی‌ساز «ـمه / -ma» به بن فعل ساخته می‌شوند. برای مثال، مصدر فعل منفی «ننوشتن» برابر است با «یازماق yozmoq». نمونه از صرف‌های منفی فعل در جدول زیر نمایش داده شده‌اند.

+جدول صرفی فعل منفی یازمه‌ماق/ yozmamoq ماضی مطلق ماضی نقلی ننوشتم  یازمه‌ yozmaننوشته‌ام یازمه‌ yozma ننوشتی  یازمه‌ yozma ننوشته‌ای یازمه‌ yozma ننوشت  یازمه‌ yozma ننوشته استیازمه‌ yoz ننوشتیم  یازمه‌ yozma ننوشته‌ایم یازمه‌ yozma ننوشتید  یازمه‌ yozma ننوشته‌اید یازمه‌ yozma ننوشتند  یازمه‌ yozma ننوشته‌اند یازمه‌ yozma مضارع اخباری مضارع شرطی نمی‌نویسم  یازم yozma ننویسم  یازمه‌ yozma نمی‌نویسی  یازم yozma ننویسی  یازمه‌ yozma نمی‌نویسد  یازم yozma ننویسد  یازمه‌ yozma نمی‌نویسیم  یازم yozma ننویسیم  یازمه‌ yozma نمی‌نویسید  یازم yozma ننویسید  یازمه‌ yozma نمی‌نویسند  یازم yozma ننویسند  یازمه‌ yozma مضارع ملموس مستقبل استمراری دارم نمی‌نویسم  یازم yozma نمی‌خواهم بنویسم  یاز yoz داری نمی‌نویسی  یازم yozma نمی‌خواهی بنویسی  یاز yoz دارد نمی‌نویسد  یازم yozma نمی‌خواهد بنویسد  یاز yoz داریم نمی‌نویسیم  یازم yozma نمی‌خواهیم بنویسیم  یاز yoz دارید نمی‌نویسید  یازم yozma نمی‌خواهید بنویسید  یاز yoz دارند نمی‌نویسند  یازم yozma نمی‌خواهند بنویسند  یاز yoz مستقبل همراه گمان امری/مضارع التزامی قصد ندارم بنویسم  یاز yoz ننویسم!  یازم yozm قصد نداری بنویسی  یاز yoz ننویس!  یازمه yozma قصد ندارد بنویسد  یاز yoz ننویسد!  یازمه‌ yozma قصد نداریم بنویسیم  یاز yoz ننویسیم!  یازم yozm قصد ندارید بنویسید یاز yoz ننویسید! (مفرد محترمانه)  یازم yozma ننویسید! (شماها)  یاز yozma قصد ندارند بنویسند  یاز yoz ننویسند!  یازمه‌ yozma

در ازبکی، با استفاده از پسوندهای «ـدیر/ -dir» و «ـتیر/ -tir» امکان متعدی کردن فعل تا سه درجه وجود دارد. به‌طور مثال:
 یېماق / yemoq (به معنی خوردن)
 یېماق / yemoq (به معنی خوراندن)
 یېماق / yemoq (به معنی خوراناندن، یا به عبارتی، وادار کردن دیگری در خوراندن کَسِ سومی)

نوع دیگر فعل در ازبکی، فعل مشترک می‌باشد، فعلی که نشان‌دهندهٔ اجرای عین یک کار از سوی دو یا چند تن عیناً در یک‌وقت بر روی یک‌دیگر می‌باشد. این نوع فعل، تنها صرف اول شخص، دوم شخص، و سوم شخص جمع را دارد. این فعل با اضافه کردن پسوند «ـیش/ -ish» به بن فعل ساخته می‌شود. به مثال زیر از فعل «کۉرماق/ koʻrmoq» به معنی دیدن توجه کنید:
 کۉرماق / koʻrmoq (به معنی باهم‌دیگر ملاقات کردن)
 ماضی ساده
 کۉردیک / koʻrdik
 کۉردینگیز / koʻrdingiz
 کۉردیلر / koʻrdilar
 مضارع ساده
 کۉره‌میز / koʻramiz
 کۉره‌سیز / koʻrasiz
 کۉره‌دیلر / koʻradilar

 فعل‌های «بودن»، «نبودن»، «داشتن»، «نداشتن» 
معادل فعل «بودن» یا «نبودن» در زبان ازبکی، به مانند هر زبان دیگری، از اهمیت ویژه برخوردار بوده و قواعد خاص خود را نیز دارد.

در زبان ازبکی، دو گروه کلی وجود دارد، مضارع ساده و سایر صرف‌ها و زمان‌ها. «بودن» یا «نبودن» در مضارع ساده، با پسوندهای ضمیری ادا می‌شوند. در سایر حالات و صرف‌ها، از فعل «اېماق / emoq» یا «بۉلماق / boʻlmoq» استفاده می‌شود. این فعل، کاربردها و معانی زیادی دارد، به معنی «بودن»، «شدن»، «وجود داشتن» یا «مالکیت داشتن»، «به وقوع پیوستن»، ابراز آرزو یا تصمیم «بر من انجام فلان کار بودن»، و غیره.

پسوندهای ضمیری فعل «بودن»، مانند ضمیرهای پسوندی برای صرف افعال مضارع می‌باشد، با این تفاوت که این ضمیرها مستقیماً به خود واژهٔ مسند می‌چسبد.

+پسوند ضمیری فعلی «بودن»ضمیرپسونداول شخص مفرد مېن  -من men -manدوم شخص مفرد سېن  -سن sen -sanسوم شخص مفرد او - u -اول شخص جمع بیز -میز biz -mizدوم شخص مفرد محترمانه سیز -سیز siz -sizدوم شخص جمع سیزلر -سیزلر sizlar -sizlar سوم شخص جمع اولر -لر ular -lar

برای ساخت فعل منفی، از واژهٔ منفی‌ساز «اېمس / emas» استفاده می‌شود. در زمان مضارع ساده، پسوند ضمیری فعل به واژهٔ منفی‌ساز ملصق می‌شود.

 مېن اۉقیتووچی. Men oʻqituvchi. من معلمم. مېن دهقان . Men dehqon . من دهقان نیستم. سېن پخته‌کار. Sen paxtakor. تو پنبه‌کاری. سېن طلبه . Sen talaba . تو طلبه/دانش‌آموز نیستی. او اۉغری‌باشی. U oʻgʻriboshi. او سرکردهٔ دزدان است. او سیاستچی . U siyosatchi . او سیاستمدار نیست. بیز قازاغیستان‌دن‌. Biz Qozogʻistondan. ما از قزاقستانیم. بیز مېهمان . Biz mehmon . ما میهمان نیستیم. سیز شفاکار. Siz shifokor. شما پزشکی. سیز هردات‌دن . Siz Hirotdan . شما از هرات نیستی. سیزلر چۉپان‌. Sizlar choʻpon. شماها چوپانید. سیزلر اېشک . Sizlar eshak . شماها الاغ نیستید. اولر ماده‌لر ساتووچی‌. Ulamodda sotuvchi. آن‌ها موادفروش هستند. اولر بې‌گناه . U begunoh . آن‌ها بی‌گناه نیستند.

در ازبکی، مفاهیم «وجود داشتن»، «موجود بودن»، «مالکیت داشتن» در زمان ساده، همگی با فعل ربطی «بار / bor» ادا می‌شود. در صرفهای دیگر، این فعل ربطی یا با حالت سوم‌شخص مفردِ فعل «اېماق / emoq» ترکیب می‌شود یا با فعل «بۉلماق / boʻlmoq» جایگزین می‌شود. به نمونه‌های زیر برای صرف‌ها و حالات مختلف توجه کنید.

 قوطی . Quti . یک قوطی وجود دارد. صنف‌ده تخته . Sinfda taxta . در صنف/کلاس یک تخته وجود دارد. قوطی ؟ Quti ? آیا یک قوطی وجود دارد؟ صنف‌ده تخته ؟ Sinfda taxta ? آیا در صنف/کلاس یک تخته وجود دارد؟ مېن قوطی . Men quti . من یک قوطی دارم. مېنینگ ایتیم‌ بورگه‌لر . Mening itim burgalar . سگِ من کک دارد. مېن قوطی ؟ Men quti ? آیا من یک قوطی دارم؟ مېنینگ ایتیم‌ بورگه‌لر ؟ Mening itim burgalar ? آیا سگِ من کک دارد؟ قوطی  . Quti  . یک قوطی وجود داشت. صنف‌ده تخته  . Sinfda taxta  . در صنف/کلاس یک تخته وجود داشت. قوطی  ؟ Quti  ? آیا یک قوطی وجود داشت؟ صنف‌ده تخته  ؟ Sinfda taxta  ? آیا در صنف/کلاس یک تخته وجود داشت؟ مېن قوطی  . Men quti  . من یک قوطی داشتم. مېنینگ ایتیم‌ بورگه‌لر  . Mening itim burgalar  . سگِ من کک داشت. مېن قوطی  ؟ Men quti  ? آیا من یک قوطی داشتم؟ مېنینگ ایتیم‌ بورگه‌لر  ؟ Mening itim burgalar  ? آیا سگِ من کک داشت؟ اگر مېن قوطی . Agar men quti . اگر من یک قوطی داشته باشم. اگر صنف‌ده تخته . Agar sinfda taxta . اگر در صنف/کلاس یک تخته وجود داشته باشد. مېن قوطی . Men quti . من یک قوطی خواهم داشت. صنف‌ده تخته . Sinfda taxta . در صنف/کلاس یک تخته وجود خواهد داشت.

در ازبکی، مفاهیم منفی «وجود نداشتن»، «موجود نبودن»، «مالکیت نداشتن» در زمان ساده، همگی با فعل ربطی «یۉق/ yoʻq» ادا می‌شود. در صرفهای دیگر، این فعل ربطی یا با حالت سوم‌شخص مفردِ فعل «اېماق / emoq» ترکیب می‌شود یا با فعل «بۉلماق / boʻlmoq» جایگزین می‌شود. نمونه‌های زیر، حالتِ منفیِ نمونه‌های بالا را نشان می‌دهند:

 قوطی . Quti . یک قوطی وجود ندارد. صنف‌ده تخته . Sinfda taxta . در صنف/کلاس یک تخته وجود ندارد. قوطی ؟ Quti ? آیا یک قوطی وجود ندارد؟ صنف‌ده تخته ؟ Sinfda taxta ? آیا در صنف/کلاس یک تخته وجود ندارد؟ مېن قوطی . Men quti . من یک قوطی ندارم. مېنینگ ایتیم‌ بورگه‌لر . Mening itim burgalar . سگِ من کک ندارد. مېن قوطی ؟ Men quti ? آیا من یک قوطی ندارم؟ مېنینگ ایتیم‌ بورگه‌لر ؟ Mening itim burgalar ? آیا سگِ من کک ندارد؟ قوطی  . Quti  . یک قوطی وجود نداشت. صنف‌ده تخته  . Sinfda taxta  . در صنف/کلاس یک تخته وجود نداشت. قوطی  ؟ Quti  ? آیا یک قوطی وجود نداشت؟ صنف‌ده تخته  ؟ Sinfda taxta  ? آیا در صنف/کلاس یک تخته وجود نداشت؟ مېن قوطی  . Men quti  . من یک قوطی نداشتم. مېنینگ ایتیم‌ بورگه‌لر  . Mening itim burgalar  . سگِ من کک نداشت. مېن قوطی  ؟ Men quti  ? آیا من یک قوطی نداشتم؟ مېنینگ ایتیم‌ بورگه‌لر  ؟ Mening itim burgalar  ? آیا سگِ من کک نداشت؟ اگر مېن قوطی . Agar men quti . اگر من یک قوطی نداشته باشم. اگر صنف‌ده تخته . Agar sinfda taxta . اگر در صنف/کلاس یک تخته وجود نداشته باشد. مېن قوطی . Men quti . من یک قوطی نخواهم داشت. صنف‌ده تخته . Sinfda taxta . در صنف/کلاس یک تخته وجود نخواهد داشت.

 سوال‌بندی 
معمولاً در دستور زبان، دو نوع سؤال وجود دارد، سوالات «آیایی» یا بسته، و سوالات باز یا «چی-چرا-چطور-کی-کِی-کجا».

در زبان ازبکی، سوالات «آیایی» به همراه پسوند «ـمی / -mi» درست می‌شود. این پسوند معمولاً پس از فعل و در آخر جمله می‌آیند، بجز استثنائاتی. به‌طور مثال اگر فعلی به پسوند ضمیری فعل «بودن» دوم شخص مفرد یا جمع ختم شود، یعنی «سن/ san» یا «سیز/ siz»، پسوند سؤالی، به واژهٔ مسند ملصق شده و پیش از پسوند ضمیری قرار می‌گیرد.

جواب بله و نه هم به ترتیب «هه / ha» و «یۉق / yoʻq» می‌باشد.

چند نمونه زیر:

 قوطی ؟ Quti ? آیا یک قوطی وجود دارد؟ صنف‌ده تخته ؟ Sinfda taxta ? آیا در صنف/کلاس یک تخته وجود دارد؟ مېنینگ قوطی ؟ Mening quti ? آیا من یک قوطی دارم؟ مېنینگ ایتیم‌ده بورگه‌لر ؟ Mening itimda burgalar ? آیا سگِ من کک دارد؟ مېنینگ قوطی یۉق ؟ Mening quti yoʻq ? آیا من یک قوطی نداشتم؟ مېنینگ ایتیم‌ده بورگه‌لر یۉق ؟ Mening itimda burgalar yoʻq ? آیا سگِ من کک نداشت؟ مېن آوقت ؟ Men ovqat ? آیا من خوراک می‌خورم؟ سېن آوقت ؟ Sen ovqat ? آیا تو خوراک می‌خوری؟ سیز ؟ Siz ? آیا من خوراک می‌خورم؟ سیز زیافت‌گه ؟ Siz ziyofatga ? آیا شما به زیافت می‌آیی؟ سېن محنت‌کش ؟ Sen mehnatkash ? آیا تو دانش‌آموزی محنت‌کشی؟ سیز تعطیل‌گه ؟ Siz ta'tilga ? آیا شما داشتید به تعطیلات می‌رفتید؟

در ازبکی، برای سوالات باز، یا سوالات «چی-چرا-چطور-کی-کِی-کجا»، تعدادی چند واژهٔ سؤالی وجود دارد. هر یک از این واژه‌ها به مانند اسم و ضمیر، بسته به نقش آن‌ها در جمله، حالات دستوری مختلفی گرفته و صرف می‌شوند. البته که این اسامی جمع، علاوه بر واژهٔ سؤالی بودن، نقش اسمی و حرف رابطی را نیز در جمله ایفا می‌کنند.

+جدول صرفی واژگان سؤالی چه کسی  کجا  چی  کدام  کِی / چه زمان چقدر  چندتا  چگونه  چرااسمی کیمkim قه‌ی / قه‌یېرqay / qayer نیمهnimaقیسیqaysi  قچانqachon  نېچهnecha  نېچتهnechta  قنده‌یqanday نېگهnegaمفعولی کیمkim  قه‌ی‌ / قه‌یېرqay / qayer  نیمه‌nima  قیسی‌qaysi  قچان‌qachon نېچه‌necha  نېچته‌nechta  قنده‌ی‌qanday  نېگه‌negaمالکیت کیمkim  قه‌ی‌ / قه‌یېرqay / qayer  نیمه‌nima  قیسی‌qaysi  قچان‌qachon نېچه‌necha  نېچته‌nechta  قنده‌ی‌qanday  نېگه‌negaمتممی کیمkim  قه‌ی‌ / قه‌یېرqay / qayer  نیمه‌nima  قیسی‌qaysi  قچان‌qachon نېچه‌necha  نېچته‌nechta  قنده‌ی‌qanday  نېگه‌negaمکانی کیمkim  قه‌ی‌ / قه‌یېرqay / qayer  نیمه‌nima  قیسی‌qaysi  قچان‌qachon نېچه‌necha  نېچته‌nechta  قنده‌ی‌qanday  نېگه‌negaافتراقی کیمkim  قه‌ی‌ / قه‌یېرqay / qayer  نیمه‌nima  قیسی‌qaysi  قچان‌qachon نېچه‌necha  نېچته‌nechta  قنده‌ی‌qanday  نېگه‌nega

 نمونه متن 
ماده ۱ اعلامیه جهانی حقوق بشر
خط لاتین ازبکی(ازبکستان) خط عربی ازبکی(افغانستان) خط عربی ازبکی (۱۹۲۳–۱۹۳۰)(ازبکستان) خط سیریلیک ازبکی(۱۹۴۰–۱۹۹۳) ترجمه فارسی Barcha odamlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda teng boʻlib tugʻiladilar. Ular aql va vijdon sohibidirlar va bir-birlari ila birodarlarcha muomala qilishlari zarur.Барча одамлар эркин, қадр-қиммат ва ҳуқуқларда тенг бўлиб туғиладилар. Улар ақл ва виждон соҳибидирлар ва бир-бирлари ила биродарларча муомала қилишлари зарур. همه انسان‌ها آزاد به دنیا می‌آیند و از نظر حیثیت و حقوق برابر هستند. آنها دارای عقل و وجدان هستند و باید نسبت به یکدیگر با روحیه برادری رفتار کنند.

 جستارهای وابسته 
 زبان ازبکی شمالی
 زبان ازبکی جنوبی
 زبان فارسی
 زبان جغتایی

 منابع 





رده:ازبک‌ها
ازبکی
رده:زبان‌های افغانستان
رده:زبان‌های ایزو ۶۳۹–۱
رده:زبان‌های پاکستان
رده:زبان‌های پیوندی
رده:زبان‌های تاجیکستان
رده:زبان‌های ترکمنستان
رده:زبان‌های ترکی افغانستان
ازبکی
رده:زبان‌های چین
رده:زبان‌های دارای کد ایزو ۶۳۹–۲
رده:زبان‌های روسیه
رده:زبان‌های قارلقی
رده:زبان‌های قرقیزستان
رده:زبان‌های قزاقستان
رده:درگاه:ازبکستان/جستارهای پیوندشده