شگ‌ماهیان

شَگ‌ماهیان یا ساردین‌ماهیان (که شک‌ماهیان، کیلکاماهیان و خانوادهٔ شاه‌ماهی هم نامیده شده) خانواده‌ای از ماهی‌ها شامل شاه‌ماهی‌های شمالی، کیلکاها و ساردینها است.

شگ‌ماهیان شامل بسیاری از گونه‌های ماهی‌های خوردنی جهان هستند. این خانواده به راستهٔ شگ‌ماهی‌شکلان تعلق دارد.

 مشخصات 
بیش از ۱۹۰ گونه به این خانواده تعلق دارند. از مشخصات آن‌ها اینکه بدن بیضی تا کشیده و دراز، شکم گرد و از پهلو فشرده شده دهان انتهای با فک‌های غیرقابل ارتجاع که به وسیلهٔ پیش‌فکی‌های کوتاه و ماکسیلای طویل محدود شده‌است. دندان‌ها کوچک یا وجود ندارد، پلک سوم رشد یافته‌است شیارهای آبششی وسیع، خارهای آبششی باریک ودراز و متعدد دارند و از نظر رژیم غذایی پلانکتون خوار می‌باشند، فلس‌های سیکلوئیدی نازک و سست دارند، و درناحیه شکمی دارای keel هستند و بر روی سر فلس دارند، کیسه شنا هم به ابتدا وانتهای دستگاه گوارش و گوش داخلی ارتباط دارد. از لحاظ تولید مثل ماهیان این خانواده فقط برخی از آن‌ها برای تولید مثل به رودخانه وارد می‌شوند و از لحاظ زیست‌شناسی ماهیان این خانواده در دریا زندگی می‌کنند و جزء ماهیان پلاژیک کوچک هستند که در آب‌های سطحی و ساحلی در دستجات و گله‌های نسبتاً بزرگ مهاجرت می‌کنند. معمولاً مهاجرت آن‌ها فصلی و به تبعیت از دمای آب است، در تمام دریاهای گرمسیری و نیمه گرمسیری و معتدله انتشار دارند و تخم‌های آن‌ها پلاژیکی و حالت سطحی و شناوری داشته و در داخل دریا تخم‌ریزی می‌کنند.

از لحاظ زیستی و تجارتی و زنجیره غذایی دارای اهمیت بوده و در زنجیره غذایی، غذای اصلی تون‌ماهیان و بسیاری از ماهیان گوشتخوار به‌شمار می‌آیند و علاوه بر این به مصرف خود انسان نیز می‌رسد.

در دریای خزر دوجنس از این خانواده زندگی می‌کند: جنس کلیکا Clupeonella و جنس Alosa

در جنس Clupeonella دو تا از شعاع‌های منشعب باله مخرجی آخری بالاتر از بقیه شعاع‌ها می‌باشد، ولی در جنسAlosa شعاع‌ها به ترتیب کوتاهتر می‌شود.

دومین اختلاف این دوجنس درAlosa آرواره‌ها به پشت چشم می‌رسد ولی در Clupeonella به پشت چشم نمی‌رسد.
اختلاف سوم در جنس Alosa درلب (فک) بالایی شکافی در قسمت میانی وجود دارد
ولی در کلیکا Clupeonella این شکاف وجود ندارد.
در آلوزا بر روی آرواره‌ها دندان‌های ریز کرکی شکل وجود دارد
اما در کلیکای‌ها دندان‌های ریز وجود ندارد، اندازه آلوزاها همیشه بزرگتر از کلیکاها است.

در طبقه‌بندی منطقه‌ای این خانواده در دو دسته قرار می‌گیرند:
 گونه‌های شگ‌ماهیان موجود در دریای خزر و حوضه دریای سیاه و آزوف:
مهمترین ماهیان این دسته به شرح زیر می‌باشند:

شگ‌ماهی چشم‌درشت Caspialosa saposhnikovc (Grimm)

شگ‌ماهی پشت‌سیاه یا دیوانه یا به اصطلاح محلی زالوم Caspialosa kessleri (Grimm)

شگ‌ماهی شکم‌بزرگ Caspialosa Caspia (Eichw)

شگ‌ماهی گرگانی استرآبادی Caspialosa Leucocephala

بقیه گونه‌های جنس Caspialosa در دریای خزر عبارتند از: Caspialosa pontica

Caspialosa nordmani

Caspialosa tanaica

Caspialosa caspia volgensis

Caspialosa brashnikovi

Caspialosa sphaerocaphala

Caspialosa curensis

Caspialosa nigra

Caspialosa kisselewitschi

Caspialosa suvorovi
 شگ‌ماهیان جنوب ایرانمنابع بخش مشخصات:
 (Biology of fishes (Carl E.Bond
 (Ceach، Moyle) Fishes an Introduction to Icthyology
 پایگاه اطلاع‌رسانی شیلات ایران 
 ماهی و ماهی‌شناسی (بریمانی)
 ماهی و ماهیگیری (دکتر وثوقی و احمدی)
 ماهیان آب شیرین (دکتر وثوقی)
 ماهی‌شناسی سیستماتیک (رضا عسکری)
 ماهی‌شناسی سیستماتیک (دکتر ستاری، دکتر شاهسونی، مهندس شفیعی)

از مهم‌ترین این شگ‌ماهیان جنوب ایران می‌توان موارد زیر را برشمرد:

صبور Hilsa ilisha

گواف رشته‌دار Nematalso nasus

حشینه Sardinella perforate

شمسک بزرگ Ilisha megaloptera

شمسک کوچک Ilisha melastoma

 گونه‌ها 
گونه‌های مهم تجاری:
 منهادن اطلس (Brevoortia tyrannus)
 شاه‌ماهی اطلس (Clupea harengus)
 شاه‌ماهی بالتیک (Clupea harengus membras)
 شاه‌ماهی آرام (Clupea pallasii)
 پلیکارد اروپایی (Sardina pilchardus)

 سرده‌ها 
 زیرخانوادهٔ شاه‌ماهی‌های گرد (Dussumieriinae)
 Dayella
 Dussumieria
 Etrumeus
 Gilchristella
 Jenkinsia
 Luisiella
 Sauvagella
 خمسی‌وارها
 شاه‌ماهی گرد دوباله
 زیرخانواده Clupeinae
 Amblygaster
 شاه‌ماهی (Clupea)
 Clupeonella
 Escualosa
 شاه‌ماهی‌های باختری
 Herklotsichthys
 Lile
 شاه‌ماهی‌های نخی
 زیرخانوادهٔ شدها و منهادن‌ها (Alosinae)
 شدماهی
 کودماهی
 شدماهی
 Ethmalosa
 کودماهی
 Gudusia
 Hilsa
 Tenualosa
 زیرخانوادهٔ Pellonulinae
 Knightia (prehistoric)
 Clupeichthys
 Clupeoides
 Congothrissa
 Corica
 Cynothrissa
 ماهی خمسی مالابار
 Hyperlophus
 Laeviscutella
 ساردین دریاچه تانگانیکا
 Microthrissa
 Odaxothrissa
 Pellonula
 Poecilothrissa
 Potamalosa
 Potamothrissa
 Stalothrissa
 زیرخانوادهٔ شدهای جگرسیاه (Dorosomatinae)
 Anodontostoma
 Clupanodon
 Dorosoma
 Gonialosa
 ساردین خال‌دار
 Nematalosa
 Incertae sedis
 Erichalcis
 Knightia † extinct
 Ilisha
 Nannothrissa
 شاه‌ماهی درازباله
 Pellona
 Platanichthys
 Ramnogaster
 Rhinosardinia
 ساردین اروپایی
 ساردینچه‌ها
 ساردین آمریکای جنوبی
 Sierrathrissa
 Sprattus
 ماهی خمسی دریاچه تانگانیکا
  Strangomera 
 شاه‌ماهی کوتوله ساناگا

 پانویس 
Clupeidae
Clupeiformes

 منابع 

 برابرهای علمی بر پایهٔ: عطری، مرتضی، واژه‌نامه علوم زیستی، دوجلدی، همدان: اداره انتشارات دانشگاه بوعلی‌سینا، ۱۳۸۴.

*
رده:تیره‌های ماهیان
رده:تیره‌های ماهیان پرتوبال
رده:جانداران پدیدآمده در ائوسن
رده:جانداران موجود پدیدآمده در ائوسن
رده:آرایه (زیست‌شناسی) نام‌گذاری‌شده توسط ژرژ کوویه
رده:ماهی‌های اقیانوس آرام
رده:ماهی‌های اقیانوس اطلس
رده:ماهیان اقیانوس هند