آبمار

آبمار  یکی از کوچک‌ترین پیکرهای آسمانی است که در نیمکره جنوبی آسمان قرار دارد. ریشه نام لاتین‌اش به یکی از افسانه‌های یونانی برمی گردد.

آبمار در سال ۱۵۹۵ و توسط دو نفر به نام‌های «پیتر درکسزون» و «فردریک دهاتمن» کشف شد و توسط جاهان بایار و در سال ۱۶۰۳ نقشه‌کشی شد.Chandra :: Photo Album :: Constellation Hydrus
فقط یک ستاره در آبمار به نام گاما آبمار نام دیگری برای چینی‌ها به نام فو پی دارد.

آبمار صورت فلکی کوچکی در اعماق نیم‌کره جنوبی آسمانی است. این پیکر آسمانی یکی از دوازده صورت فلکی بود که پتروس پلانسیوس آن را بر پایهٔ رصدهای پیتر دیرکزون کایزر و فردریک دو هاوتمن ابداع کرد و نخستین بار روی یک کرهٔ سماوی با قطر ۳۵ سانتی‌متر که در اواخر سال ۱۵۹۷ (یا اوایل ۱۵۹۸) در آمستردام توسط پلانسیوس و یودوکوس هوندیوس منتشر شد، نقش بست. نخستین ترسیم این صورت فلکی در یک اطلس آسمان، در کتاب اورانومتریا اثر یوهان بایر به سال ۱۶۰۳ انجام گرفت. نیکولاس-لوئی دو لاکای، کاوشگر و اخترشناس فرانسوی، در سال ۱۷۵۶ ستارگان درخشان‌تر آن را نقشه‌برداری و نام‌گذاری بایر کرد. نام این صورت فلکی به معنای «مار آبی نر» است، که در تقابل با مار باریک قرار دارد؛ صورت فلکی بسیار بزرگ‌تری که نمایانگر مار آبی ماده است. آبمار برای بیشتر ناظران نیم‌کره شمالی زیر افق باقی می‌ماند.

درخشان‌ترین ستارهٔ آن، بتا هیدری با قدر ظاهری ۲٫۸ است که همچنین نزدیک‌ترین ستارهٔ نسبتاً پرنور به ستاره قطبی (جنوبی) محسوب می‌شود. گاما هیدری یک غول سرخ متغیر است که بین قدر ۳٫۲۶ و ۳٫۳۳ نوسان می‌کند و قطر آن ۶۰ برابر خورشید است. در نزدیکی آن وی‌دبلیو آبمار قرار دارد که یکی از درخشان‌ترین نواخترهای کوتوله در آسمان است. تاکنون مشخص شده است که چهار سامانهٔ ستاره‌ای در آبمار دارای سیاره فراخورشیدی هستند، از جمله اچ‌دی ۱۰۱۸۰ که می‌تواند میزبان تا نه سیاره باشد.

 تاریخچه 
آبمار یکی از دوازده صورت فلکی بود که توسط اخترشناس، پتروس پلانسیوس، بر پایهٔ رصدهای آسمان جنوبی توسط کاوشگران هلندی، پیتر دیرکزون کایزر و فردریک دو هاوتمن تثبیت شد. این دو در نخستین سفر تجاری هلند به هند شرقی، معروف به «اِیرسته اسخیپ‌فارت» (Eerste Schipvaart)، دریانوردی کرده بودند. این صورت فلکی نخستین بار روی یک کرهٔ سماوی با قطر ۳۵ سانتی‌متر ظاهر شد که در اواخر ۱۵۹۷ (یا اوایل ۱۵۹۸) در آمستردام توسط پلانسیوس با همکاری یودوکوس هوندیوس منتشر گردید. نخستین ترسیم این صورت فلکی در یک اطلس آسمان در کتاب «اورانومتریا» اثر نقشه‌نگار آلمانی یوهان بایر در سال ۱۶۰۳ بود. دو هاوتمن آن را در همان سال تحت نام هلندی De Waterslang به معنی «مار آبی» در فهرست ستارگان جنوبی خود گنجاند، که نشان‌دهندهٔ نوعی مار مشاهده شده در سفر بود نه یک موجود افسانه‌ای. کاوشگر و اخترشناس فرانسوی، نیکولاس-لوئی دو لاکای، در نسخه ۱۷۵۶ چرخه ستاره‌یاب خود از آسمان‌های جنوبی، آن را l’Hydre Mâle نامید تا آن را از مار باریک مؤنث متمایز کند. نام فرانسوی توسط ژان فورتین در سال ۱۷۷۶ برای «اطلس سماوی» (Atlas Céleste) او حفظ شد، در حالی که لاکای در سال ۱۷۶۳ برای کتاب بازنگری‌شدهٔ خود، Coelum Australe Stelliferum، نام آن را به آبمار (Hydrus) لاتین‌سازی کرد.

 ویژگی‌ها 

آبمار با شکلی نامنظم، از جنوب شرقی با کوهمیز، از شرق با جوی، از شمال شرقی با ساعت و تور، از شمال با سیمرغ، از شمال غربی و غرب با توکان و از جنوب با هشتک هم‌مرز است؛ لاکای دُم آبمار را کوتاه کرد تا برای این صورت فلکیِ آخری که ترسیم کرده بود، جا باز کند. این صورت فلکی با پوشش ۲۴۳ درجه مربع و ۰٫۵۸۹٪ از آسمان شب، از نظر وسعت در میان ۸۸ صورت فلکی رتبهٔ ۶۱ را دارد. کوته‌نوشت سه حرفی این صورت فلکی، همان‌طور که توسط اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی در سال ۱۹۲۲ تصویب شد، "Hyi" است. مرزهای رسمی صورت فلکی، همان‌طور که توسط اخترشناس بلژیکی اوژن ژوزف دلپورت در سال ۱۹۳۰ تعیین شد، با یک چندضلعی ۱۲ بخشی تعریف می‌شود. در دستگاه مختصات استوایی، مختصات بُعد این مرزها بین  و  قرار دارد، در حالی که مختصات میل بین ۵۷٫۸۵- درجه و ۸۲٫۰۶- درجه است. به عنوان یکی از صورت‌های فلکی اعماق جنوبی، در عرض‌های جغرافیایی شمالی‌تر از مدار ۲۶ درجه شمالی در نیم‌کره شمالی زیر افق باقی می‌ماند و در عرض‌های جغرافیایی جنوبی‌تر از مدار ۵۰ درجه در نیم‌کره جنوبی، پیراقطبی (دورقطبی) است. هرمان ملویل در رمان «موبی دیک» به آبمار و سفینه در زیر «آسمان‌های تابناک جنوبگان» اشاره می‌کند که نشان‌دهندهٔ دانش او از صورت‌های فلکی جنوبی حاصل از سفرهای شکار نهنگ است. خطی که بین محور بلند [[چلیپا (صورت فلکی)|چلیپا] تا بتا هیدری کشیده شود و سپس ۴٫۵ برابر امتداد یابد، نقطه‌ای را دقیقاً در جنوب نشان می‌دهد. آبمار در نیمه‌شبِ حدود ۲۶ اکتبر اوج‌رسی می‌کند (به اوج آسمان می‌رسد).

 ویژگی‌ها 

 ستارگان 

کایزر و دو هاوتمن در واژه‌نامهٔ مالایی و ماداگاسکاری خود، پانزده ستاره را به این صورت فلکی اختصاص دادند؛ ستاره‌ای که بعدها آلفا آبمار نام گرفت سر را نشان می‌داد، گاما سینه را، و تعدادی ستاره که بعدها به توکان، تور، کوهمیز و ساعت اختصاص یافتند، بدن و دم را مشخص می‌کردند. لاکای در سال ۱۷۵۶، ۲۰ ستاره را نقشه‌برداری کرد و با نام‌گذاری بایر، آن‌ها را از آلفا تا تاو نامید. از این میان، او نشان‌های اتا، پی و تاو را هر کدام دو بار برای سه مجموعه از دو ستارهٔ نزدیک به هم استفاده کرد و امیکرون و خی را حذف نمود. او «رو» (Rho) را به ستاره‌ای اختصاص داد که اخترشناسان بعدی نتوانستند آن را پیدا کنند.

بتا هیدری، درخشان‌ترین ستاره در آبمار، ستاره‌ای زرد با قدر ظاهری ۲٫۸ است که در فاصلهٔ ۲۴ سال نوری از زمین قرار دارد. جرم این ستاره حدود ۱۰۴٪ جرم خورشیدی و شعاع آن ۱۸۱٪ شعاع خورشید است و درخشندگی آن به بیش از سه برابر خورشید می‌رسد. طیف‌سنجی نجومی این ستاره با رده‌بندی ستارگان G2 IV مطابقت دارد، که ردهٔ «IV» نشان می‌دهد این ستاره یک زیرغول است. بدین‌سان، این ستاره از نظر تکامل ستارگان اندکی جلوتر از خورشید است و ذخیرهٔ سوخت هیدروژن در ساختار ستاره‌ای (هسته) آن رو به اتمام است. این نزدیک‌ترین ستارهٔ زیرغول به خورشید و یکی از قدیمی‌ترین ستارگان در همسایگی منظومهٔ ماست. با سنی که بین ۶٫۴ تا ۷٫۱ میلیارد سال تخمین زده می‌شود، این ستاره شباهت‌هایی به چهرهٔ احتمالی خورشید در آینده‌ای بسیار دور دارد که آن را به جرمی جذاب برای اخترشناسان تبدیل کرده است. این ستاره همچنین نزدیک‌ترین ستارهٔ درخشان به ستاره قطبی (جنوبی) است.

در لبهٔ شمالی صورت فلکی و درست در جنوب غربی آخرالنهر، آلفا آبمار قرار دارد؛ یک ستارهٔ زیرغول سفید با قدر ۲٫۹ که در فاصلهٔ ۷۲ سال نوری از زمین واقع شده است. این ستاره با ردهٔ طیفی F0IV, در حال خنک شدن و بزرگ شدن است، زیرا ذخیرهٔ هیدروژن خود را مصرف می‌کند. جرم آن دو برابر و پهنای آن ۳٫۳ برابر خورشید است و ۲۶ برابر درخشنده‌تر از آن می‌باشد. خطی که بین آلفا آبمار و [[بتا قنطورس] کشیده شود، توسط قطب جنوب سماوی به دو نیم تقسیم می‌شود.

در گوشهٔ جنوب شرقی صورت فلکی، گاما هیدری قرار دارد؛ یک غول سرخ با ردهٔ طیفی M2III که در فاصلهٔ ۲۱۴ سال نوری از زمین واقع است. این یک ستارهٔ متغیر نیمه‌منظم است که بین قدر ۳٫۲۶ و ۳٫۳۳ نوسان می‌کند. رصدها در طول پنج سال نتوانستند تناوب (دوره‌مندی) آن را تعیین کنند. جرم آن حدود ۱٫۵ تا ۲ برابر خورشید است و تا حدود ۶۰ برابر قطر خورشید منبسط شده است. این ستاره با درخشندگی حدود ۶۵۵ برابر خورشید می‌تابد. در ۳ درجه‌ای شمال شرقی گاما، وی‌دبلیو آبمار قرار دارد که یک نواختر کوتوله از نوع اس‌یو خرس بزرگ (SU Ursae Majoris) است. این یک ستاره دوتایی نزدیک (هم‌جوار) است که از یک کوتوله سفید و ستاره‌ای دیگر تشکیل شده است؛ کوتولهٔ سفید مواد را از ستارهٔ دیگر به درون یک قرص برافزایشی درخشان می‌کشد. این سامانه‌ها با فوران‌های مکرر و ابرفوران‌های کمتر مکرر مشخص می‌شوند. فوران‌های عادی هموار هستند، در حالی که ابرفوران‌ها، «ابربرآمدگی» های (superhumps) کوتاهی از فعالیت شدید نشان می‌دهند. این ستاره که یکی از درخشان‌ترین نواخترهای کوتوله در آسمان است، دارای قدر پایهٔ ۱۴٫۴ است و می‌تواند در اوج فعالیت تا قدر ۸٫۴ روشن شود. بی‌ال آبمار سامانهٔ دوتایی نزدیک دیگری است که از یک ستارهٔ کم‌جرم و یک کوتولهٔ سفید با مغناطیس قوی تشکیل شده است. این‌ها که به عنوان متغیر قطبی یا ای‌ام هرکول (AM Herculis) شناخته می‌شوند، تابش‌های نوری و فروسرخ قطبیده و تابش‌های شدید پرتو ایکس نرم و سخت را با بسامد دوره چرخش کوتولهٔ سفید—که در این مورد ۱۱۳٫۶ دقیقه است—تولید می‌کنند.

در اینجا ترجمهٔ بخش‌های درخواستی با رعایت اصول نگارشی و واژگان فارسی مورد نظر شما ارائه می‌شود:

دو ستارهٔ دوتایی نوری قابل توجه در آبمار وجود دارند. پی آبمار که از پی۱ آبمار و پی۲ آبمار تشکیل شده است، با دوربین دوچشمی قابل تفکیک است. پی۱ در فاصلهٔ حدود ۴۷۶ سال نوری، یک غول سرخ با ردهٔ طیفی M1III است که قدر آن بین ۵٫۵۲ و ۵٫۵۸ تغییر می‌کند. پی۲ یک غول نارنجی با ردهٔ طیفی K2III و قدر ۵٫۷ است که در فاصلهٔ حدود ۴۸۸ سال نوری از زمین قرار دارد.

اتا آبمار دیگر دوتایی نوری است که از اتا۱ و اتا۲ تشکیل شده است. اتا۱ یک ستارهٔ رشتهٔ اصلی آبی-سفید با ردهٔ طیفی B9V است که گمان می‌رفت متغیر باشد و در فاصلهٔ بیش از ۷۰۰ سال نوری قرار دارد. اتا۲ دارای قدر ۴٫۷ و یک غول زرد با ردهٔ طیفی G8.5III در فاصلهٔ حدود ۲۱۸ سال نوری است که از رشتهٔ اصلی خارج شده (تکامل یافته) و در حال انبساط و خنک شدن است تا به یک غول سرخ تبدیل شود. محاسبات جرم آن نشان می‌دهد که به احتمال زیاد در بیشتر عمرش یک ستارهٔ رشتهٔ اصلی سفید نوع A با جرمی حدود دو برابر خورشید بوده است. سیاره‌ای به نام اتا۲ آبمار بی، با جرمی بیش از ۶٫۵ برابر جرم مشتری، در سال ۲۰۰۵ کشف شد که هر ۷۱۱ روز یک بار در فاصلهٔ ۱٫۹۳ واحد نجومی به دور اتا۲ می‌گردد.مشخص شده است که سه سامانهٔ دیگر دارای سیاره هستند، که مهم‌ترین آن‌ها ستارهٔ خورشیدسان اچ‌دی ۱۰۱۸۰ است. این ستاره هفت سیاره (و احتمالاً دو سیارهٔ اضافی، در مجموع نه سیاره) دارد که تا سال ۲۰۱۲ بیشترین تعداد در میان تمام سامانه‌های شناخته‌شده، حتی بیشتر از منظومهٔ حورشیدی، بوده است. این ستاره که در فاصلهٔ  از زمین قرار دارد، دارای قدر ظاهری ۷٫۳۳ است.

جی‌جی ۳۰۲۱ یک خورشیدسان—ستاره‌ای بسیار شبیه به خورشید—است که در فاصلهٔ حدود ۵۷ سال نوری قرار دارد و دارای ردهٔ طیفی G8V و قدر ۶٫۷ است. این ستاره یک همدم سیاره غول‌پیکر (جی‌جی ۳۰۲۱ بی) دارد. این سیاره در فاصلهٔ حدود ۰٫۵ واحد نجومی از ستارهٔ خود می‌چرخد، حداقل جرمی برابر با ۳٫۳۷ برابر مشتری دارد و دورهٔ گردش آن حدود ۱۳۳ روز است. این سامانه پیچیده است، چرا که ستارهٔ کم‌نور جی‌جی ۳۰۲۱ بی در فاصلهٔ ۶۸ واحد نجومی به دور آن می‌چرخد؛ این ستاره یک کوتولهٔ سرخ با ردهٔ طیفی M4V است.

اچ‌دی ۲۰۰۰۳ ستاره‌ای با قدر ۸٫۳۷ است. این یک ستارهٔ رشتهٔ اصلی زرد با ردهٔ طیفی G8V است که اندکی خنک‌تر و کوچک‌تر از خورشید بوده و در فاصلهٔ حدود ۱۴۳ سال نوری قرار دارد. این ستاره دو سیاره دارد که جرم آن‌ها حدود ۱۲ و ۱۳٫۵ برابر جرم زمین است و دوره‌های گردششان به ترتیب کمتر از ۱۲ و ۳۴ روز می‌باشد.

 اجرام ژرفای آسمان 
آبمار تنها شامل اجرام کم‌نور در ژرفای آسمان است. آی‌سی ۱۷۱۷ جرمی در ژرفای آسمان بود که توسط اخترشناس دانمارکی، جان لوئیس امیل درایر، در اواخر سدهٔ نوزدهم کشف شد. جرمی که در مختصات مشاهده‌شدهٔ درایر قرار داشت دیگر آنجا نیست و اکنون یک معماست. به احتمال بسیار زیاد، این جرم یک دنباله‌دار کم‌نور بوده است. PGC 6240، معروف به کهکشان رز سفید، یک کهکشان مارپیچی غول‌پیکر است که توسط پوسته‌هایی شبیه به گلبرگ‌های رز احاطه شده و در فاصلهٔ حدود ۳۴۵ میلیون سال نوری از منظومهٔ شمسی واقع است. نکتهٔ غیرمعمول این است که این کهکشان دارای گروه‌هایی از خوشه‌های کروی با سه سن متمایز است که نشان‌دهندهٔ دوره‌هایی از شکل‌گیری پس‌فوران ستاره‌ای به دنبال ادغام با کهکشانی دیگر می‌باشد. این صورت فلکی همچنین حاوی یک کهکشان مارپیچی به نام ان‌جی‌سی ۱۵۱۱ است که نسبت به ناظران زمینی از لبه دیده می‌شود و به آسانی با تلسکوپ‌های آماتوری قابل مشاهده است.

ابر ماژلانی بزرگ که بخش عمدهٔ آن در ماهی زرین واقع شده، تا آبمار امتداد می‌یابد. خوشهٔ کروی NGC 1466 یکی از اجزای حاشیه‌ای این کهکشان است و شمار زیادی متغیر آرآر شلیاقی را در خود جای داده است. قدر این جرم ۱۱٫۵۹ است و تصور می‌شود که قدمت آن بیش از ۱۲ میلیارد سال باشد. دو ستاره، یکی اچ‌دی ۲۴۱۸۸ با قدر ۶٫۳ و دیگری اچ‌دی ۲۴۱۱۵ با قدر ۹٫۰، در نزدیکی آن و در پیش‌زمینه قرار دارند. ان‌جی‌سی ۶۰۲ متشکل از یک سحابی گسیلشی و یک خوشه ستاره‌ای بازِ جوان و درخشان است که یکی از اجزای بیرونی در لبهٔ شرقی ابر ماژلانی کوچک—که خود یک کهکشان اقماری برای راه شیری است—به‌شمار می‌آید. بخش عمدهٔ این ابر در صورت فلکی همسایه، توکان، قرار دارد.

 منابع 

 Ian Ridpath and Wil Tirion (2007). Stars and Planets Guide, Collins, London. . Princeton University Press, Princeton. .

 پیوند به بیرون 
 Chandra information about Hydrus
 The Deep Photographic Guide to the Constellations: Hydrus
 Star Tales – Hydrus

رده:اخترشناسی در جمهوی هلند
رده:جمهوری هلند در دهه ۱۵۹۰ (میلادی)
رده:دوران طلایی هلند
رده:صورت فلکی آبمار
رده:صورت‌های فلکی پتروس پلانسیوس
رده:صورت‌های فلکی جنوبی
رده:صورت‌های فلکی شرقی
رده:صورت‌های فلکی