برهان قاطع

برهان قاطع یک واژه‌نامهٔ زبان فارسی است که در سال ۱۰۳۰ هـ. ش۱۰۶۲ هـ. ق و ۱۶۵۱ م به دست محمدحسین بن خلف تبریزی (متخلص به برهان) در حیدرآباد، هندوستان به نام سلطان عبدالله قطب‌شاه، پادشاه شیعی‌مذهبِ دکن، نوشته شده‌است.

سعی او بر آن بوده‌است تا فرهنگش نسبت به فرهنگ‌های پیشین جامع‌تر باشد. غلامحسین مصاحب می‌گوید این کتاب در حدود ۱۹٬۴۱۷ واژه و کنایه و اصطلاح و استعارهٔ مستعمل در فارسی را دربردارد.

 تاریخچهٔ چاپ 
این فرهنگ بار اول در ۱۸۱۸ در کلکته و سپس در کلکته و بمبئی و لکهنو و تهران مکرراً به چاپ رسیده‌است. در این راستا، علی اصغر حکمت بنابر چاپ کلکته تعداد لغت‌هایش را ۲۰٬۲۱۱ کلمه ذکر کرده‌است؛ و جالب آن‌که می‌گوید زبان‌ها و لهجه‌های مختلف ایرانی و غیرایرانی در داخل این فرهنگ نقل شده‌است، (مانند مصری، عبری، سریانی، ترکی، هندی، یونانی، رومی، ارمنی، پهلوی و…).معرفی برهان قاطع | کتاب نیوز

مؤلف در مقدمه می‌گوید که می‌خواست «جمیع فوائد فرهنگ جهانگیری، مجمع الفرس، سرمه سلیمانی، صحاح الادویه (حسین انصاری) را که هریک حاوی چندین کتاب لغات‌اند، به‌طریق ایجاز بنویسد.»

 نقد 
نویسنده، واژه‌های دساتیر را، که ساختگی است، وارد فرهنگ کرده است که این کار تا اندازه‌ای از ارزش فرهنگ می‌کاهد؛ با این‌ حال، دکتر محمد معین با ویرایش انتقادی و با توضیحات سودمندش، این اثر را مفید و قابل استفاده نمود.سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی  لغات زند و پازند (هزوارش) در برهان قاطع

 جستارهای وابسته 
 لغت نامه دهخدا
 فرهنگ معین
 فرهنگ سخن

 پانویس 

 منابع 
 برهان قاطع|سایت خانهٔ کتاب 
 حواشی برهان قاطع، تنها منبع ریشه‌یابی واژگان فارسی است|سایت خبرگزاری کتاب ایران
 دلایل اهمیت برهان قاطع در میان لغتنامه‌های فارسی|سایت خبرگزاری کتاب ایران
 معرفی برهان قاطع|سایت آفتاب

 پیوند به بیرون 
  تأملی در برخی ترکیب‌های برهان قاطع |سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
  واژه‌هایی چند از برهان قاطع|سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
  سیصدمین سال تألیف کتاب برهان قاطع  |سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
  برهان قاطع!|سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
  چند لغت با حروف قاف در برهان قاطع|سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

رده:فرهنگ‌های واژگان فارسی
رده:کتاب‌های زبان فارسی سده ۱۷ (میلادی)
رده:کتاب‌های هندی سده ۱۷ (میلادی)