خازنی

ابوالفتح عبدالرحمن منصور خازنی یا به‌اختصار خازنی (فعال میان سال‌های ۱۱۱۵ تا ۱۱۳۰ میلادی) اخترشناس، مکانیک‌دان و فیزیک‌دانی با اصالتی یونانی بیزانسی بود که در دوران امپراتوری سلجوقی می‌زیست. زیگ‌های نجومی او که با پشتیبانی سلطان سنجر نگاشته شدند (، ۱۱۱۵)، از مهم‌ترین آثار ستاره‌شناسی ریاضی در دورهٔ میانه به‌شمار می‌روند.Montelle, C. (2011). The ‘Well-Known Calendars’: Al-Khāzinī’s Description of Significant Chronological Systems for Medieval Mathematical Astronomy in Arabic. In Steele J. (Ed.), Calendars and Years II: Astronomy and Time in the Ancient and Medieval World (pp. 107–126). Oxford; Oakville: Oxbow Books. او یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان عصر خود دانسته شده است، از بزرگ‌ترین سازندگان ابزار علمی در تمام دوران‌ها به‌شمار می‌رود،Robert E. Hall (1973). "Al-Khazini", Dictionary of Scientific Biography, Vol. VII, p. 336. و از او با عنوان «فیزیک‌دانِ همهٔ فیزیک‌دانان» یاد شده است. 

خازنی از معدود اخترشناسان جهان اسلام است که به انجام رصدهای اصیل و مستقل شناخته می‌شود.Al-Khāzinī, Abu’l-Fath ‘Abd Al-Raḥmān [Sometimes Abū Manṣūr ’ Abd Al-Raḥmān or ’Abd Al-Rahmān Manṣūr]., In: Complete Dictionary of Scientific Biography., 2008, pp. 335–351 او مکان ستارگان ثابت، صعودهای مایل و معادلات زمانی را برای عرض جغرافیایی مرو ــ که محل فعالیت او بود ــ ارائه کرد.Meyerhof, M. (1948). 'Alī al-Bayhaqī's Tatimmat Siwān al-Hikma: A Biographical Work on Learned Men of the Islam. Osiris, 8, 122–217. او همچنین به‌طور گسترده دربارهٔ سامانه‌های گاه‌شماری گوناگون و شیوه‌های مختلف تبدیل و تنظیم تقویم‌ها نوشت. وی دقیق‌ترین ابزار جهان برای وزن‌کردن اشیای معمولی، تعیین وزن مخصوص، و حتی بررسی ترکیب آلیاژها را طراحی کرد. بر پایهٔ شرح دقیق او، امکان بازسازی سازوکار پیچیده‌ای که آن را «ترازوی جامع» نامیده بود فراهم شده است. پژوهش‌های نوین، ادعای او دربارهٔ دقت شگفت‌انگیز ۱ به ۶۰٬۰۰۰ این ابزار را تأیید کرده‌اند.

خازنی نویسندهٔ دانشنامه‌ای دربارهٔ ترازوها و ترازوی آبی با عنوان کتاب میزان الحکمه () بود که نظریه‌های مربوط به چگالی، وزن مخصوص فلزات، سنگ‌های قیمتی و مایعات، و نیز اصول تعادل را بررسی می‌کند.Khanikoff, N. “Analysis and Extracts of كتاب ميزان الحكمة Book of the Balance of Wisdom, An Arabic Work on the Water-Balance, Written by ’Al-Khâzinî in the Twelfth Century.” Journal of the American Oriental Society, vol. 6, 1858, pp. 1–128. JSTOR, https://doi.org/10.2307/592172. Accessed 16 Dec. 2024. این کتاب «یکی از پیشرفته‌ترین و پیچیده‌ترین ترازوهایی که در جهان اسلامیِ سده‌های میانه طراحی و ساخته شده‌اند» دانسته شده است، و «جامع‌ترین اثر دربارهٔ وزن‌کشی در قرون وسطی، در میان همهٔ حوزه‌های فرهنگی» توصیف شده است.

 زندگی‌نامه 
وی غلامی یونانی یا رومی بود که پس از پیروزی سلجوقیان بر امپراتوری روم شرقی همراه بسیاری از یونانیان بیزانسی دیگر به عنوان برده به آسیای مرکزی برده شد. خواجه اش علی خازن مروزی سبب شد تا در مرو تحصیلات علمی و فلسفی خوبی داشته باشد.

زیجی تألیف کرد و آن را به‌افتخار سنجر بن ملکشاه بن الب ارسلان، فرمانروای خراسان، که بعداً به پادشاهی رسید، به زیج سنجری، موسوم ساخت.

در ۱۱۲۱–۱۱۲۲ کتاب میزان‌الحکمه را تألیف نمود که از مهم‌ترین کتاب‌های قرون وسطی در زمینه مکانیک، تعادل مایعات و فیزیک است. این کتاب شامل جدول وزن‌های مخصوص چندین مایع و جامد و تاریخ مربوط به این موضوع است.

او در زمینه‌های متنوعی مطالعه داشت از جمله: نظریه گرانش (نیروی جهانی که به سوی مرکز عالم، یعنی مرکز زمین، هدایت می‌شود)، وزن هوا، اثر مویینگی، استفاده از آبسنج برای اندازه‌گیری چگالی و تخمین دمای مایعات، نظریه اهرم، استفاده از ترازو برای ترازسازی و برای اندازه‌گیری زمان.

در کتاب دره الاخبار دربارهٔ او آمده‌است: «غلامی بود رومی از آنِ علی خازن المروزی، تحصیل علوم هندسه کرد تا آنجا که کامل شد و در معقولات نیز آنچه موافق او آمد بر آن تحصیل یافت… و با این مضایل تجرّد و زهد اختیار کرد. جامه خُلقانی پوشیدی و در هفته سه نوبت غذا خوردی، هر خورشی دو گروه نان داشتی. گویند سلطان اعظم سنجر او را هزار دینار فرستاد، آن را رد کرد و گفت: «مرا ده دینار زر هست و مرا سه دینار (در سال) کافی است و با من در خانه جز گربه‌ای نیست.»

خازنی در بخش دیگری از فعالیت‌های علمی خود، به ابداع و اختراع یک ترازوی آبی برای اندازه‌گیری جرم حجمی مواد و میزان خلوص آلیاژها می‌پردازد. او شیوه‌های سنجش و ساخت ترازوی خود را در کتابی به نام «میزان‌الحکمه» شرح می‌دهد و شخصاً نمونه‌ای از آن را برای دربار مرو می‌سازد. در دائرةالمعارف «زندگینامه دانشمندان جهان» (چاپ نیویورک، ترجمه فارسی گزیده‌ای از آن زیرنظر استاد احمد بیرشک) نقل شده‌است که:

«برآوردِ اهمیت خازنی، کاری است دشوار. ترازوی آبی او جای تردید باقی نمی‌گذارد که او در زمره بزرگ‌ترین سازندگان ابزارهای علمی در همه اعصار شمرده می‌شود. در علم حِیَل (مکانیک)، کتاب دیگری شناخته نشده‌است که سنت کتاب میزان‌الحکمه را ادامه داده باشد. پس از آن، علم أوزان، تبدیل به کاردستی اشخاصی شد که ترازوهای ساده می‌ساختند و از آن پس، این رشته از سنت علمی خود بیرون رفت.»

خازنی بارها پیشنهادهای دربار برای پست و مقام‌های حکومتی را رد می‌کند و ترجیح می‌دهد در مقام یک دانشمند مستقل باقی بماند. اما سرنوشت او بس غم‌انگیز است: کارکنان دربار که وجود چنین ترازوی شگفتی را برملاکننده تقلب‌های خود می‌دانستند، آن را به آتش می‌کشند و خازنی از غصه ترازو، دق می‌کند و می‌میرد.

 منابع 

 صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات ایران (جلد دوم)، انتشارات فردوس، چاپ هفدهم


رده:اخترشناسان جهان اسلام قرون وسطی
رده:اخترشناسان اهل ایران
رده:اخترشناسان فارسی‌زبان
رده:افراد ایرانی یونانی‌تبار
رده:اهالی خراسان
رده:بردگان دنیای اسلام
رده:بردگان فارسی‌زبان
رده:دانشمندان اهل روم شرقی
رده:دانشمندان سده ۱۲ (میلادی)
رده:درگذشتگان سده ۱۲ (میلادی)
رده:ریاضی‌دانان اسلام قرون وسطی
رده:ریاضی‌دانان سده ۱۲ (میلادی)
رده:ریاضی‌دانان فارسی‌زبان
رده:زادگان سده ۱۱ (میلادی)
رده:ستاره‌شناسان سده ۱۲ (میلادی)
رده:شیمی‌دانان فارسی‌زبان
رده:فیزیک‌دانان فارسی‌زبان
رده:فیزیک‌دانان قرون وسطی
رده:فیلسوفان روم شرقی
رده:فیلسوفان فارسی‌زبان
رده:فیلسوفان مسلمان
رده:کیمیاگران ایرانی
رده:کیمیاگران قرون وسطی اسلام
رده:مسلمانان اهل یونان