جنجال کاریکاتور روزنامه ایران

بندانگشتی|300px|فارسی صحبت کردن سوسک در بخش دیگری از همان هفته‌نامه
کاریکاتور جنجالی روزنامهٔ ایران در هفته‌نامهٔ ایران جمعه، ویژه‌نامهٔ روزهای جمعهٔ روزنامهٔ ایران (به صاحب‌امتیازی خبرگزاری جمهوری اسلامی) در ۲۲ اردیبهشت ۱۳۸۵ در صفحهٔ «کودک و نوجوان» منتشر شد. این کاریکاتور توسط مانا نیستانی در کمیک‌استریپی با عنوان «چه کنیم که سوسک‌ها سوسکمان نکنند» طراحی شده‌بود.

در این کمیک‌استریپ به زبان طنز دربارهٔ چگونگی مقابله با سوسک‌ها در قالب دو شخصیت سوسک و یک پسر نوجوان پرداخته شده‌بود. در تمامی کاریکاتورها سوسک به زبان فارسی سخن می‌گوید؛ اما در یکی از بخش‌ها در پاسخ به پسر نوجوان از کلمهٔ تُرکی «نَمَنَه» (به‌معنی "چی" یا "چه می‌گویی؟") استفاده می‌کند.

این کاریکاتور سبب تظاهرات‌های گسترده در برخی از مناطق ترک‌زبان ایران شد و باعث زخمی شدن عده‌ای از معترضان در شهرهای نقده، ارومیه، تبریز، اردبیل و مشکین‌شهر و همچنین مورد حمله واقع شدن و زخمی شدن غیرترک زبان های مناطق آذری نشین شد.

 کاریکاتور 
در این کمیک‌استریپ پسربچه‌ای با زبان «سوسکی» به سوسک می‌گوید: «Soosoo soosking sisko sooski sooskung». اما چنان‌که در متن گفته شده‌است، چون سوسک زبان خود را درست نمی‌فهمد، از حرف‌های پسربچه سر درنمی‌آورَد و به زبان تُرکی فقط می‌گوید: «چی؟» (به ترکی: نمنه). بنابراین زبان سوسک، همان زبانی است که پسربچه بدان سخن گفته‌بود.http://azargoshnasp.net/Pasokhbehanirani/SuskhaavaPanturkisthaa.htm

در متنی که در کنار کاریکاتور و تحت عنوان «گفتمان» آمده نوشته شده: «... مشکل اینجاست که سوسک زبان آدم حالیش نمی‌شه. دستور زبان سوسکی هم آن‌قدر سخته که هشتاد درصد خود سوسکا هم بلد نیستن و ترجیح می‌دن به زبان‌های دیگه حرف بزنن. وقتی سوسکا زبون خودشونو نمی‌فهمن شما چه‌جوری می‌خواین بفهمین؟!...»BBCPersian.com

 توضیحات مانا نیستانی 
رئیس انجمن کاریکاتوریست‌های تبریز، طی یادداشتی در وب‌گاه رسمی این انجمن در مورد كاریكاتورهای روزنامهٔ ایران نوشت: کارتونیست روزنامهٔ ایران طی نامه‌ای طولانی برای بنده مسئله را توضیح داده‌است که: «استفاده از واژه‌های «سنه‌نه» و «نه‌منه» که در دیالوگ سوسک آورده شده، اصطلاحاتی هستند که روزانه در زبان فارسی به‌کار گرفته می‌شوند، و این نکته نشان از نفوذ زبان تُرکی در زبان فارسی دارد. نکتهٔ دوم این‌که در همان صفحه یا صفحهٔ ۲۰ روزنامه، کارتون‌های دیگری کشیده شده که قورباغه و سوسک با لهجهٔ غلیظ تهرانی حرف می‌زنند، درحالی‌که حمل بر سوسک بودن تهرانی‌ها نشده‌است». وی افزود: کارتونیست روزنامهٔ ایران در ادامه توضیح داده که دوستان زیادی از تبریز و اردبیل دارد و هیچ مقصودی در طنز به‌کاررفته نداشته‌است و هیچ دلیلی برای توهین به ترک‌ها وجود ندارد.شریف نیوز،  (شریف نیوز، ۲ خرداد ۱۳۸۵)

در سال ۲۰۱۵ ، مانا نیستانی در مصاحبه ای با لس آنجلس تایمز توضیح داد: «کسانی که از این کارتون انتقاد کردند ، آن را از متن خارج کردند و به نظر می رسد که سوسک به زبان آذری صحبت می کند. آنها آن را به عنوان توهین به آذری تفسیر کردند. این اصلاً هدف من نبود.»Cartoonist Mana Neyestani speaks on his Iran imprisonment, Charlie Hebdo

 اعتراضات 
پس از انتشار کاریکاتور جنجالی روزنامهٔ ایران، دامنهٔ اعتراضات علاوه بر شهرهای مختلف آذربایجان به تهران و سایر شهرهای داخلی ایران نیز کشیده شد. شماری از دانشجویان دانشگاه تهران از ساعت ۲۱ و ۳۰ دقیقهٔ نیمه‌شب سه‌شنبه ۲ خرداد ۱۳۸۵ خورشیدی تا ساعت ۵ صبح روز بعد در برابر درب اصلی کوی دانشگاه تهران تجمع کرده بودند که این تجمع در ساعت ۲۳ نیمه‌شب سه‌شنبه به اوج خود رسیده بود. دانشجویان آذربایجانی نیز با راهپیمایی در مقابل دانشکده‌های مختلف دانشگاه تهران، این اقدام روزنامهٔ ایران را محکوم کرده بودند.

در حالی‌که متن روزنامهٔ ایران را بیشترِ معترضان ندیده بودند، اما شایعات اغراق‌شده یا کپی دستکاری‌شدهٔ روزنامهٔ ایران که از تشبیه ترک‌های ایران به سوسک سخن می‌گفت، به نحو گسترده‌ای منتشر شده بود.آزادی موقت سردبیر و کاریکاتوریست ایران جمعه (بی‌بی‌سی فارسی، مرداد ۱۳۸۵) به گفته مدیر مسئول روزنامهٔ ایران، کپی دستکاری‌شدهٔ روزنامه در شمارگان ۳۰۰٬۰۰۰ نسخه (حدود [ده برابر] تیراژ هفته‌نامهٔ ایران) روز جمعه در کشور و مخصوصاً در مناطق ترک‌زبان منتشر شده بود.

در تبریز تظاهرات از ساعت ۴ بعدازظهر از سمت دانشگاه تبریز و میدان نماز آغاز گردیده و به سمت استانداری آذربایجان شرقی ادامه پیدا کرد. تلاش نیروهای انتظامی برای جلوگیری از پیوستن دو گروه تظاهرکننده به درگیری میان دو طرف انجامید.معاون امنیتی انتظامی استانداری تهران: شش نفر به واسطهٔ ناآرامی‌ها اخیر دستگیر شده‌اند، اغتشاش‌گران غیردانشجو بودند  (خبرگزاری ایسنا، ۳ خرداد ۱۳۸۵)ناآرامی در تبریز به خاطر کاریکاتور یک روزنامه  (بازتاب، ۲ خرداد ۱۳۸۵) بانک ملی شعبه مرکزی هم توسط مردم تخریب شد.

اعتراضات در ارومیه منجر به تغییر مسیر اعتراضات علیه غیرترک‌ها و مطرح کردن شعارهای نژادپرستانه و حرکت‌دادن تظاهرکنندگان به سمت کنسولگری ترکیه و آتش‌زدن ساختمان روزنامهٔ ایران و صداوسیمای ارومیهگفتگو با بستگان یکی از کشته‌شدگان ناآرامی‌های آذربایجان ایران (بی‌بی‌سی فارسی) شد.

در عین حال، هیئت نظارت بر مطبوعات تشکیل جلسهٔ اضطراری داد و روزنامهٔ ایران را توقیف موقت کرد و پروندهٔ آن را به دادسرا فرستاد. روزنامهٔ ایران ۳۱ اردیبهشت عذرخواهی و اعلام کرده بود که مانا نیستانی را اخراج کرده‌است.برکناری طراح طنز «ایران جمعه»  (روزنامهٔ ایران، ۳۱ اردیبهشت ۱۳۸۷) پس از انتشار خبر توقیف بیانیه‌ای با عنوان «ما اهل ایرانیم» توسط کارکنان این روزنامه منتشر شد که در آن آمده بود: «ما اهل ایرانیم، اهل «ایران». در میان ما هم از جنس ترک است، هم از جنس کرد؛ هم از طایفهٔ لر است، هم از تبار عرب؛ هم از سلسلهٔ بلوچ است، هم از سلالهٔ عجم؛ و برای ما مباهات است که در خانوادهٔ «ایران» قاطبهٔ مدیران، مجریان و خبرنگاران، خود افتخار انتساب به هموطنان ترک را دارند. دردناک‌تر از این چه می‌تواند بود که در چنین شرایطی به جفا و توهین به مام و ملیت خویش متهم شویم؟ ما خبرنگاران «ایران» از هر جا که هستیم، پیش و بیش از هرچیز، یک ایرانی مسلمان هستیم.»بیانیه‌ای از روزنامهٔ ایران، «ما اهل ایرانیم»  (شریف نیوز، ۳ خرداد ۱۳۸۵)

سخنگوی قوهٔ قضائیه نیز از صدور قرار بازداشت برای کارتونیست و سردبیر ایران جمعه خبر داد.روزنامهٔ ایران توقیف شد؛ اقدامات قانونی در حال انجام است؛ مردم هوشیار باشند  (خبرگزاری ایسنا، ۲ خرداد ۱۳۸۵)

فیروزی، دادستان تبریز نیز اعلام کرد که علیه روزنامهٔ ایران اعلام جرم کرده‌است.دادستان تبریز: علیه روزنامهٔ ایران اعلام جرم کردم  (خبرگزاری ایسنا، ۲ خرداد ۱۳۸۵)

 محاکمه و تبرئهٔ روزنامهٔ ایران 
توقیف روزنامهٔ ایران ۵ ماه ادامه یافت و سپس با تغییر کادر و مدیریت آن، انتشار خود را از سر گرفت. غلامحسین اسلامی‌فر، مدیرمسئول روزنامه نیز از اتهام ایجاد اختلاف بین قشرهای جامعه و اهانت به مردم ترک‌زبان تبرئه شد. وی در دادگاه گفت: «شخصیت داستان و طنز در کاریکاتورهای دیگر مطلب مزبور به زبان‌های رایج دیگری در کشور از جمله فارسی نیز سخن گفته و بدین ترتیب کاریکاتوریست قصد توهین به ترک‌زبانان نداشته‌است.»مدیرمسئول روزنامهٔ ایران بی‌گناه شناخته شد (بی‌بی‌سی فارسی، ۵ شهریور ۱۳۸۵)
 دخالت غیرایرانیان 
عماد افروغ، رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی گفت که پان‌ترک‌ها، در این آشوب نقش داشتند.Iran-daily بقیه اعضای دولت ایران، ایالات متحده، اسرائیل و بریتانیا را متهم به دست‌داشتن در تحریک اختلافات قومیتی کردند. گفته می‌شود که ایالات متحده، با همدستی جمهوری آذربایجان، عملیات مخفیانه‌ای علیه ایران هدایت می‌کند.

عباس ملکی، محقق ارشد قراردادی در دانشگاه هاروارد و معاون سابق وزارت امور خارجهٔ ایران، اظهار داشت:

رویِل مارک گرنخت ، مأمور سابق سیا در دههٔ ۱۹۹۰ میلادی، اظهار داشت:

بنابر گفتهٔ تورج اتابکی، ایران‌شناس (با زمینهٔ مطالعاتیِ آذربایجان و آذربایجانی‌ها)، احتمالاً ذره‌ای حقیقت در پشت اظهارات گفتهٔ دولت ایران در مورد توطئهٔ مشترک خارجی موجود است؛ با این حال مسئولیت آشوب‌ها، در درجهٔ اول به گردن دولت مرکزی است و آن‌ها متهم درجه‌اول این بحران هستند.Iran: Cartoon protests signal Azeri frustration
به‌طور مشابه، آیسون آثاناسیدیس ، در مقاله‌ای در آسیا تایم آنلاین گفت که نیاز به سند قطعی نیست، که این مشکل، در درجهٔ اول، چیزی جز بحران داخلی نبود.

در اوت ۲۰۰۷، در جلسهٔ میر داگان (رئیس موساد) با ریچارد جونز، سفیر آمریکا در اسرائیل، سخنان داگان دربارهٔ اهرم‌های فشار را چنین می‌گوید:

در قسمت دیگری از این گفتگو، به رسانهٔ صدای آمریکا اشاره می‌کند:

 بازتاب در کشورهای دیگر 
در باکو عده‌ای مقابل سفارت ایران تجمع کرده و پرچم ایران را به آتش کشیدند. همچنین روزنامه‌های جمهوری آذربایجان از تیترهایی همچون «رژیم ایران برادران ما را سرکوب کرد» و «آذربایجان جنوبی به پا خاسته‌است» استفاده کردند. همچنین به گفتهٔ بی‌بی‌سی «روزنامهٔ آینه نوشت: «رویارویی ملی در مجلس ایران» در صحن مجلس شورای اسلامی ایران؛ اکبر اعلمی، نمایندهٔ تبریز، شعر «تهران و تهرانی» از محمدحسین شهریار، شاعر نامدار معاصر آذربایجانی را خوانده که ترجیع‌بند آن با «الا تهرانیا...» آغاز می‌شود. خواندن این شعر باعث درگیری لفظی میان نمایندگان تبریز و یکی از نمایندگان تهران در مجلس شد. خبرنگاران پارلمانی در تهران می‌گویند اکبر اعلمی موفق شد شعر را تا آخر بخواند و تنها مسئله‌ای که با آن مواجه شد، تذکر رئیس مجلس بود.»بازتاب ناآرامی‌های مناطق ترک‌نشین ایران در مطبوعات جمهوری آذربایجان (بی‌بی‌سی فارسی)

 خشم و خشونت علیه غیرترک زبان ها 
این اعتراضات باعث صدمه و زخمی شدن بسیاری از غیرترک زبان های مناطق آذری نشین شد که مورد حمله معترضان قرار گرفتند. تنها یکی از این موارد بابک مجیدی، جوان ۲۵ ساله‌ از پدری مازندرانی و مادری با رگه ای آذری است که در سال ۸۵ دانش‌آموز پایه اول راهنمایی مدرسه‌ای در تبریز بود. او پس از این اعتراضات به خاطر اینکه در مدرسه فارسی صحبت می کرد توسط چند دانش‌آموز دیگر مورد ضرب و شتم قرار گرفت و ۷۰ درصد شنوایی هردو گوش خود را از دست داد. او روایت می کند که بعد از آن با وجود عوض کردن مدرسه به دلیل ترکی صحبت نکردن توهین‌های زیادی شنیده است و سر همه‌ی کلاس‌ها ترکی صحبت می‌شد و اصلا فارسی صحبت نمی‌کردند، حتی اگر متوجه درس نمی‌شدم می‌گفتند برو ترکی یاد بگیر، اگر به مدیر مدرسه هم گفته می شد همین پاسخ را می‌داد.

 جستارهای وابسته 
 فهرست کاریکاتورهای جنجالی در ایران
 جنجال برنامه فیتیله
 جنجال روزنامه طرح نو
 تظاهرات نقده (خرداد ۱۳۸۵)
 پانویس 

 پیوند به بیرون 
 مطلب روزنامهٔ ایران

رده:آذربایجانی‌ستیزی
رده:ایران در ۲۰۰۶ (میلادی)
رده:حشرات در هنر
رده:رسانه‌های ایرانی
رده:روابط ایران و جمهوری آذربایجان
رده:روزنامه ایران
رده:زبان ترکی آذربایجانی
رده:کارتون (نقاشی)
رده:کارتون‌های سرمقاله‌ای
رده:کاریکاتورهای جنجالی در ایران
رده:مناقشه‌های ۲۰۰۶ (میلادی)
رده:جنجال‌ها در ایران