بادبان (صورت فلکی)

بادبان  یک پیکر آسمانی جنوبی است و مجاور صور فلکی تلمبه، قطب‌نما، کشتیدم، شاه‌تخته و قنطورس است.

بادبان یک صورت فلکی در آسمان نیم‌کرهٔ جنوبی است که ابرخوشه بادبان را دربردارد. نام آن در لاتین، یعنی vela، به معنای بادبان‌های کشتی است و در اصل بخشی از صورت فلکی بزرگ‌تر سفینه بوده که بعدها به سه بخش تقسیم شد: شاه‌تخته، کشتی‌دم و بادبان. درخشنده‌ترین ستارهٔ آن با قدر ظاهری ۱٫۸، ستارهٔ آبیِ داغ و چندگانهٔ سهیل‌المحلف است که یکی از مؤلفه‌های آن نزدیک‌ترین و درخشان‌ترین ستاره ولف–رایه آسمان به‌شمار می‌رود. السفینه و مرکب به همراه تدویر السفینه و تُرَیس، صورتواره فلکی موسوم به «چلیپای دروغین» را تشکیل می‌دهند. دلتا با قدر ۱٫۹۵ در واقع یک سامانهٔ ستاره‌ای سه‌تایی یا پنج‌تایی است.

 تاریخچه 
سفینه یکی از ۴۸ صورت فلکی کلاسیک فهرست‌شده به‌وسیلهٔ اخترشناس قرن دوم میلادی بطلمیوس بود و کشتی آرگو را نشان می‌داد که یاسون و آرگونوت‌ها در جست‌وجوی پشم زرین در اسطوره‌شناسی یونانی از آن استفاده کردند. نقشه‌کش آلمانی یوهان بایر این صورت فلکی را در اثر خود Uranometria در سال ۱۶۰۳ ترسیم کرد و به ستاره‌های آن نام‌گذاری بایر از آلفا تا امگا داد. با این حال، نقشهٔ او دقیق نبود زیرا این صورت فلکی به‌طور کامل از نیم‌کرهٔ شمالی دیده نمی‌شد.

آرگو بعدها در سال ۱۷۵۲ توسط اخترشناس فرانسوی نیکولاس-لوئی دو لاکای دقیق‌تر ترسیم و به سه بخش تقسیم شد: شاه‌تخته (به معنای مازه)، بادبان و کشتی‌دُم. با وجود این تقسیم، لاکای نام‌گذاری بایر ستاره‌های آرگو را حفظ کرد؛ بنابراین، شاه‌تخته شامل ستاره‌های آلفا، بتا و اپسیلون شد، در حالی که درخشان‌ترین ستاره‌های بادبان گاما و دلتا هستند و درخشان‌ترین ستارهٔ کشتی‌دم زتا است و به همین ترتیب.

 ویژگی‌ها 
بندانگشتی|چپ|صورت فلکی بادبان که با چشم غیرمسلح دیده می‌شود

بادبان از شمال با پیکر آسمنی تلمبه و قطب‌نما، از شمال‌غرب با کشتی‌دم، از جنوب و جنوب‌غرب با شاه‌تخته و از شرق با قنطورس هم‌مرز است. با پوشش ۵۰۰ درجه مربع، این صورت فلکی از نظر اندازه رتبهٔ ۳۲ را در میان ۸۸ فهرست صورت‌های فلکی دارد. اختصار سه‌حرفی آن که در سال ۱۹۲۲ توسط اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی تصویب شد، «Vel» است.

مرزهای رسمی صورت فلکی که در سال ۱۹۳۰ توسط اوژن ژوزف دلپورت تعیین شدند، با یک چندضلعی ۱۴ بخشی تعریف می‌شوند. در دستگاه مختصات استوایی، مختصات بُعد آن میان  و  و مختصات میل (اخترشناسی) میان °۳۷٫۱۶− و °۵۷٫۱۷− قرار دارند.

 ویژگی‌ها 
 ستاره‌ها 

درخشان‌ترین ستارهٔ این صورت فلکی، سهیل‌المحلف (گاما بادبان) است که یک سامانهٔ ستاره‌ای چندگانهٔ پیچیده به‌شمار می‌رود. قدر ظاهری این ستاره ۱٫۷۵ دارد و یک غول قرمز است. مؤلفهٔ درخشان‌تر آن با نام Gamma2 Velorum یک ستاره دوتایی طیفی است که شامل دو ستارهٔ بسیار داغ و آبی است و هر ۷۸٫۵ روز یک‌بار به گرد هم می‌چرخند. یکی از این دو یک ستارهٔ رشتهٔ اصلی از گونهٔ طیفی O7.5 است و دیگری یک ستاره ولف–رایه کمیاب، که نزدیک‌ترین و درخشان‌ترین نمونهٔ شناخته‌شدهٔ این نوع ستاره در آسمان است.

السفینه (دلتا بادبان) یک سامانهٔ چندستاره‌ای و از درخشان‌ترین ستاره‌های گرفتی آسمان است. این ستاره به همراه مَرَکب (کاپا بادبان)، تُرَیس (آیوتا شاه‌تخته) و تدویر السفینه (اپسیلون شاه‌تخته) صورتواره فلکی الماس‌شکل معروف به «چلیپای دروغین» را می‌سازند که گاه با چلیپا اشتباه گرفته می‌شود.

ستارهٔ سهیل وزن (لامبدا بادبان) سومین ستارهٔ درخشان بادبان است. این ابرغول از گونهٔ طیفی K4Ib-II بوده و در فاصلهٔ ۵۴۵ سال نوری قرار دارد.

AH Velorum یک متغیر قیفاووسی است که کمتر از یک درجه در شمال‌شرقی سهیل‌المحلف قرار دارد. این ابرغول زرد-سفید از گونهٔ طیفی F7Ib-II است و در بازه‌ای ۴٫۲ روزه میان قدرهای ۵٫۵ تا ۵٫۸۹ نوسان می‌کند. ستارهٔ V Velorum نیز در نزدیکی سهیل‌المحلف قرار دارد و یک متغیر قیفاووسی از گونهٔ طیفی F6-F9II است که در طی ۴٫۴ روز از قدر ۷٫۲ تا ۷٫۹ تغییر می‌کند. AI Velorum در ۲٫۸ درجه شمال-شمال‌شرقی سهیل‌المحلف جای دارد و یک متغیر دلتا شلیاقی از گونهٔ طیفی A2p-F2pIV/V است که در حدود ۲٫۷ ساعت میان قدرهای ۶٫۱۵ تا ۶٫۷۶ نوسان می‌کند.

V390 Velorum ستاره‌ای پیر است که پیرامون آن یک قرص غباری شناسایی شده است. این ستاره یک متغیر آروی ثوری از گونهٔ طیفی F3e است و طی نزدیک به ۹۵ روز میان قدرهای ۹٫۰۱ تا ۹٫۲۷ تغییر می‌کند.

امیکرون بادبان یک زیرغول آبی-سفید از گونهٔ طیفی B3III-IV است که در فاصلهٔ حدود ۴۹۵ سال نوری از منظومه شمسی قرار دارد. این ستاره که یک متغیر از ردهٔ B با تپش آهسته است، طی ۲٫۸ روز از قدر ۳٫۵۷ تا ۳٫۶۳ تغییر می‌کند. این ستاره درخشان‌ترین عضو خوشه امیکرون بادبان (یا IC 2391) است که یک خوشه ستاره‌ای باز در فاصلهٔ حدود ۵۰۰ سال نوری است.

هفت سامانهٔ ستاره‌ای در این صورت فلکی دارای سیاره فراخورشیدی شناخته شده‌اند. اچ‌دی ۷۵۲۸۹ ستاره‌ای شبیه خورشید از گونهٔ طیفی G0V است که یک مشتری داغ دارد و در مداری با نیم‌قطر بزرگ و نیم‌قطر کوچک ۰٫۰۴۸۲ واحد نجومی تنها طی ۳٫۵۱ روز به دور ستاره می‌گردد. دبلیوای‌اس‌پی-۱۹ ستاره‌ای با قدر ظاهری ۱۲٫۳ در فاصلهٔ ۸۱۵ سال نوری است که یک مشتری داغ دارد و هر ۰٫۷ روز یک‌بار به دور آن می‌چرخد. اچ‌دی ۷۳۵۲۶ ستاره‌ای خورشیدمانند از گونهٔ طیفی G6V است که دو سیاره با جرمی حدود دو برابر مشتری دارد، با دوره‌های مداری ۱۸۷ و ۳۷۷ روز.

اچ‌دی ۸۵۳۹۰ یک کوتولهٔ نارنجی از گونهٔ طیفی K1.5V است که در فاصلهٔ حدود ۱۱۱ سال نوری جای دارد و سیاره‌ای ۴۲ برابر زمین دارد که هر ۷۸۸ روز یک‌بار مدار خود را کامل می‌کند.

HD 93385 یک ستارهٔ خورشیدمانند از گونهٔ طیفی G2/G3V در فاصلهٔ ۱۳۸ سال نوری است که دو ابرزمین با دوره‌های ۱۳ و ۴۶ روز و جرم‌های ۸٫۳ و ۱۰٫۱ برابر زمین به گرد آن می‌چرخند.

 کوتوله‌های قهوه‌ای 
کشف یک سامانهٔ دوتایی کوتوله قهوه‌ای به نام Luhman 16 تنها در فاصلهٔ ۶٫۶ سال نوری – سومین سامانهٔ نزدیک به منظومه شمسی – در ۱۱ مارس ۲۰۱۳ اعلام شد.

 اجرام ژرف‌آسمان 
از جمله دگرهستی‌ها در ژرفای آسمان در صورت فلکی بادبان، سحابی سیاره‌نما ان‌جی‌سی ۳۱۳۲ است که به «سحابی انفجار هشت» یا «سحابی حلقه جنوبی» معروف است (تصویر پیوست). این سحابی در مرز این صورت فلکی با تلمبه قرار دارد. NGC 2899 نمونه‌ای غیرمعمول با رنگ سرخ است. این صورت فلکی ۳۲ سحابی سیاره‌نمای دیگر نیز دارد.

250px|بندانگشتی|چپ|عکس ژرف‌آسمان از ان‌جی‌سی ۳۱۳۲، مشهور به سحابی انفجار هشت یا سحابی حلقه جنوبی. © ناسا.

سحابی گام یک سحابی گسیلشی کم‌نور است که باور می‌رود بازماندهٔ یک ابرنواختر یک میلیون ساله باشد. درون آن بازمانده ابرنواختر بادبان جای دارد؛ سحابی ناشی از انفجار ابرنواختری که گمان می‌رود حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش از زمین قابل مشاهده بوده است. این بازمانده شامل تپ‌اختر بادبان است، نخستین تپ‌اختری که به‌طور نوری شناسایی شد. در نزدیکی آن NGC 2736 یا «سحابی مدادی» قرار دارد.

HH-47 یک هربیگ-هارو است؛ ستاره‌ای جوان در فاصلهٔ حدود ۱۴۰۰ سال نوری از خورشید که ماده را با سرعتی بسیار زیاد (تا یک میلیون کیلومتر در ساعت) به محیط پیرامون خود پرتاب می‌کند. این ماده هنگام برخورد با گاز پیرامونش می‌درخشد.

NGC 2670 یک خوشه ستاره‌ای باز در صورت فلکی بادبان است. این خوشه با قدر کلی ۷٫۸ در فاصلهٔ ۳۲۰۰ سال نوری قرار دارد. ستارگان آن آرایشی شبیه کمان و تیر دارند. این خوشه طبق رده‌بندی ترومپلر در گروه II 2 p و طبق رده‌بندی شاپلی در گروه d قرار می‌گیرد. کمتر از ۵۰ ستاره دارد که از نظر درخشندگی در حد متوسط هستند.

NGC 2547 دو درجه در جنوب سهیل‌المحلف قرار دارد و یک خوشهٔ باز شامل حدود ۵۰ ستاره با قدرهای ۷ تا ۱۵ است.

NGC 3201 یک خوشه ستاره‌ای کروی است که توسط جیمز دانلوپ در ۲۸ مه ۱۸۲۶ کشف شد. جمعیت ستاره‌ای آن ناهمگن است و ستاره‌های سردتر و سرخ‌تر نزدیک‌تر به هسته جای دارند. از سال ۲۰۱۰، تنها دو خوشه (به همراه مسیه ۴) هستند که ناهمگنی جمعیت ستاره‌ای در آن‌ها تأیید شده است.

RCW 36 منطقه‌ای ستاره‌زا در بادبان و از نزدیک‌ترین نواحی شکل‌گیری ستاره‌های پرجرم است. این منطقه یک منطقه H II فعال را تغذیه می‌کند و صدها ستارهٔ جوان را در خود جای داده است. این منطقه در Clump 6 از Vela Molecular Ridge، ابر C قرار دارد.

 منابع 

 Ian Ridpath and Wil Tirion (2007). Stars and Planets Guide, Collins, لندن. . دانشگاه پرینستون Press, Princeton. .
 Richard Hinckley Allen, Star Names, Their Lore and Legend, نیویورک، Dover, various dates.

رده:صورت فلکی بادبان
رده:صورتواره‌های فلکی
رده:صورت‌های فلکی جنوبی
رده:صورت‌های فلکی شرقی
رده:صورت‌های فلکی فهرست‌شده توسط لاکای
رده:صورت‌های فلکی