زبان‌های نیلوصحرایی

زبان‌های نیلوصحرایی یک خانواده پیشنهادی از زبان‌های آفریقایی هستند که توسط حدود ۷۰ میلیون گویشگر در بخش‌های بالای رود شاری و نیل، شامل منطقهٔ تاریخی نوبه، در شمال جایی که دو شاخه رود نیل به هم می‌پیوندند صحبت می‌شوند. این زبان‌ها در ۱۷ کشور در بخش شمالی آفریقا از الجزایر تا بنین در غرب، از لیبی تا جمهوری دموکراتیک کنگو در مرکز و از مصر تا تانزانیا در شرق پراکنده هستند.

همانطورکه از نام خط فاصله آن مشخص است، نیلو-صحرا خانواده ای از داخل آفریقا، از جمله حوضه بزرگ نیل و صحرای مرکزی صحرا است. هشت بخش تشکیل دهنده پیشنهادی آن (به استثنای کوناما ، کولیاک و سونگهای ) در کشورهای مدرن سودان و سودان جنوبی یافت می شود که رودخانه نیل از طریق آنها می گذرد.

 توزیع جغرافیایی 
گونه های زبان‌های نیلوصحرایی:

زبان‌های برتا: در بخش کوچکی از مرز سودان و اتیوپی

زبان‌های باگا: در یک منطقه مرزی اتیوپی و اندکی در سودان

زبان‌های فور: در بخش‌های کوچکی از سودان و چاد

زبان‌های کومان: در دو بخش‌ کوچک در مرز اتیوپی با سودان جنوبی و سودان

زبان‌های کولیاک: در بخش‌ کوچکی در شمال شرقی اوگاندا

زبان‌های کوناما: در بخشی از اریتره و اندکی در مرز اتیوپی

زبان‌های مابان: در بخش‌هایی از چاد و مناطق مرزی کوچکی در سودان و جمهوری آفریقای مرکزی

زبا‌ن‌های صحرایی: در بخش‌هایی از چاد، نیجر، نیجریه و اندکی در سودان و کامرون

زبان‌های سغنایی: در بخش‌هایی از نیجر و مالی و بخش‌های کوچکی از نیجریه، الجزایر، بنین و بوریکنافاسو 

زبان‌های سودان مرکزی: در بخش‌هایی از چاد، جمهوری آفریقای مرکزی، جمهوری دموکراتیک کنگو و بخش های کوچکی از سودان جنوبی، نیجریه، اوگاندا و کامرون

زبان‌های سودان شرقی: در سودان، اریتره، اتیوپی، کنیا، تانزانیا، اوگاندا و اندکی در مصر و چاد 

زبان‌های کادو: در کوه‌های نوبا (Nuba) در سودان

زبان‌های میمی-دی: در بخش کوچکی از چاد

 برپایه‌یِ کشور 
زبان‌های نیلو صحرایی در کشور های سودان، اتیوپی، چاد، سودان جنوبی، اوگاندا، اریتره، چاد، جمهوری آفریقای مرکزی، نیجر، نیجریه، کامرون، مالی، الجزایر، بنین، بوریکنافاسو، جمهوری دموکراتیک کنگو، کنیا، تانزانیا و مصر سخنور دارند.

البته شمار سخنوران این زبان در کشور هایی مانند مصر و الجزایر ، کامرون، بنین و بوریکنافاسو ناچیز است.

 شاخه‌ها 
شاخه‌های نیلوصحرایی مطابق نظرات ژوزف گرینبرگ به شرح زیرند:

 واژگان 
نمونه واژگان اساسی در شاخه‌های مختلف نیلوصحرایی:

یادداشت: در خانه‌های دارای خط مورب، شکل مفرد پیش از آن و شکل جمع پس از آن است.

 زبان  چشم  گوش  بینی  دندان  زبان  دهان  خون  استخوان  درخت  آب  خوردن  نام نیانیلیDimmendaal, Gerrit Jan. 1988. "The lexical reconstruction of proto-Nilotic: a first reconnaissance." Afrikanistische (AAP) 16: 5-67.  (k)ɔŋ, pl. (k)ɔɲ  yit̪  (q)ume  kɛ-la(-c)  ŋa-lyɛp  (k)ʊt̪ʊk   käw  kɛ-ɛt, kɪ-yat  pi(-ʀ)  ɲam  ka-ʀin نیاجبلBender, M. Lionel. 1998. "The Eastern Jebel Languages of Sudan." Afrika und Übersee 81: 39-64.  ed ~ er  si(di ~ gi)   ɲi-di  kala-d  udu  k-afa-d  (g-)am-  kaca  cii ~ kii  ɲam  (siigə, saag) تمینBlench, Roger. Temein languages comparative wordlist.  nɪ́ŋɪ̀nàʈ / kɛ̀ɛ́n  wénàʈ / kwèén  kɪ́mɪ́nʈɪ̀n / kɪkɪ́mɪ́nʈɪ́nɪ̀  awɪ̀s / kɛ́ɛ̀ʔ  mɛ́nɖɪnyàʈ  íʈùk / k(w)úʈɪ̀n  mónɪ̀ʈ  àmɪ̀s / kɔ́maʔ  mɛ́rɛŋɪ̀s / mɛ́rɛŋ  múŋ  láma  kàlɪ́n, kàlɪ́ŋ نیاداجوThelwall, Robin. 1981. The Daju Language Group. Doctoral dissertation. Coleraine: New University of Ulster.  aŋune / aŋwe ~ aŋun  wunute / wunuge  mu-ne  ɲiɣte / ɲiɣke  ɲabire / ɲabirta  ikke / ikku  tamuke  ŋai / ŋayu  ewete / ewe  ma-  si-  ange / angu کادوگلی (گویش تالا)Schadeberg, Thilo. 1994. Comparative Kadu Wordlists. Afrikanistische Arbeitspapiere 40:11-48. University of Cologne.  ayyɛ / iyyɛ  naasɔ / isinɛ́  ámb-/nigáŋg-árɔk  t̪- / iŋŋini  áŋdáɗuk / ni-  niinɔ / niginíínɔ  ariid̪ʊ  t̪iŋguba / kuba  ffa / nááfa  ɓiid̪i  oori  ɛɛrɛ / nigirɛɛnɛ نیاسودانی شمال شرقی  maɲ  ɲog-ul  em-u  ŋes-il  ŋal  ag-il ~ ag-ul  ug-er  kɛs-ɛr  koɲ-er-  mban  kal- / kamb-  (ŋ)ɛr-i نارا  no, nòò / no-ta, nóó-ta  tús / túsá  demmo, dəmmo, dàm̀mò, dòmmò  nɪ̀hɪ̀ / nɪ̀hɪ̀t-tá; nèʃɪ̀ / nèʃá  hàggà, àggà, ààdà, hàdà  aùlò / aùl-lá; àgúrá / àgúr-tà  kitto, kɪ̀tò  ketti, kəti, kátɪ́ / ketta, kátá  tüm, tûm; kè́l  emba, mbàà  kal, kál, kár  ade, ààdà نیانوبیRilly, Claude. 2010. Le méroïtique et sa famille linguistique. Leuven: Peeters Publishers.  maaɲ, sg. miɲ-di  ugul(-e), sg. ugul-di  ?  ŋil, sg. ŋíl-di  ŋal, sg. ŋal-di  agil  ùg-er  kiser, sg. kisir-ti  koor, sg. koor-ti  es-ti  kal-  er-i نیاتامی  me-ti, pl. mVŋ  (ŋ)usu-ti (sg)  eme, sg. emi-ti (sg.)  ŋesi-t(i), pl. ŋes-oŋ  laat  auli  agi  kei-ti, pl. kei-ŋ  gaan; kiɲe(-ti) (?)  kal /kaal  ŋan-  (ŋ)aat, pl. (ŋ)ari-g نیانیما  a̍ŋV  ɲɔgɔr-  (o)mud̪- (?)  ŋil-  ?  ŋàl-  wule  amV  t̪uma  bɔ́ŋ  t̪a̍l- / ta̍m-  نیاسورمی جنوب غربیYigezu, Moges. 2001. A comparative study of the phonetics and phonology of Surmic languages. Bruxelles: Université libre de Bruxelles. Doctoral dissertation, University of Bruxelles.  kɛɓɛrɛ (pl.)  it̪t̪at  ʊŋɛtʃ (?)  ɲiggɪtta  ʌgʌʌt  (k)-ʊt̪t̪ʊk  ɓɪj-  ɛmmɛ  kɛɛt̪  maam  ɗak-  ðara نیاسورمی جنوب شرقی  kabari  ɲabi (?)  giroŋ  ɲigidda (?)  kat  tuk-  ɲaɓa  giga (?)  kɛdo (?)  ma   sara نیاکولیاکHeine, Bernd. 1976. The Kuliak Languages of Eastern Uganda. Nairobi: East African Publishing House.  ekw, pl. ekw=ẹk  beos, pl. beosẹk  nyab, pl. nyabẹk   ɛd-eɓ  ak, pl. akẹk  seh  ɔk  ad, pl. ad=is  kywɛh   yed, pl. yedẹk شابوJordan, Linda, Hussein Mohammed, and Jillian Netzley. 2015. Sociolinguistic Survey of the Shabo of Ethiopia. SIL Electronic Survey Report 2015-019. SIL International.  sɛ  k’iti  sonɑ  k’ɑu  hɑndɑ  kɑusɛ  dɑmo  emɑhɑ; egege  k’ɔnɑ  wɔ:   woŋgɑse اونگوتاWedekind, Klaus. 2001. Sociolinguistic Survey Report of the Languages of the Gawwada, Tsamay, and Diraasha Areas with Excursions to Birayle (Ongota) and Arbore (Irbore): Part 2. SIL Electronic Survey Reports 2002-066: 6-15.  ˈʔa:fa  ˈwo:wa  ˈsi:na (loan?)  ʔitiˈma  ʔɑdabo (loan?)  ˈʔi:fa   ˈmitʃa (loan?)  ˈhɑntʃa  ˈtʃa:hawa  ʔeˈdʒak  ˈmiʃa نیاباگیریمیBoyeldieu, Pascal, Pierre Nougayrol, and Pierre Palayer. 2006. Lexique comparatif historique des langues Sara-Bongo-Baguirmiennes . Online version.  kamɔ; kamu; kama  imbi; EmbE; mbili; mbElE; imbil-; EmbEl-  Samɔ; Samu; Somu; kanu; kunu; kVnV  kanga; nganga  unɖɛ(C-)  tara  manga; masu; mVsV; nɖuma  Kinga; Kunga; Kingo  kaga  mEnE; mAnɛ; mani  OɲO; ɔɲɔ; VɲV  iɭi; ʈV نیامانگبتوDemolin, Didier. 1992. Le Mangbetu: etude phonétique et phonologique, 2 vols. Brussels: Faculté de Philosophie et Lettres, Université libre de Bruxelles dissertation.  mʷɔ̀  bɪ́  amɔ̀  kɪ́  kàɖrà  tí(kpɔ̀)  álí  kpɔ̀  kɪ́rɪ́ɛ̀  gʷò  láɲɔ̀  kɛ̀lʊ̀ مانگبوتوBokula, Moiso & Agozia-Kario Irumu. 1994. Bibliographie et matériaux lexicaux des langues Moru-Mangbetu (Soudan-Central, Zaïre). Annales Aequatoria 10: 203‒245.  owékékí  ubí  tongi  usɛ́  kedrú  utí  koto  ikpi  okpá  uwɛ  ano  aɓé باله  ɲɔ̌  bí  ndǔ̱tú̱  kú  da  tso  zú  kpa  tsú  cû  wyɔ  ngbá / nzú اندرو  nikpɔ́  ɓi(na)  ondǐ̹tsǔ̹  ku  da  tsu  âzû  kpá  ítsú  ǐɗá  ɲú  óvôná معدی (اوگاندا)Boone, Douglas; Richard L. Watson (editors). 1996. Moru-Ma'di survey report. Nairobi, Kenya: Summer Institute of Linguistics.  mī  bí  ɔ̀mvɔ̄  sí  lɛ̀ɖá  ti  àrɪ́  hʷa  kʷɛ  èyí  ɲā  rú بیریSantandrea, Stefano. 1966. The Birri language: Brief elementary notes. Afrika und Übersee 49: 81‒234.  mɛ́; mʊ́  nvö; nvu  ímɔ̀; ámɔ̀  sì  ìnɖrɔ́; ìnɖrá  tyi(di)  ɔ́tɔ́  kpɔ  kpi; kpɪ  wu  ɔnyo  iri کرشSantandrea, Stefano. 1976. The Kresh group, Aja and Baka languages (Sudan): A linguistic contribution. Napoli: Istituto Universitario Orientale.  mumu  mbímbi  uŋú  ʃɛ́ʃɛ̀  ndjindja  -  srama  kpɔkpɔ́  kpikpi  ùyù  ɔ́ʃɔ́  díri دونگو  mómu  mbimbi  ʔɔŋu  cẹ̀cẹ̀  ndjándja  -  ọọs  kpọkpŏ  kpikpi  ùyù  l-ọc(ic)  díri آجا  iɲi  mimbi  múmú  uku  ndindyi  -  usa  gbäbí  cící  ɓaɓa  aɲ  kiri کوناماBender, Lionel. 2001. English-Kunama lexicon. Afrikanistische Arbeitspapiere 65: 201-253.  wà  ùkùˈnà  bòbòˈnà  mà  ŋèeˈlà  ùˈdà  kòkòˈbà  sàŋˈgà  èˈlà  bìˈà  ˈìŋ(à)  ˈkíidà برتاBender, M. Lionel. 1989. Berta Lexicon. In Bender, M. Lionel (ed.), Topics in Nilo-Saharan Linguistics, 271-304. Hamburg: Helmut Buske.  aře  iile  amúŋ  ndu-fuudí  hala  n'du  k’aβa  k’aara  s’ís’ía  fɪ'ri  θɪ́ŋa  huu (= foot) گوموز شمالیAhland, Colleen and Eliza Kelly. 2014. Daatsʼíin-Gumuz Comparative Word list.  kʼwácá  tsʼéa  ííta  kʼósa  kʼótʼá  sa  maχá  ʒákwá  ɟá  aja  sá  tsʼéa نیانیاکومیOtero, Manuel Alejandro. 2019. A Historical Reconstruction of the Koman Language Family. Doctoral thesis. Department of Linguistics, University of Oregon.  D̪E  cʼɛ  ʃʊnʃ  ʃE  lEtʼ̪a  tʼ̪wa  sʼámá; bàs  ʃUImakʼ  cwálá  jiɗE  ʃa; kʼama  D̪uga گولهEvans-Pritchard, Edward E. 1932. Ethnological Observations in Dar Fung. Sudan Notes and Records 15: 1-61.  yan  ĭgŭn  fufŭn   ŏdāīān   wāīdjo   wŏt  āī   گولهSeligmann, Brenda Z. 1911-1912. Note on Two Languages in the Sennar Province of Anglo-Egyptian Sudan. Zeitschrift für Kolonialsprachen 2: 297-308.  yan  igă̄n  fufan   adad ayan  ĭten     ai   آمدانگ (کوچانه)Wolf, Katharina. 2010. Une enquête sociolinguistique parmi les Amdang (Mimi) du Tchad: Rapport Technique. SIL Electronic Survey Reports 2010-028  ni  dili, kiliŋgɛ  gʊrnɑ  kɑlkɑ  dɔl:  sɪˈmi  tʃo:  dʊrtu  sɔŋ  sunu  zɑm  tʃuluk ماباEdgar, John T. 1991. Maba-group Lexicon. (Sprache und Oralität in Afrika: Frankfurter Studien zur Afrikanistik, 13.) Berlin: Dietrich Reimer.  kàʃì-k/-ñi  koi-k  boiñ  sati-k  delmi-k  kan-a/-tu  àríi  kàñjí-k  soŋgo-k  inji  añ  mílí-i/-síi میمی ریکورسGaudefroy-Demombynes, Maurice. 1907. Document sur les Langues de l'Oubangui-Chari. In Actes du XVIe Congrès International des Orientalistes, Alger, 1905, Part II, 172-330. Paris: Ernest Leroux.  dyo  feɾ  fir  ɲain   ɲyo    su  engi  ɲyam  کانوریDoris Löhr, H. Ekkehard Wolff (with Ari Awagana). 2009. Kanuri vocabulary. In: Haspelmath, Martin & Tadmor, Uri (eds.) World Loanword Database. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology, 1591 entries.  shîm  sə́mò  kə́nzà  tímì; shélì  tə́làm  cî  bû  shíllà  kə̀ská  njî  bù  cû زاگاواBlažek, Václav. 2007. On application of Glottochronology for Saharan Languages. In Viva Africa 2007. Proceedings of the IInd International Conference on African Studies (April 2007). Plzeň: Dryáda, 2007. p. 19-38, 19 pp. .Tourneux, Henry. 1992. Inventaire phonologiques et formation du pluriel en zaghawa (Tchad). Afrika und Übersee 75, 267-277.  í  kέbέ  síná  màrgi:  tàmsi:  áá  ógú  úrú  bɛ̀gìdi:  bí  sε:gì  tír دندیZima, Petr. 1994. Lexique dendi (songhay): جوگو، بنین، Bénin: avec un index français-dendi. (Westafrikanische Studien 4). Köln: Rüdiger Köppe.  mò  háŋŋá  nínè  hínydyè  dɛ́llɛ̀  méè  kpííʀì  bíʀí  túúʀì  hàʀí  ŋwáà  máà تاداکساهاکChristiansen-Bolli, Regula. 2010. A Grammar of Tadaksahak: a Northern Songhay Language of Mali. Leiden.  mó  haŋgá  t-í-nʒar  ée-ʃan  íilǝs  míya  kud-én  biidí  tugúdu  aryén  ŋá  mân

 جستارهای وابسته 
 زبان‌های سودان

 منابع 

 ترجمه از ویکی‌پدیای انگلیسی

 پیوند به بیرون 
Roger Blench: Nilo-Saharan
Nilo-Saharan list (Blench 2012)
Nilo-Saharan Newsletter 
Map of Nilo-Saharan


رده:خانواده‌های زبانی پیشنهادی
رده:خانواده‌های زبانی
رده:زبان‌های آفریقا