پیشینه مجلس در ایران

پیشینه مجلس در ایران اشاره به تاریخچه این نهاد قانون‌گذاری در ایران دارد که مراحل مختلفی را از سر گذرانده است. این نهاد قانون‌گذاری از یک مصلحت خانه ۲۵ نفره تا امروزه که با نام مجلس شورای اسلامی با ۲۹۰ عضو در حال کار است، در تغییر و توسعه بوده است.

 ایران باستان 
هرودت (تاریخ نگار یونانی) مدعی است پس از کوروش و فرزندانش، ایرانیان برای مشخص شدن ادامه وضعیت حکومت در کشورشان مجلس کوچکی تشکیل دادند که داریوش موفق شد آن مجلس را متقاعد سازد که از نظام‌های دموکراتیک دوری کرده و نظام شاهنشاهی را ادامه دهد.

اولین مجلس شناخته شده در تاریخ ایران، مربوط به زمان اشکانیان است. در این دوران، مجلسی موسوم به مهستان از میان بزرگان و اشراف ایرانی تشکیل می‌شده‌است.

همان طور که گفته شد، اولین مجلس شناخته شده در تاریخ ایران به زمان اشکانیان بازمی‌گردد. در این دوران مجلس مهستان از میان بزرگان و اشراف ایرانی به دو دسته بزرگان و شاهی تقسیم می‌شده‌است. پس از حمله اعراب به ایران بساط مجلس در حکومت‌های ایران برای بیش از ۱۲ قرن برچیده شد.

 دوره قاجار 
 ناصرالدین شاه 
در زمان ناصرالدین شاه وی در چند مورد مجوز تشکیل مجالسی را صادر کرد. در ۲۳ محرم  ۱۲۷۵ هجری قمری در روزنامه وقایع اتفاقیه فرمانی از ناصرالدین شاه منتشر شد که وظایف حکومت را میان وزارت خانه‌های امور خارجه، جنگ، مالیه، عدلیه و فواید عامه تقسیم نمود و در این میان میرزا جعفرخان مشیرالدوله (دیپلمات تحصیل کرده بریتانیا) نیز به عنوان رئیس مجلس ۲۵ نفره «مصلحت خانه» یا به اختصار «مجلس مشورت» معرفی شده بود.قبله عالم – نوشته عباس امانت – ترجمه حسن کامشاد

هرچند این مجلس مشورتی همان گونه که از نامش پیدا بود بیشتر جنبه تشریفاتی داشت، اما به هر حال پس از چندین قرن می‌توان آن را بارقه‌ای از اصلاح ساختار سیاسی ایران دانست. پس از آن و در شوال ۱۳۰۱ قمری، جمعی از تجار و بازرگانان نیز توانستند اجازه تأسیس «مجلس وکلای تجار» را از ناصرالدین شاه بگیرند که مرامنامه آن بسیار مترقی و برخوردار از جنبه پررنگ اصلاح‌طلبانه بود.نوسازی سیاسی در عصر مشروطه – حسن قاضی مرادی

 انقلاب مشروطه 

تاریخ تشکیل اولین مجلس ملی ایران به انقلاب مشروطه باز می‌گردد که فرمان تشکیل آن در روز ۱۴ مرداد سال ۱۲۸۵ توسط مظفرالدین شاه به امضا رسید.تاریخ مشروطه ایران – احمد کسروی نظام‌نامه مجلس شورای ملی نیز در روز ۱۷ شهریور ۱۲۸۵ به امضای مظفرالدین شاه رسید. قانون اساسی اولیه ایران در همین زمان به سرعت توسط گروهی از روشنفکران آشنا با غرب و تعدادی از مسوولان درباری، تنظیم شد و در ذی‌قعده ۱۳۲۴ قمری / ۱۲۸۵ شمسی به امضای شاه رسید.

 طرح کامل قانون اساسی ایران 
با تدوین متممی برای قانون اساسی جهت تهیه طرح کامل آنقانون اساسی ایران مصوب ۱۲۸۵ هجری شمسی و همزمان تصحیح، تکمیل و تنقیح آن،شیخ فضل‌الله نوری لوایح حضرت عبدالعظیم حساسیت علما به ویژه شیخ فضل‌الله نوری برانگیخته شد. علما به ویژه شیخ فضل‌الله نوری این متمم را از جهت انطباق با شرع باطل دانسته و به آن اعتراض کردند. این اعتراضات موجب تشکیل کمیسیون ثانویه‌ای شامل شیخ فضل‌الله نوری، تعدادی از روحانیان و نمایندگان آذربایجان برای تطبیق قوانین با موازین شرعی شد.

در نتیجه با تلاش‌های شیخ فضل‌الله نوری و دیگر علما، اصل دوم متمم قانون اساسی بدین شرح تصویب شد:مقاله «شیخ فضل‌الله نوری و مشروطه» از مرحوم محقق علی رجبی دوانی کازرونی - تنظیم برای تبیان: رهنما، گروه حوزه علمیه

شیخ فضل‌الله نوری در این مورد گفته بود:

 مجلس شورای ملی 
تشکیل اولین مجلس ملی کشور به انقلاب مشروطه بازمی‌گردد که فرمان تشکیل آن در روز ۱۴ مرداد سال ۱۲۸۵ توسط مظفرالدین شاه به امضا رسید. مجلس شورای ملی (که در فرمان مشروطیت نیز یک بار مجلس شورای اسلامی خوانده شده بود) از ۱۲۸۵ تا ۱۳۶۸ در حدود ۸۳ سال به حیات خود ادامه داد و در جریان بازنگری در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۶۸ از مجلس شورای ملی به مجلس شورای اسلامی تغییر نام پیدا کرد.

مشروطه‌خواهان پس از برقراری حکومت به تصفیه حساب با مخالفان پرداختند. طرفداران استبداد یعنی شاه و درباریان وحشت زده هر کدام به جایی پناه بردند. اما مشروعه شیخ فضل‌الله نوری بعد از گذشت نزدیک به یک قرن به صورت بنیاد برای تدوین متن قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و اساسنامه مجلس شورای اسلامی ایران بعد از انقلاب اسلامی بهمن ۱۳۵۷ ایران قرار گرفت.سید روح‌الله خمینی و سید علی خامنه‌ای در سخنرانی‌های بسیاری از شیخ فضل‌الله و نقش او به کرات نام برده‌اند.سید روح‌الله خمینی در جمع مردم قم:" ... لکن راجع به همین مشروطه و این که مرحوم شیخ فضل‌الله رحمة الله ایستاد که مشروطه باید مشروعه باشد، باید قوانین موافق اسلام باشد. در همان وقت که ایشان این امر را فرمود و متمم قانون اساسی هم از کوشش ایشان بود. ...سخنرانی سید علی خامنه‌ای، 2/12/1368.

 انقلاب ۱۳۵۷ 

با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مجلس شورای ملی و سنای پهلوی منحل گردید، و شورای انقلاب اختیارات قوهٔ مقننه را تا تشکیل مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان، در دست گرفت.

نام مجلس در قانون اساسی جمهوری اسلامی، مجلس شورای ملی ذکر شده بود، اما بالفعل از آن با نام مجلس شورای اسلامی یاد می‌شد. تا اینکه در بازنگری در قانون اساسی جمهوری اسلامی در سال ۱۳۶۸ نام آن رسما به مجلس شورای اسلامی تغییر پیدا کرد. این نام یعنی «مجلس شورای اسلامی» یک بار نیز در فرمان مشروطیت آمده بود.

 منابع 

رده:تاریخ سیاسی ایران
رده:مجلس‌های ایران