سنگ‌نوردی

سنگ‌نوردی یا صخره‌نوردی گونه‌ای فعالیت است که فرد با استفاده از طناب و ابزار فنی ویژه (و در مواردی بدون آن ) به بالا و پایین رفتن یا حرکت افقی بر روی صخره‌های طبیعی یا دیواره‌های سالنی می‌پردازد.

 تعریف و تاریخچه 
سنگنوردی داخل سالن (Indoor Climbing) به صعود کنترل‌شده بر روی دیواره‌های مصنوعی گفته می‌شود که برای تمرین، آموزش و رقابت طراحی می‌شوند. نخستین سالن‌های رسمی در دههٔ ۱۹۸۰ در اروپا ساخته شدند و سپس در آمریکا و آسیا گسترش پیدا کردند. مسیرهای سالن‌ها بر اساس استانداردهای بین‌المللی IFSC و بر پایهٔ سیستم‌های درجه‌بندی شناخته‌شده طراحی می‌شوند.

 انواع دیواره‌های داخل سالن 
سالن‌های استاندارد معمولاً شامل چند نوع دیواره تخصصی هستند:

 بولدر (Bouldering): مسیرهای کوتاه بدون طناب با حرکات قدرتی و انفجاری
 لید (Lead): مسیرهای بلند با صعود طنابی
 توپ‌روپ (Top-rope): طناب از بالا نصب شده و برای مبتدیان امن‌تر است
 اسپید (Speed wall): دیوارهٔ استاندارد ۱۵ متری برای رکوردگیری مسابقات جهانی

 مواد و فناوری ساخت دیواره‌ها 
دیواره‌های مصنوعی معمولاً از چوب چندلایه، فایبرگلاس تقویت‌شده، صفحات کامپوزیتی یا پانل‌های رزینی ساخته می‌شوند. گیره‌ها از جنس پلی‌اورتان، پلی‌استر یا کامپوزیت‌های صنعتی هستند و حجم‌ها (Volumes) برای ایجاد حرکات پویا و سه‌بعدی استفاده می‌شوند.

 طراحی مسیر (Route Setting) 
«روت‌ستینگ» هستهٔ اصلی سنگنوردی داخل سالن است. در این فرایند طراح مسیر با انتخاب گیره‌ها، حجم‌ها، فاصله‌ها و الگوهای حرکتی، یک مسیر فنی یا قدرتی می‌سازد. مسیرها می‌توانند شامل حرکات استاتیک، پویا، هماهنگی (Coordination Moves)، پرش‌ها و حل مسئلهٔ حرکتی باشند.

 رشته‌های سنگ‌نوردی 
مسابقات سنگ نوردی داخل سالن در چهار رشته‌برگزار می گردد: بولدرینگ، سرطناب، سرعت و کمباین.

 بولدرینگ (Bouldering) 
در این گرایش فرد مسیرهای کوتاه و مهارتی را روی دیواره طبیعی یا مصنوعی صعود می‌کند. در بولدرینگ حمایت با طناب انجام نمی‌شود و برای حمایت فرد از تشک‌های مخصوص به نام بولدرپد (boulder pad) استفاده می‌شود. حد مجاز ارتفاع صعود بولدرینگ سالن معمولاً در حدی است که پایین‌ترین بخش بدن نباید بیشتر از چهار متر از زمین فاصله بگیرد. در رقابت‌های بولدرینگ برخلاف سرطناب فرد می‌تواند بیشتر از یک تلاش بر روی مسیر داشته باشد. در نهایت امتیاز فرد با شمار مسیرهای کامل شده و تلاش‌های لازم توسط او تعیین می‌شود.

 سنگ‌نوردی سالنی 
سنگ‌نوردی در سالن‌های ورزشی indoor climbing که روی دیواره‌های مصنوعی صعود انجام می‌شود (که نام رسمی آن sport climbing است) در ابتدا تلاشی برای شبیه‌سازی سنگ‌نوردی اسپورت در طبیعت بود که به تدریج به رشتهٔ ورزشی مستقلی تبدیل شد. دیواره‌های سنگ‌نوردی سالنی از جنس فایبرگلاس یا چوب هستند. گیره‌های مصنوعی به‌وسیلهٔ پیچ و مهره روی این دیواره‌ها نصب می‌شوند. این رشته هم‌اکنون زیر نظر «فدراسیون جهانی صعودهای ورزشی»  IFSC  فعالیت می‌کند.

آموزش سنگنوردی در سالن شامل تکنیک‌های پایه، شناخت گیره‌ها، روش صحیح گره‌زدن، کار با ابزارهای belay، تکنیک‌های تعادل و قرارگیری بدن و تمرینات تخصصی انگشت و ساعد است. منابع تخصصی تأکید می‌کنند که دیوارهٔ مصنوعی محیطی کنترل‌شده برای یادگیری اصولی و تدریجی فراهم می‌کند.

در ایران نیز گزارش‌هایی از برگزاری دوره‌های آموزشی رسمی برای کودکان و بزرگسالان منتشر شده‌است که شیوه‌های آموزش مقدماتی و استانداردهای مربیگری را معرفی می‌کنند.

 تمرینات تخصصی داخل سالن 
مطالعات فیزیولوژی ورزشی نشان می‌دهد که تمرین در سالن نقش مهمی در تقویت انگشتان، توان انفجاری، استقامت قدرتی و هماهنگی عصبی–عضلانی دارد. تمرینات تخصصی شامل تمرین روی کمپوس‌برد، سیستم‌برد، هانگ‌برد و تخته‌های MoonBoard یا Kilter Board است.

 تفاوت سنگنوردی داخل سالن و طبیعی 
تفاوت میان سالن و طبیعت شامل عوامل محیطی، نوع بارهای وارده بر بدن، درجه سختی واقعی، ریسک‌های ناگهانی و مهارت‌های تصمیم‌گیری است. صخره‌نوردی طبیعی نیازمند شناخت سنگ، شرایط آب‌وهوایی و تحلیل محیطی است، در حالی که سالن بیشتر بر تکنیک، تکرارپذیری و ساختار حرکتی متمرکز است.

 آسیب‌ها و ریسک‌های رایج 
پژوهش‌های بین‌المللی آمار دقیقی از آسیب‌های سالن ارائه کرده‌اند، از جمله:

 پارگی‌های A2 pulley
 مشکلات شانه (Rotator cuff injuries)
 آسیب‌های مچ و ساعد
 آسیب‌های ناشی از فرود اشتباه و belay غیرایمن

این آسیب‌ها در سالن نسبت به طبیعت شیوع کمتر اما الگوهای متفاوتی دارند.

 نقش سالن‌ها در پیشرفت ورزشکاران حرفه‌ای 
سالن‌ها بستر اصلی تمرینات قهرمانان جهان هستند و بیش از ۷۰٪ زمان تمرین سنگنوردان حرفه‌ای در سالن انجام می‌شود. کشورهایی مانند ژاپن، اسلوونی و فرانسه دارای سیستم‌های پیشرفتهٔ مسیرسازی و تمرینات مبتنی بر تخته‌های هوشمند و مسیرهای دینامیک هستند.

 سرطناب 
سرطناب عمده‌ترین رشتهٔ سنگ‌نوردی سالنی و طبیعت است. در این رشته فرد مسیری روی دیواره بلند را بالا می‌رود و در هنگام صعود، طناب متصل به هارنس (صندلی صعود) را یک‌به‌یک در حمایت‌های میانی (اسلینگ) می‌اندازد. امتیاز فرد با شمار گیره‌هایی که گرفته‌است مشخص می‌شود. در صورت تساوی دو شرکت کننده درگرفتن گیره‌ها (در مرحله فینال) امتیاز را با توجه به زمان به فرد صعود کننده می‌دهند. یعنی هر چه مدت زمان صعود کمتر باشد امتیاز بیشتری دارد.

یک مسابقه سرطناب معمولا شامل مراحل زیر است:

الف) مرحله مقدماتی، که باید بر روی دو مسیر غیرهمسان برای هر گروه شروع و دسته برگزار شود. هر دوی این مسیرها باید از درجه فنی یکسان و ویژگی‌های مشابهی برخوردار باشد و زمان صعود در این مرحله 1 دقیقه است.

ب) مرحله نیمه نهایی که بر روی یک مسیر برای هردسته برگزار می‌شود؛ و زمان صعود در این مرحله 3 دقیقه است..

ج) مرحله نهایی که بر روی یک مسیر برای هردسته برگزار میشود و زمان صعود در این مرحله 3 دقیقه است. در صورت بروز حوادث پیش‌بینی نشده، رییس هیات داوری می‌تواند یکی از مراحل مسابقه را حذف نماید.

سازه دیواره و گیره‌های صعود باید با استانداردهای تعیین شده در بخش ۳( قوانین عمومی داوری)* مطابقت داشته باشند. سطح دیواره باید این امکان را ایجاد کند که هر مسیر حداقل ۱۵ متر طول و سه متر عرض داشته باشد. بنابه تشخیص رییس هیات داوری، عرض کمتر از ۳ متر می‌تواند برای بخش‌های محدودی از دیواره قابل قبول باشد.

اگر مرحله مقدماتی شامل دو دسته مسیرهای مقدماتی و دو گروه شروع باشد (یعنی 1 مسیر – م) آنگاه هر دسته مسیرها باید با ویژگی‌های مشابه (سبک و خط سیر) ایجاد شوند و درجه مجموع هر گروه مشابه باشد.

تمامی تجهیزات فنی مورد استفاده در مسابقات سرطناب باید دارای استانداردهای لازم ازجمله اتحادیه جهانی کوهنوردی Uiaa تعیین شده باشد. گیره‌های هر مسیر باید به‌صورت متناوب به تصمیم داور و با مشورت سرطراح، پاکسازی شوند. حداکثر تعداد تلاش‌ها پیش از تمیز کردن مسیر، ۲۰ تلاش بوده و عمل تمیز نمودن در طول برگزاری آن مرحله، باید به تناوب و در زمان‌های مساوی، انجام شود.

 سرعت 
در ماده سرعت،(wall record)فرد، مسیر سرعت استاندارد تعیین شده توسط فدراسیون جهانی صعودهای ورزشی را با حمایت از بالا به سرعت صعود می‌کند. دیواره استاندارد سرعت (دو لاین) با ۱۵ متر ارتفاع و ۶ متر عرض که در مجموع شامل ۴۰ پنل یک و نیم در یک و نیم متر است. هر پنل دارای ۱۱ ردیف سوراخ افقی و ۱۱ ردیف سوراخ عمودی بوده و با شیب منفی پنج درجه و با فاصله ۲۱ سانت از سطح زمین ، نصب می‌شود. همچنین برای برگزاری مسابقات سرعت تیمی دیواره استاندارد، باید در ۴ لاین که به ابعاد ۱۵ متر ارتفاع و ۱۲ متر عرض می‌باشد، نصب شود. رنگ دیواره سرعت خاکستری است و دارای رزین و بدون هیچ نوع عوارضی، هر مسیر شامل ۳۲ گیره که ۲۱ گیره آن بزرگ و ۱۱ گیره آن سایزکوچک می‌باشد.

 درجه سختی مسیر 
یعنی زبان مشترک بین سنگنوردان برای درک بهتر سختی مسیر و مقدار توان لازم برای صعود؛ بنابراین برای مشخص نمودن سختی مسیرهای سنگنوردی از روشهای درجه‌بندی استفاده می‌شود. این روشها درکشورهای گوناگون صورتهای مختلفی دارد. در ایران معمولاً از سامانه اعشاری یوسه میتی استفاده می‌گردد.

این سامانه از ۶ درجه به شرح زیر تشکیل شده‌است:
 مسیری که در جاهایی از دستها برای حفظ تعادل استفاده می‌شود.
 مسیری که برای صعود آن حتماً باید از دستها برای گیره گرفتن استفاده کرد.
 صعود بر روی سنگهای صاف و کمابیش عمودی با گیره‌هایی نه چندان بزرگ.
 سقوط در این مسیرها خطرناک است و افراد کم تجربه احتیاج به حمایت دارند.
 هر گونه صعودی که از ابتدا احتیاج به استفاده از طناب و لوازم فنی داشته باسد در این رده قرار می‌گیرد. این رده خود از زیررده‌هایی تشکیل شده‌است که از ۵/۱شروع شده و تا ۵/۱۵ ادامه می‌یابد.
 به مسیرهای صخره‌نوردی که گیره ای برای گرفتن و صعود به صورت طبیعی ندارند و با استفاده از ابزار فنی صخره‌نوردی به صورت مصنوعی صعود می‌شوند.

برای درجه‌بندی سختی مسیرهای طبیعی به این فاکتورها توجه می‌شود:

دشواری تکنیک لازم برای صعود مسیر و میزان تکرار آن در کل مسیر. در آخر حروف a, b، c, d برای تقسیم‌بندی هر عدد به کارمی رود. برای نمونه: ۵٫۱۰c. مسیرهای ۵٫۹ برای آموزش به مبتدیان به کار می‌روند. ۵٫۱۰ و ۵٫۱۱ کمی پیشرفته‌ترند و برای مسابقات سطح پایین استفاده می‌شوند. ۵٫۱۲ و ۵٫۱۳ ویژه مسابقات سطح بالاترند و ۵٫۱۴ و ۵٫۱۵ سخت‌ترین مسیرهای صعود شده هستند.

 درجه‌بندی در بولدرینگ (سنگ کوتاه) 
بولدرینگ در واقع به صعود از تکه‌های سنگ بزرگ جدا شده از صخره‌ها که ارتفاع آنها زیر نه متر است گفته می‌شود.

 در ایران 
 مدیریت 
متولی دولتی رشته صعودهای ورزشی در ایران فدراسیون کوهنوردی و صعودهای ورزشی جمهوری اسلامی ایران است.

رضا علی‌پور شنازندی‌فرد قهرمان جهان و دارنده سابق رکورد جهانی سنگ‌نوردی سرعت با ثبت زمان ۵ ثانیه و ۴۸ صدم ثانیه و همچنین دارنده رکورد جدید سنگ‌نوردی سرعت ایران با ثبت زمان ۵ ثانیه و ۵ صدم ثانیه است. علی‌پور در سال ۱۳۹۲ توانست اولین مدال تاریخ سنگ‌نوردی ایران را در مسابقات جهانی کسب کند. او همچنین برای نخستین‌بار، ایران را صاحب سهمیه در ماده سرعت المپیک تابستانی ۲۰۲۴ پاریس گردانید.

 دیواره‌های طبیعی در ایران 
 علم‌کوه (در دو بخش شمالی و غربی) در استان مازندران-کلاردشت. این دیواره به بلندی نزدیک به ۴۵۰ متر به قله علم‌کوه می‌رسد که دومین قله بلند ایران (۴۸۵۰ متر) است. از مسیرهای شناخته‌شده دیواره شمالی علم‌کوه می‌توان به لهستانی‌ها (۴۸، ۵۰ و ۵۲) - روست علایی - فرانسوی‌ها - آرش - همدانی‌ها - اراکی‌ها اشاره کرد.
 بیستون این دیواره در استان کرمانشاه ۱۲۰۰ متر بلندی دارد؛ و از مسیرهای شناخته‌شده آن می‌توان به جان پناه - کام اژدها - هاری روست - منصور علایی اشاره کرد.
 یافته این دیواره ۱۳۰۰ متر در استان لرستان و دوازده کیلومتری شهر خرم‌آباد قرار دارد. از مسیرهای شناخته‌شده آن می‌توان به مسیر دژ -خشایار- آریا-و ... اشاره کرد.
 لجور در شهرستان شازند اراک، دیدار و تولد از جمله مسیرهای شناخته‌شده این دیواره هستند.
 اخلمد این دیواره در استان خراسان رضوی و شهرستان مشهد قرار دارد. سفید - آشیانه - سعید از مسیرهای شناخته‌شده این دیواره هستند.
 پل خواب این دیواره در استان البرز قرار دارد و پرترددترین دیواره ایران است. مسیرهای شناخته‌شده آن: سی سخت - چکش - برونو - اچ - چکاد - آرزو - یاد یاران - ایران سوئیس هستند.
 ستوده این دیواره در جنوب استان قم و بزرگراه آیت الله بروجردي قرار دارد. در سال ۱۴۰۰ با اقبال علاقه مندان استان مسیرهای آن با نام‌های: پاییز - کباب - توسعه یافت.

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 
 دره تگزاس
 پارک ملی یوسیمیتی
 سنگ‌نوردی داخل سالن

 پانویس 

 منابع 
 فدراسیون کوهنوردی و صعودهای ورزشی جمهوری اسلامی ایران

 پیوند به بیرون 
 وبگاه جهانی سنگ نوردان
 وبگاه فدراسیون جهانی ورزش‌های صعودی

سنگ‌نوردی
رده:جنبش جانوری
رده:ورزش‌ها بر پایه نوع
رده:صعود ورزشی
رده:عمل
رده:ورزش‌های فردی
رده:ویکی‌سازی رباتیک
رده:تکنیک‌های کوهنوردی