فهرست شاهنشاهان ساسانی

فهرست شاهنشاهان ساسانی شامل اسامی شاهان شاهنشاهی ساسانی و از دودمان ساسان است که از سال ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی به مدت ۴۲۷ سال بر جهان ایرانی و سرزمین‌های اطراف آن فرمان راند؛ بنیان این شاهنشاهی یکپارچه را اردشیر بابکان (یا ارتخشتره؛ از ارت: مقدس، خشتره: شهریار)زند وهومن یسن و کارنامه اردشیر پاپکان، صادق هدایت، انتشارات آزادمهر، چاپ نخست ۱۳۸۴ بنا کرد. در دوران این شاهنشاهی بود که سرزمین‌های ایرانی شرقی که زیر فرمان کوشانی‌ها بودند و سرزمین‌های ایرانی غربی که زیر فرمان اشکانی‌ها بودند، برای اولین بار پس از سقوط هخامنشیان زیر فرمان یک شاهنشاهی درآمده و در زیر سایه یک پرچم با یکدیگر متحد گردیدند.کارنامه اردشیر بابکان، از متن‌های دوره ساسانی پایتخت ایران در این دوره، شهر تیسفون در نزدیکی بغداد در عراق امروزی بود و جامعه ساسانی به چهار طبقه موبدان، جنگاوران، دبیران و پیشه‌وران تقسیم می‌شد.ایران در زمان ساسانیان - آرتور کریستینسن - ، صفحهٔ ۱۱۰ دین رسمی دولت ساسانی مزدیسنا بوده و اوستا و زند منابع اصلی حقوقی و دینی حکومتی محسوب می‌شدند.ایران در زمان ساسانیان - آرتور کریستینسن - ، صفحهٔ ۶۹ دودمان ساسانی، چهار سده بر بخش‌های بزرگی از آسیای غربی، آسیای میانه، آسیای جنوبی و برای مدت کوتاهی بر شمال آفریقا فرمان راند.

 عنوان 
اردشیر، نخستین شاهنشاه ساسانی، خود را «شاهنشاه ایرانیان» (پارسی میانه: šāhān šāh ī ērān؛ پارتی: šāhān šāh ī aryān) خواند. شاپور یکم جانشین او، باتوجه به اینکه مناطق وسیعی را فتح کرده بود که مردم آن عمدتاً ناایرانی بودند، خود را «شاهنشاه ایران و انیران» (پارسی میانه: šāhān šāh ī ērān ud anērān؛ یونانی: βασιλεύς βασιλέων Αριανών؛ آوانویسی به لاتین: basileús basiléōn Arianṓn) نامید. او در سنگ‌نبشته خود در کعبه زرتشت، پیشینیانش را با عنوان‌های متفاوتی خطاب می‌کند. وی ساسان را «خداوندگار ساسان»، بابک را «شاه بابک» و اردشیر را «شاهنشاه ایرانیان» می‌نامد. حال آن‌که در عنوان خود او - در مقایسه با عنوان پدرش - واژه «انیران» نیز به چشم می‌خورد.

واژه انیران تنها برروی سکه‌های متاخر شاپور دیده می‌شود و نشان از این دارد که وی این عنوان را در سال‌های پایانی شاهنشاهی خود اختیار کرده‌است. عنوان «شاهنشاه ایرانیان و انیرانیان» تقریبا بر روی سکه‌های تمامی شاهنشاهانی که پس از شاپور بر تخت نشسته‌اند دیده می‌شود.

 جایگاه شاهنشاه 
بزرگ‌ترین مقام شاهنشاهی ساسانی، شخص شاهنشاه (به معنای شاهِ شاهان) بود و کسانی که او برای فرمانداری استان‌ها برمی‌گزید، شاه خوانده می‌شدند که این یک سنت باستانی ایرانی و یادگار دوران هخامنشیان بود.

سلامتی شاهنشاه همیشه اولویت زیادی داشت و اگر کسی سلامت کامل نداشت یا دارای نقض عضو بود، نمی‌توانست به عنوان شاهنشاه ایران بر تخت بنشیند. از این جهت، زیردستان او در پاسخ به صحبت‌هایش، همیشه جمله «جاوید باشی» را به کار می‌بردند. از آغاز سده ششم میلادی، بر روی سکه‌های شاهنشاهان نقش ماه و خورشید نیز پدیدار می‌شود که به عقیده تورج دریایی، این پیام را می‌رساند که شاهنشاه ایران مرکز جهان است و ماه و خورشید دور او می‌چرخند یا به عبارت ساده‌تر، «او فرمانروای چهارگوشه جهان بود». شاهنشاه ساسانی تمامی فرمانروایان جهان مانند امپراتوران روم و چین را پایین‌تر از خود می‌دید و دو تخت پادشاهی کوچک‌تر از تخت شاهنشاهی ایران، در دربار او بود که به صورت نمادین، به امپراتوران رومی و چینی تعلق داشت. تاج‌های ساسانی معمولاً به اندازه‌ای سنگین بود که سر یک انسان توان تحمل آن را نداشت و با یک زنجیر از سقف آویزان می‌شد. شاهنشاهان ساسانی در دو سده نخستین خود را «از نژاد خدایان» معرفی می‌کردند.

 شاهنشاهان ساسانی 

 ترتیب شاهنشاه سکه آغاز پادشاهی پایان پادشاهی ارتباط با شاهنشاه پیشین یادداشتخاندان ساسان۱اردشیر یکم80px۲۲۴فوریه ۲۴۲ — پس از شکست دادن اردوان پنجم در نبرد هرمزدگان خود را شاهنشاه ایران اعلام کرد و شاهنشاهی ساسانی را بنیان گذاشت.
 در سال ۲۴۲ به مرگ طبیعی درگذشت.۲شاپور یکم80px۱۲ آوریل ۲۴۰مه ۲۷۰پسر از ۱۲ آوریل ۲۴۰ همراه پدرش سلطنت کرد
 ۳ امپراتور روم را شکستِ سختی داد.
 در مه ۲۷۰ به مرگ طبیعی درگذشت.۳هرمز یکم80pxمه ۲۷۰ژوئن ۲۷۱پسر تنها یک سال حکومت کرد۴بهرام یکم80x80پیکسلژوئن ۲۷۱سپتامبر ۲۷۴برادر به آزار مانویان دست زده و مرگ مانی را رقم زد.
 در سپتامبر ۲۷۴ بر اثر بیماری درگذشت.۵بهرام دوم80x80پیکسل۲۷۶۲۹۳پسر در سال ۲۹۳ به مرگ طبیعی درگذشت.۶بهرام سوم80px۲۹۳۲۹۳پسر۷نرسیجایگزین=|80x80پیکسل۲۹۳۳۰۳عموی بزرگ (فرزند شاپور) با شورش علیه بهرام سوم قدرت را از او گرفته و به پادشاهی رسید.۸هرمز دوم80px۳۰۳۳۰۹پسر پس از کناره‌گیری پدر از شاهنشاهی به پادشاهی رسید.۹آذرنرسی80px۳۰۹۳۰۹پسر به خاطر ستمگری توسط اشراف ساسانی خلع سلطنت شد.۱۰شاپور دوم80px۳۰۹۳۷۹برادر پس از مرگ بردارش، آذرنرسی، شاهپور دوم هنوز در رحم مادر بود که به شاهنشاهی پذیرفته شد.
 در سن ۱۶ سالگی، اعرابی که به قلمرو ساسانیان یورش بردند را شکستِ سختی داد.
 پس از ۷۰ سال پادشاهی، در سال ۳۷۹ میلادی درگذشت.۱۱اردشیر دوم80px۳۷۹۳۸۳برادر در سال ۳۸۴ به مرگ طبیعی درگذشت.۱۲شاپور سوم80px۳۸۳۳۸۸برادر زاده (فرزند شاپور) پس از مرگ اردشیر دوم به سلطنت رسید
 امضای‌ عهدنامه با روم که بر طبق این عهدنامه ارمنستان بزرگ میان رومیان و ساسانیان تقسیم شد
 در سال ۳۸۸ میلادی درگذشت۱۳بهرام چهارم80px۳۸۸۳۹۹پسر۱۴یزدگرد یکمجایگزین=|80x80پیکسل۳۹۹۴۲۰برادر۱۵شاپور چهارمبی‌قاب|84x84پیکسل۴۲۰۴۲۰پسر۱۶بهرام پنجمجایگزین=|80x80پیکسل۴۲۰۴۳۸برادر۱۷یزدگرد دومجایگزین=|80x80پیکسل۴۳۸۴۵۷پسر۱۸هرمز سوم80px۴۵۷۴۵۹پسرهمراه مادر خود فرمانروایی کرد و بعد به وسیله برادرش کشته شد۱۹پیروز یکمجایگزین=|80x80پیکسل۴۵۹۴۸۴برادرپس از شکست دادن برادر خود، هرمز سوم، بر تخت شاهی نشست.۲۰بلاشجایگزین=|80x80پیکسل۴۸۴۴۸۸برادر با دو شورش توسط دو پسر پیروز (برادر زاده‌های او) روبه‌رو شد.
 شورش اول توسط زریه آغاز شد که ناکام ماند و زریه اعدام شد.
 شورش دوم توسط قباد یکم بود که پس از مواجهه با ناکامی از هپتالیان درخواست یاری کرد و موفق شد.۲۱قباد یکمجایگزین=|80x80پیکسل۴۸۸۵۳۱برادرزاده (فرزند پیروز) پس از هدایت یک شورش با کمک هپتالیان علیه عموی خود بلاش به سلطنت رسید.۲۲زاماسپجایگزین=|80x80پیکسل۴۹۶۴۹۸برادر۲۳خسرو یکم80px۵۳۱۵۷۹برادر زاده (فرزند قباد)۲۴هرمز چهارمجایگزین=|80x80پیکسل۵۷۹۵۹۰پسر۲۵خسرو دومجایگزین=|80x80پیکسل۵۹۰۵۹۰پسر علیه پدر خود شورید و خود را شاهنشاه ایران خواند اما توسط بهرام چوبین از سلطنت خلع شد.خاندان مهران۲۶بهرام ششم80px۵۹۰۵۹۱شورشی علیه هرمز چهارم و خسرو دوم شورش کرده و خود را شاه خواند.خاندان ساسان(۲۵)خسرو دومجایگزین=|80x80پیکسل۵۹۱۶۲۸پسر هرمز چهارم پس از شکست دادن بهرام ششم شاهنشاهی ساسانی را بازگرداند.
 جنگ ایران و روم در میان سالهای ۶۰۲ تا ۶۲۸ و تصرف شام، اسکندریه، آناتولی و مصر
 جنگ با ترکان در میان سالهای ۶۰۶ تا ۶۰۸ در خلال جنگ های ایران و روم و پیروزی در برابر ترکان
 ضد حمله رومیان و بازپسگیری سرزمین هایی که در جنگ توسط ساسانیان تصرف شده بودند
 در سال ۶۲۸ میلادی توسط پسرش شیرویه به قتل رسیدخاندان اسپهبدان۲۷ویستهم80px۵۹۱۵۹۷داییبهرام چوبین و هرمز چهارم را شکست داد و خسرو پرویز را بر تخت نشاند. ولی خسرو علیه او توطئه ای ترتیب داد. ویستهم متوجه توطئه شد و قیام کرد و مناطقی از شمال، شرق ومرکز ایران را از آن خود ساخت.
 شهر بسطام را بنیاد نهاد.خاندان ساسان۲۸قباد دوم (شیرویه)80x80پیکسل۶۲۸۶۲۸پسر خسرو پرویز پس از کشتن پدر و دوازده برادر خود به شاهنشاهی رسید.
 پس از چند ماه حکومت درگذشت.۲۹اردشیر سومبی‌قاب|80x80پیکسل۶۲۸۶۲۹پسرخاندان مهران۳۰شهروراز80px۲۷ آوریل ۶۲۹۱۷ ژوئن ۶۲۹فرمانده نظامیخاندان ساسان۳۱خسرو سومجایگزین=|80x80پیکسل۶۲۹۶۲۹برادر زاده خسرو پرویزفرزند قباد و نوه هرمز چهارم۳۲پوران‌دخت80px۶۲۹۶۳۰دختر خسرو دوم اولین زنی که به شاهنشاهی ساسانی رسیدند.۳۳شاپور شهروراز80px۶۳۰۶۳۰پسر عمهفرزند شهروراز و میرهران (خواهر خسرو پرویز)۳۴پیروز دوم (گشتاسب)80px۶۳۰۶۳۰از نوادگان خسرو یکم۳۵آزرمی‌دختوسط|بی‌قاب|90x90پیکسل۶۳۰۶۳۱دختر خسرو دوم دختر خسرو دوم و خواهر پوران‌دخت
 دومین زنی که به شاهنشاهی ساسانی رسید.۳۶خسرو چهارم80px۶۳۱۶۳۱غاصب تاج و تختخاندان اسپهبدان۳۷فرخ‌هرمز80px۶۳۰۶۳۱فرمانده نظامیخاندان ساسان۳۸هرمز ششم80px۶۳۰۶۳۱غاصب تاج و تخت(۳۲)پوران‌دخت80px۶۳۱۶۳۲دختر خسرو دوم به شاهنشاهی ساسانی بازگردانده شد.۳۹یزدگرد سوم80x80پیکسل۶۳۲۶۵۱نوه خسرو دوم و شیرین پس از یک رشته کشمکش درونی و قتل به شاهنشاهی رسید.
 حمله اعراب به ایران در نخستین سال فرمانروایی او رخ داد.سقوط شاهنشاهی ساسانی -پیروز سوم80px۶۵۱ (در تبعید)۶۷۷ (در تبعید)پسر به سرزمین چین رفته و به عنوان فرمانده نظامی دودمان تانگ انجام وظیفه کرد.
 ریاست «فرمانداری ایران» که ادامه دربار ساسانی در تبعید بود را برعهده گرفت. -نرسی80px۶۷۷ (در تبعید)۷۰۹ (در تبعید)پسر همانند پدر، از فرماندهان نظامی دودمان تانگ شد.
 دوران شاهنشاهی در تبعید او مصادف با سیاست‌های بی طرفانه امپراتریس وو زتیان و امپراتوران ژونگ زونگ و رویزونگ بود. -بهرام هفتم80px۷۰۹ (در تبعید)۷۱۰ (در تبعید)عمو پس از هجوم اعراب به ایران، همراه برادرش پیروز سوم به دربار چین رفته و همانند برادرش از فرماندهان نظامی دودمان تانگ بود.
 پس از مرگ نرسی، در تلاش برای بازپس‌گیری ایران بود. -خسرو پنجم80pxنامعلومنامعلومپسر خسرو پنجم آخرین شاهنشاه ساسانی شناخته شده در تبعید است که اطلاعات زیادی از وی در دست نیست.
 تنها گزارشی وجود دارد که از اقدامات او مبنی بر اتحاد با ترکان در سال ۷۲۸ یا ۷۲۹ میلادی خبر می‌دهد که با قصد باز پس گرفتن ایران انجام شده‌است.

 توضیحات 

 اردشیر دوم 
برخی از محققان عقیده دارند که اردشیر دوم برادر ناتنی بزرگ‌تر شاپور بزرگ یا شاپور دوم بود که بعد از او به تخت نشست. برخی دیگر عقیده دارند که در باب برادریش با شاپور دوم محل تردید است، به سبب اینکه تا آنجائیکه از سکه‌های او بر می‌آید وی باید خویشاوند شاپور اما از یک شاخهٔ دیگر خاندان ساسان بوده باشد.

 شاهان اواخر دوره 
در مورد ترتیب و نام‌های شاهان ساسانی، بعد از شهربراز، اتفاق نظر بین همهٔ مؤرخین وجود ندارد. پورداود نوشته‌است که از مرگ خسروپرویز تا به سرکار آمدن یزدگرد سوم یازده تن به شاهی رسیدند. این شاهان نزد برخی از نویسندگان ده تن و نزد برخی دیگر یازده و دوازده تن یاد گردیده‌اند.پورداود، ص ۳۷۵

 ویستهم 
ویستهم دائی خسرو پرویز بود که پس از پادشاه او در سال ۵۹۱ میلادی بر ضد او قیام کرد و در دیلم تاج شاهی بر سر گذاشت. در زمان تسلط و حکومت خود در قلب سرزمین ساسانیان اقدام به ضرب سکه‌های طلا، نقره و برنز کاملاً به سبک سکه‌های شاهان ساسانی نمود. در پشت سکه آتشدان و دو روحانی و همچنین نام شهر و سال ضرب سکه دیده‌می‌شود. بر پشت سکه‌های موجود از ویستهم به ترتیب سال‌های دوم، سوم، چهارم، پنجم و ششم حکومت او نقش گردیده‌است. سکه‌ها اغلب ضرب ری بوده و تعدادی نیز در نیشابور ضرب شده‌اند. این سند بیانگر تسلط ویستهم بر قسمت وسیعی از جاده ابریشم یعنی ری، کومش و خراسان در آن زمان می‌باشد.فروهر، شمارهٔ ۳۲۰، ص ۱۵

 خسرو سوم 
بنابر نظر زرین‌کوب در خراسان، دعوی سلطنت داشت و تنها قسمت‌های شرقی ایران، پادشاهی او را پذیرفتند.زرین کوب، ص ۵۲۹ از طرفی دیگر برخلاف نظر تاریخ‌دانان سکه‌های کم‌یابی از خسرو سوم کشف شده‌است که در تیسفون، استخر و کرمان ضرب شده‌اند.

 جوانشیر 
جوانشیر پسر خسرو پرویز و گردیه بود و به‌مدت یکماه سلطنت کرد.فرهنگ ادبیات فارسی، ص ۱۲۰۳ سلطنت جوانشیر پسر خسرو پرویز و گردویه خواهر بهرام چوبین کوتاه بود و با مرگ او به‌سر آمد و سلطنت به پوران‌دخت رسید.

 پیروز دوم 
بعد از بوران باید به عهد سلطنت کوتاه شخصی، به نام پیروز دوم که به شاهی نصب شد، اشاره کرد. بعد از او آزرمیدخت، خواهر بوران، در تیسفون تاج بر سر نهاد.کریستن سن، ص ۵۲۲ در تاریخ طبری بعد از سلطنت بوران به سلطنت چشنسده، اشاره شده‌است.طبری، ص ۷۸۳ یکی را که میسان مقیم بود و فیروز پسر مهران جشنس نام داشت و او را جشنسده نیز گفتند، بیاوردند. بنابر گفتهٔ طبری پیروز دوم همان جشنسده است.طبری، ص ۷۸۴

 هرمز پنجم 
کریستنسن نوشته‌است، هرمز پنجم و خسرو چهارم که جز نامی از آن‌ها معروف نیست، این دو تن فقط در بعضی از قسمت‌های کشور، به پادشاهی پذیرفته شدند. از طرفی دیگر برخلاف نظر کریستن سن بررسی‌های سکه‌شناسان نشان می‌دهد که، هرمز پنجم فقط در قسمتی از ایران پادشاهی نکرداست و تعداد زیادی از سکه‌های او ضرب تیسفون است همچنین سکه‌های دیگری نیز از وی ضرب ری و استخر پیدا شده‌اند. هیچ سکه‌ای از سال اول پادشاهی او یافت نشده‌است اما سکه‌های سال دوم او بسیار فراوان هستند. به نظر برخی از محققان هرمز پنجم کسی جز سپاهبد فرخ هرمزد پدر رستم فرخزاد نمی‌تواند باشد.

 خسرو چهارم 
فرخزاد خسرو، به‌مدت شش ماه یا به گفتهٔ دیگر یکسال پادشاهی کرد و به پایتخت ایران تیسفون دست یافت. بلعمی نوشته‌است، مردی دیگر از نصیبین به پادشاهی به تیسفون آوردند که نام او فرخ زاد خسرو و از فرزندان خسرو پرویز بود، از دست شیرویه گریخته و زنده مانده بود. او را به پادشاهی نشاندند ولی ملک سامان نگرفت. او را نیز بکشتند و پس از او هیچ‌کس را نیافتند که شایسته پادشاهی باشد. همچنان متحیر بودند تا یزدگرد پسر شهریار را که پنهان بود به پادشاهی برگزیدند.بلعمی، ص ۱۲۰۹ فرخزاد خسرو مدتی کوتاه پادشاهی کرد و بعد از او یزدگرد را از استخر بیافتند.طبری، ص ۷۸۵  ملک ایرج مشیری (سکه‌شناس) عقیده دارد که برخلاف آنچه در متون تاریخی آمده‌است، سکه‌هایی از خسرو چهارم موجوداست که ضرب تیسفون است و این نشان می‌دهد که این پادشاه فقط بر قسمتی از ایران حاکم نبوده‌است.نشریه انجمن فرهنگ ایران باستان، مقالهٔ سکه‌های ساسانی، ص ۴۱

 فهرست پادشاهان ساسانی در شاهنامه 

 ترتیب پادشاه سکهٔ آغاز پادشاهی پایان پادشاهی نام پدرخاندان ساسان۱اردشیر بابکان80px۲۲۴فوریه ۲۴۲ پسر ساسان۲شاپور اردشیر80px۱۲ آوریل ۲۴۰مه ۲۷۰پسر اردشیر بابکان۳اورمزد شاپور80pxمه ۲۷۰ژوئن ۲۷۱پسر شاپور اردشیر۴بهرام اورمزد80pxژوئن ۲۷۱سپتامبر ۲۷۴پسر شاپور اردشیر۵بهرام بهرام80px۲۷۶۲۹۳پسر بهرام اورمزد۶بهرام بهرامیان80px۲۹۳۲۹۳پسر بهرام بهرام۷نرسی شاپور80px۲۹۳۳۰۳پسر شاپور اردشیر۸اورمزد نرسی80px۳۰۳۳۰۹پسر نرسی شاپور۹شاپور ذوالاکتاف80px۳۰۹۳۷۹پسر اورمزد نرسی۱۰اردشیر نکوکار80px۳۷۹۳۸۳پسر اورمزد نرسی۱۱شاپور شاپور80px۳۸۳۳۸۸پسر شاپور ذوالاکتاف۱۲بهرام شاپور80px۳۸۸۳۹۹پسر شاپور شاپور۱۳یزدگرد بزه‌گر80px۳۹۹۴۲۰پسر شاپور شاپور۱۴بهرام گور80px۴۲۰۴۳۸پسر یزدگرد بزه‌گر۱۵یزدگرد بهرام گور80px۴۳۸۴۵۷پسر بهرام گور۱۶هرمز80px۴۵۷۴۵۹پسر یزدگرد بهرام گور۱۷پیروز یزدگرد80px۴۵۹۴۸۴پسر یزدگرد بهرام گور۱۸بلاش پیروز80px۴۸۴۴۸۸پسر یزدگرد بهرام گور۱۹قباد80px۴۸۸۵۳۱پسر پیروز یزدگرد۲۰نوشین‌روان80px۵۳۱۵۷۹پسر قباد۲۱هرمزد80px۵۷۹۵۹۰پسر نوشین‌روان۲۲خسرو پرویز80px۵۹۰۵۹۰پسر هرمزد۲۳شیرویه80px۶۲۸۶۲۸پسر خسرو پرویز۲۴اردشیر شیروی80px۶۲۸۶۲۹پسر شیرویهخاندان مهران۲۵فرآیین80px۲۷ آوریل ۶۲۹۱۷ ژوئن ۶۲۹فرمانده نظامیخاندان ساسان۲۶پوران‌دخت80px۶۲۹۶۳۰دختر خسرو پرویز۲۷آزرم‌دخت80px۶۳۰۶۳۱دختر خسرو پرویز۲۸فرخزاد خسرو80px۶۳۱۶۳۱پادشاهی از خاندان ساسان۲۹یزدگرد شهریار80px۶۳۲۶۵۱پسر شهریار

 شجره‌نامه 

 جستارهای وابسته 

 تاریخ ساسانیان
 شاهنشاهی ساسانی
 ساسانیان (شاهنامه)
 سکه‌های ساسانی
 فهرست پادشاهان اسطوره‌ای ایران
 فهرست شاهان ماد
 فهرست شاهنشاهان هخامنشی
 فهرست شاهان اشکانی

 پانویس 

 منابع 













رده:پادشاهان شاهنشاهی ایران
رده:شاهنشاهان ساسانی
رده:شجره‌نامه‌ها
رده:فهرست‌های پادشاهان
رده:فهرست‌های شاهنشاهی ساسانی
رده:فهرست‌های مزدیسنا