دریای شمال

دریای شمال(در زبان آلمانی: Nordsee) دریایی کرانه‌ای از اقیانوس اطلس است که با بیش از  طول و  پهنا، دارای مساحتی نزدیک به  در بخش شمالی قارهٔ اروپا گسترده است. دریای شمال در میان جزایر بریتانیا، اسکاندیناوی، آلمان، هلند، بلژیک، و فرانسه قرار دارد.

قسمت بزرگی از حوزهٔ آبریز اروپا شمال دریای بالتیک وارد دریای شمال می‌شود. دریای شمال دریایی درون‌بوم در فلات‌قارهٔ اروپا است. این دریا از مسیر کانال مانش در جنوب و دریای نروژ در شمال به اقیانوس می‌پیوندد.

دریای شمال از مدت‌ها پیش صحنه مهمی برای خطوط حمل و نقل اروپا و نیز به عنوان یک منبع پراهمیت شیلات بوده است. این دریا برای تفریح و گردشگری برای مردم کشورهای هم‌مرز خود نیز مسیری بسیار محبوب و متداول است و اخیراً به یک منبع غنی از منابع انرژی از جمله سوخت‌های فسیلی، انرژی باد تبدیل شده، و تلاش‌های اولیه برای بهره‌گیری از انرژی موج توسعه یافته است.

میتل‌پلاته، نام بزرگ‌ترین میدان نفتی آلمان در دریای شمال است.

دریای شمال از سده‌های میانه تا عصر مدرن، نقشی پررنگ در تحولات سیاسی و نظامی، به‌ویژه در اروپای شمالی داشته است. این دریا همچنین به واسطه قدرتی که اروپایی‌های شمالی در بخش بزرگی از سده‌های میانه و اوایل عصر مدرن در سراسر جهان اعمال می‌کردند، اهمیت جهانی یافت. دریای شمال مرکز فعالیت‌ها در دوران وایکینگ‌ها بود. اتحادیه هانزا، دوران طلایی هلند و پادشاهی بریتانیای کبیر همگی برای دستیابی به بازارهای جهانی و منابع، در پی تسلط بر دریای شمال بودند. این دریا به عنوان تنها راه خروجی آلمان به اقیانوس، در هر دو جنگ جهانی اهمیت راهبردی داشت.

سواحل این دریا دارای زمین‌شناسی و جغرافیای متنوعی است. در شمال، آبدره‌های عمیق و صخره‌های مرتفع به ترتیب بخش بزرگی از خطوط ساحلی نروژ و اسکاتلند را شکل می‌دهند؛ در حالی که در جنوب، سواحل عمدتاً از سواحل شنی، دهانه رودخانه‌های طویل و پهنه‌های گلی وسیع تشکیل شده‌اند. به دلیل تراکم جمعیت بالا، صنعتی‌سازی سنگین و بهره‌برداری شدید از دریا و مناطق اطراف آن، مسائل زیست‌محیطی گوناگونی بر اکوسیستم‌های این دریا تأثیر گذاشته است. مشکلات زیست‌محیطی زیان‌بار — که معمولاً شامل ماهیگیری بی‌رویه، رواناب سطحی صنعتی و کشاورزی، لایروبی و تخلیه زباله و موارد دیگر می‌شود — منجر به تلاش‌های متعددی برای جلوگیری از تخریب محیط‌زیست و حفظ منافع اقتصادی بلندمدت شده است.

 جغرافیا 

دریای شمال از سمت غرب به اورکنی و سواحل شرقی بریتانیای کبیر محدود می‌شود و از سمت شرق و جنوب به سرزمین‌های اصلی شمالی و اروپای مرکزی، شامل نروژ، دانمارک، آلمان، هلند، بلژیک و فرانسه منتهی می‌گردد. در جنوب غربی، فراتر از تنگه دوور، دریای شمال به کانال مانش تبدیل شده و به اقیانوس اطلس می‌پیوندد. در شرق، این دریا از طریق اسکاگراک و کاتگات به دریای بالتیک متصل می‌شود؛ این‌ها تنگه‌های باریکی هستند که دانمارک را به ترتیب از نروژ و سوئد جدا می‌کنند. در شمال، این دریا با شتلند هم‌مرز است و به دریای نروژ می‌پیوندد که دریایی حاشیه‌ای در اقیانوس منجمد شمالی محسوب می‌شود.

دریای شمال بیش از  طول و  عرض دارد؛ مساحت آن  و حجم آن  است. در حواشی دریای شمال، جزایر بزرگ و مجمع‌الجزایری از جمله شتلند، اورکنی و جزایر فریسی قرار دارند. دریای شمال آب‌های شیرین را از چندین حوضه آبریز قاره اروپا و همچنین جزایر بریتانیا دریافت می‌کند. بخش بزرگی از حوضه آبریز اروپا، از جمله آب‌های دریای بالتیک، به دریای شمال می‌ریزد. بزرگ‌ترین و مهم‌ترین رودخانه‌هایی که به دریای شمال می‌ریزند، رود البه و سیستم راین (رود) – موز (رود) هستند. حدود ۱۸۵ میلیون نفر در حوضه آبریز رودخانه‌هایی زندگی می‌کنند که به دریای شمال می‌ریزند و برخی از مناطق بسیار صنعتی را در بر می‌گیرند.

 ویژگی‌های اصلی 
بخش اعظم این دریا بر روی فلات قاره اروپا با میانگین عمق  قرار دارد. تنها استثنا، گودال نروژ است که به موازات خط ساحلی نروژ از اسلو تا منطقه‌ای در شمال برگن امتداد می‌یابد. پهنای آن بین  است و حداکثر عمق آن به  می‌رسد.

کرانه داگر که یک یخ‌رفت وسیع یا تجمعی از آوارهای یخچالی سست است، تا عمق  زیر سطح آب بالا آمده است. این ویژگی، بهترین مکان ماهیگیری را در دریای شمال پدیدآورده است. مناطقی موسوم به «لانگ فورتیز» و «برود فورتینز» نواحی وسیعی با عمق تقریباً یکنواخت بر حسب واحد فاتوم هستند (به ترتیب چهل فاتوم و چهارده فاتوم، یا حدود  عمق). این پشته‌های بزرگ و موارد دیگر، دریانوردی در دریای شمال را به‌ویژه خطرناک می‌کنند، هرچند این مشکل با به‌کارگیری ناوبری ماهواره‌ای کاهش یافته است. عارضه «دویلز هول» در ۳۲۰ کیلومتری شرق داندی اسکاتلند قرار دارد. این پدیده مجموعه‌ای از خندق‌های نامتقارن به طول ۲۰ تا ۳۰ کیلومتر، عرض ۱ تا ۲ کیلومتر و عمق تا ۲۳۰ متر است.

سایر مناطقی که عمق کمتری دارند عبارتند از پشته کلیور، پشته فیشر و پشته نورد هیندر.

 آب‌شناسی 
 دما و شوری 
بندانگشتی|ایستاده=1.25|جریان‌های دریایی عمدتاً از ورودی شمالی وارد شده و از امتداد سواحل نروژ خارج می‌شوند.
بندانگشتی|ایستاده=1.25|• مکان جزر و مدسنج‌های فهرست‌شده • دریای نروژ (اعداد منفی = قبل) • سه مرکز آمفیدرومیک • سواحل: مرداب‌ها = سبز، پهنه‌های گلی = آبی مایل به سبز، تالاب‌ها = آبی روشن، تپه‌های شنی = زرد، سدهای دریایی = بنفش، یخ‌رفت‌های نزدیک ساحل = قهوه‌ای روشن، سواحل صخره‌ای = قهوه‌ای خاکستری.
میانگین دما در تابستان ۱۷ درجه سانتی‌گراد و در زمستان ۶ درجه سانتی‌گراد است. از سال ۱۹۸۸، روند میانگین دما صعودی بوده که به تغییر اقلیم نسبت داده شده است. دمای هوا در ژانویه به‌طور متوسط بین ۰ تا ۴ درجه سانتی‌گراد و در ژوئیه بین ۱۳ تا ۱۸ درجه سانتی‌گراد متغیر است. ماه‌های زمستان با تندبادها و طوفان‌های مکرر همراه است.

شوری اب به‌طور میانگین بین ۳۴ تا ۳۵ گرم در لیتر است. میزان شوری در مناطقی که ورودی آب شیرین دارند، مانند دهانه رودخانه‌های راین و البه، خروجی دریای بالتیک و در امتداد سواحل نروژ، بیشترین تغییر را نشان می‌دهد.

 گردش آب و جزر و مد 
الگوی اصلی جریان آب در دریای شمال به صورت یک چرخش ساعت‌گرد در امتداد لبه‌های دریا است.

دریای شمال بخشی از اقیانوس اطلس است که بخش عمده‌ای از جریان اقیانوسی خود را از دهانه شمال غربی و بخش کوچک‌تری از جریان گرم را از دهانه کوچک‌تر در کانال مانش دریافت می‌کند. این جریان‌های جزر و مدی از طریق سواحل نروژ خارج می‌شوند. جریان‌های سطحی و عمیق ممکن است در جهت‌های مختلف حرکت کنند. آب‌های سطحی ساحلی با شوری کم به سمت دریا حرکت می‌کنند، در حالی که آب‌های عمیق‌تر، متراکم‌تر و با شوری بالا به سمت ساحل می‌آیند.

دریای شمال که بر روی فلات قاره قرار دارد، امواجی متفاوت از آب‌های عمیق اقیانوس دارد؛ به این صورت که سرعت امواج کاهش و دامنه آن‌ها افزایش می‌یابد. در دریای شمال دو سامانه آمفیدرومیک (نقاط بدون جزر و مد) و یک سامانه آمفیدرومیک ناقص سوم وجود دارد. در این دریا، میانگین اختلاف جزر و مد در دامنه موج بین صفر تا  است.

جزر و مد کلوین در اقیانوس اطلس یک موج نیم‌روزی است که به سمت شمال حرکت می‌کند. بخشی از انرژی این موج از طریق کانال مانش وارد دریای شمال می‌شود. موج در اقیانوس اطلس به مسیر خود به سمت شمال ادامه می‌دهد و پس از عبور از انتهای شمالی بریتانیای کبیر، موج کلوین به سمت شرق و جنوب چرخیده و بار دیگر وارد دریای شمال می‌شود.

+ دامنه‌های جزر و مدی منتخب دامنه جزر و مد (متر) (بر اساس تقویم‌ها)  حداکثر دامنه جزر و مد (متر)  ایستگاه جزر و مدسنج  ویژگی‌های جغرافیایی و تاریخی ۰٫۷۹–۱٫۸۲  ۲٫۳۹  لرویک  جزایر شتلند ۲٫۰۱–۳٫۷۶  ۴٫۶۹  ابردین  دهانه رود دی، ابردین‌شیر در اسکاتلند ۲٫۳۸–۴٫۶۱  ۵٫۶۵  نورث شیلدز  دهانه رودخانه تاین ۲٫۳۱–۶٫۰۴  ۸٫۲۰  کینگستون اپان هال  ضلع شمالی مصب هامبر ۱٫۷۵–۴٫۳۳  ۷٫۱۴  گریمزبی  ضلع جنوبی مصب هامبر، در بخش دورتر به سمت دریا ۱٫۹۸–۶٫۸۴  ۶٫۹۰  اسگنس  سواحل لینکلن‌شر در شمال واش ۱٫۹۲–۶٫۴۷  ۷٫۲۶  کینگز لین  دهانه رود گریت اوز به واش ۲٫۵۴–۷٫۲۳   هانستانتون  لبه شرقی واش ۲٫۳۴–۳٫۷۰  ۴٫۴۷  هارویچ  سواحل آنگلیای شرقی در شمال مصب تیمز ۴٫۰۵–۶٫۶۲  ۷٫۹۹  پل لندن  انتهای داخلی مصب تیمز ۲٫۳۸–۶٫۸۵  ۶٫۹۲  دانکرک  ساحل شنی در شرق تنگه دوور ۲٫۰۲–۵٫۵۳  ۵٫۵۹  زی‌بروژ  ساحل شنی در غرب دلتای راین-موز-اسخلده ۳٫۲۴–۴٫۹۶  ۶٫۰۹  آنتورپ  انتهای داخلی جنوبی‌ترین شاخه دلتای راین-موز-اسخلده ۱٫۴۸–۱٫۹۰  ۲٫۳۵  روتردام  مرز دلتای مصبی و دلتای رسوبی راین ۱٫۱۰–۲٫۰۳  ۲٫۵۲  کات‌ویج  دهانه کانال خروجی رود راین قدیم به دریا ۱٫۱۵–۱٫۷۲  ۲٫۱۵  دن هلدر  انتهای شمال شرقی ساحل شنی هلند (منطقه) در غرب دریاچه آیسل ۱٫۶۷–۲٫۲۰  ۲٫۶۵  هارلینگن (هلند)  شرق دریاچه آیسل، مخرج رود آیسل (شاخه شرقی راین) ۱٫۸۰–۲٫۶۹  ۳٫۵۴  برکوم  جزیره‌ای در مقابل مصب رود امس (رود) ۲٫۹۶–۳٫۷۱   آمدن (نیدزاکسن)  ضلع شرقی مصب رود امس (رود) ۲٫۶۰–۳٫۷۶  ۴٫۹۰  ویلهلمس‌هافن  خلیج یاده‌بوزن ۲٫۶۶–۴٫۰۱  ۴٫۷۴  برمرهافن  انتهای دریایی مصب رود وزر ۳٫۵۹–۴٫۶۲   برمن-اوسلبس‌هاوزن  بندرهای صنعتی برمن، بخش داخلی مصب رود وزر ۳٫۳–۴٫۰   سد رود وزر در برمن  مرز مصنوعی جزر و مد در رودخانه وزر، ۴ کیلومتر بالاتر از مرکز شهر  ۲٫۶–۴٫۰     برمرهافن ۱۸۷۹    پیش از آغاز پروژه‌های اصلاح رودخانه وزر (مستقیم‌سازی)   ۰–۰٫۳     مرکز شهر برمن ۱۸۷۹    پیش از آغاز پروژه‌های اصلاح رودخانه وزر (مستقیم‌سازی)   ۱٫۴۵     مرکز شهر برمن ۱۹۰۰    ۵ سال پس از اتمام پروژه‌های اصلاح رودخانه وزر  ۲٫۵۴–۳٫۴۸  ۴٫۶۳  کوکس‌هافن  انتهای دریایی مصب رود البه ۳٫۴–۳٫۹  ۴٫۶۳  هامبورگ سنت پائولی  بخش داخلی مصب رود البه ۱٫۳۹–۲٫۰۳  ۲٫۷۴  وسترلانت  جزیره زیلت، دور از ساحل نوردفرایسلند ۲٫۸–۳٫۴   داگبول  سواحل دریای وادن در نوردفرایسلند ۱٫۱–۲٫۱  ۲٫۱۷  اسبیرگ  انتهای شمالی دریای وادن در دانمارک ۰٫۵–۱٫۱   هوید سنده  ساحل شنی دانمارک، ورودی تالاب رینگکوبینگ فجورد ۰٫۳–۰٫۵   تیبورون  ساحل شنی دانمارک، ورودی تالاب بخشی از لیمفیورد ۰٫۲–۰٫۴   هیرتشال  اسکاگراک؛ هانست‌هولم و اسکاگن مقادیر مشابهی دارند. ۰٫۱۴–۰٫۳۰  ۰٫۲۶  ماندال (شهرک)  اسکاگراک، جنوبی‌ترین نقطه نروژ ۰٫۲۵–۰٫۶۰  ۰٫۶۵  استاوانگر  شمال نقطه آمفیدرومیک، ریتم جزر و مدی نامنظم ۰٫۶۴–۱٫۲ correlation  ۱٫۶۱  برگن  ریتم جزر و مدی منظم

 سواحل 

بندانگشتی|ساحل آلمانی دریای شمال
سواحل شرقی و غربی دریای شمال ناهموار هستند و توسط یخچال‌های طبیعی در طول یخبندان کواترنری شکل گرفته‌اند. خطوط ساحلی در جنوبی‌ترین بخش، با بقایای رسوبات یخچالی پوشیده شده است. کوه‌های نروژ به درون دریا فرومی‌روند و آبدره‌های عمیق و مجمع‌الجزایری را پدیدمی‌آورند. در جنوب استاوانگر، از تندی سواحل کاسته شده و تعداد جزایر کمتر می‌شود. سواحل شرقی اسکاتلند نیز وضعیتی مشابه دارد، اگرچه شدت آن کمتر از نروژ است. از شمال شرقی انگلستان، صخره‌ها کوتاه‌تر می‌شوند و از یخ‌رفت‌های با مقاومت کمتر تشکیل شده‌اند که به راحتی فرسایش می‌یابند، به طوری که سواحل دارای خطوط منحنی‌تر و گردتری هستند. در هلند، بلژیک و آنگلیای شرقی، پهنه ساحلی کم‌ارتفاع و باتلاقی است. سواحل شرقی و جنوب شرقی دریای شمال (دریای وادن) عمدتاً شنی و صاف هستند که این امر ناشی از رانش کرانه‌ای است، به ویژه در امتداد بلژیک و دانمارک.

 مدیریت ساحلی 

بندانگشتی|آفسلایت‌دیک (سد انسدادی) یک سد بزرگ در هلند است.
مناطق ساحلی جنوبی در اصل شامل سیلاب‌دشت‌ها و اراضی باتلاقی بود. در مناطقی که به‌ویژه در برابر خیزآب‌های طوفانی آسیب‌پذیر بودند، مردم در پشت خاک‌ریزهای مرتفع و روی نقاط مرتفع طبیعی مانند زبانه ساحلی و زمین‌های خیست (geest) ساکن شدند. از ۵۰۰ سال پیش از میلاد، مردم تپه‌های مسکونی مصنوعی (terp) می‌ساختند که بلندتر از سطح معمول سیلاب‌ها بود. تنها در آغاز قرون وسطای میانه در حدود سال ۱۲۰۰ میلادی بود که ساکنان شروع به اتصال خاک‌ریزهای حلقوی تک‌افتاده به یکدیگر کردند تا یک خط دفاعی در امتداد کل ساحل ایجاد کنند؛ بدین ترتیب، مناطق دوزیست میان خشکی و دریا به زمین‌های خشک دائمی تبدیل شدند.

شکل مدرن خاک‌ریزها که با کانال‌های سرریز و انحرافی تکمیل شده است، از سده‌های ۱۷ و ۱۸ میلادی در هلند پدیدار شد. سیل‌های دریای شمال در سال‌های ۱۹۵۳ و ۱۹۶۲ انگیزه‌ای شد برای افزایش ارتفاع خاک‌ریزها و همچنین کوتاه‌تر کردن خط ساحلی تا کمترین سطح ممکن در معرض ضربات دریا و طوفان قرار گیرد. در حال حاضر، ۲۷ درصد از خاک هلند پایین‌تر از سطح دریا قرار دارد و توسط خاک‌ریزها، تپه‌های شنی و پهنه‌های ساحلی محافظت می‌شود.

امروزه مدیریت ساحلی از چندین سطح تشکیل شده است. شیب خاک‌ریز انرژی دریای ورودی را کاهش می‌دهد، به طوری که خودِ سد تمام ضربه را دریافت نمی‌کند. خاک‌ریزهایی که مستقیماً در برابر دریا قرار دارند، به‌ویژه تقویت شده‌اند. در طول سال‌ها، ارتفاع خاک‌ریزها بارها افزایش یافته و گاهی تا  رسیده است؛ همچنین شیب آن‌ها ملایم‌تر شده تا فرسایش ناشی از امواج بهتر کنترل شود. در جاهایی که تپه‌های شنی برای محافظت از خشکی کافی هستند، در آن‌ها گیاه چمن ساحلی (Ammophila arenaria) کاشته می‌شود تا از فرسایش ناشی از باد، آب و رفت‌وآمد جلوگیری شود.

 طوفان‌های جزر و مدی 

بندانگشتی|زوید-بِوِلاند در جریان سیل دریای شمال در سال ۱۹۵۳
خیزآب‌ها به‌ویژه سواحل هلند، بلژیک، آلمان و دانمارک و همچنین مناطق کم‌ارتفاع شرق انگلستان، به‌خصوص در اطراف واش و فنز را تهدید می‌کنند. خیزآب‌های طوفانی در اثر تغییرات در فشار اتمسفری به همراه امواج ناشی از بادهای شدید ایجاد می‌شوند.

نخستین طوفان جزر و مدی ثبت شده، «جولیانن‌فلوت» در ۱۷ فوریه ۱۱۶۴ بود که در پی آن خلیج یاده‌بوزن در سواحل آلمان شروع به شکل‌گیری کرد. گزارش شده که یک طوفان جزر و مدی در سال ۱۲۲۸ بیش از ۱۰۰ هزار نفر را به کام مرگ کشانده است. در سال ۱۳۶۲، سیل دوم سنت مارسلوس که به «گرونته ماندرنکه» نیز معروف است، کل سواحل جنوبی دریای شمال را درنوردید. سالنامه‌های آن زمان بار دیگر مرگ بیش از ۱۰۰ هزار نفر را ثبت کردند و بخش‌های بزرگی از ساحل برای همیشه به زیر آب رفت، از جمله شهر افسانه‌ای و گمشده رانگهولت.

در سده بیستم، سیل دریای شمال در سال ۱۹۵۳ سواحل چندین کشور را زیر آب برد و بیش از ۲ هزار قربانی گرفت. همچنین ۳۱۵ نفر از شهروندان هامبورگ در سیل دریای شمال در سال ۱۹۶۲ جان باختند.

 سونامی‌ها 
اگرچه سونامی در این منطقه نادر است، اما دریای شمال شاهد چندین مورد سونامی ثبت شده در تاریخ بوده است. لغزش‌های استورگا مجموعه‌ای از لغزش‌های زیرآبی بودند که در آن بخشی از فلات قاره نروژ به درون دریای نروژ لغزید. این زمین‌لغزش‌های عظیم بین سال‌های ۸۱۵۰ تا ۶۰۰۰ پیش از میلاد رخ دادند و باعث ایجاد سونامی به ارتفاع تا  شدند که دریای شمال را درنوردید و بیشترین تأثیر را بر اسکاتلند و جزایر فارو گذاشت.

زمین‌لرزه تنگه دوور در سال ۱۵۸۰ از نخستین زمین‌لرزه‌های ثبت شده در دریای شمال است که شدتی بین ۵٫۶ تا ۵٫۹ در مقیاس ریشتر داشت. این رویداد باعث خسارات گسترده در کاله (فرانسه) شد و احتمالاً یک سونامی را نیز تحریک کرد، هرچند این موضوع هرگز تأیید نشده است؛ نظریه این است که زمین‌لرزه باعث یک رانش زیرآبی عظیم در کانال مانش شده که آن هم سونامی به راه انداخته است. سونامی ناشی از زمین‌لرزه ۱۷۵۵ لیسبون نیز به هلند رسید، اگرچه امواج قدرت تخریبی خود را از دست داده بودند. بزرگ‌ترین زمین‌لرزه ثبت شده در بریتانیا، زمین‌لرزه ۱۹۳۱ داگر بنک با شدت ۶٫۱ در مقیاس ریشتر بود که باعث سونامی کوچکی شد و بخش‌هایی از سواحل بریتانیا را زیر آب برد. در سال ۱۹۹۵، موج دراپنر به ارتفاع  در دریای شمال رخ داد که نخستین موج سرکش مشاهده شده با ابزارهای علمی بود.

 زمین‌شناسی 

دریاهای کم‌عمق داخلی مانند دریای شمال کنونی، از دیرباز بر روی فلات قاره اروپا وجود داشته‌اند. کافتی که بخش شمالی اقیانوس اطلس را در دوره‌های ژوراسیک و کرتاسه (از حدود ۱۵۰ میلیون سال پیش) شکل داد، باعث بالاآمدگی زمین‌ساختی در جزایر بریتانیا شد. از آن زمان، یک دریای کم‌عمق تقریباً به‌طور پیوسته بین ارتفاعات سپر بالتیک و جزایر بریتانیا وجود داشته است. این پیش‌درآمدِ دریای شمال کنونی، با بالا و پایین رفتن سطح دریای آزاد در دوران‌های زمین‌شناسی، بزرگ و کوچک شده است. گاهی این دریا به سایر دریاهای کم‌عمق مانند دریای روی رود سن در جنوب غربی، دریای پاراتتیس در جنوب شرقی یا اقیانوس تتیس در جنوب متصل بوده است.

در اواخر کرتاسه (حدود ۸۵ میلیون سال پیش)، تمام سرزمین‌های اصلی اروپای امروزی به جز اسکاندیناوی، مجموعه‌ای از جزایر پراکنده بودند. تا اوایل الیگوسن (۳۴ تا ۲۸ میلیون سال پیش)، ظهور اروپای غربی و مرکزی دریای شمال را تقریباً به‌طور کامل از اقیانوس تتیس جدا کرد؛ تتیس با تبدیل شدن اروپای جنوبی و جنوب غربی آسیا به خشکی، به تدریج کوچک شد و به دریای مدیترانه تبدیل گشت. دریای شمال توسط یک پل خشکی باریک از کانال مانش جدا شده بود تا اینکه این پل در اثر دست‌کم دو سیل فاجعه‌بار بین ۴۵۰ هزار تا ۱۸۰ هزار سال پیش شکسته شد.

از آغاز دوره کواترنری (حدود ۲٫۶ میلیون سال پیش)، سطح آب دریاها در هر دوره یخبندان سقوط کرده و سپس دوباره بالا آمده است. هر بار که یخسار به بیشترین حد خود می‌رسید، دریای شمال تقریباً به‌طور کامل خشک می‌شد؛ این توده خشکی بزرگ به عنوان داگرلند شناخته می‌شد که مناطق شمالی آن خود پوشیده از یخ بودند. خط ساحلی کنونی پس از آخرین بیشینه یخچالی، زمانی که دریا شروع به غرق کردن فلات قاره اروپا کرد، شکل گرفت. در سال ۲۰۰۶، قطعه‌ای استخوان هنگام حفاری نفت در دریای شمال پیدا شد؛ تحلیل‌ها نشان داد که این استخوان متعلق به یک پلاتئوسورس مربوط به ۱۹۹ تا ۲۱۶ میلیون سال پیش است. این عمیق‌ترین فسیل دایناسوری بود که تا آن زمان کشف شده بود و نخستین یافته در نروژ محسوب می‌شد.

 طبیعت 
 ماهی‌ها و صدف‌ها 

بندانگشتی|صدف‌های ژاپنی، صدف‌های کبود و صدف‌های راه‌راه در دریای وادن در هلند
پاروپایان و سایر زئوپلانکتون‌ها در دریای شمال فراوان هستند. این موجودات ریز، عناصر حیاتی زنجیره غذایی هستند که از گونه‌های بسیاری از ماهی‌ها حمایت می‌کنند. بیش از ۲۳۰ گونه ماهی در دریای شمال زندگی می‌کنند. ماهی روغن، روغن‌ماهی کوچک، درشت‌ماهی، زغال‌ماهی شمالی، صاف‌ماهی، ماهی حلوا، ماهی خال‌خالی، شاه‌ماهی، مارماهی شنی، ماهی خمسی و نیزه‌ماهی همگی بسیار رایج هستند و به‌صورت تجاری صید می‌شوند. به‌دلیل اعماق مختلف درازگودال‌های دریای شمال و تفاوت در شوری، دما و حرکت آب، برخی از ماهی‌ها مانند سرخ‌ماهی دهان‌آبی و خرگوش‌ماهی تنها در مناطق کوچکی از دریای شمال ساکن هستند.
سخت‌پوستان نیز به‌طور معمول در سراسر دریا یافت می‌شوند. شاه‌میگوی نروژی، میگوی شمالی و میگوی قهوه‌ای همگی به‌صورت تجاری صید می‌شوند، اما گونه‌های دیگر از شاه‌میگو، میگوهای راستین، صدف چروک، صدف‌های سیاه و صدف‌های دوکفه‌ای همگی در دریای شمال زندگی می‌کنند. اخیراً گونه‌های غیربومی از جمله صدف ژاپنی و صدف گزلیکی در منطقه مستقر شده‌اند.

 پرندگان 
سواحل دریای شمال محل استقرار ذخیره‌گاه‌های طبیعی از جمله مصب ایتان، پناهگاه حیات وحش فاولزها و جزایر فارن در بریتانیا و پارک ملی دریای وادن در دانمارک، آلمان و هلند است. این مکان‌ها زیستگاه جوجه‌آوری برای ده‌ها گونه پرنده را فراهم می‌کنند. هر ساله ده‌ها میلیون پرنده از دریای شمال برای جوجه‌آوری، تغذیه یا توقف‌های مهاجرتی استفاده می‌کنند. جمعیت‌های کاکایی پاسیاه، طوطی دریایی اطلس، سفیدغاز شمالی، بدبومرغ شمالی و گونه‌هایی از مرغ‌های باران، اردک‌تباران دریایی، غواص‌ها، باکلان‌ها، کاکایی‌ها، ماهی‌گیرک‌ها و پرستوهای دریایی و بسیاری دیگر از پرندگان دریایی، این سواحل را برای پرنده‌نگری محبوب کرده‌اند.
بندانگشتی|کاکایی اروپایی در سواحل دریای شمال

 پستانداران دریایی 
بندانگشتی|یک دلفین بینی‌بطری ماده همراه با فرزندش در مورای فرث، اسکاتلند
دریای شمال همچنین زیستگاه پستانداران دریایی است. فک بندرگاه، فک خاکستری و گرازماهی بندری را می‌توان در امتداد سواحل، در تأسیسات دریایی و در جزایر یافت. جزایر بسیار شمالیِ دریای شمال مانند مجمع‌الجزایر شتلند گاهی اوقات میزبان تنوع بیشتری از فک‌ها از جمله فک ریشدار، فک چنگی، فک کلاه‌دار و فک حلقه‌دار و حتی گراز دریایی هستند. آب‌بازسانان دریای شمال شامل گونه‌های مختلف گرازماهی، دلفین و نهنگ است.

 گیاگان 
بندانگشتی|شکوفایی فیتوپلانکتون در دریای شمال
گونه‌های گیاهی در دریای شمال شامل گونه‌هایی از فوکوس‌ها، از جمله فوکوس وزیکولوزوس، گره‌جلبک و فوکوس دندانه‌دار است. همچنین جلبک‌های بزرگ و کتانجک مانند «Laminaria digitata» و «Laminaria hyperborea» و گونه‌هایی از مرل یافت می‌شوند. نواری که سابقاً در تمام دریای وادن رایج بود، در قرن بیستم توسط یک بیماری تقریباً از بین رفت. به‌همین ترتیب، علف دریایی عادت داشت پهنه‌های عظیمی از کف اقیانوس را بپوشاند، اما صید ترال و لایروبی به زیستگاه آن آسیب رسانده و مانع از بازگشت آن شده است. جلبک مهاجم ژاپنی (سارگاسوم متیکوم) در امتداد سواحل دریا گسترش یافته، بنادر و ورودی‌ها را مسدود کرده و به یک مزاحمت تبدیل شده است.

 تنوع زیستی و حفاظت 
به‌دلیل جمعیت انسانی متراکم و سطح بالای صنعتی‌شدن در امتداد سواحل آن، حیات وحش دریای شمال از آلودگی، شکار بی‌رویه و ماهیگیری بیش از حد آسیب دیده است. بال‌آتشیان و پلیکان‌ها زمانی در سواحل جنوبی دریای شمال یافت می‌شدند، اما در طول هزاره دوم منقرض شدند. گرازهای دریایی تا اواسط قرن شانزدهم در جزایر اورکنی تردد می‌کردند، زیرا هم جزیره سیبل و هم جزایر اورکنی در محدوده طبیعی آن‌ها قرار داشتند. نهنگ‌های خاکستری نیز در دریای شمال زندگی می‌کردند اما در قرن هفدهم در اقیانوس اطلس به سمت انقراض رانده شدند. گونه‌های دیگر به‌شدت کاهش جمعیت داشته‌اند، اگرچه هنوز یافت می‌شوند. نهنگ صاف اطلس شمالی، ماهیان خاویاری، شاه‌ماهی‌های گودآبه، سفره‌ماهی، چارگوش‌ماهی‌ها، ماهی آزاد و سایر گونه‌ها تا قرن بیستم در دریای شمال رایج بودند، تا اینکه به‌دلیل ماهیگیری بی‌رویه تعداد آن‌ها کاهش یافت.
عوامل دیگری مانند معرفی گونه‌های معرفی‌شده، آلودگی و رواناب کشاورزی، صید ترال و لایروبی، پرغذایی ناشی از فعالیت‌های انسانی، ساخت‌وساز در مناطق ساحلی جوجه‌آوری و تغذیه، استخراج شن و ماسه، ساخت‌وسازهای فراساحلی و ترافیک سنگین کشتیرانی نیز در این کاهش نقش داشته‌اند. به‌عنوان مثال، یک گله بومی از نهنگ قاتل در دهه ۱۹۶۰ از بین رفت که احتمالاً به‌دلیل اوج آلودگی پلی‌کلر بی‌فنیل در این دوره زمانی بوده است.
کمیسیون OSPAR کنوانسیون اوسپار را برای مقابله با اثرات مضر فعالیت‌های انسانی بر حیات وحش در دریای شمال، حفظ گونه در خطر انقراض و ارائه حفاظت از محیط زیست مدیریت می‌کند. تمامی کشورهای حاشیه دریای شمال از امضاکنندگان توافق‌نامه مارپل ۷۸/۷۳ هستند که با جلوگیری از آلودگی ناشی از کشتی‌ها، از محیط زیست دریایی محافظت می‌کند. "Member States have ratified Marpol 73/78". آلمان، دانمارک و هلند همچنین دارای یک توافق‌نامه سه‌جانبه برای حفاظت از دریای وادن یا پهنه‌های گلی هستند که در امتداد سواحل سه کشور در لبه جنوبی دریای شمال امتداد دارد.

 منابع 












رده:پهنه‌های آبی آلمان
رده:پهنه‌های آبی بریتانیا
رده:پهنه‌های آبی بلژیک
رده:پهنه‌های آبی دانمارک
رده:پهنه‌های آبی فرانسه
رده:پهنه‌های آبی هلند
رده:جغرافیای اروپای شمالی
رده:دریاهای آلمان
رده:دریاهای اروپا
رده:دریاهای اقیانوس اطلس
رده:دریاهای بریتانیا
رده:دریاهای دانمارک
رده:دریاهای فرانسه
رده:دریاهای نروژ