شهرستان زبرخان

شهرستان زبرخان یکی از شهرستان‌های استان خراسان رضوی است  که بر اساس مصوبه مورخ ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۹ هیئت وزیران از بخش زبرخان شهرستان نیشابور، به عنوان سی و دومین شهرستان استان خراسان رضوی  به شهرستان ارتقاء یافت. بر اساس مصوبه هیئت دولت، شهر قدمگاه به عنوان مرکز شهرستان ، شهر خرو به عنوان مرکز بخش مرکزی و شهر اسحاق‌آباد مرکز بخش اسحاق‌آباد این شهرستان تعیین شد. شهر خرو پر جمعیت‌ترین شهر شهرستان است.

شهرستان زبرخان در ۹۵ کیلومتری جنوب غرب مشهد در مجاورت اتوبان سراسری تهران مشهد یا همان جاده ۴۴ ایران  واقع شده است که بر اساس اطلاعات سالنامه آماری سال ۱۴۰۱ منتشر شده توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان خراسان رضوی، دارای وسعت ۱۱۲۶ کیلومتر مربع و جمعیتی بالغ بر ۵۶۶۳۵ هزار نفر بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵ می باشد. این شهرستان در اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۹ با مصوبه هیئت دولت از بخش زبرخان به شهرستان زبرخان ارتقاء یافت. شهرستان زبرخان دارای چهار شهر خرو، درود، قدمگاه و اسحاق‌آباد و ۶۴ روستا در دو بخش مرکزی و اسحاق آباد می باشند.

شهرستان زبرخان به دلیل قرارگیری در حاشیه شاهراه ارتباطی شمال شرق کشور و وجود بقعه تاریخی و مذهبی قدمگاه رضوی و مناطق توریستی و خوش آب و هوای درود و خرو به عنوان دومین شهر زیارتی استان خراسان رضوی پس از مشهد مقدس شناخته میشود که همواره مقصد بسیاری از گردشگران داخلی و خارجی بویژه از کشورهای پاکستان، هند، عراق و افغانستان میباشد.

 موقعیت جغرافیایی 
شهرستان زبرخان بین ۲۵ درجه و ۵۲ دقیقه شمالی و نیز ۵۸ درجه و ۵۲ دقیقه تا ۵۹ درجه و ۱۸ دقیقه طول شرقی قرار دارد. این شهرستان در دامنه جنوبی رشته کوه‌های بینالود واقع شده است. این شهرستان از شمال به شهرستان طرقبه شاندیز و شهرستان گلبهار، از شرق به بخش احمدآباد شهرستان مشهد، از جنوب به بخش کدکن شهرستان تربت حیدریه و شهرستان میان جلگه و از غرب به بخش مرکزی شهرستان نیشابور و شهرستان میان جلگه محدود می‌شود.
این شهرستان با وسعتی حدود ۱۱۲۶ کیلومتر مربع  حدود ۱ درصد از مساحت استان خراسان رضوی را به خود اختصاص داده است.سه قله شیرباد، قوچگرد، زنبورگاه و فلسکه در این شهرستان قرار دارند. قرار گرفتن این شهرستان در دشت حاصلخیز پایکوهی بینالود و واقع شدن بین دو شهر پرجمعیت استان یعنی مشهد و نیشابور و عبور راه مواصلاتی و راه‌آهن سراسری تهران - مشهد از داخل این منطقه، موقعیت جغرافیایی و استراتژیکی ممتازی را برای این شهرستان به وجود آورده است که از این نظر می‌توان دورنمای توسعه آن را روشن دید.

 تقسیمات کشوری 
شهرستان زبرخان دارای ۲ بخش،۴ دهستان و ۴ شهر و ۶۴ روستا است که ۱۴ روستای آن فاقد دهیاری می باشد. نمای کلی تقسیمات کشوری شهرستان زبرخان به شرح ذیل است:

بخشمرکز بخشجمعیت بخش ۱۳۹۵نام دهستانمرکز دهستانجمعیت دهستان ۱۳۹۵شهرجمعیت شهر ۱۳۹۵مرکزیقدمگاه۴۵٬۴۰۱ نفرزبرخانقدمگاه ۱۴٬۹۶۵ نفرخرو
درود

قدمگاه ۱۳٬۵۳۵ نفر

۵٬۷۱۷ نفر

۳٬۰۱۰ نفراردوغشاردوغش ۸٬۱۷۴ نفراسحاق‌آباداسحاق‌آباد۱۱٬۲۳۴ نفراسحاق‌آباداسحاق‌آباد ۲۸۷۸ نفراسحاق‌آباد۴٬۲۸۸ نفرحشمتیهحشمتیه ۴۰۵۷ نفر
+بخشدهستانروستاهای تابعهمرکزیاردوغشاردوغش ، برج، بوژمهران، دهنو هاشم آباد، سعیدیه، عبداله آباد، کاریزنو(پایین)، کریم آباد، کلاته ساقی ، محسن آباد 
روستاهای فاقد دهیاری: اکبرآباد، خسروآباد، رباط قلعه، سیدآباد، فاطمیه، کاظم آباد زبرخانبازحیدر، باغشن، پوست فروشان، چشمه خسرو، چناران، حاجی آباد، حریم آباد ،حسین آباد چینه عباسی(جوادیه)، حصار زبرخان ، خرم بیک، سخدر، سرتلخ ، قره بیک ، قره داش، قلعه وزیر، کاریزنو (بالا) ، محمدآباد، کوشان، داس، دانه کاشفیه، دولت آباد، دیزباد بالا، کلاته سلطانی، گرینه، مجدآباد
روستاهای فاقد دهیاری: کلاته لویدانی، درود بختاسحاق آباداسحاق آبادابراهیم آباد، آهوان، حسین آباد، دستجرد آقا بزرگ، یوسف آباد
روستاهای فاقد دهیاری : طاهرآباد، عزیزیه، فخرآباد، چاه نعیم آبادیهاحشمتیهاحمدآباد، جهان آباد، حسن آباد (کلاته حاجی جهان بیگ)، حشمتیه، حصارآباد، دیش دیش، عصمت آباد، فخرآباد، کلاته قنبر، نوبهار

 اقلیم و آب و هوا 
شهرستان زبرخان بر اساس طبقه‌بندی دومارتن، در منطقه آب و هوایی نیمه خشک قرار گرفته است که آب و هوای آن در نواحی کوهستانی معتدل و در نواحی پست به تدریج بر میزان دما افزوده و از میزان بارندگی کاسته می‌شود. متوسط درجه حرارت سالیانه در این منطقه ۱۲/۹ و میزان بارندگی طی دوره‌های آماری (۱۳۴۵–۷۵) حدود ۲۳۵ میلی‌متر برآورد شده است.
باد غالب در این منطقه، باد دیزباد می‌باشد که از بادهای محلی استان خراسان به‌شمار می‌رود. این باد به جهت شرقی و غربی این شهرستان را در فصل تابستان و پاییز تحت تأثیر قرار می‌دهد و سرعت متوسط آن به ۳۰ تا ۴۰ کیلومتر در ساعت می‌رسد و می‌توان با انجام سرمایه‌گذاری در زمینه ایجاد نیروگاه‌های بادی در مکان‌های مناسب از این انرژی دائمی در جهت توسعه اقتصادی ، اجتماعی منطقه استفاده بهینه به عمل آورد.

 جمعیت و دموگرافی 
جمعیت 

بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت شهرستان زبرخان در سال ۱۳۹۵ برابر با ۵۶۶۳۵ نفر بوده است. از این جمعیت ۲۲٬۲۶۲ نفر در مناطق شهری و ۳۴۳۷۳ نفر در مناطق روستایی ساکن می‌باشند. شهرستان زبرخان در مجموع شامل ۱۰۹ آبادی دارای سکنه است. با توجه به اینکه از سال  ۱۳۹۵ تا کنون سرشماری عموی نفوس و مسکن انجام نشده است در حال حاضر در برنامه ریزی های شهری و طرح های عمرانی از جمعیت سرشماری بروز شده توسط  مراکز بهداشت و درمان استفاده می شود که بر این اساس جمعیت شهرستان زبرخان در سال ۱۴۰۴ تعداد ۶۹۳۳۹ می باشد. 
+ویژگی های کلی جمعیتی شهرستان زبرخانجمعیت کل تعداد خانوارجمعیت مردجمعیت زنجمعیت با سواد بالای شش سال۵۶۶۳۵۱۸۳۱۲۲۸۶۴۸۲۷۹۸۷۴۰۸۸۷
دین و مذهب
دین مردم شهرستان زبرخان اسلام و مذهب شیعه می باشد. 
زبان و گویش 
زبان اکثریت مردم شهرستان زبرخان زبان فارسی با گویش نیشابوری می باشد. با این حال زبان مردم شهر خرو در مناطق خرو بالا، شهرک امام رضا (ع) و ساحل برج ترکی جغتایی با گویش ترکی خراسانی می باشد.
 شاخص های توسعه یافتگی  

 اماکن تاریخی،فرهنگی و گردشگری شهرستان زبرخان 
شهرستان زبرخان به دلیل موقعیت ویژه جغرافیایی و پیشینه تاریخی غنی، از پتانسیل بالایی در زمینه انواع جاذبه‌های گردشگری برخوردار است. تنوع آب و هوایی، تنوع مورفولوژیکی (از مناطق پست وبیابانی جنوب تا کوهستان های بلند و مرتفع واقع در شمال شهرستان)، تنوع زیستی (گیاهی و جانوری)، توع فرهنگ و گویش، آثار منحصر به فرد تاریخی ثبت شده متعدد که در فهرست آثار ملی قرار دارد، وجود آرامگاه امام زادگان و بقاع متبرکه، برخورداری از آداب و رسوم و سنن منحصر به فرد،  بازی های بومی و محلی، جشنواره های متعدد و خاص روستایی، وجود مناطق بکر اکوتوریسم بویژه در مسیرهای توریستی کمتر شناخته شده  خرو به زشک و مسیر درود به دهبار، وجود ارتفاعات رشته کوه بینالود، صنایع دستی متعدد و متنوع  نظیر قالی بافی، سفالگری، فیروزه تراشی، منبت و معرق کاری ، کاشی کاری، قلم زنی، گیوه بافی، آهنگری و غیره به شهرستان زبرخان جایگاه ویژه‌ای بخشیده است. 

تمام این عوامل باعث شده است که شهرستان زبرخان سالانه شش ملیون نفر زائر و گردشگر جذب کند که اگرچه مقصد اول این افراد مشهد مقدس می باشد ، اما فاصله نزدیک به مشهد و نیز وجود جاذبه های متعدد تاریخی و فرهنگی و طبیعی باعث می شود که شهرستان زبرخان در اولویت بازدید  قرار گیرد.  
 گردشگری تاریخی و مذهبی 
شهرستان زبرخان دارای 29 اثر تاریخی ثبت شده در فهرست آثار ملی کشور می باشد  که بقعه قدمگاه رضوی در راس جاذبه های تاریخی این شهرستان قرار می گیرد. مجموعه بقعه قدمگاه رضوی در شهر قدمگاه و در مسیر تاریخی مهاجرت حضرت امام رضا(ع) از مدینه به خراسان می باشد.. علاوه بر آثار ثبت شده ، وجود بافت تاریخی و قدیمی شهرهای خرو، قدمگاه، درود و اسحاق آباد مناظر چشم نوازی از زندگی واقعی مردم این منطقه ارائه می کند که گوئی در گذر تاریخ ساکن مانده است. محوطه ها و تپه های باستانی برج ، سرتلخ، تپه اسحاق آباد از سایت های مورد توجه باستان شناسان و علاقه مندان به تاریخ می باشد.. آسیاب های تاریخی سرتلخ، موشان و اسحاق آباد و حشمتیه، کاروانسراهای شاه عباسی در قدمگاه و قلعه وزیر، عمارت سرهنگی سرتلخ و عمارت خان در قلعه وزیر، دژ ها و قلعه های قدیمی و تاریخی اسحاق آباد و حریم آباد و موشان و خرو سفلی از دیگر آثار تاریخی و قابل توجه شهرستان زبرخان می باشند.  

 گردشگری فرهنگی و بومی 

 آئین ها و مراسم محلی و سنتی :  مانند علم خبری یا علم سلامی در روستای بوژمهران،  آئین تاریخی نوحصار که مراسم ویژه سالیانه اسماعیلیان در دیزباد است، مراسم شبیه خوانی حماسی و با شکوه عبداله آباد، مراسم نمادین سالروز ورود امام رضا(ع) به قدمگاه، جشنواره آلو در خرو، جشنواره بازی های بومی و محلی سالانه حصار، مراسم کشتی با چوخه اسحاق آباد
 غذاها و خوراکی های محلی : کمه جوش ، کشته جوش، آش کشته با سبزیجات کوهی در فصل بهار، کوکوی زج و ملر، تافتون ملر، دمی کور، خوشاب ریواس، خورشت آلو، روغن شیره، آش بی بی
 صنایع دستی : مانند سفالگری، نمد مالی، قالی بافی، حصیربافی، رنگرزی، فیروزه تراشی، منبت کاری و ساخت مصنوعات چوبی ، که امروزه در گوشه و کنار شهرستان زبرخان هنوز هم حجره های قدیمی فعال در این مشاغل اصیل تاریخی منطقه شرق فلات ایران مشاهده میشود. 
 جاذبه های فرهنگی و مذهبی : امامزاده عبدالله جهان آباد، امام زاده سید قاسم و امام زاده سید ابوالحسن شهر اسحاق آباد، امام زاده سلطان سید حبیب حاجی آباد، امام زاده خواجه ریحان روستای برج، امام زاده یحیی باغشن، امام زادگان عینعلی و زینعلی درود، مسجد تاریخی اسحاق آباد، 
 آرامگاه مشاهیر و علما و فضلا: مزار پنجه در روستای موشان، آرامگاه خواجه ریحان در روستای برج

 اکوتوریسم 
قرارگیری شهرستان زبرخان در دامنه های رشته کوه بینالود سبب جذب علاقمندان به مناظر بکر و طبیعت دست نخورده شده است. جاذبه های طبیعی شهرستان زبرخان شامل قله ها و ارتفاعات، رودخانه ها، چشمه ها ، غارها، آبشارها، ییلاقات، کوچه باغ و مناطق کویری می باشند. 

 قله ها و ارتفاعات : قله تیغ اره خرو، قله قوچگر دیزباد بالا، قله فلسکه درود، مسیر دسترسی محلی درود به دهیار  ، مسیر دسترسی محلی خرو به زشک
 رودخانه های دائمی: رودخانه درود ، رودخانه های بزرگ و کوچک خرو، رودخانه دیزباد ، رودخانه گرینه 
 چشمه های معروف : چشمه علی خرو
 دره ها: دره مرغزار گرینه
 آبشارها : مجموعه آبشارهای (آسیاب های آبی قدیم و سیستم توزیع آب پایاب) درود
 ییلاقات: ییلاقات دیزباد، گرینه، چناران، درود، خرو، رباط قلعه، حصار
 کوچه باغ های خرو بالا، گرینه، دیزباد
 مناطق کویری : کال معروف کال شور و اراضی جنوب شهر اسحاق آباد

 مراکز اقامتی و بومگردی
شهرستان زبرخان در حال حاضر دارای ۶ مرکز اقامتی دارای مجوز با ظرفیت پذیرش روزانه 700 نفر می باشد. که این مراکر عبارتند از بوتیک هتل زاک در شهر خرو، واحد بومگردی چنارستان در شهر درود، واحد بومگردی گنجعلی در شهر درود ، یک واحد بومگردی دروازه خورشید در روستای دانه کاشفیه ، خانه های مسافر شهر درود و شهر خرو و  همچنین خانه معلم شهر درود . علاوه بر مراکز اقامتی فوق،  در شهر های درود و خرو و همچنین روستاهای ییلاقی همجوار آن ها مانند مجدآباد و حریم آباد انواع سوئیت، خانه باغ و آپارتمان به صورت اجاره ای برای اسکان کوتاه مدت در اختیار گردشگران قرار دارد. 

 سیمای آب شهرستان زبرخان
بندانگشتی|دره نرم پا واقع در رودخانه شهر درود
شهرستان زبرخان به دلیل قرار گرفتن در منطقه پایکوهی بینالود در گذشته از نظر منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی تقریباً غنی بوده است ولی در سالهای اخیر به دلیل تغییرات اقلیمی ، بروز خشکسالی های جدی و  پی در پی ، گسترش بی ضابطه کشاورزی و دامپروری مبتنی بر چاه آب ، برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی و عدم رعایت نظام الگوی کشت ، شهرستان زبرخان شاهد خشک شدن و یا کم شدن حجم خروجی آب اکثر  قنوات، کاهش شدید دبی رودخانه ها،  افت توان آبدهی و عمیق تر شدن عمق چاه های آب بوده که منجر به شکل گیری تنش های آبی بین کشاورزان و حتی ساکنین شهرها و روستاها شده است. تحقیقات نشان داده است که با افت سطح آب های زیر زمینی میزان غلظت سدیم و سایر املاح موجود در آب افزایش پیدا می‌کند و با تداوم وضع موجود ، آب تعداد زیادی از چاه های قسمت های جنوبی شهرستان شور می شود که پس از آن در یک بازه زمانی بسیار کوتاه به دلیل آبیاری اراضی کشاورزی با آب شور بلافاصله جنس و ترکیب شیمیایی خاک تغییر کرده و تبدیل به یک شوره زار بی حاصل خواهد شد.

از مهم‌ترین رودخانه ها در این منطقه می‌توان به رودخانه های شهر خرو موسوم به رودخانه های کوچک و بزرگ خور ، رودخانه درود، رودخانه گرینه و رودخانه دیزباد در سمت شمال شهرستان که راستای شمالی به جنوبی دارند و در سمت جنوب نیز کال تاریخی موسوم به کالشور  با راستای شرقی به غربی اشاره نمود. در خصوص رودخانه های فصلی و دائمی شهرستان زبرخان، بکارگیری روشهای علمی و اجرای طرح‌های آبخیزداری و احداث بندهای خاکی علاوه بر اینکه سبب مدیریت جریان آب های سطحی و تغذیه سفره‌های زیرزمینی میشود ، نقش بسزایی در توسعه پایدار بخش کشاورزی و صنعت ایفا خواهد کرد.

از سوی دیگر ، بیشتر پهنه جغرافیایی شهرستان زبرخان جزو دشت ممنوعه و بحرانی نیشابور می‌باشد که به دلیل حفر گسترده و غیر اصولی چاه های آب کشاورزی در سالهای پس از انقلاب و برداشت بی رویه از مخازن زیر زمینی هم اینک با نرخ فرونشست سالیانه ۸۶ میلیمتر در سال مواجه است که ۲۰ برابر بیشتر از میانگین کشوری می باشد.(مصاحبه مدیر امور منابع آب شهرستان نیشابور با خبرگزاری ایسنا)

بخش مصارف کشاورزی و دامپروری 
بخش عمده‌ای از آب کشاورزی شهرستان زبرخان از ۲۶۶ حلقه چاه آب عمیق با حجم برداشت سالیانه ۷۶.۳ میلیون متر مکعب تامین می شود. 
بخش مصارف شرب و بهداشتی
تامین آب شرب خانگی و بهداشتی از ۴۱ حلقه چاه عمیق و ۲ حلقه چاه نیمه عمیق با مجموع برداشت ۱۲.۹۳ میلیون متر مکعب در سال صورت می‌پذیرد.
در حال حاضر به دلیل تنش های آبی شکل گرفته در برخی شهرها و روستاهای شهرستان زبرخان اقدامات متعددی برای حفر چاه های آب شرب جدید در دست اقدام می باشد.
 بخش مصارف صنعتی
در حال حاضر آب مورد نیاز بخش صنعتی شهرستان زبرخان از ۲۱ حلقه چاه عمیق با حجم برداشت در مجموع ۱.۵۴ میلیون متر مکعب در سال تامین میشود. 
بخش خدمات
آب مورد نیاز در بخش خدمات از ۲۰ حلقه چاه عمیق و ۲ حلقه چاه نیمه عمیق با مجموع برداشت سالیانه ۱.۳۷ میلیون مترمکعب تامین میشود.

همانگونه که مشاهده می‌شود بخش کشاورزی و دامپروری شهرستان زبرخان با ۷۶.۳% بیشترین حجم تخلیه منابع آب زیرزمینی شهرستان را انجام می دهد و پس از آن به ترتیب بخش مصارف شرب و بهداشتی با ۱۲.۷۵% ، صنعت ۱.۵۴% و خدمات ۱.۳۷% در رده‌های بعدی قرار دارند.(سیمای آب شهرستان زبرخان مطالعات جامع سال ۱۴۰۰)

 ویژگی‌های اقتصادی زبرخان 
 کشاورزی و دامپروری 
شهرستان زبرخان به‌دلیل قرارگیری در منطقه پایکوهی رشته کوه‌های بینالود و برخورداری از اقلیم معتدل کوهستانی، شرایط مناسبی را برای فعالیت‌های کشاورزی اقتصادی منطقه بوده است و اساس معیشت و نظام تولیدی در این شهرستان بیشتر بر فعالیت‌های زراعی و دامی استوار است. حدود ۳۸ هزار هکتار (۳۷٪) از اراضی این منطقه جهت فعالیت‌های کشاورزی از حاصلخیز خوبی برخوردار می‌باشند. از مهم‌ترین محصولات کشاورزی منطقه می‌توان به گندم، جو، چغندر قند، پنبه و محصولات باغی از قبیل انگور، آلو، گردو، گیلاس، و سیب درختی اشاره کرد. دامپروری نیز به دلایل شرایط مساعد اقلیمی، بارندگی مناسب و تنوع پوشش گیاهی از اهمیت خاصی برخوردار می‌باشد که از قطب‌های مهم دامپروری در سطح استان خراسان به‌شمار می‌رود.

 صنایع دستی 
صنعت تولید قالی دستی رایج‌ترین فعالیت دستی در منطقه به‌شمار می‌رود به طوریکه به عنوان مثال بزرگ‌ترین فرش دستباف جهان به مساحت ۴۳۴۲ متر جهت مسجدی در مسقط، پایتخت کشور عمان و به وزن حدود ۲۲ تن و اشتغال زایی حدود ۶۵۰ نفر بافنده زن روستایی در مدت ۲ سال شاهدی گویا بر پتانسیل و قابلیت بالای منطقه از نظر رواج و توسعه صنایع دستی می‌باشد که از اثرات اقتصادی آن می‌توان به حدود ۵ میلیون دلار درآمد ارزی برای کشور اشاره نمود.

 صنایع کارخانه‌ای 
به‌طور کلی شهرستان زبرخان به دلیل برخورداری از موقعیت ممتاز جغرافیایی و طبیعی از قبیل:
 نزدیکی به بازار مصرف دومین شهر پرجمعیت کشور (مشهد)
 سهولت دسترسی به راه‌های ارتباطی به دلیل عبور راه ترانزیتی تهران – نیشابور – مشهد از داخل منطقه
 شرایط آب و هوایی مناسب به دلیل واقع شدن در دامنه رشته کوه‌های بینالود.
 وجود منابع غنی آب‌های سطحی و زیرزمینی جهت استفاده صنایع
 تنوع محصولات زراعی، باغی و دامی
 بالا بودن سطح آموزش و سواد در منطقه جهت کمک به رشد صنعتی
 برخورداری از زمین مناسب جهت استقرار صنایع
 برخورداری از نیروی کار ارزان و موارد متعدد دیگر
در دو دهه اخیر مورد اقبال و توجه سیاست‌گذاران و برنامه ریزان توسعه صنعتی استان خراسان قرار گرفت و با احداث و توسعه شهرک صنعتی شهرستان نیشابور در این منطقه و تعداد زیادی از صنایع پراکنده، شهرستان زبرخان چهره صنعتی به خود گرفته است.

 نگارخانه 

 منابع 

News I. زبرخان و نقش آن در گردشگری شرق کشور. ایسنا. Published November 8, 2024. Accessed November 11, 2024. https://www.isna.ir/news/1403081813149/زبرخان-و-نقش-آن-در-گردشگری-شرق-کشور


زبرخان