زبان سومری

زبان سومِری زبان سومر باستان در منطقهٔ میان‌رودان جنوبی (بخشی از عراق کنونی) بود.

زبان سومری زبانی تک‌خانواده بوده است، بدین معنی که با هیچ زبان دیگری بستگی یا هم‌ریشگی ندارد.A manual of sumerian grammar and texts, John L Hayes, p5Prof. Piotr Michalowski University of Michigan Ann ArborProf. Steve Tinney, Middle Eastern Languages, Sumerian specialistProf. Larry Tras COGS University of Sussex Brighton BN1 9QH UKSteven Schaufele, Ph.D. , Asst. Prof. of Linguistics, English Department Soochow University, Waishuanghsi Campus, Taipei 11102, TaiwanWho gets the past?: competition for ancestors among non-Russian ... By Viktor Aleksandrovich ShnirelʹmanFolk-taxonomies in early English By Earl R. AndersonOur sixty-minute hour comes from Sumerian-universiteit leidenGábor Zólyomi, An introduction to the grammar of Sumerian, p1

سومری از هزارهٔ چهارم پیش از میلاد به عنوان زبان گفتاری به‌کار می‌رفت تا این‌که در اوایل هزارهٔ دوم پ.م. رفته‌رفته زبان اکدی که از خانواده زبان‌های سامی است، به عنوان زبان گفتاری جانشین آن شد. از نظر گونه شناختی این زبان با زبان‌های سامی فرق دارد.

با این حال، استفاده از سومری برای نوشتار (امور تشریفاتی و مذهبی) تا سدهٔ نخست ق.م. ادامه یافت. از آن پس تا سدهٔ ۱۹ میلادی و کشف رمز به دست زبانشناسان و دانشمندان غربی این زبان و یادگار آن به دست فراموشی سپرده شد. روابط دستوری در این زبان با «وند» هایی که به فعل اضافه می‌شوند تعیین می‌گردد و قیدها نیز به صورت «پی‌بست» در جمله می‌آیند. این پی‌بست‌ها به وسیلهٔ پیشوندهای متصل به فعل ارجاع داده می‌شوند. همچنین روابط دستوری در این زبان، کُنایی (ارگاتیو) و گسسته است و از این جهت، در ساختارهای کنایی بهترین بازدهی را دارد و در ساختارهای فاعلی-مفعولی بازدهی کمتری دارد.John Hayes, University of California, Berkeley "Sumerian" 2nd printing June 1999, Languages of the World/Materials 68,LINCOM EUROPA, Paul-Preuss-Str. 25, D-80995 Muenchen, Germany.

 مراحل 
تاریخ سومری مکتوب را می‌توان به چند دوره تقسیم کرد:Hallo, William W. , "On the Antiquity of Sumerian Literature", Journal of the American Oriental Society, vol. 83, no. 2, pp. 167–76, 1962
 سومری باستانی – ق. ۲۹۰۰ قبل از میلاد تا حدود ۲۶۰۰ قبل از میلاد
 سومری قدیمی یا کلاسیک - ج. ۲۶۰۰ قبل از میلاد تا قرن ۲۱۰۰ قبل از میلاد
 نو سومری – ج. ۲۱۰۰ قبل از میلاد تا قرن ۱۷۰۰ قبل از میلاد
 پسا سومری – پس از پ. ۱۷۰۰ پیش از میلاد

سومری باستانی نخستین مرحله کتیبه‌های با محتوای زبانی است که از دوره سلسله اولیه از حدود ۲۹۰۰ پیش از میلاد تا ۲۶۰۰ پیش از میلاد به مدت سیصد سال آغاز می‌شود. این دوره پس از پیشا ادبی، که تقریباً از ۳۳۰۰ پیش از میلاد تا ۲۹۰۰ پیش از میلاد را در بر می‌گیرد، می‌شود.

اصطلاح «پسا سومری» به معنای زمانی است که این زبان قبلاً منقرض شده بود و توسط بین‌النهرینی‌ها تنها به عنوان یک زبان مذهبی و کلاسیک برای اهداف مذهبی، هنری و علمی حفظ شده بود. تاریخ انقراض به‌طور سنتی تقریباً به پایان سلسله سوم اور، آخرین ایالت عمدتا سومری در بین‌النهرین، در حدود ۲۰۰۰ پیش از میلاد می‌رسد. با این حال، این تاریخ بسیار تقریبی است، زیرا بسیاری از محققان ادعا کرده‌اند که سومری قبلاً در اوایل سده مرده یا در حال مرگ بوده است یعنی ۲۱۰۰ پیش از میلاد، در آغاز دوره اور سوم و دیگران باور دارند که سومری به عنوان یک زبان گفتاری در بخش کوچکی از بین‌النهرین جنوبی (نیپور و پیرامون آن) تا اواخر ۱۷۰۰ پیش از میلاد ادامه داشته. وضعیت زبان سومری میان سال‌های ۲۰۰۰ تا ۱۷۰۰ پیش از میلاد هر چه باشد، از آن زمان است که شمار بسیاری از متون ادبی و فهرست‌های واژگانی دوزبانه سومری-اکدی، به‌ویژه از مکتب کتاب‌نویس نیپور باقی مانده است. اسناد مکتب سومری از سلسله دریایی در تل خیبر در جنوب عراق یافت شد که برخی از آنها حاوی نام‌های سالی از دوران سلطنت پادشاهی با نام تاج و تخت سومری Aya-dara-galama است.  Eleanor Robson, Information Flows in Rural Babylonia c. 1500 BC, in C. Johnston (ed.), The Concept of the Book: the Production, Progression and Dissemination of Information, London: Institute of English Studies/School of Advanced Study, January 2019 

 دسته‌بندی 
سومری امروزه یک زبان ایزوله محسوب می‌شود.Piotr Michalowski, "Sumerian," ''The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages." Ed. Roger D. Woodard (2004, Cambridge University Press). Pages 19-59Georges Roux, Ancient Iraq, 3rd ed. , Penguin Books, London, ç1993, p.80-82Joan Oates, Babylon, Rev. ed. , Thames and Hudson, London, ç1986, p.19John Haywood, The Penguin Historical Atlas of Ancient Civilizations, Penguin Books, London, ç2005, p.28 سومری زبانی پیوندی است و از زمان رمزگشایی آن موضوع وابستگی زبان سومری به طیف گسترده‌ای از زبان‌های پیوندی و غیرپیوندی دیگر بسیار بحث‌برانگیز بوده است؛ ولی به‌طورکلی پذیرفته شده است که زبانی جدا از دیگر زبان‌ها بوده است. سومری، به‌عنوان کهن‌ترین زبان نوشتاری، اعتبار ویژه‌ای دارد و به همین دلیل گاهی یک پیش‌زمینهٔ ملی و ناسیونالیستی و لذت اثبات دارد که به‌دلیل اثبات‌ناپذیری تقریباً درمیان زبان‌شناسان هیچ پشتوانه‌ای ندارد.Piotr Michalowski, "Sumerian," The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages (2004, Cambridge), pg. 22 برخی از خانواده زبان‌هایی که جهت خویشاوندی با سومری تاکنون مطرح شده‌اند:
 زبان‌های نوستراتیک (آلن بومهردBomhard, Allan R. & PJ Hopper (1984) "Toward Proto-Nostratic: a new approach to the comparison of Proto-Indo-European and Proto-Afroasiatic" (Current Issues in Linguistic Theory, 27))
 زبان‌های دره-قفقازی (جان بنگستونRuhlen, Merritt. The Origin of Language: Tracing the Evolution of the Mother Tongue. John Wiley & Sons, Inc: New York, 1994. p. 143)
 زبان‌های تبتی-برمه‌ای (جان براونJan Braun, "SUMERIAN AND TIBETO-BURMAN, Additional Studies", Wydawnictwo Agade, Warszawa, 2004, .)
 زبان‌های کارتولی http://www.unige.ch/lettres/antic/mesopotamie/etudesmesopotamiennes.html http://www.inrp.fr/edition-electronique/lodel/dictionnaire-ferdinand-buisson/document.php?id=2798 (نیکولاس مر)
 زبان‌های موندا (دیاکونوف)DIAKONOFF, Igor M. , 1997. "External Connections of the Sumerian Language." Mother Tongue 3: 54-63.
 زبان‌های اورالیکSimo Parpola, “Sumerian: A Uralic language” in Language in the Ancient Near East. Compte rendu de la 53e Rencontre Assyriologique Internationale, Moscow. , July 23, 2007 (work in process)(سیمو پارپولا)Gostony, C. G. 1975: Dictionnaire d'étymologie sumérienne et grammaire comparée. Paris.Zakar, András 1971: “Sumerian – Ural-Altaic affinities”. In Chicago Journals, Current Anthropology, Vol. 12, No. 2, Apr., 1971, Sumerian-Ural-Altaic Affinities: 215-225.Bobula, Ida 1951: Sumerian affiliations. A Plea for Reconsideration. Washington D.C. (Mimeographed ms.)
 زبان باسکی آلکسی ساهالا
 زبان دراویدی

همچنین پیشنهاد شده که سومری از کریول اواخر دوران پارینه سنگی ریشه گرفته است.Høyrup, Jens 1998: “Sumerian: The descendant of a proto-historical creole? An alternative approach to the Sumerian problem” in Published: AIΩN. Annali del Dipartimento di Studi del Mondo Classico e del Mediterraneo Antico. Sezione linguistica. Istituto Universitario Orientale, Napoli 14 (1992; publ. 1994), 21–72, Figs. 1–3.

فرضیهٔ گسترده‌تری نیز وجود دارد که یک زبان نیاهندواروپایی پیش از سومری در میان‌رودان وجود داشته و برروی سومری تأثیرگذار بوده است.

 تاریخ‌شناسی 
بندانگشتی|یک لوح سنگی به زبان سومری
کلید خواندن خطوط میخی لوگوسیلابلیLogosyllabic، از Logosyllable می‌آید. از سنگ‌نبشه بیستون به دست آمد، یک سنگ‌نبشته سه‌زبانه میخی که به زبان‌های فارسی باستان، ایلامی، و اکدی نوشته شده است. (به شیوه‌ای مشابه، کلید فهم هیروگلیف‌های مصری از سنگ روزتای دوزبانه و رونوشت [یا آوانوشت؟]Transcription ژان-فرانسوا شامپولیون در ۱۸۸۲ میلادی به دست آمد)

 نمونه زبان 
آغاز کتیبه انتمنای لاگاش

خود جمله‌ها:

I.1-7: den-lil2 lugal kur-kur-ra ab-ba dingir-dingir-re2-ne-ke4 inim gi-na-ni-ta dnin-ĝir2-su dšara2-bi ki e-ne-sur
8-12: me-silim lugal kiški-ke4 inim dištaran-na-ta eš2 GAN2 be2-ra ki-ba na bi2-ru2
13-17: uš ensi2 ummaki-ke4 nam inim-ma diri-diri-še3 e-ak
18-19: na-ru2-a-bi i3-pad
20-21: eden lagaški-še3 i3-ĝen
22-27: dnin-ĝir2-su ur-sag den-lil2-la2-ke4 inim si-sa2-ni-ta ummaki-da dam-ḫa-ra e-da-ak
28-29: inim den-lil2-la2-ta sa šu4 gal bi2-šu4
30-31: SAḪAR.DU6.TAKA4-bi eden-na ki ba-ni-us2-us2
32-42: e2-an-na-tum2 ensi2 lagaški pa-bil3-ga en-mete-na ensi2 lagaški-ka-ke4 en-a2-kal-le ensi2 ummaki-da ki e-da-sur
II.1-3a: e-bi id2 nun-ta gu2-eden-na-še3 ib2-ta-ni-ed2
3b: GAN2 dnin-ĝir2-su-ka 180 30 1/2 eš2 niĝ2-ra2 a2 ummaki-še3 mu-tak4
3c: GAN2 lugal nu-tuku i3-kux(DU)
4-5: e-ba na-ru2-a e-me-sar-sar
6-8: na-ru2-a me-silim-ma ki-bi bi2-gi4
9-10: eden ummaki-še3 nu-dab5
11-18: im-dub-ba dnin-ĝir2-su-ka nam-nun-da-ki-gar-ra bara2 den-lil2-la2 bara2 dnin-ḫur-sag-ka bara2 dnin-ĝir2-su-ka bara2 dutu bi2-du3

ترجمه:From Chavalas, Mark William. The ancient Near East: historical sources in translation. P.14.

I.1-7:انلیل پادشاه تمام سرزمین‌ها، پدر همه خدایان، با فرمان استوار خویش، مرز بین نینگیرسو و شارا را ثابت نمود.

۸–۱۲:مسلیم شاه کیش، به دستور ایشتاران، این زمین را اندازه می‌گیرد و یک سنگ (مرز) در اینجا بنا می‌کند.

۱۳–۱۷:اوش، فرمانروای اوما، مغرورانه عمل کرد.

۱۸–۱۹:او از سنگ (مرز) تجاوز کرد

۲۰–۲۱:و به سمت دشت لاگاش رژه رفتند.

۲۲–۲۷:نینگیرسو، جنگجوی انلیل، در دستور عادلانه خود، با اوما جنگ کرد.

۲۸–۲۹:به دستور انلیل او میدان نبرد خویش را به بیشتر از این گسترش داد.

۳۰–۳۱:و انباشته شد تپه‌های تدفین برای این در دشت

۳۲–۴۲:اناتوم فرمانده لاگاش، عموی انتمنا، فرمانده لاگاش، مرز را با انکاله ثابت کرد، فرمانده اوما.

II.1-3a:کانال (مرز) را از کانال نن به گودنا گسترش داد.
بندانگشتی|نامه فرستاده شده توسط راهب اعظم لوانا به شاه لاگاش (شاید اواکاگینا) اطلاعاتی از مرگ پسرش در جنگ در ۲۴۰۰ سال پیش از میلاد یافت شده در تلوح (گیرسو باستان)

3b: و ۱۲۹۰ متر از از جبهه نیگورسو به سمت اوما رفت.

3c:و آن را به عنوان یک منطقه بی صاحب بنیان گذاشت.

۴–۵:در کانال او سنگ (مرز جدید) محاط کرد.

۶–۸:او تعمیر کرد سنگ (مرز) را در مسیلیم.

۹–۱۰:او از دشت اوما رد نشد.

۱۱–۱۸:در کناره نینگیرسو او، او زیارتگاهی برای انلی ساخت، یک زیارتگاه نینهورساگ، یک زیارگاه نینگیرسو و یک زیارتگاه اوت.

 برخی واژه‌ها 
فهرست برخی از واژه‌های سومری:
سومری پارسی  Aš  یک  Mìn  دو  Eš  سه  limmu  چهار  Ía/í  پنج (aš, 'یک' + ía, 'پنج') Íaš  شش (min, 'دو'+ ía/í, 'پنج') Imin  هفت  ussu هشت  (limmu, 'چهار' + ía/í, 'پنج') Ilimmu  نه  þà, þù, a, u اغلب u نوشته می‌شود  ده  niš بیست  pab, pap, pa  پدر، برادر، مرد یا رئیس  rìg  اسلحه  me-na-àm  چه وقتی؟  me-šè  کجا  àm  چه؟ کدام؟ کی؟ چه کسی؟  nu٬na  نه، خیر (علامت منفی)  ku, kua  ماهی  ú  غذا  a  آب  mu  سال  ta-àm  این چیست؟ (جمله سؤالی)  ge  دختر  géme  زن  kuš  پسر  nita  مرد  nu  آتش  li  درخشیدن  erim, érin, éren سرباز  kug, kù  مقدس  en  آقا  áb  گاو ñiš, ñeš  چوب  da , áþi, aþ, á  بازو  šilig, silig  ایست، توقف gal, ñal  بزرگ  inch ,ISH  مکان، محل 

 جستارهای وابسته 
 فهرست زبان‌های نابود آسیا
 فهرست زبان‌ها بر پای اولین روایت نوشته‌شده
 فرهنگ لغت سومری پنسیلوانیا
 ادبیات سومری
 نیا-فراتی

 یادداشت‌ها 

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 سایت زبان سومری (به زبان انگلیسی)


رده:بنیان‌گذاری‌های هزاره چهارم (پیش از میلاد) در آسیا
رده:خط میخی
سومری
رده:زبان‌های پیوندی
رده:زبان‌های دارای کد ایزو ۶۳۹–۲
رده:زبان‌های فاعل-مفعول-فعل
رده:زبان‌های منقرض‌شده در هزاره ۲ (پیش از میلاد)
رده:سومر