پولس ایرانی

پولسِ/پاولِ ایرانی/پارسی، الاهی‌دانِ مشرقی، فیلسوف و منطق‌دان و دانشمند ایرانی در روزگار ساسانیان و استاد فلسفهٔ خسرو انوشیروان ساسانی بود. برخی از پژوهشگران او را «پولس نصیبین»C. H. M. Versteegh, Greek elements in Arabic linguistic thinking, BRILL, 1977,  یا «پولس بَصرَوی»A. V. Williams Jackson, Zoroastrian Studies, Kessinger Publishing, 2003,  نامیده‌اند.

پولس ایرانی با نوشته‌های فلسفیِ سریانی‌اش برای دربار ساسانی، شناخته شده است.Tjitze J. Boer, transl. Edward R. Jones, The History of Philosophy in Islam, 1904 (republished 1933 as ) مهم‌ترین این نوشته‌ها، گزارشی است به زبان سریانی، درباره‌ی منطقِ ارسطو برای خسرو انوشیروان که در آن، علم و فلسفه را برتر از ایمان معرفی می‌کند.Abd al-Raḥmān Badawī, Quelques figures et thèmes de la philosophie islamique, Maisonneuve & Larose, 1979, 

پولس در ریواردشیرِ (ریشهر) ناحیه‌ی پارس متولد شده بوده است.

ویلیام جکسون او را مسیحی سریانی‌ای معرفی می‌کند که در مدرسه نصیبین و دانشگاه گندی‌شاپور، فلسفه یونان را تعلیم دیده است. نوشته‌های او بر فلسفه اسلامی هم مؤثر بودند.

 زندگی‌نامه 

پولس ایرانی را از طریق رویدادنامه سیرت و رویدادنامه اِکلِسیاستیکوم (Ecclesiasticum) نوشته‌ی ابن عبری در سده‌ی سیزدهم میلادی، پیروی از پیروان کلیسای ارتدکس شرقی، می‌شناسیم. هر دو گزارش کرده‌اند که پولس در درشهرِ ایران متولد شد. ابن عبری می‌گوید که او کشیش کلیسای مشرق بود و در فلسفه نیز تبحر داشت. هر دو رویدادنامه گزارش می‌دهند که او آرزوی تأسیس شعبه‌ی مرجعیت کلیسا در ناحیه‌ی فارس را داشت و چون با او موافقت نشد، به مزدیسنا گروید.Article on Priscianus of Lydia در مدخل رویدادنامه سیرت آمده است:

با این حال، این موضوع، مستندات دیگری ندارد و ممکن است صرفاً شایعه‌ای محصول رقابت بین کلیسای ارتدکس سریانی و کلیسای مشرق بوده باشد.

 آثار پولس ایرانی 

او، دو کتاب معروف نوشت؛ یکی «در باب تفسیر» که هیچگاه منتشر نشد و دیگری جستاری احتمالا به زبان فارسی میانه در باب منطق ارسطو که به خسرو انوشیروان تقدیم کرد که بعدها سوروس سِبُخت (Severus Sebokht) آن را به سریانی ترجمه کرد. این اثر بعدها به عربی هم ترجمه شد.D. Gutas, Paul the Persian on the classification of the parts of Aristotle's philosophy: a milestone between Alexandria and Baghdad, Der Islam 60 (1983), 231-67, esp. 250-254 on the Arabic translation, attributing it to Abu Bishr Matta. ترجمه‌ی فارسیِ میانه‌ی «پری هِرمِنیاس»، کتابی از ارسطو، نیز از کارهای او است. سورس سبخت، همین ترجمه را نیز به سریانی ترجمه کرد.

سه گفتار در منطق ارسطو از پولس ایرانی برجای مانده‌اند که سرراست از بُن پهلوی‌شان به ما نرسیده‌اند. دوتای آن‌ها به سریانی و آن دیگری نیز به عربی (در ترتیب‌السعادات ابوعلی مسکویه) برجای مانده‌اند.پاول پارسی، گویایی ارستو، رویه‌های ۲۹ تا ۴۵.

200px|بندانگشتی
گفتارهای پاول پارسی را آقای بزرگمهر لقمان برای نخستین‌بار در سال ۱۳۹۵ با نام گویایی ارستو (منطق ارسطو) به پارسیِ سَره گردانده و چاپ کرده است.

گویایی ارستو دربردارندهٔ این سه گفتار است:
 گفتار اندر گویایی ارستو
 روشنایی‌نامه‌ای‌(توضیحاتی؟) بر اندر پیرامونِ گزارش (Περὶ Ἑρμηνείας) ارستو
 پیش‌درآمدی بر فرزانگی(فلسفه) ارستو (رده‌بندی ارستویی دانش‌ها(مقولات؟))

 بخش آغازین گفتار پولس ایرانی 

«درود بر خسروِ پیروزبخت، شاهِ شاهان، بهترینِ مردان، پاول، پیشکارتان!

فرزانگی(فلسفه، حکمه)، که دانشِ راستینِ همه[ی چیزها] بُوَد، اندر شماست؛ و از فرزانگی که اندر شماست برایتان پیشکش‌ها فرستم. این مایهٔ شگفتی نَبُوَد که از بوستانِ فرمانروایی‌تان پیشکشهایی برایِ شما فرازبَرَند، [چونان‌که] از ایزدآفریده‌ها یزِشهایی(قربانیهایی) برایِ ایزد فرازمی‌آورند. پیشکشی که من فرستم از سخن است، چه فرزانگی، که بهتر از همهٔ پیشکش‌های دگر بوَد، به میانجیِ سخن رُخ نماید. همانا، چنین است آنچه فرزانگی دربارهٔ فرزانگی گوید: «میوه‌هایم بهتر از زرِ ناب و بار و برم بهتر از سیمِ شاهوارند». اینک، تندرستی و زور و توانایی و خدیوی و پادشاهی و شهریاری و آشتی و رای‌ها و آیین‌ها، و گزیده گویم، همه[گونه] کنش‌های نیک.پاولِ پارسی، گویاییِ ارستو، پارسی از بزرگمهرِ لقمان، ویرایشِ دوم، رویه‌های ۴۹ و ۵۰.

دیگر اینکه، جهان با خرد ساخته و راهبری شود، همچون چشمِ جان که هرچند کور بوَد، اَی(یعنی) از تواناییِ دیدنِ همه‌چیز بی‌بهره باشد، تنها از راهِ این [خردْ] روشن و روشن‌بین شود و بدین‌گونه از هزاران هزار چشمِ تن بهتر است. چه تنها با این چشم[ِ جان] بوَد که مردمْ راستی را اندر همه‌چیز بیند، از برایِ خویشاوندی‌اش با راستی اندر همه‌چیز. چنین چون چشمِ تن زِ بهرِ هم‌سرشتی‌اش با روشناییِ بیرون بیند، چشمِ جان نیز از برایِ خویشی‌اش با فروغِ مینوی، که در هر چیز بوَد، پرتوی را که در همه[ی چیزهای جهان] هست بیند.

همان‌گونه که هیچ یا اندک بیند آنکو چشم‌های تنش در برابرِ روشناییِ سُهیدنی(محسوس) کم‌سو شده‌اند، همین‌سان نیز هیچ یا اندک بیند آنکو چشمانِ جانش از فروغِ مینوی نیاموخته‌اند. زین‌رو، نیک گفت آن فرزانه که «دانا چشمانی در سرش دارد، لیک نادان در تاریکی گام بردارد».

 اندیشه‌ها 

 خردورزی و دانش‌گرایی 
پیشگفتار «پولس ایرانی» در کتاب «گویایی ارستو» یکی از گفتارهای درخشان فلسفی تاریخ ایران است. وی در آنجا از بایستگی خردورزی و دانش‌گرایی و نیز برتری دانش بر گِرَوِش‌ایمان چنین سخن گفته است:

 زمان لازم برای یادگیری فلسفه 

پولس ایرانی درباره‌ی درازای زمانِ یادگیری فلسفه می‌گوید:

 کتابشناسی 
 پاولِ پارسی، گویاییِ ارستو، پیرایشِ دست‌نوشتهای سوریگ(سُریانی) و عربی و گردانشِ آنها به انگلیسی و پارسیگ(پهلوی) به همراهِ پانوشتهای سنجشگرانه از رَهامِ اشه، گردانش به پارسی و واژه‌نامهٔ انگلیسی ـ پارسی ـ پارسیگ از بزرگمهرِ لقمان، خردنامگ ۱، چاپِ نخست، شورآفرین، ۱۳۹۵، ۳۶۸ رویه.

 پانویس 

 پیوند به بیرون 
 دانشنامهٔ ایرانیکا
 انجمن سریانی
 تارنمای رهام اشه
 تارنمای بزرگمهر لقمان
سخنرانی رهام اشه درباره پاول پارسی

رده:ارسطوشناسان
رده:اهالی ایران در سده ۶ (میلادی)
رده:خسرو انوشیروان
رده:شاهنشاهی ساسانی
رده:فلسفه در ایران
رده:فلسفه فارسی‌زبانان
رده:فیلسوفان اهل آسیا
رده:فیلسوفان اهل ایران
رده:فیلسوفان سده ۶ (میلادی)
رده:فیلسوفان فارسی‌زبان
رده:گرویدگان به مزدیسنا از مسیحیت
رده:مسیحیان سابق اهل ایران
رده:مسیحیان شاهنشاهی ساسانی
رده:منطق‌دانان اهل ایران