ابن ابی الحدید

فخرالدین ابوحامد عبدالحمید بن ابی‌الحدید  نامدار به ابن ابی‌الحدید، ادیب، متکلم، مورخ، شاعر و فقیه شافعی* فوات الوفیات، ج ۲، ص ۲۵۹، ذیل ترجمهٔ عزالدین ابن أبی‌الحدید.
 وفیات الأعیان، ج ۷، ص ۳۴۲، رقم ۲۸۳.
 الأعلام، ج ۳، ص ۲۸۹، ذیل ترجمهٔ عبدالحمید بن هبةالله بن محمد بن الحسین بن أبی‌الحدید. و اصولی معتزلی و از علمای سدهٔ هفتم ه‍. ق.

 زندگی 
او در ۱ ذیحجه ۵۸۶ قمری (برابر با ۱۶ دی ۵۶۹ خورشیدی و ۶ ژانویه ۱۱۹۱ میلادی) در مداین به‌دنیا آمد. پدرش قاضی بود. در شهر زادگاهش بزرگ شد و علم کلام و اصول را فراگرفت. در جوانی به بغداد رفت و در آن شهر در محضر دانشمندان و بزرگان مشهور بغداد که بیشتر آنها شافعی مذهب بودند، به کسب علم و دانش پرداخت. در محافل ادبی و علمی شرکت می‌کرد و تا اینکه در زمره عالمان آن زمان درآمد.

از ابوالبقاء عکبری و ابوالخیر مصدق بن شبیب واسطی ادب آموختعباس، تاریخ الادب العربی فی العراق، ۱۳۸۱ق/ ۱۹۶۱م، ۷/۳۴۲ و به مناسبت نزدیکی عقیدتی با ابن علقمی وزیر ادیب و دانشمند مستعصم آخرین خلیفه عباسی در شمار کاتبان دیوان دارالخلافه درآمد.ابن کثیر، ۱۳/۱۹۹–۲۰۰ از این رو ابن ابی الحدید قصاید السبع و شرح نهج‌البلاغه را به نام او نوشت، و در همان زمان و کتاب خود را به نام ابن علقمی نوشت.

در سال ۶۴۲ ه‍.ق در حمله مغولان به بغداد اسیر شد ولی به واسطه وساطت بعضی از بزرگان این شهر از جمله خواجه نصیرالدین طوسی آزاد شد. او به عنوان ناظر حله، انتخاب، سپس «خواجه» امیرعلاءالدین طبرس و بعد ناظر بیمارستان عضدی و سرانجام در کتابخانه‌های بغداد به نظارت پرداخت.

وی در حمله هلاکوخان به بغداد در ۶۵۵ ه‍.ق محکوم به قتل شد ولی با وساطت بزرگان نجات یافت، اما سال ۶۵۶ ه‍.ق او در سن ۷۰ سالگی در بغداد از دنیا رفت.

 مذهب ابن ابی الحدید 
بررسی شرح نهج‌البلاغه او نشان می‌دهد که برخلاف نظر ابن کثیر که وی را شیعی غالی شمرده‌است،ابن کثیر، البدایة و النهایة، قاهره، ۱۳۵۱ق، ۱۳/۱۹۹ می‌توان او را معتزلی معتدلی دانست. او در آغاز کتابش اتفاق همه شیوخ معتزلی خود را بر صحت شرعی بیعت با ابوبکر نقل می‌کند و تصریح می‌نماید که از پیامبر اسلام نصّی بر آن بیعت وارد نشده، بلکه تنها انتخاب مردم که هم به اجماع و هم به غیراجماع راه تعیین پیشوا شمرده شده، موجب صحت آن است.ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۸–۱۳۸۴ق/۱۹۵۹–۱۹۶۴م، ۱/۷

بنابراین او در اصول، معتزلی و در فروع، شافعی بود مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر: آیا ابن ابی الحدید، شیعه بوده‌است یا سنی معتزلی؟ تبیان:ابن ابی الحدید معتزلی دانشمند سنی مذهب و شارح نهج البلاغه و مشربی بین تسنن و تشیع برای خود انتخاب کرده بود. در مباحث عقیدتی خود در شرح نهج البلاغه، به موافقت با «جاحظ» تصریح دارد به همین جهت او را معتزلی جاحظی می‌دانند.

اهل سنت بر این باورند که ابن ابی الحدید شیعه بوده‌است. یکی از دلایل اصلی آنها این است که ابن ابی الحدید، معتزلی بوده‌است و حال آنکه هیچ‌کدام از علمای اهل سنت معتزلی‌ها را اهل سنت نمی‌دانند. بعلاوه ابن ابی الحدید در شرحی که بر نهج البلاغه نوشته‌است در موضوعات مناقشه‌ای که بین اهل سنت و شیعیان وجود دارد، از شیعیان دفاع کرده‌است. به‌طور مثال در شرحی که بر نهج البلاغه نوشته‌است، فدک را متعلق به فاطمه و ابوبکر و عمر را غاصب دانسته. همچنین برخی از علمای شیعه همچون آیت‌الله قمی و آیت‌الله خوانساری، وی را شیعه مذهب می‌دانند. اسلام تکس: آیا ابن ابی الحدید، شیعه بوده‌است یا سنی معتزلی؟

 رابطه با علی 
او با وجود اینکه (به اعتقاد برخی) سنی مذهب تبیان:ابن ابی الحدید معتزلی
دانشمند سنی مذهب و شارح نهج البلاغه بود، ولی ارادت خاصی به علی داشت و به پیروی از مکتب معتزله، او را از دیگر خلفای راشدین برتر می‌داند و تصریح می‌کند که او هم در کثرت ثواب و هم در فضایل و خصال حمیده، از دیگران برتر است. این موضوع در کتابش کاملاً مشهود است.

 آثار 
تألیفات ابن الحدید را تا ۱۵ اثر برشمرده‌اند که مشهورترین آن‌ها چنین است:
 شرح نهج‌البلاغه ابن ابی الحدید
 الفلک الدائر علی المثل السائر
 السبع العلویات یا قصائد السبع العلویات، که آنرا ابن علقمی در مدائن سرود. موضوع قصاید، مدح محمد و علی، فتح خیبر، فتح مکه و کشته شدن حسین است.
 نظم کتاب الفصیح ثعلب

 پانویس 

 پیوند به بیرون 
شرح ابن ابی الحدید

مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر (عج):" آیا ابن ابی الحدید، شیعه بوده‌است یا سنی معتزلی؟"

 W. Madelung, ʿABD-AL-ḤAMĪD B. ABUʾL-ḤADĪD, دانشنامه ایرانیکا.

رده:اسلام‌شناسان مسلمان سده ۱۳ (میلادی)
رده:اسلام‌شناسان مسلمان
رده:درگذشتگان ۱۲۵۸ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۶۵۶ (قمری)
رده:روحانیان سنی
رده:زادگان ۱۱۹۰ (میلادی)
رده:زادگان ۵۸۶ (قمری)
رده:زادگان سده ۱۲ (میلادی)
رده:عرب‌های سده ۱۳ (میلادی)
رده:متکلمان
رده:محققان سنی اسلام
رده:معتزلیان
رده:نظریه‌پردازان حقوق سده ۱۳ (میلادی)
رده:عراقی‌های سده ۱۳ (میلادی)