وکیل

وکیل، نماینده یا جانشین کسی است که از طرف شخص دیگری (حقوقی یا حقیقی) به موجب عقد وکالت برای انجام کاری مأمور می‌شود.Henry Campbell Black, Black's Law Dictionary, 5th ed. (St. Paul: West Publishing Co., 1979), 799. وکیل در موضع دفاع، از تأمینات شغل قضا برخوردار است و شخصاً امکان مبادرت به تجارت ندارد؛ چون خلاف شأن اوست. حرفهٔ وکالت از آثار مترتبه بر تجارت، پیروی نمی‌کند و بدین جهت، وکالت را نمی‌توان یک کسب و کار تلقی کرد.Geoffrey C. Hazard, Jr. & Angelo Dondi, Legal Ethics: A Comparative Study (Stanford: Stanford University Press, 2004, ), 20–23.John Henry Merryman and Rogelio Pérez-Perdomo, The Civil Law Tradition: An Introduction to the Legal Systems of Europe and Latin America, 3rd ed. (Stanford: Stanford University Press, 2007),102–103. مؤید این حقیقت قانونی، سیاست‌های کلّی نظام در امور قضایی است که وکالت را در زیرمجموعهٔ امور قضایی آورده است و در قانون اساسی ایران نیز در فصل سوم یعنی فصل حقوق ملّت ذکر شده است و از اصل ۴۴ مستثنی است.

وکالت یک عقد جایز است که در چارچوب مقررات قانون مدنی منعقد می‌شود و طرفین آن وکیل و موکل نامیده می‌شوند. می‌توان برای وکیل انتخابی حد و مرزی مشخص کرد که در چه زمینه‌ای اجازه وکالت از طرف موکل دارد و در چه زمینه‌ای خود شخص باید برای آن کار حضور داشته باشد.

نایب‌السلطنه را در دوره دودمان صفویان «وکیل» می‌گفتند و عنوان «وکیل الرعایا» هم از همین‌جا برخاسته است.

 وظایف و مسئولیت‌ها 
وکیل علاوه بر نمایندگی موکل، موظف است به اصول اخلاق حرفه‌ای پایبند باشد و از حقوق موکل دفاع کند. وظایف شامل:
 امانتداری و صداقت نسبت به موکل
 پیگیری منافع موکل در چارچوب قانون
 رعایت محرمانگی اطلاعات
 مسئولیت مدنی و کیفری در صورت تخلف یا قصور
 رعایت دستورالعمل‌های کانون وکلای دادگستری

 انواع وکالت 
 وکالت مطلق 
یعنی این که شخصی شخص دیگری را در انجام تمام امور خود وکالت کند (فروش یا خرید و فروش اموال منقول و غیرمنقول یا پرداخت هزینه خانواده و …) به صورتی که وکیل در هیچ‌یک از امور نیازی به اجازه از موکل خود نداشته باشد.

 وکالت مقید 
مورد وکالت معین است و وکیل صرفاً می‌تواند در همان مورد معین، عمل کند. (به عنوان مثال صرفاً فروش یا اجاره خانه یا فروش ماشین و …)

مورد وکالت باید امری باشد که به موجب قانون یا طبیعتاً در انحصار شخص نباشد و خود شخص موکل بتواند آن را انجام دهد. برای نمونه وکالت در مجلس معامله که باید خودش عمل کند و نمی‌تواند دیگری را وکیل نماید.Carl W. Battle, The Patent Guide: A Friendly Guide to Protecting and Profiting from Patents (New York: Allworth Press, 1997), 49.David G. Cooper and Michael J. Gibson, Introduction to Paralegal Studies, 2nd ed.(Clifton Park: Thomson Delmar Learning, 1998), 4.

 کارآموز وکالت 
کارآموز وکالت شخصی اعم از زن و مرد که حداقل دارای ۲۴ سال سن بوده و در آزمون وکالت موضوع قانون کیفیت اخذ پروانه وکالت یا در آزمون مرکز وکلا، کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضائیه قبول شده یا بر اساس قانون تسهیل صدور کسب و کار موفق به دریافت پروانه کارآموزی شده است.Abel, American Lawyers, 147; Abel, England and Wales, 135 and 250; Arthurs, 146; Hazard, 135; Paterson, 104; and Weisbrot, 284.Richard L. Abel, English Lawyers Between Market and State: The Politics of Professionalism (New York: Oxford University Press, 2003), 374–375.William T. Gallagher, "Ideologies of Professionalism and the Politics of Self-Regulation in the California State Bar", 22 Pepp. L. Rev. 485, 490–491 (1995).

 شیوه‌های وکالت 
بندانگشتی|تابلوی وکالت اثر اونوره دومیه

 انتخابی 
در مواردی به کار می‌رود که شخصی، وکیل خود را انتخاب و با انعقاد قرارداد وکالت از او می‌خواهد وکالت او را برای دفاع از حقش در مراجع قضایی برعهده بگیرد. وکیل دادگستری به فردی گفته می‌شود که معمولاً پس از طی کردن آزمون‌ها و آموزش‌های مختلف حقوقی و دریافت پروانهٔ وکالت دادگستری، مجوز وکالت و حضور در مراجع قضائی از جانب اشخاص دیگر را دریافت می‌کند.For a classic explanation of the self-regulating legal profession, see the Preamble to the ABA Model Rules of Professional Conduct,10–13. در ایران پروانهٔ وکالت دادگستری توسط مرکز وکلا، کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضائیه و کانون وکلای دادگستری به دارندگان شرایط وکالت اعطا می‌شود.

 تسخیری 
در مواردی که دعوایی کیفری جریان داشته و علی‌رغم ضروری بودن حضور وکیل، در دادرسی و محاکمات، به دلیل امتناع متهم از اخذ وکیل یا نداشتن توانایی مالی برای این کار، وکیلی برای دفاع از متهم وارد پرونده نشده است که در این صورت به تشخیص دادگاه، از بین وکلای دادگستری وکیل رایگان برای او گرفته می‌شود. عنوان وکیلی که به این ترتیب وارد پرونده می‌شود، وکیل تسخیری است.

 معاضدتی 
در مواردی که اشخاص برای دفاع از حقوق خود در دعاوی حقوقی نیاز به وکالت داشته باشند ولی توان مالی انتخاب وکیل را نداشته باشند با تشخیص اداره معاضدت مرکز وکلا، کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضاییه و کانون وکلای دادگستری، وکیلی به صورت رایگان دفاع از حقوق شخص مُعسِر را برعهده می‌گیرد. عنوان وکیل یاد شده در این موارد، وکیل معاضدتی است. هم خواهان و هم خوانده می‌توانند درخواست وکیل معاضدتی را کنند.

 اتفاقی 
اگر شخصی تحصیل‌کرده رشته حقوق باشد ولی پروانه وکالت نداشته باشد و بخواهد به صورت موردی برای حل مشکلاتی که بستگان نزدیک او در مراجع قضایی دارند، با طی مراحل قانونی و پرداخت هزینه مربوط می‌تواند به این امر اقدام کند. شخصی را که با این روش وکالت موردی برای دفاع از حقوق بستگانش گرفته است، وکیل اتفاقی گویند.

 جستارهای وابسته 
 وکیل دادگستری
 مرکز وکلا، کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضاییه
 کانون وکلای دادگستری مرکز
 دفتر اسناد رسمی
 وکیل تسخیری
 قاضی

 منابع 

 ترمینولوژی حقوق، محمدجعفر جعفری لنگرودی، تهران: کتابخانه گنج دانش، 

رده:اجرای قانون
رده:اخلاق قانونی
رده:جایگاه‌های قدرت
رده:وکالت
رده:وکیلان