زبان سمنانی

زبان سِمنانی (به سمنانی: سِمَنی زِفون)، یکی از زبان‌های ایرانی است. زبان سمنانی از شاخهٔ زبان‌های ایرانی شمال غربی استمنبع: اُرانسکی، یوسیف م. زبان‌های ایرانی، ترجمه دکتر علی اشرف صادقی، تهران، انتشارات سخن ۱۳۷۸. و در عین حال زبان انتقالی میان زبان‌های ایران مرکزی و کاسپین به‌شمار می‌آید. زبان سمنانی که در جنوب  دریای خزر صحبت می‌شود، از نظر زبان‌شناسی ارتباط نزدیکی با زبان زازایی که یکی دیگر از زبان‌های ایرانی شمال غربی است که در آناتولی صحبت می‌شود، دارد. گفته می‌شود که زبان‌های سمنانی و زازایی از یک جد مشترک منشأ گرفته‌اند. زبان‌های زازایی و سمنانی ویژگی‌های زبانی مشترک زیادی دارند که سایر زبان‌های حاشیه دریای خزر فاقد آن هستند. گروه زبان‌های کاسپین به دو گروه گیلکی و مازنی (طبری) تقسیم می‌شود و همچنین مشتمل است بر زبان تالشی که در غرب دریای مازندران در هر دو سوی مرز ایران و جمهوری آذربایجان گویشور دارد و همچنین زبان تاتی که در نواحی جنوب و جنوب غربی قزوین و نواحی‌ای از آذربایجان ایران و جمهوری آذربایجان و داغستان گویشور دارد.Semnānī, spoken east of Tehrān, forms a transitional stage between the central dialects and the Caspian dialects. The latter are divided into two groups, Gīlakī and Māzandarānī (Tabarī). Also closely related is Tālishī, spoken on the west coast of the Caspian Sea on both sides of the border with Azerbaijan. To this northwestern group belong the so-called southern Tātī dialects spoken south and southwest of Qazvīn, as well as the scarcely known dialects of Harzan and Galinqaya spoken northwest of Tabriz. The name Tātī is usually applied to the dialects spoken in Russian Dagestan and northeastern Azerbaijan., Ronald Eric Emmerick, “Semnānī language,” The Editors of Encyclopaedia Britannica ناصر خسرو می‌گوید که سمنانی‌ها فارسی را با «لهجهٔ دیلمی» تلفظ می‌کنند.BOSWORTH,C.E. , encyclopedia of islam,2ed ed,vol 9,"SIMNAN",LEIDEN,BRILL,1997,pp 613-614 به اعتقاد گیتی شکری و بهروز محمودی بختیاری، زبان سمنانی با زبان تاتی و زبان تالشی پیوند دارد.شکری، گیتی، دانشنامه جهان اسلام، جلد ۶، مدخل "تات" محمودی‌بختیاری، بهروز، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۱۴، مدخل "تاتی"

این زبان با وجود برخی واژه‌های متداول در خانوادهٔ زبان‌های ایرانی، خود زبانی مستقل و کم‌وبیش خودکفا می‌باشد. در گروه‌بندی زبان‌های ایرانی نو، زبان سمنانی متعلق به گروه زبان‌های مرکزی ایران است.پناهی، ۶ این زبان دارای لهجه‌های گوناگونی است که هیچ‌کدام کار یک لهجه را یکسره تمام نکرده‌اند.ستوده، یک-شانزده.

آرتور کریستن‌سن که در حدود سال ۱۹۱۴ دربارهٔ این زبان پژوهش نموده، می‌گوید:

سمنانی زبانی محافظه‌کار است و واژه‌های بیگانه را به سختی می‌پذیرد.پناهی، ۱۴–۱۳

 ثبت ملی زبان سمنانی 
زبان سمنانی در بهمن ۱۳۹۴ از طرف سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، در فهرست میراث معنوی کشور ایران به ثبت ملی رسید.خبرگزاری مهر: زبان سمنانی در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شد، نوشته‌شده در ۳ بهمن ۱۳۹۴؛ بازدید در ۲۷ مهر ۱۳۹۸.

 دستور زبان 
300px|بندانگشتی| نقشه زبان‌های خانواده زبان‌های کاسپین به همراه زبان سمنانی
برخی از این دستورها بر این پایه‌اند:

دستورهای جمع
 نام‌هایی که آخر آنها در مفرد حرف «ی» بیاید در جمع تغییری نمی‌کنند: کُنجی (مفرد)-کُنجی (جمع)= کنجد.
 نام‌هایی که آخر آنها حرفی صامت بیاید در جمع «ی» به آخر آنها افزوده می‌گردد: غَلیف (مفرد)-غَلیفی (جمع)= کماجدان.
 نام‌هایی که آخر آنها مصوت کوتاه است، در جمع مُصوت کوتاهشان تبدیل به «اِی» می‌شود: رَجه (مفرد)-رَجِی (جمع)= بندی که بر آن رخت پهن کنند.
 نام‌هایی که آخر آنها مصوت بلند باشد نیز در جمع مصوت بلندشان تبدیل به «اِی» می‌شود: اَستا (مفرد)-اَستِی (جمع)= هسته.

دستورهای مؤنث و مذکر
 سوم شخص مفرد فعل ماضی، مؤنث و مذکر دارد: ژو بِشا (مذکر)-ژین بِشیا (مؤنث)= او رفت (بِشُد).در فعل چاییدن این قاعده صدق نمی‌کند: ژومِچا (مذکر)-ژین‌مِچِی (مؤنث)= می‌چایید
 افعالی که آخر آنها در ریشهٔ زمان گذشته حرف صامت «دال» باشد، صرف مذکر و مؤنث آنها یکسان است: ژو هاکرد (مذکر)-ژین هاکرد (مؤنث)= او کرد.
 افعالی که آخر ریشهٔ زمان گذشته آنها حرف صامت «ت» باشد، در مؤنث مصوت کوتاه «-َ» به کلمه اضافه می‌شود: ژو بُخُت (مذکر)-ژین بُخُتَه (مؤنث)= خوابید.در فعل گفتن این قاعده صدق نمی‌کند: ژوبات (مذکر)-ژین‌بات (مؤنث)= گفت
 سوم شخص فعل بودن در مذکر و مؤنث یکسان نیست: ژو گوزَه (مذکر)-ژین گوزِه (مؤنث)= او بزرگ است.
 صفات با اسامی مذکر و مؤنث، تذکیر و تأنیث پیدا می‌کنند و با اسناد فعل بودن در سوم شخص تذکیر و تأنیث آنها آشکار می‌شود: دِزار اِسبیَه= دیوار (مذکر) سفید است.
 عدد «یک» تذکیر و تأنیث دارد. عدد یک مذکر با معدود مفرد مذکر و عدد یک مؤنث با معدود مفرد مؤنث می‌آید: آی وَشکا= یک پسر - اییَه دترَه= یک دختر.
 صفت اشارهٔ مفرد برای اشاره به نزدیک با نام‌های مذکر و مؤنث مفرد حالت تذکیر و تأنیث پیدا می‌کند: اِن کوتَر= این کبوتر نر - اِنَه کوتَرَه= این کبوتر ماده.
 صفت اشارهٔ مفرد برای اشاره به نزدیک با نام‌های جمع مذکر و مؤنث تغییری نمی‌کند و مفرد مذکر آن با این نوعِ اسمی به کار می‌رود: اِن شیلِّکی تُرشیَن= این زردآلوها ترش هستند.
 نام‌هایی که از زبان‌های دیگر وارد می‌شوند، گروهی مذکر و پاره‌ای جزء اسامی مؤنث طبقه‌بندی می‌گردند: ماشین و دیپلم= مذکر - صَندلیَه و کُمُدَه= مؤنث.

 ضمایر 
در گویش سمنانی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.
 ضمیر  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد مذکر  ۳ مفرد مؤنث  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع فاعلی، سمنانی  a  to  u  una  hamâ  šemâ  uy مفعولی، سمنانی  mo  ta  ju  jin  hamâ  šemâ  jun ملکی، سمنانی  mo  ta  ju  jin  hamâ  šemâ jun

 صرف فعل (لازم) 
در جدول زیر فعل (لازم) رفتن (bešeyn) بر اساس گویش سمنانی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.(نمونه زیر براساس گویش سمنانی می‌باشد)

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  bešiyun  bešey  bešâ  bešeyn  bešeyn  bešeyn گذشته بعید (کامل)  bešâ-biyun  bešâ-bey  bešâ-bâ  bešâ-beyn  bešâ-beyn  bešâ-beyn گذشته التزامی  megi-bešâ-bin  megi-bešâ-bey  megi-bešâ-bu  megi-bešâ-bin  megi-bešâ-bin  megi-bešâ-bin گذشته ابعد (بسیار دور)  bešâ-bičun  bešâ-biče  bešâ-biči  bešâ-bičin  bešâ-bičin  bešâ-bičan گذشته استمراری  mešiyun  mešey  mešâ  mešeyn  mešeyn  mešeyn حال ساده/آینده  mešin  meša  mešu  mešin  mešin  mešin حال التزامی  bašin  baša  bašu  bašin bašin  bašin آینده  megi-bašin  megi-baša  megi-bašu  megi-bašin megi-bašin  megi-bašin

 گویش‌ها و زبان‌های ناحیه سمنان 
چندین گویش و زبان در اطراف سمنان رواج دارند که شامل سرخه‌ای، لاسگردی، افتری، سنگسری و بیابانکی می‌باشد.

 ضمایر شخصی  مفرد:۱  ۲  ۳  جمع:۱  ۲  ۳ سرخه‌ای فاعلی  ā  tā  ū  ham  huž  žin غیر فاعلی  mun  tā  žu  ham  huž  žin لاسگردی فاعلی  a  to  žo  ham  hōž  žon غیر فاعلی  am, mo  to,ta  žo  ham  hōž  oya سنگسری فاعلی  a  tö  nā مؤنث / nö مذکر  ham  xā  anun غیر فاعلی  ma  ta  nī مؤنث / ne مذکر  ham  xā  anun بیابانکی فاعلی  a  tu  un  hamā  šamā  un(a)hā غیر فاعلی  mu  ta  žu  hamā  šamā  žun افتری فاعلی  a  tu  u  hēm  hūy  yūn غیر فاعلی  mu(n)  ta    

 پانویس 

 منابع 



 برای مطالعه بیشتر 


سمنانی
سمنانی
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
سمنانی
رده:زبان‌های در خطر ایران
رده:زبان‌های کاسپین