آروناچال پرادش

آروناچال پرادش (به زبان هندی: अरुणाचल प्रदेश) یکی از ایالات کشور هند است. مرکز آن شهر ایتاناگار است. این ایالت در خاوری‌ترین بخش هندوستان واقع شده و معنی نام آروناچال پرادش هم «سرزمین کوه‌های روشن‌شده در پگاه» است. پرادش به معنی سرزمین است.

آروناچال پرادش یکی از ایالت‌های شمال شرق هند است. این ایالت در مرز با چین، بوتان و میانمار قرار دارد و به دلیل موقعیت جغرافیایی‌اش همواره اهمیتی راهبردی برای هند داشته است. بیشتر مساحت آن کوهستانی و پوشیده از جنگل‌های انبوه است که رودهای متعددی از جمله رود برهماپوترا از آن سرچشمه می‌گیرند.

از نظر فرهنگی، آروناچال پرادش بسیار متنوع است و بیش از بیست قبیله بومی با زبان‌ها، آیین‌ها و سنت‌های خاص خود در آن زندگی می‌کنند. این تنوع قومی باعث شده جشنواره‌ها، موسیقی و هنرهای محلی بخش جدانشدنی از زندگی اجتماعی مردم باشند.

دین‌های گوناگون در این ایالت حضور دارند، از جمله آیین بودایی که در بخش‌های نزدیک مرز بوتان و تبت گسترده است، و همچنین آیین‌های بومی که هنوز در میان برخی قبایل زنده‌اند. مسیحیت نیز در قرن بیستم به‌ویژه در میان برخی از جوامع بومی نفوذ کرده است.

از نظر منابع طبیعی، ایالت سرشار از جنگل‌های بکر، گونه‌های گیاهی و جانوری کمیاب و زیست‌بوم‌های متنوع است که آن را به یکی از نقاط مهم برای پژوهش‌های زیست‌محیطی و گردشگری طبیعی در هند بدل کرده است. با وجود این، توسعه اقتصادی و زیرساختی در آروناچال پرادش نسبت به بسیاری از ایالت‌های دیگر هند عقب‌تر است و دولت هند سرمایه‌گذاری ویژه‌ای برای جبران این عقب‌ماندگی انجام می‌دهد.

این ایالت همچنین در کانون اختلافات مرزی میان هند و چین قرار دارد و همین مسئله بر سیاست و امنیت منطقه تأثیر گذاشته است. در مجموع، آروناچال پرادش ترکیبی از طبیعت بکر، تنوع فرهنگی و اهمیت ژئوپولیتیک است که آن را در میان ایالت‌های هند جایگاهی خاص بخشیده است.

نام‌گذاری
آروناچال پرادش به معنای سرزمین کوه‌های سپیده‌دم است که در زبان سانسکریت به معنی رهبر ایالت می باشد. مردمان قسمت شرقی آروناچال پرادش و بعضی از ناحیه های تبت در متون باستانی تبتی، مردم لوبها این مکان را با نام لویو و آروناچال پرادش غربی در متن تبتی مونیل نام برده می شد.

 مناقشه سرزمینی 
چین و هند که بیش از چهار هزار کیلومتر مرز مشترک دارند در برخی مناطق از جمله در ایالت سیکیم، آروناچال پرادش، تبت و کشمیر با هم اختلاف ارضی دارند. چین ادعای مالکیت بر ۹۰ هزار کیلومتر در منطقه‌ای را دارد که هند آن را ایالت «آروناچال پرادش» می‌نامد.

چین بر این ایالت ادعای حاکمیت دارد و آن را جزو تبت و به عنوان تبت جنوبی می‌داند و آن را بخشی از خاک خود اعلام کرده‌است. خط مرزی فعلی بین چین و هند همان خط پیشنهادی مک‌ماهون می‌باشد.
اختلافات مرزی چین و هند که به درگیری نظامی هر چند کوچک در ۱۹۶۲ در این منطقه انجامید در اصل حاصل اختلافات شدیدتر مرزی این در در اقصی چین بود البته سیاست به پیش هند نیز شدیداً بر آن دامن زد.

هند منطقه «توانگ» در ایالت آروناچال پرادش را بخش جدایی‌ناپذیر این ایالت و در نتیجه بخشی از خاک خود می‌داند.

خط مرزی این منطقه، زمانی مشخص شد که هند هنوز مستعمرهٔ انگلیس بود. در سال ۱۹۶۲ بر سر همین ایالت، جنگ کوتاه مدت اما بسیار خشنی میان دو کشور درگرفت. از آن زمان به بعد، هند تسلط خود را بر این ایالت مرزی محکم‌تر کرد اما درگیری‌های پراکنده و تنش هر چند گاه پیرامون خط مرزی رخ می‌دهد.«تنش مرزی میان چین و هند: پکن، دهلی نو را متهم به مداخله می‌کند». ۲۰۱۷. ار.اف. ای - RFI. Accessed April 19 2020. . 

 تاریخ  
 دوران باستان  

از تاریخ باستانی این منطقه، جز در گوشهٔ شمال‌غربی و نواحی مرزی با آسام کنونی، اطلاعات اندکی در دست است. بخش‌های شمال‌غربی تحت کنترل مونپا و تبت قرار داشتند.

این بخش‌ها تحت فرمانروایی پادشاهی مونپا در «مونیول» که تابع تبت بود و میان ۵۰۰ پیش از میلاد تا ۶۰۰ میلادی شکوفا شد، اداره می‌شدند. مونپا و شردوکپن نیز سوابق تاریخی از وجود ریاست‌های محلی در شمال‌غرب نگه داشته‌اند.

طبق تواریخ تبتی، مونیول توسط گونگکار گیال، از نوادگان لهاسه تسنگما، اداره می‌شد. تسنگما برادر رالپاکان، شاه تبتی بود که در سال ۸۳۷ میلادی یا پیش از آن به مونیول رسید.

یکی از نوادگان گونگکار گیال فرمانروای منطقه تراشیانگتسه در بوتان شد و نوادهٔ دیگر او، گاپده تسن، فرمانروای درهٔ خورونگ در تمبرنگ (امروز بخش کامنگ غربی در آروناچال پرادش) بود.
بندانگشتی|250px|دزونگ تمبرنگ ساخته‌شده در سدهٔ دوازدهم، گونه‌ای از دزونگ که در بوتان و تبت رایج است

پس از آن، پسر دوم گونگکار گیال، وونگمه پالده، که به دلیل فقر درهٔ خورونگ به تبت بازگشته بود، دوباره به مونیول برگشت و فرمانروای آن شد.

متن «ریگیال ریگز» که در ۱۶۶۸ یا ۱۷۲۸ نوشته شد، سوابقی از مالیات‌ها دارد. مالیات از نواحی بخش کامنگ و بخش تاوانگ امروزی به صورت سکه، خوراک یا دام پرداخت می‌شد.

مونپاها () که چینی‌ها آن‌ها را «منبا» می‌نامیدند مسئول تجارت میان آسام و تبت بودند و «کوریپار دوآر» را در بخش سونیتپور آسام در اختیار داشتند. رؤسای مونپا تابع فرمانروای تاوانگ بودند که خود زیر نظر دولت تبت در لهاسا قرار داشت. دولت تبت در لهاسا مقام‌هایی به نام «گلونگ» منصوب می‌کرد تا بر رؤسای محلی مونپا نظارت داشته باشند. رئیس مونپا که مسئول دوآر بود «تسوُرگون» نام داشت، مقامی که در سدهٔ شانزدهم ایجاد شد.

بر پایهٔ متون تاریخی تبت، ایالت آروناچال پرادش که «لُهویو» نامیده می‌شد، در سدهٔ هفتم میلادی زیر کنترل پادشاهی «توبو» یا امپراتوری تبت قرار گرفت.
بندانگشتی|250px|آروناچال پرادش زیر سلطهٔ امپراتوری تبت در سده‌های هفتم و هشتم میلادی

 دوران میانه  

بندانگشتی|صومعه تاوانگ ساخته‌شده در سدهٔ هفدهم به فرمان پنجمین دالایی لاما، بزرگ‌ترین صومعه در هند و دومین در جهان پس از کاخ پوتالا در لهاسا، تبت. این صومعه از معدود مراکز بوداگرایی تبتی است که از انقلاب فرهنگی مائو تسه‌تونگ آسیب ندید.

در سدهٔ هفدهم، پنجمین دالایی لاما نگاوانگ لوبسانگ گیاتسو (۱۶۱۷–۱۶۸۲) که در ۱۶۴۲ بر تبت سیطرهٔ سیاسی یافت، مالیاتی به نام «خری» بر مونیول تحمیل کرد و فرمان ساخت دژهایی به نام دزونگ را در مناطق مونپا صادر کرد که به‌عنوان مراکز اداری و مالیاتی عمل می‌کردند.
بندانگشتی|250px|دزونگ دیرنگ ساخته‌شده به دستور پنجمین دالایی لاما

این دژها شامل دیرنگ دزونگ، تاکلُنگ دزونگ و گیانگکار دزونگ بودند که از مونپاهای دیرنگ، مونپاهای کالاکتانگ و مونپاهای تاوانگ مالیات جمع‌آوری می‌کردند. مقام‌های جمع‌آورندهٔ مالیات «دزونگپون» نام داشتند.

مالیات ابتدا به صومعه تاوانگ برده می‌شد و سپس از طریق تسونا (امروز در چین) به لهاسا ارسال می‌گردید.
بندانگشتی|صومعه اورگِلینگ ساخته‌شده در ۱۴۸۹ میلادی در تاوانگ، زادگاه ششمین دالایی لاما، تسانگیانگ گیاتسو

ششمین دالایی لاما تسانگیانگ گیاتسو (۱۶۸۳–۱۷۰۶) در تاوانگ زاده شد و در آمدو (امروز در چین) در راه پکن درگذشت. او توسط مغول‌ها تحت فرمان لا-بزانگ خان، واپسین فرمانروای خانات خوشوت، و با موافقت امپراتور کانگشی از سلسله چینگ ربوده شده بود.

پیش از مرگ، ششمین دالایی لاما فرمان ساخت بناهای مهمی همچون ترامزیکانگ در بارخور، لهاسا را صادر کرده بود.
بندانگشتی|ترامزیکانگ در لهاسا ساخته‌شده به دستور ششمین دالایی لاما

آروناچال پرادش در حوزهٔ فرهنگی خام () و او-تسانگ () تبت قرار می‌گیرد که حوزهٔ آبگیر رود برهماپوترا را نیز دربر می‌گیرد.

پایاب‌ها و دشت‌ها زیر فرمان پادشاهی چوتیا در آسام بودند. بخش‌های درونی ایالت هرچند با دنیای بیرون تعامل داشتند، اما مستقل و خودگردان باقی ماندند.کلود آرپی, The Pure Crystal Mountain Pilgrimage of Tsari, 1962: The McMahon Line Saga.

از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی ایالت می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

{| class="wikitable" |- ! محوطه || تاریخ‌گذاری || سازندگان |- | دژ بیسماک‌نگر، روینگ || سدهٔ ۸ تا ۱۵ میلادی|| پادشاهی چوتیا |- | دژ بولونگ، بولونگ || سدهٔ ۱۳ میلادی || پادشاهان چوتیا |- | دیمَچونگ-بتالی، کامنگ غربی || سدهٔ ۱۳ میلادی || پادشاهان چوتیا |- | گومسی، بخش سیانگ شرقی || سدهٔ ۱۳ میلادی|| پادشاهان چوتیا |- | دژ روکمینی، روینگ || سدهٔ ۱۴ تا ۱۵ میلادی || پادشاهان چوتیا |- | دژ تزو، روینگ || سدهٔ ۱۴ تا ۱۵ میلادی|| پادشاهان چوتیا |- | ویرانه‌های نقشَه پرْبات، بخش کامنگ شرقی || سدهٔ ۱۴ تا ۱۵ میلادیBorah, D.K.Archaeological ruins of Naksabat, p.32|| پادشاهان چوتیا |- | دژ ایتا، ایتاناگر || سدهٔ ۱۴ تا ۱۵ میلادی|| پادشاهان چوتیا |- | دژ بوروی، پاپوم پاره || سدهٔ ۱۳ میلادی|| پادشاهان چوتیا |- | مالینیتان، لیکابالی || سدهٔ ۱۳ تا ۱۴ میلادی|| پادشاهان چوتیا |- | ایتا پوخوری، ایتیلی || سدهٔ ۱۳ تا ۱۴ میلادی|| پادشاهان چوتیا |- | پادوم پوخوری، ایتیلی || سدهٔ ۱۳ تا ۱۴ میلادی || پادشاهان چوتیا |- | مخزن آجری کامپونا، ایدیلی || سدهٔ ۱۳ تا ۱۴ میلادی || پادشاهان چوتیا |- | مخزن آجری کانینگ، ایدیلی || سدهٔ ۱۳ تا ۱۴ میلادی || پادشاهان چوتیا |- | کانال آجری بولونگ، بولونگ || سدهٔ ۱۳ تا ۱۴ میلادی || پادشاهان چوتیا |- | استحکامات دیبانگ، دره دیبانگ-دیکرونگ || سدهٔ ۱۳ تا ۱۴ میلادی|| پادشاهان چوتیا |- | دزونگ دیرنگ، کامنگ غربی || سدهٔ ۱۷ میلادی || مونپا |- | صومعه تاوانگ، تاوانگ || سدهٔ ۱۷ میلادی (۱۶۸۰–۱۶۸۱) || مِرَک لاما لُدره گیاتسو |}

 هند بریتانیا  
بندانگشتی|262px|نقشهٔ امپراتوری هند بریتانیا از غازتیه امپریال هند (۱۹۰۹) که خط بیرونی را به‌عنوان مرز آسام نشان می‌دهد

در سال‌های ۱۹۱۲–۱۹۱۳، دولت هند بریتانیا مناطق مرزی شمال‌شرق را بنیان گذاشت. این مناطق به سه بخش تقسیم شدند که بعدها با نام‌های منطقه مرزی بالیپارا، منطقه مرزی لاخیپور و منطقه مرزی سادیا شناخته شدند.

 خط مک‌ماهون  


در سال‌های ۱۹۱۳–۱۹۱۴، نمایندگان کشور عملاً مستقل تبت و بریتانیا در هند گرد هم آمدند تا مرزهای «تبت بیرونی» (در ارتباط با چین) را مشخص کنند. سر هنری مک‌ماهون، مدیر بریتانیایی، خط مک‌ماهون به طول  را به‌عنوان مرز میان هند بریتانیا و تبت ترسیم کرد و تاوانگ و نواحی دیگر را در قلمرو هند بریتانیا قرار داد. نمایندگان تبت و بریتانیا توافق‌نامه سیملا (۱۹۱۴) را تدوین کردند که شامل خط مک‌ماهون نیز می‌شد، اما نمایندگان چین آن را نپذیرفتند. توافق سیملا منافع دیگری را از چین سلب می‌کرد، زیرا چین از پذیرش آن خودداری کرد.Lamb, Alastair, The McMahon line: a study in the relations between India, China and Tibet, 1904 to 1914, London, 1966, p529

موضع چین این بود که تبت از چین مستقل نیست و نمی‌تواند معاهده‌ای امضا کند، بنابراین توافق‌نامه باطل است، همانند معاهده بریتانیا و چین (۱۹۰۶) و معاهده انگلیس و روسیه (۱۹۰۷). اسناد بریتانیا نشان می‌دهد شرط پذیرش مرز جدید از سوی دولت تبت، پذیرش توافق سیملا از سوی چین بود. چون بریتانیا موفق به گرفتن پذیرش از چین نشد، تبتی‌ها خط مک‌ماهون را معتبر نمی‌دانستند.

در زمانی که چین بر تبت اعمال قدرت نمی‌کرد، این خط با چالش جدی روبه‌رو نشد. در ۱۹۳۵، یکی از دبیران وزارت خارجهٔ بریتانیا به نام اولاف کارو دریافت که خط مک‌ماهون در نقشه‌های رسمی درج نشده است. اداره نقشه‌برداری هند در ۱۹۳۷ نقشه‌ای منتشر کرد که خط مک‌ماهون را به‌عنوان مرز رسمی نشان می‌داد. در ۱۹۳۸، دو دهه پس از کنفرانس سیملا، بریتانیا سرانجام توافق‌نامه سیملا را به‌عنوان یک توافق دوجانبه منتشر کرد و نقشهٔ تفصیلی‌ای از سوی اداره نقشه‌برداری هند منتشر شد که خط مک‌ماهون را مرز هند نشان می‌داد.

در آوریل ۱۹۳۸، یک گروه کوچک بریتانیایی به فرماندهی کاپیتان جی. اس. لایت‌فوت وارد تاوانگ شد و به صومعه اطلاع داد که این ناحیه بخشی از خاک هند است. دولت تبت در لاسا اعتراض کرد و پس از بازگشت لایت‌فوت، اختیار خود را دوباره برقرار ساخت.

در ۱۹۴۴، بریتانیا در این منطقه، از دیرانگ‌دزونگ در غرب تا والونگ در شرق، اداره‌هایی برقرار کرد. کنترل اداری بر بخش جنوبی گذرگاه سلا گسترش یافت و جیمز فیلیپ میلز یک پاسگاه تفنگداران آسام در دیرانگ ایجاد کرد و مأموران مالیات‌گیر تبت را بیرون کرد. اعتراض‌های تبت نادیده گرفته شد. با این حال، هیچ اقدامی برای بیرون‌راندن تبت از بخش شمالی گذرگاه که شامل شهر تاوانگ می‌شد، انجام نگرفت. ناحیهٔ تاوانگ تا سال ۱۹۵۱ تحت اقتدار تبت باقی ماند.

 جنگ چین و هند  

با پایان حکومت بریتانیا، هند در ۱۹۴۷ استقلال یافت و جمهوری خلق چین در ۱۹۴۹ تأسیس شد. دولت جدید چین همچنان موضع خود مبنی بر نامعتبر بودن خط مک‌ماهون را حفظ کرد.

در اکتبر ۱۹۴۷، تبت مستقل یادداشتی به دولت هند فرستاد و خواستار «بازگرداندن» سرزمین‌هایی شد که بریتانیا ظاهراً از تبت اشغال کرده بود. این مناطق شامل زایول، والونگ، لونگ، لوپا، مون، بوتان، سیکیم و دارجیلینگ بود. پس از مذاکره با دولت هند، تبت از این ادعاها صرف‌نظر کرد.<ref>

در نوامبر ۱۹۵۰، جمهوری خلق چین آمادهٔ تصرف تبت با زور بود و هند از تبت حمایت می‌کرد. سودها رامچاندران، روزنامه‌نگار، استدلال کرد که چین تاوانگ را به نمایندگی از تبتی‌ها مطالبه می‌کرد، در حالی که خود تبتی‌ها تاوانگ را بخشی از تبت نمی‌دانستند.

در فوریهٔ ۱۹۵۱، هند رالنگناو خاتینگ از مانیپور را با گروهی کوچک و صدها باربر به تاوانگ فرستاد و کنترل باقی‌ماندهٔ ناحیهٔ تاوانگ را از دست تبتی‌ها گرفت و ادارهٔ تبت را برچید.…

آنچه امروزه آروناچال پرادش نامیده می‌شود در سال ۱۹۵۴ به‌عنوان آژانس مرزی شمال‌شرقی (NEFA) تأسیس شد. روابط چین و هند تا سال ۱۹۶۰ دوستانه بود. از سرگیری اختلاف مرزی یکی از عوامل منجر به جنگ چین و هند در سال ۱۹۶۲ بود که در جریان آن، چین بیشتر مناطق آروناچال پرادش از جمله بخش تاوانگ را تصرف کرد. چین به‌زودی اعلام پیروزی کرد، به خط مک‌ماهون عقب‌نشینی نمود و در سال ۱۹۶۳ اسرای جنگی هندی را بازگرداند.A.G. Noorani, "", India's National Magazine, 29 August 2003.Manoj Joshi, "Line of Defence", Times of India, 21 October 2000

این جنگ به پایان دادوستد پایاپای با تبت انجامید، هرچند از سال ۲۰۰۷ دولت هند نشانه‌هایی از تمایل به ازسرگیری آن را نشان داده است.

 تغییر نام و ارتقا به ایالت 
به رهبری ایندیرا گاندی، آژانس مرزی شمال‌شرقی (NEFA) در ۲۰ ژانویهٔ ۱۹۷۲ به آروناچال پرادش تغییر نام داد  و به یک قلمرو اتحادیه بدل شد. سپس، آروناچال پرادش در ۲۰ فوریهٔ ۱۹۸۷ در دوران حکومت راجیو گاندی به ایالت تبدیل گردید.

توجه: ک. آ. آ. راجا، به‌عنوان کمیسر ارشد NEFA، زیر نظر آسام، که شیلونگ مرکز آن بود، بعدها نخستین فرماندار قلمرو اتحادیهٔ آروناچال پرادش شد.

 ادعاهای اخیر 
چهاردهمین دالایی لاما در آغاز حاکمیت هند بر آروناچال پرادش را به رسمیت نشناخت. او حتی تا سال ۲۰۰۳ گفت که «آروناچال پرادش در واقع بخشی از تبت بوده است».
در ژانویهٔ ۲۰۰۷، دالایی لاما گفت که هم بریتانیا و هم تبت در سال ۱۹۱۴ خط مک‌ماهون را به رسمیت شناخته‌اند. او در سال ۲۰۰۸ نیز گفت که آروناچال پرادش بخشی از هند است بر اساس توافق‌نامه سیملا (۱۹۱۴) که نمایندگان تبتی و بریتانیایی امضا کرده بودند. به گفتهٔ دالایی لاما، «در ۱۹۶۲ و در جریان جنگ چین و هند، ارتش آزادی‌بخش خلق (PLA) همهٔ این مناطق (آروناچال پرادش) را اشغال کرد اما به‌طور یکجانبه آتش‌بس اعلام و عقب‌نشینی کرد و مرز بین‌المللی کنونی را پذیرفت»."Dalai Lama's visit to Arunachal nostalgic: Top aide" هندوستان تایمز dated Dharamsala, 8 November 2009

در سال‌های اخیر، چین گهگاه ادعاهای خود را بر بخش تاوانگ مطرح کرده است. هند این ادعاها را رد کرد و به دولت چین اعلام نمود که تاوانگ بخشی جدایی‌ناپذیر از هند است. هند این موضع را هنگام دیدار دو نخست‌وزیر در تایلند در اکتبر ۲۰۰۹ دوباره به چین یادآور شد. گزارشی مبنی بر این‌که ارتش چین در سال ۲۰۱۶ به‌طور کوتاه‌مدت به آروناچال پرادش یورش برده بود، از سوی کیرن ریجیجو، وزیر مشاور در امور داخلی هند، تکذیب شد. در آوریل ۲۰۱۷، چین به‌شدت با سفر دالایی لاما به تاوانگ مخالفت کرد، همان‌گونه که با سفر پیشین سفیر آمریکا به هند نیز مخالفت کرده بود. چین پیش‌تر هم با سفرهای دالایی لاما به این منطقه مخالفت کرده بود.

در سال ۲۰۲۴، نیویورک تایمز گزارش داد که طبق تصاویر ماهواره‌ای، چین روستاهایی را در طول و در داخل قلمرو مورد مناقشه در آروناچال پرادش ساخته است. افراد چینی، موسوم به «نگهبانان مرز»، یارانهٔ سالانه برای مهاجرت به روستاهای تازه‌ساز دریافت کردند و در قبال آن دستمزد برای گشت‌زنی مرزی می‌گرفتند.

 شورش 

آروناچال پرادش با تهدید گروه‌های شورشی، به‌ویژه شورای ملی سوسیالیست ناگا (NSCN)، روبه‌رو بوده است که گمان می‌رود اردوگاه‌های اصلی خود را در ناحیه چانگ‌لانگ و ناحیه تیرپ داشته باشند. این گروه‌ها به دنبال کاهش نفوذ دولت هند در منطقه و الحاق بخشی از آروناچال پرادش به ناگالند هستند.

ارتش هند در امتداد مرز تبت حضور دارد تا از هرگونه یورش چین جلوگیری کند. طبق دستور مناطق حفاظت‌شده اتباع خارجی ۱۹۵۸ (هند), ورود به آروناچال پرادش از طریق هر یک از ایست‌های مرزی آن با آسام نیازمند دریافت مجوز خط درونی (ILP) است.

 منابع 
 «اعتراض چین به سفر وزیر دفاع هند به ایالت آروناچال پرادش/ تحلیل». 1398. Pars Today. Accessed April 19 2020. .

رده:آروناچال پرادش
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۸۷ (میلادی)
رده:ایالت‌های هند
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۸۷ (میلادی) در هند
رده:تبت
رده:روابط چین و هند
رده:شمال شرق هند
رده:کشورها و سرزمین‌های انگلیسی‌زبان
رده:مناطق مورد مناقشه چین
رده:مناطق مورد مناقشه هند