فلک‌الافلاک

فَلَک‌الافلاک  یا دژِ شاپورخواست قلعه‌ای تاریخی در مرکز شهر خرم‌آباد در استان لرستان است. فلک‌الافلاک با نام قلعهٔ دوازده‌بُرجی هم شناخته می‌شود. این بنا بر فراز تپه‌ای در شهر خرم‌آباد و در نزدیکی رودخانه، در مرکز شهر جای گرفته و چشم‌گیرترین یادمان تاریخی و گردشگری شهر می‌باشد. پیشینهٔ ساخت این قلعه به دورهٔ ساسانیان بازمی‌گردد. دژ شاپور خواست در تاریخ  با شمارهٔ ثبت ۸۸۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 واژه‌شناسی 
فلک‌الافلاک در لغت به معنای «آسمانِ آسمان‌ها» یا «سپهر سپهران» است. قلعهٔ فلک‌الافلاک در طول زمان با نام‌های گوناگونی از جمله دژ شاپورخواست، سابرخواست، قلعهٔ خرم‌آباد، دوازده برجی و کاخ اتابکان شناخته شده است. قلعهٔ خرم‌آباد پس از دورهٔ قاجار، قلعهٔ «فلک‌الافلاک» نامیده شده است. 

با نگرش به این‌که ممکن است نام «دوازده برجی»، اشاره‌ای به دوازده برج فلکی باشد، روا است نام فلک‌الافلاک نیز از همین‌جا ریشه گرفته باشد. از سدهٔ ششم هجری پس از ساخته شدن شهر امروزی خرم‌آباد، قلعه نیز به‌نام قلعهٔ خرم‌آباد معروف شد.

 پیشینه 
دیرینگی این دژ به دورهٔ ساسانیان می‌رسد. ساسانیان شهری با نام شاپورخواست را در نزدیکی خرم‌آباد امروزی ساخته‌اند که بعدها ویران شد و در حدود سدهٔ هفتم هجری، خرم‌آباد کنونی به‌جای آن بنا گردید. گمان می‌رود که قلعهٔ فلک‌الافلاک، همان دژ شاپورخواست باشد که در دورهٔ ساسانی کاربرد حکومتی و نظامی داشته است. بندانگشتی|300px|یکی از برج‌های شمالی قلعه
این قلعه به لحاظ جایگاه راهبردی خود در سدهٔ چهارم هجری به‌عنوان پایگاه فرمانروایی آل حسنویه و گنجور در زمان آل بویه درآمد و همچنین خزانهٔ درباری «خاندان بدر» در قرن چهارم هجری و پایگاه فرمانروایی اتابکان لر کوچک و والیان لرستان در دورهٔ صفویه تا قاجار و سرانجام پادگان نظامی و زندان در دوران پهلوی از مهم‌ترین کاربردهای قلعه در گذشته به‌شمار می‌شود. بندانگشتی|300px|برج معروف به برج سلجوقی

 دورهٔ قاجار 
محمدعلی میرزا دولتشاه در سال ۱۲۳۷ هجری قمری به فرمانروایی کرمانشاهان و لرستان گمارده شد. قلعه که تا آن هنگام به‌گونه‌ای نیمه‌مخروبه درآمده بود و تنها از سوی شخصی به نام میرزا ابوطالب‌خان بازسازی ناچیزی در آن انجام گرفته بود، به‌دستور محمدعلی میرزا بازسازی گردید و دیوان‌خانه و سربازخانه را نیز در پایین قلعه پدید آورد.ظل السلطان، ص ۲۸۱ قلعهٔ فلک‌الافلاک در دورهٔ قاجار به‌دلایل گوناگون مورد توجه قرار گرفت و به‌گونهٔ پایگاه فرماندهی و مرکز اداری و نظامی منطقه درآمد و رفت‌وآمد دولت‌مردان قاجار به قلعه بسیار صورت می‌گرفت که برخی از آنان یادداشت‌هایی دربارهٔ قلعه از خود برجای گذاشته‌اند. برای نمونه مسعود میرزا ظل‌السلطان، فرزند ناصرالدین‌شاه، که حاکم اصفهان بود و چندی هم حکومت لرستان به قلمروی او افزوده شده بود، ضمن سفری به لرستان در خاطرات خود می‌نویسد:

در شمارهٔ «۳۴۳» روزنامهٔ لرستان در تاریخ ۱۲۷۴ هجری قمری در مورد بازسازی‌های انجام‌گرفته در هنگام احتشام الدوله نوشته است که:
چپ|بندانگشتی|267x267پیکسل|پنجره‌های بیرونی قلعه
در نوشته‌ای دیگر، شاید از سوی یکی از مأموران اعزامی به لرستان در حوالی سال ۱۳۰۰ هجری قمری در کتاب «جغرافیای لرستان پیشکوه و پشتکوه» به نگارش آمده است:

 در سفرنامه‌ها 
معین‌السلطنه که در سال ۱۳۳۴ قمری به نگارش جغرافیای لرستان پرداخته درباره قلعهٔ فلک‌الافلاک نوشته است:

سر هنری راولینسونSir H. Rawlinson که در سال‌های ۱۲۴۹ تا ۱۲۵۵ قمری در ایران به‌سر می‌برده و لرستان را به‌صورت کامل دیده است؛ ضمن گذر از خرم‌آباد، قلعهٔ فلک‌الافلاک را چنین وصف کرده است:

در سال ۱۲۵۷ هجری قمری، هنگامی که «بارون دوبد» جهانگرد روس از خرم‌آباد دیدن کرد، قلعه را این‌گونه توصیف کرد که: «با شش قبضه توپ از قلعه دفاع می‌شده است»، به‌گفتهٔ وی پس از آن‌که محمدشاه قاجار به سلطنت می‌رسد بی‌درنگ دستور می‌دهد تا بخش بزرگ توپ‌های ولایات گوناگون ایران را در پایتخت متمرکز کنند، اما به توپ‌های قلعهٔ فلک‌الافلاک که از دورهٔ محمدعلی میرزا در این‌جا نصب شده‌اند دست نمی‌زند.سفرنامه لرستان و خوزستان، ص ۴۰۳ «ادموندز» در ۷ سپتامبر ۱۹۱۷ در یادداشت‌های سفر خود در مورد قلعهٔ فلک‌الافلاک نوشته است:

 دورهٔ پهلوی 
بندانگشتی|300px|فلک‌الافلاک
در دوران رضاشاه ساختمان‌هایی برای اصطبل و سربازخانه و ستاد لشکر ۵ ارتش شاهنشاهی ایران در پیرامون حصار ۱۲برجی پایه‌گذاری گردید که دو ساختمان از مجموعهٔ ساختمان‌های یادشده اکنون در محوطهٔ سپاه پاسداران باقی مانده است و ساختمان دیگر که مشهور به ساختمان اصطبل بود در سال ۱۳۷۸ از سوی سپاه، تخریب گردید. مجموعهٔ حصار ۱۲برجی و قلعه به پادگان نظامی دگرگون گردید و قلعهٔ فلک‌الافلاک تا سال ۱۳۳۰ به محل نگهداری مهمات لشکر ۵ به‌ویژه مین و مواد منفجره تبدیل گشت که در همان سال، مهمات ذخیره‌شده را بیرون بردند و قلعه را برای جای‌گیری تبعیدی‌ها آماده ساختند.قاسمی، خاطرات زندانیان، ص ۸ قلعهٔ فلک‌الافلاک در این دوره به جایگاه نگهداری زندانیان سیاسی تبدیل گردید، فضای داخلی تالارهای قلعه به همین منظور دست‌کاری شد. معروف است که در میانهٔ تالارها کانالی کنده شده بود و زندانیان از دو طرف کانال در یوغ‌های خود پای در کانال داشتند. مهم‌ترین پیشامدی که در سال ۱۳۳۸ خورشیدی رخ داد، ویرانی برج نوساز (برج شمال غربی) بر اثر زمین‌لرزه بود. استفاده از قلعه به‌عنوان زندان تا سال ۱۳۴۷ ادامه یافته و در سال ۱۳۴۸ به‌مدت کوتاهی به بایگانی راکد ارتش تبدیل شد. در همین سال به‌عنوان  بنایی تاریخی به ادارهٔ فرهنگ و هنر لرستان واگذار گردید و با شمارهٔ ۸۸۳ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت. در سال ۱۳۵۴ نمایشگاه منطقه‌ای مردم‌شناسی لرستان در این محل گشایش یافت و در سال ۱۳۵۶ با گشایش موزهٔ مفرغ‌های لرستان به‌کار خود ادامه داد.

 موزه 

موزه فلک‌الافلاک درون ساختمان جای دارد و در دورهٔ پهلوی با جای‌دادن برخی مدارک فرهنگی، تکاپوی خود را آغاز کرد اما پس از انقلاب ۱۳۵۷ فعالیت آن متوقف شد. این موزه پس از جنگ ایران و عراق و در سال ۱۳۶۷ کُنش خود را از سر گرفت. موزهٔ قلعه بین سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۷ به‌علت نبود امکانات نگهداری استاندارد، تعطیل بود. این موزه ۱۲ ویترین دارد که هر ویترین ۵۰ یادوارهٔ تاریخی را به نمایش می‌گذارد.

 پس از انقلاب ۱۳۵۷ 
بندانگشتی|300px|درب ورودی سپاه حضرت ابالفضل استان لرستان. حضور سپاه پاسداران در حریم قلعهٔ فلک‌الافلاک مهم‌ترین علت اخلال در ثبت جهانی این بنا است
در سال ۱۳۶۳ پس از شروع جنگ ایران و عراق و به‌منظور امنیت، اشیای موزه گردآوری شد و پس از جنگ با بازسازی بخشی از بنا، نمایشگاه عکس، سنگ و سفال بازگشایی گردید، در سال ۱۳۷۶ موزهٔ باستان‌شناسی بازگشایی شد ولی به‌علت ضعف در شرایط و امکانات مورد نیاز تا سال ۱۳۷۸ راه‌اندازی نشد. در همین سال، بخش شمالی حیاط نخست به چای‌خانه تبدیل گردید و در سال ۱۳۷۹ آزمایشگاه بازسازی آن تجهیز و به بخش جنوبی حیاط اول به برج نوساز جابجا گردید، هم‌اکنون موزهٔ مردم‌شناسی آن در بخش جنوبی حیاط دوم راه‌اندازی شده است.

دو ساختمان از مجموعهٔ ساختمان‌های قلعه در محدودهٔ کنونی دانشگاه لرستان به‌جای مانده است که یکی از آن‌ها جایگاه برگزاری کلاس‌های درس در دو طبقه است و در فهرست آثار ملی ایران با شمارهٔ ۳۷۶۵ به‌ثبت رسیده است. قرینهٔ همین ساختمان در سال ۱۳۷۳ از سوی دانشگاه لرستان ویران و به‌جای آن، دپارتمان شیمی پدیدار شده است و ساختمان دوم، یک‌طبقه است که به‌عنوان جایگاه بانک از آن بهره‌گیری می‌شود. ساختمان‌ها در جهت شرقی–غربی ساخته شده‌اند و افزون بر این‌ها بنای دیگری از دورهٔ پهلوی در محل کنونی باشگاه افسران برجای مانده است که به‌شکل ناپسندی با روکشی از سیمان سفید روی آن را پوشانده‌اند. ویژگی مورد نگرش بناهای یادشده، یک‌دست بودن با بافت تاریخی پیرامون قلعه و نموداری از تاریخ یک دوره از معماری ایران است که آن را می‌توان معماری ایرانی–فرنگی نامید. با این‌حال این بناها از ویژگی‌های چشمگیر دورهٔ خود برخوردارند که به‌طور کلی می‌توان به کاربرد پلان متقارن، استفاده از درز انبساط، آجرکاری به‌صورت برجسته در ساختمان دانشگاه و همچنین سقف‌های شیروانی نام برد.

 حضور سپاه پاسداران 
پس از انقلاب ۱۳۵۷، سپاه پاسداران با ایجاد یک پادگان نظامی در جنوب قلعهٔ فلاک‌الافلاک ضمن اشغال پیرامون این بنای ملی در روند آزادسازی گرداگرد قلعه و ثبت جهانی آن اخلال ایجاد کرده است. برپایهٔ برنامهٔ دفتر منطقه‌ای اسکان بشر سازمان ملل متحد، خرم‌آباد به‌عنوان یک شهر نمونهٔ گردشگری انتخاب شده است. این انتخاب، به‌منظور اجرای طرح توسعهٔ پایدار شهری بر مبنای گردشگری است. محور اجرای این طرح، قلعهٔ فلک‌الافلاک است و ساماندهی فضای پیرامون این قلعه و همچنین طرح مرمت و نگهداری از سایر یادواره‌های باستانی سطح شهر خرم‌آباد نیز بخشی از این طرح به شمار می‌رود.

 ویژگی‌ها 
پایه‌ریزی بنا بر فراز صخره‌ها و اشراف کامل آن بر درهٔ تاریخی خرم‌آباد و نیز جاری شدن چشمهٔ گلستان از دامنهٔ شمالی تپه از ویژگی‌های بنیادین بنا به‌شمار می‌آیند. از سوی دیگر، نزدیکی بنا با غارهای پیش از تاریخ دره گرم خرم‌آباد و دیگر یادمان‌های تاریخی مانند سنگ‌نوشته خرم‌آباد، مناره آجری، آسیاب گبری، پل شاپوری و گرداب سنگی بیانگر پیوستگی تاریخی قلعه با آثار یادشده است.

 معماری 
بندانگشتی|200px|برج جنوب غربی
معماری کنونی بنا، بیانگر الحاقات فراوانی است که در دوران‌های گوناگون بدان افزوده شده، بیشترین این دگرگونی‌ها مربوط به دوره صفویه تا قاجار است. برپایهٔ مدارک دیداری تا نزدیک صد سال پیش، بارویی ۱۲برجی در پیرامون بنای کنونی وجود داشته، که اکنون آثار این برج از آن در محوطهٔ شمال غربی قلعه، قابل مشاهده است. گستردگی تقریبی بنا ۵٬۳۰۰ متر مربع، شامل ۸ برج، دو صحن و ۳۰۰ جان‌پناه است. ارتفاع بلندترین دیوار تا سطح تپه ۲۳ متر و مصالح آن از سنگ، آجر، خشت و ملات گچ و آهک است. ورودی بنا به سمت شمال و در بدنهٔ برج جنوب غربی تعبیه شده که پس از گذر از راهروی ورودی به حیاط اول پیوند می‌خورد. ورودی قلعهٔ فلک‌الافلاک در بخش شمالی و در برج جنوب غربی به عرض ۱۰ متر و ۲۰ سانتی‌متر و ارتفاع سه متر ساخته شده و در ساخت این بنا از مصالحی چون خشت، آجر (قرمز و بزرگ)، سنگ و ملات به کار رفته است. پلان بنای این قلعهٔ تاریخی به‌صورت هشت‌ضلعی نامنظم است.

 حیاط اول 
ابعاد این حیاط که در جهت شمالی–جنوبی طراحی شده ۲۲/۵×۳۱ متر است. پیرامون آن متشکل از چهار برج که دو برج آن در شمال و شمال غربی و دو برج دیگر در جنوب و جنوب غربی جای دارد.
بندانگشتی|200px|حیاط اول قلعه

 حمام قدیمی 
حمام قلعه در ضلع شمالی حیاط اول و در نزدیکی چاه قلعه جای داشته است. این حمام تا پایان دورهٔ قاجار، قابل استفاده بوده و اکنون آثاری از آن مانند تنبوشه‌های سفالی، نقش‌های آهکی و کانال‌های زیرزمینی، قابل مشاهده است.

 چاه قلعه 
در شمال شرقی حیاط اول و در پشت یک طاق‌نمای بلند، چاه آب قلعه جای دارد. ژرفای این چاه که بیشتر آن با برش صخره به سرچشمهٔ آب گلستان راه یافته نزدیک به ۴۰ متر است. در گذشته آب مورد نیاز ساکنان دژ از همین چاه فراهم می‌شده و اکنون نیز قابل بهره‌برداری است.

 حیاط دوم 
ابعاد این حیاط در جهت شرقی–غربی، ۲۱×۲۹ متر است و همانند حیاط اول از چهار برج تشکیل می‌گردد. در چهار جهت این حیاط، تالارهای بزرگی جای داشته که به یکدیگر راه دارند و اکنون به موزه تغییر کاربری یافته‌اند. از نکات قابل تأمل در معماری بنا، وجود گریزگاهی مخفی در ضلع جنوبی و فضاهای زیرزمینی در ضلع شمالی و شرقی آن است.

 رطوبت‌گیر 
به‌نظر می‌رسد که قلعهٔ فلک‌الافلاک با سامانه‌ای از کانال‌های رطوبت‌گیر ساخته شده است. پیش از این، کارشناسان باور داشتند این کانال‌های رطوبت‌گیر با بلندای بیش از ۱ متر که تمام محوطهٔ زیر قلعه را پوشانده است، مخفیگاهی برای ساکنان است. اما در واقع مهندسان ساسانی به‌دلیل آگاهی از دگرگونی اقلیم منطقه و وضعیت آب‌های زیرزمینی، قلعه را به سامانه‌ای رطوبت‌گیر مجهز کرده‌اند. قلعهٔ فلک‌الافلاک با مصالح گوناگونی مانند سنگ و چوب که در برابر رطوبت، آسیب‌پذیر هستند، ساخته شده است. به‌همین دلیل، این قلعه در بلندترین نقطهٔ شهر خرم‌آباد ساخته شد تا باد به داخل بنا نفوذ کند و پایه‌های آن را خشک کند.

 بازسازی 
در نیمهٔ آغازین سال ۱۳۸۹  مرحلهٔ نخست از مرمت و بازسازی این یادمان باستانی از سوی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان به پایان رسید. در این طرح، مرمت آب‌روهای کف حیاط با سنگ تراشیده‌ شده به پهنای ۶ سانتی‌متر، بندکشی و تعویض آجرها، دوباره‌چینی کنگره‌های ویران شده و قوس طاق‌های قلعه و همچنین بازسازی در و پنجره‌های ورودی قلعه به پایان رسید.روزنامه ایران، ضمیمه ایران زمین (لرستان)، سال شانزدهم، شماره ۴۶۱۲، ۷ مهر ۱۳۸۹، صفحهٔ ۴

زمین‌لرزهٔ اردیبهشت ۱۳۹۹
بر اثر زمین‌لرزه‌ای ۵٫۱ ریشتری در لرستان خساراتی به چند کنگره وارد شده و برخی از آن‌ها ریزش کردند.

 پویش حامیان فلک‌الافلاک 
پس از زمین‌لرزه ۱۳۹۶ ازگله که تکان‌های آن در خرم‌آباد نیز احساس شد، کمپینی با عنوان «پویش ملی حامیان فلک‌الافلاک» راه‌اندازی شد و چهره‌های سرشناسی همچون باران کوثری، تهمینه میلانی و پرستو گلستانی به آن پیوستند و با انتشار متن و پوسترهایی، خواستار نگرش بیشتر به این دژ شدند و بابت آسیب‌پذیری این سازه، اعلام نگرانی کردند.

مهرداد دهقانی (روزنامه‌نگار) از گردانندگان پویش به خبرنگار جام جم گفته است: 

رسانه‌های داخلی و خارجی همچون روزنامه قانون، رادیو جوان، روزنامه جام جم، خبرگزاری ایسنا و خبرگزاری صدا و سیما، اخبار این پویش را پوشش دادند.

غلامرضا سلیمانی، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری لرستان هرگونه خطری برای قلعه را تکذیب کرد و در رابطه با این پویش گفت: 

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 
 فهرست جای‌های تاریخی و فرهنگی استان لرستان

 پانویس 

 منابع 

 راهنمای قلعه فلک‌الافلاک، دژ شاپورخواست، انتشار یافته توسط سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان
 لوح فشرده خرم‌آباد، بخش بناهای تاریخی، انتشار یافته توسط سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان
</small>

 پیوند به بیرون 


 فلک الافلاک، قلعه ای با شکوه که حس قدرت می‌دهد. ایروتایم.

رده:۶۵۱ (میلادی)
رده:آثار دوره ساسانیان در شهرستان خرم‌آباد
رده:آثار ملی ایران
رده:بناهای تاریخی خرم‌آباد
رده:تاریخ نظامی ایران
رده:جاذبه‌های گردشگری استان لرستان
رده:جاذبه‌های گردشگری خرم‌آباد
رده:زندان‌های ایران
رده:ساختمان‌ها و سازه‌ها در استان لرستان
رده:ساختمان‌ها و سازه‌های کامل‌شده در ۶۵۱ (میلادی)
رده:ساختمان‌ها و سازه‌های کامل‌شده در سده ۳ (میلادی)
رده:قلعه‌های استان لرستان
رده:قلعه‌های تاریخی ایران بر پایه شهرستان
رده:قلعه‌های ساسانیان
رده:معماری ساسانی
رده:معماری سده ۳ (میلادی)
رده:نمادهای خرم‌آباد