دوست‌محمد خان

امیر دوست‌محمد خان بارکزایی، ملقب به امیرالمومنین و امیرِ کبیر (زاده ۲۳ دسامبر ۱۷۹۳ – درگذشته ۹ ژوئن ۱۸۶۳)، بنیان‌گذار سلسله بارک‌زایی و یکی از تاثیرگذارترین حاکمان افغانستان در قرن نوزدهم بود. او که فرزند پاینده‌خان و مادری از تبار قزلباش بود، در دورانی پرآشوب پس از فروپاشی امپراتوری درانی به قدرت رسید و در دو دوره (از ۱۸۲۶ تا ۱۸۳۹ و از ۱۸۴۳ تا ۱۸۶۳ میلادی) بر این کشور حکومت کرد.Encyclopædia Britannica – Dost Mohammad Khan

دوران سلطنت او با رقابت‌های استعماری میان امپراتوری‌های بریتانیا و روسیه (معروف به بازی بزرگ) همزمان بود. دوست‌محمد خان به دلیل مقاومت در برابر سلطه‌طلبی انگلیس در جنگ اول افغان و انگلیس و تلاش برای یکپارچه‌سازی قلمرو افغانستان، در تاریخ این کشور جایگاه ویژه‌ای دارد. او نخستین حاکم از دودمان بارک‌زایی بود که به جای لقب «شاه»، عنوان رسمی «امیر» (امیرالمؤمنین) را برای خود برگزید. 

وی سرانجام پس از فتح هرات و تثبیت حاکمیت خود بر بیشتر مناطق افغانستان امروزی، در سال ۱۸۶۳ درگذشت.

 تولد و خانواده 
دوست محمدخان در ۲۳ دسامبر ۱۷۹۳ میلادی در یک خانواده بانفوذ در قندهار، در زمان سلطنت درانی، به دنیا آمد. پدر وی، پاینده‌خان، رئیس قبیله بارک‌زایی و کارمند دولت در سلسله درانی بود. خانواده آن‌ها از طریق حاجی جمال‌خان، یوسف، یارو، محمد، عمر خان، خیسارخان، اسماعیل، نک، دارو، سیفال و بارک به ابدال (اولین بنیان‌گذار قبیله ابدالی) بازمی‌گردند.Life of the Amîr Dost Mohammed Khan, of Kabul: with his political … , by Mohan Lal, Volume 1. pp. 1–3. ابدال چهار پسر با نام‌های پوپل، بارک، آچاک و الکو داشت. برخی بر این باور هستند که مادر دوست محمد خان از اقوام قزلباش بوده است.Tarzi, Amin H. "DŌSTMOḤAMMAD KHAN". Encyclopædia Iranica (Online ed.). United States: Columbia University.The Rise of Afghanistan, p. 124 // Afghanistan: A Military History from Alexander the Great to the War Against the Taliban. Author: Stephen Tanner. First published in 2002 by Da Capo Press; (revised edition) reprinted in 2009. Philadelphia: Da Capo Press, 2009, 375 pages. 5. The Rise of Afghanistan, page 126 // Afghanistan: A Military History from Alexander the Great to the War Against the Taliban. Author: Stephen Tanner. First published in 2002 by Da Capo Press; (revised edition) reprinted in 2009. Philadelphia: Da Capo Press, 2009, 375 pages. 

 سلطنت اول 
در آغاز حکومت وی، در مارس ۱۸۲۳، افغان‌ها در نبرد نوشهرا، دشت پیشاور را به رانجیت سینگ، رهبر ارتش سیک‌ها، باختند. عظیم خان، برادر ناتنی‌اش، رهبری نیروهای افغان را در این جنگ برعهده داشت. خاندان مصاحب با برادر بزرگترش سلطان‌محمد خان ملقب به «طلایی» شروع به کار کردند، لقبی که به‌دلیل عشق او به لباس‌های زیبا به وی داده شده بود.

برادر بزرگتر وی، رئیس طایفه بارکزایی؛ فتح‌خان، نقش مهمی در رساندن محمودشاه درانی به حاکمیت افغانستان در سال ۱۸۰۰ میلادی و بازگرداندن وی به سلطنت در سال ۱۸۰۹ داشت. دوست‌محمد برادر بزرگتر خود و سپس صدراعظم کابل وزیر فتح خان را در جنگ آتوک علیه سیک‌های مهاجم همراهی کرد. محمود شاه با ترور وی در سال ۱۸۱۸ خدمات فتح‌خان را جبران کرد و این کار باعث خشم طایفه بارکزایی شد. پس از یک درگیری خونین، محمودشاه همه قلمروی خود به جز هرات را از دست داد و بقیه قلمروهای او بین برادران فتح‌خان تقسیم شد. غزنی به دوست محمدخان رسید، و او در سال ۱۸۲۶ میلادی کابل، ثروتمندترین استان افغانستان را به آن اضافه‌کرد.

وی از آغاز سلطنت خود درگیر اختلافات با رانجیت سینگ، حاکم سیک در منطقه پنجاب شد. در سال ۱۸۳۴ میلادی شاه‌شجاع آخرین تلاش برای بازیابی پادشاهی خود را انجام داد. او در پشت دیوارهای قندهار از دوست‌محمد خان شکست خورد، اما رانجیت سینگ فرصت را غنیمت شمرد و پیشاور را الحاق‌کرد. دوست‌محمد، پسرش اکبرخان را برای شکست دادن سیک‌ها در جنگ جمرود در سال ۱۸۳۷ فرستاد. عدم احیای قلعه جمرود در منطقه پیشاور بدترین نگرانی امیرافغان شد.

 نفوذ اروپایی‌ها در افغانستان 
در تقاطع منافع امپراتوری‌های بریتانیا، روسیه و به میزان کمتری از منافع امپراتوری دوم فرانسه، مانور سیاسی لازم بود. او با رد درخواست‌های روسیه، سعی در ایجاد اتحاد با انگلیس داشت و در سال ۱۸۳۷ میلادی از الکساندر برنز در کابل استقبال کرد. اما برنز نتوانست بر فرماندار کل هند، لرد اوکلند چیره شود تا به پیشرفت‌های امیر واکنش نشان دهد. دوست محمد موظف شد تلاش برای بازیابی پیشاور را کنار بگذارد و سیاست خارجی خود را تحت هدایت انگلیس قرار دهد. وی با تجدید روابط با روسیه به این عمل واکنش نشان داد و در سال ۱۸۳۸ لرد اوکلند سپاهیان انگلیس را علیه وی به حرکت درآورد. برای توجیه این طرح لرد اوکلند، بیانیه سیملا را در اکتبر ۱۸۳۸ منتشر کرد و دلایل لازم برای مداخلهٔ بریتانیا در افغانستان را مطرح‌کرد.

 اسارت 
در سال ۱۸۳۵ میلادی، دوست محمدخان، جوانترین و پرانرژی‌ترین عضو خاندان بارکزایی، که در سال ۱۸۲۵ سلسله بارک‌زایی را جایگزین درانی کرد و به امیر کابل تبدیل شده بود، با تهدید به بازیابی پیشاور تا گردنه خیبر پیشروی کرد. در سال ۱۸۳۶ هاری سینگ نالوا، ژنرال سیک که به همراه شاهزاده ناو نهال سینگ از مرز محافظت می‌کرد، برای دفاع از گذرگاه زنجیره ای از قلعه‌ها ساخت، از جمله یکی در جمرود در انتهای شرقی گذرگاه خیبر. دوست محمد در انتهای دیگر قلعه ای در علی مسجد بنا کرد. در آغاز سال ۱۸۳۷، شاهزاده ناو نهال سینگ به لاهور بازگشت و ازدواج کرد و ماهاراجا و دربار او مشغول آماده‌سازی عروسی شدند.

دوست محمدخان ۲۵۰۰۰ نیروی قوی اعم از تعداد زیادی نیروی نامنظم محلی و مجهز به ۱۸ قبضه اسلحه سنگین را برای تسخیر جمرود فرستاد. پادگان سیک در آنجا فقط ۶۰۰ نفر و چند توپ سبک داشت. افغان‌ها قلعه را محاصره کرده و آب آن را قطع کردند، در حالی که یک گروهان برای جلوگیری از هرگونه کمک از آن سو به قلعه سیک همسایه شبقادر اعزام شدند. ماهان سینگ میرپوری، فرمانده پادگان، مهاجمان را به مدت چهار روز در پشت دروازه نگه داشت و در همین حال موفق شد یک درخواست ناامیدانه برای کمک به هاری سینگ نالوا در پیشاور ارسال کند. نالوا از بستر بیماری برخاست و به جمرود شتافت.

در نبرد نهایی که در ۳۰ آوریل ۱۸۳۷ انجام شد، افغان‌ها شکست خوردند، اما هاری سینگ نالوا به شدت زخمی شد. در سال ۱۸۳۸ میلادی، با کمک و توافق سلطان سیک که با نایب‌السلطنه بریتانیایی لرد اوکلند به پیمان سه جانبه پیوست، دوست محمدخان در نوامبر سال ۱۸۳۹، به ماسوری تبعید شد. اما پس از قتل شاه شجاع در آوریل ۱۸۴۲، به موقعیت سابق خود بازگردانده شد. وی پس از آن روابط صمیمانه ای را با دربار لاهور برقرار کرد.

 سلطنت دوم 
در نتیجهٔ عزم دولت انگلستان برای کنار گذاشتن تلاش برای مداخله در سیاست‌های داخلی افغانستان، او را آزاد کردند. دوست محمد در بازگشت از هند بریتانیا در کابل با استقبال روبرو شد و خود را برای برقراری مجدد اقتدار بر اساس قاطعیت تعیین کرد. از سال ۱۸۴۶ سیاست خصومت با انگلستان را تجدید کرد و با سیک‌ها متحد شد. با این حال، پس از شکست متحدان خود در گجرات در ۲۱ فوریهٔ ۱۸۴۹، وی طرح‌های خود را کنار گذاشت و نیروهای خود را به افغانستان بازگرداند. در سال ۱۸۵۰ میلادی بلخ را فتح کرد و در سال ۱۸۵۴، با تصرف قندهار بر قبایل جنوب افغانستان کنترل یافت.

 معاهده پیشاور (۱۸۵۵) 
در تاریخ ۳۰ مارس ۱۸۵۵، دوست‌محمد با انعقاد یک اتحاد تهاجمی و دفاعی با دولت انگلستان، به امضای سر جان لارنس، کمیساریای اصلی پنجاب، سیاست قبلی خود را تغییر داد. 

 معاهده پیشاور (۱۸۵۷) 
در سال ۱۸۵۷ وی همراه با انگلیس به ایران قاجاری اعلان جنگ داد 
در ماه ژوئیه معاهده‌ای منعقد شد که به موجب آن ولایت هرات تحت فرمانروایی بارک‌زایی قرارگرفت. 
در طی شورش هند در سال ۱۸۵۷ میلادی، دوست‌محمد از کمک به شورشیان هند خودداری کرد.

 کارزارهای نظامی و نبردها 
امیر دوست‌محمدخان در طول دوران طولانی فعالیت نظامی و سیاسی خود، در نبردهای متعددی برای تثبیت قدرت سلسله بارک‌زایی، مقابله با تهدیدات خارجی و یکپارچه‌سازی افغانستان شرکت داشت:

 جنگ‌های داخلی افغانستان (۱۷۹۳–۱۸۲۳) 
 نبرد نمله (۱۸۰۹): نبردی که منجر به شکست شاه شجاع و بازگشت شاه محمود درانی به تخت سلطنت شد.
 کارزار هرات (۱۸۱۸): درگیری‌های خونین که منجر به فروپاشی نهایی اقتدار سدوزایی‌ها و صعود بارک‌زایی‌ها گشت.

 جنگ‌های افغان و سیک 
 نبرد اتک (۱۸۱۳): نخستین رویارویی بزرگ با امپراتوری سیک برای کنترل مناطق مرزی.
 توقف در گردنه خیبر (۱۸۳۴–۱۸۳۵): بن‌بست نظامی میان نیروهای امیر و ارتش رانجیت سینگ.
 نبرد جمرود (۱۸۳۷): نبردی که در آن نیروهای افغان موفق شدند هاری سینگ نالوا، ژنرال نامدار سیک، را به قتل برسانند.

 مقابله با شاه‌شجاع و متحدان 
 لشکرکشی شجاع‌الملک (۱۸۳۴): شکست تلاش شاه‌شجاع برای بازپس‌گیری قندهار.
 نبرد جلال‌آباد (۱۸۳۴): بخشی از اولین کارزار نظامی دوست‌محمدخان برای تثبیت مرزهای شرقی.

 جنگ اول افغان و انگلیس و تبعید 
 کارزار ترکستان افغان (۱۸۳۸–۱۸۳۹): تلاش برای تثبیت نفوذ در شمال پیش از تهاجم بریتانیا.
 کارزار پروان (۱۸۴۰): آخرین مقاومت نظامی امیر در برابر بریتانیا پیش از تسلیم شدن و تبعید به هند.

 یکپارچه‌سازی افغانستان (دوران دوم سلطنت) 
 کارزار هزاره‌جات (۱۸۴۳): نخستین اقدام نظامی پس از بازگشت از تبعید برای تسلط بر مناطق مرکزی.
 فتح بلخ: بازگرداندن مناطق شمال هندوکش به حاکمیت کابل.
 فتح قندهار: پایان دادن به حکومت محلی برادران قندهاری و الحاق آن به قلمرو مرکزی.
 فتح قندوز: تثبیت قدرت در مناطق شمال شرقی افغانستان.
 کارزار هرات: آخرین نبرد بزرگ وی که منجر به تصرف کامل هرات و یکپارچگی قلمرو مدرن افغانستان شد.

 درگذشت 
با فتح هرات، او توانست پس از سال‌ها جبهه‌گیری‌های داخلی و دخالت‌های خارجی، تقریباً تمام قلمرو امروزی افغانستان را تحت یک پرچم واحد متحد کند. 

تنها چند روز پس از این پیروزی بزرگ در ۹ ژوئن ۱۸۶۳ در هرات درگذشت و پسرش شیرعلی‌خان جانشین وی شد.

 نگارخانه 

 منابع 

رده:افراد شرکت‌کننده در جنگ اول افغان و انگلیس
رده:افغانستان در دهه ۱۸۲۰ (میلادی)
رده:افغانستان در دهه ۱۸۳۰ (میلادی)
رده:افغانستان در دهه ۱۸۴۰ (میلادی)
رده:امیرهای افغانستان
رده:حکم‌رانان آسیا در سده ۱۹ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۱۸۶۳ (میلادی)
رده:دودمان بارکزایی
رده:زادگان ۱۷۹۲ (میلادی)
رده:زادگان ۱۷۹۳ (میلادی)
رده:سیاستمداران سده ۱۹ (میلادی) اهل افغانستان
رده:فرمانروایان افغانستان در سده ۱۹ ام
رده:مردمان پشتون