الان‌ها

اَلان‌ها یکی از اقوام ایرانی‌تبار ساکن اروپا در دوران باستان بودند.آرتور امانوئل کریستنسن، «فراسوی دریای خزر» ، انتشارات طهوری، 1385، ص 44 و 45 نام الان صورتی از واژه آریا است. آرتور امانوئل کریستن‌سن، «فراسوی دریای خزر» ، انتشارات طهوری، 1385، ص 44 و 45 بازمانده این قوم که در اوستیا در مرز روسیه و گرجستان زندگی می‌کنند قومیت و زبان خود را ایرون می‌نامند.Agustí Alemany, Sources on the Alans Handbook of Oriental Studies, sect. 8, vol 5) (Leiden:Brill) 2000. حماسه نرت حماسه ملی مردمان ایرانی‌تبار قفقاز شمالی و مردمان بازماندۂ الان است.John Colarusso. Nart Sagas from the Caucasus: Myths and Legends from the Circassians, Abazas, Abkhaz, and Ubykhs. Princeton University Press. xxiv, 552.

آلان‌ها به یک زبان ایرانی شرقی صحبت می‌کردند که از زبان سکایی-سرمتی گرفته شده بود و به نوبه خود به زبان اوستیایی جدید تبدیل شد.For ethnogenesis, see Walter Pohl, "Conceptions of Ethnicity in Early Medieval Studies" in Debating the Middle Ages: Issues and Readings, ed. Lester K. Little and Barbara H. Rosenwein, Blackwell, 1998, pp. 13–24. نام آلان نمایانگر یک فرم گویشی ایرانی شرقی از اصطلاح ایرانی باستان آریایی است، و به همین دلیل با نام کشور ایران (از ژن جمع *aryānām) هم خانواده است.

 تاریخچه و پیدایش 
الان‌ها گروهی از سرم‌ها (شاخه‌ای از اقوام سکاها یا اسکیت‌ها) بودند که با یکدیگر متحد شده و در سده اول پیش از میلاد در ناحیه آزوف و مناطق قفقاز جنوبی ساکن شدند. از آنجا به شبه جزیره کریمه و آسیای کوچک و فرا-قفقاز (قفقاز شمالی) تاختند. در آن روزگار، اقتصاد الان‌ها متکی بر گله‌داری بود. در سیر تاریخی اقوام ایرانی زبان شمالی، الان‌ها میان سکاها و سَرمَت‌ها دنیای باستان از یک سو، و آس‌های کنونیِ کوهپایه‌های قفقاز از سوی دیگر، جای می‌گیرند و نه تنها از نظر زمانی، بلکه از نظر جغرافیایی، حلقهٔ واسط به‌شمار می‌روند. در سال ۳۷۲ میلادی این قوم مغلوب طایفه هون شد. یک گروه از آن‌ها (الان‌های اروپایی)، همراه هون‌ها به غرب مهاجرت کردند و از راه گل (فرانسه امروزی) و اسپانیا به شمال آفریقا رفتند. گروه دیگر (الان‌های قفقازی)، به سوی کوهپایه‌های قفقاز مهاجرت کردند. در قفقاز جنوبی اتحادیه‌ای به رهبری الان‌ها و طوایف محلی قفقاز تشکیل یافت. آس‌های کنونی از گروه ایرانیانی هستند که، نه در جنوب بلکه در شمال، از آن طوایف جدا شدند. آن‌ها نوادگان الان‌هایی هستند که در تواریخ گرجی از آن‌ها نام برده شده، یا از نوادگان یاسی‌های روسی هستند که هر دو با خود الان‌ها که از سرم‌ها (سرمت‌ها) به‌شمار می‌آیند، یکی دانسته شده‌اند.بهزادی، رقیه: قوم‌های کهن: الان‌ها (آس‌ها). در: مجله «چیستا» دی ۱۳۶۸ - شماره ۶۴. (از صفحه ۴۷۹ تا ۴۸۴).

نام این سرزمین و قوم در متون ادب فارسی بسیار به کار رفته‌است. در حدود العالم دربارهٔ الان‌ها چنین آمده‌است: «مشرق و جنوب وی سریر است و مغرب وی روم است و شمال وی دریای خزر و بخاک خزر است و این ناحیتی است اندر شکستگی‌ها و کوه‌ها و جایی با نعمت و ملکشان ترساست و مردمانی بت‌پرست و مردمان وی گروهی کوهی‌اند و گروهی دشتی، و لشکر ملک اینجا به شهر خیلان، باشد و بندر کاسک شهر در الان از این ناحیت است.» شرفنامه منیری الان را ولایتی از ایران و ترکستان یاد می‌کند.

 پراکندگی و تنوع 
آلان‌ها، قبیله‌ای باستانی ایرانی از گروه شمالی (سکایی، سکاها، سرمتی، ماساگت‌ها) هستند که از قرون اولیه پس از میلاد مورد توجه نویسندگان کلاسیک قرار گرفته‌اند.

نام آن‌ها در یونانی به صورت Alanoi و در لاتین به صورت Alani یا Halani آمده است. همین قبایل، یا قبایل وابسته به آن‌ها، با نام‌های آسایی، رُخسولانی، ائورسوی، سیراکوی، و یازایگس نیز ذکر شده‌اند.

در دوران اولیه، بخش اصلی آلان‌ها در شمال دریای خزر و دریای سیاه ساکن بودند. بعدها، آن‌ها کریمه و بخش قابل توجهی از قفقاز شمالی را نیز به تصرف خود درآوردند.

 ریشه‌شناسی و زبان گفتاری الان‌ها 

نام «آلان» از واژه ایرانی باستان *آریا-، «آریایی» گرفته شده است و بنابراین هم‌ریشه با «ایران» (از حالت اضافه جمع *آریانام) است. زبان آلان باستان را می‌توان، تا حدی، بر اساس آسی مدرن (پس از حذف اضافات ترکی و قفقازی آن) بازسازی کرد. آلان‌ها هیچ خطی ایجاد نکردند، و هیچ متنی به زبان آن‌ها به جز یک کتیبه با حروف یونانی بر روی سنگ قبری از سرچشمه‌های کوبان باقی نمانده است. چند جمله توسط نویسنده بیزانسی تزتزس ثبت شده است. نام‌های شخصی، قومی و مکانی مختلفی نیز شناخته شده است. این مطالب حداقل به وضوح نشان‌دهنده ماهیت ایرانی زبان آلان است.

 الان‌ها در گسترهٔ تاریخ 
به‌طور کلی تاریخ الان‌ها را می‌توان به سه دوره تقسیم کرد:
 از آغاز تا عصر مسیحیت و مهاجرت بزرگ
 از پایان دوره پیشین تا حمله مغول
 از حمله مغول تا کنون.

در دورهٔ اول، الان‌ها قبایلی چادرنشین، دامدار و رزمجو بودند که جنگجویان حرفه‌ای در اختیار شاهنشاهی اشکانی، شاهنشاهی ساسانی و امپراتوران رومی قرار می‌دادند. سواره نظام الان‌ها بسیار پرآوازه بود. همچنان که گفته شد، تاخت و تاز هون‌ها، الان‌ها را به دو بخش تقسیم کرد، الان‌های اروپایی و الان‌های قفقازی.

 الان‌های اروپایی 
گروهی از الان‌های اروپایی به صورت مردمانی کوچ‌نشین درآمدند که میان شرق و غرب اروپا پراکنده شدند و به همراه قبایل آلمانی ویزیگوت و وندال‌ها به سمت سرزمین گل و اسپانیا رهسپار شدند. حتی گروهی از آنان تا شمال آفریقا نیز جلو رفتند. الان‌ها در این کوچ در کنار رومیان در نبرد شالون در سال ۴۵۱ میلادی با هون‌ها به سرکردگی آتیلا جنگیدند. پس از مرگ آتیلا، الان‌ها به همراه قبایل آلمانی تلاش کردند که از زیر یوغ هون‌ها خارج شوند. بخش بزرگی از آنان در گل و بخشی دیگر در منطقه کاتالونیا ساکن شدند. نام کاتالونیا تشکیل شده از گوت و الان است و به معنی استان گوت‌ها و الان‌ها. نام آلن در انگلیسی (Alan) و فرانسوی (Alain) یادگار این قوم است. الان‌ها هم چنین تأثیر عمیقی بر ادبیات فولکلور سِلتی گذاشتند. افسانه شاه آرتور و سلحشوران میز گرد ریشه در افسانه‌های قبایل الانی اروپا دارد. گروهی از الان‌های اروپایی در سواحل دریای سیاه و شبه‌جزیره کریمه باقی‌ماندند.

 الان‌های قفقازی 
الان‌های قفقازی بخش‌هایی از دشت‌های قفقاز و دامنه‌های کوهساران سرچشمه‌های رود کوبان را از زلنچوک (Zelenchuk)در غرب تا در الان در شرق تسخیر کردند. به این صورت آن‌ها یکجانشین شدند و به کشاورزی و دامپروری پرداختند. سپس شهرهایی ایجاد شد و ساختارهای حکومتی پدید آمد. هم چنین مراودات فرهنگی و سیاسی با بیزانسی‌ها، گرجی‌ها، آبخازها، خزرها و روس‌ها ایجاد شد. از جمله این ارتباطات می‌توان به ازدواج‌های میان خاندان‌های سلطنتی اشاره کرد. از قرن پنجم با تبلیغات مسیحی‌گری به وسیله بیزانسی‌ها و پس از آن گرجی‌ها و آمدن مبلغان مسیحی به سرزمین الانها، ایشان در قرن دهم مسیحیت را پذیرفتند. گاهی ایشان از دروازه الان‌ها وارد اران شده و پس از آن تا آذربایجان آمده کشتار و غارت می‌کردند.

در شاهنامه فردوسی در مورد جنگ ایشان به سبب حمله به ایران به وسیلهٔ خسرو انوشیروان نوشته شده‌است.

در سال ۸۷۵ میلادی سرداران خلیفه بغداد به قفقاز تاختند و بنیان کشورهای کرجیها، الان‌ها و آبخازها را برانداختند؛ و سرزمین خزرها را هم ویران کردند. اما الان‌ها کشور و دولت خود را بازسازی کردند. در متون بیزانسی، فارسی و عربی سده‌های میانه از ایشان نام برده شده‌است. مسعودی نوشته‌است: «پادشاهی الانها از داغستان تا ابخازستان امتداد دارد و شاه الانها سی هزار سوار جنگی در خدمت دارد و روستاها بسیار نزدیک هم می‌باشند».

 الان‌ها پس از حملهٔ مغول 
هجوم مغول‌ها در قرن سیزدهم و یورش‌های تیمور در قرن چهاردهم ضربه‌ای مرگبار بر کشور و مردم الان داشت. عزالدین بن اثیر الجزری گزارش داده‌است: «تاتارها به الانها تاختند، ایشان را کشتار کردند و از هیچ هتک حرمت و چپاولی فروگزار نکردند و اسیر بسیار گرفتند و سپس به سوی قبچاق‌ها تاختند». باقی‌مانده الان‌ها به سه گروه تقسیم شدند:

یک گروه به سمت کوهپایه‌ها و دره‌های قفقاز مرکزی عقب نشستند و تا به امروز در آن مکان‌ها زندگی می‌کنند و خود را «آس» و «ایرَته» و سرزمینشان را «ایرُستان» می‌نامند. تعداد آن‌ها حدود چهارصد هزار نفر تخمین زده می‌شود. شاخه شرقی این گروه خود را «ایر/Ir» می‌نامد و شاخه غربی خود را «دیگور/Digor». نام الان به صورت «آلون/Allon» هنوز در ادبیاتِ فولکلور آن‌ها باقی مانده‌است.

گروه دوم به همراه قبچاق‌ها (Qipchaqs) به سوی اروپا مهاجرت کردند و در مجارستان ساکن شدند. در نامه‌ها و تاریخنامه‌های مجاری و روسی از ایشان به عنوان «آس» و «یاس» "Yas" نام برده شده‌است. سرزمینی که ایشان اشغال کردند امروزه Jászság نامیده می‌شود که به معنی استان "Yas"ها است. آن‌ها زبان و فرهنگ خود را تا قرن ۱۵ میلادی حفظ کردند ولی پس از آن کم‌کم زبان مجاری را پذیرفتند و میان ایشان جذب شدند.

گروه سوم به خدمت خاقان‌های مغول درآمدند. بنا به نوشته تاریخنامه‌های چینی، سلحشوری آن‌ها تأثیر فراوان در گسترش و پیشرفت مغول‌ها داشته‌است. یک مبلغ مذهبیِ کاتولیک به نام John de Marignolli که پنج سال را در چین می‌گذراند، نوشته‌است در آن منطقه که ساکن بوده‌است تعداد الان‌ها به سی هزار نفر می‌رسیده‌است. با گذشت زمان تعداد آن‌ها به دلیل کشته شدن در جنگ‌ها کاسته می‌شود و باقی آن‌ها نیز در جمعیت محلی حل می‌شوند.

آنچه که از تحقیقات و شواهد مکتوب بجا مانده‌است، می‌توان نتیجه گرفت که پس از حملهٔ مغول، لفظ الان رفته رفته متروک شد و آس جایش را گرفت و احتمالاً هر دو نام به یک معنی استفاده می‌شده‌است؛ همان‌طور که اوست‌های کنونی نیز از هر دونام برای خویش استفاده می‌کنند.

الان‌ها خط و نوشتاری به‌وجود نیاوردند و هیچ متنی به زبان آن‌ها باقی نمانده‌است مگر کتیبه‌ای با الفبای یونانی بر روی سنگ آرامگاهی در سرشاخه رود کوبان.

 سال‌شمار 
 ۱۳۳ میلادی حمله الانان به غرب آسیا.CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org

 جستارهای وابسته 
 آلان قفقاز
 پادشاهی الان‌ها و وندال‌ها

 پانویس 

 منابع 






رده:اسپانیا در سده ۵ (میلادی)
رده:اقوام تاریخی اروپا
رده:اوستیا
رده:اینگوش
رده:پادشاهی‌های بربر
رده:پرتغال قرون وسطی
رده:تاریخ اروپای شرقی
رده:تاریخ قفقاز شمالی
رده:چچن
رده:دوره مهاجرت‌ها
رده:عشایر اوراسیا
رده:کوچ‌گردهای ایرانی‌تبار
رده:گوت‌ها
رده:مردمان باستانی ایران
رده:مردمان باستانی روسیه
رده:مردمان قفقاز
رده:وندال‌ها