مسجد جامع عتیق (شیراز)

مسجد جامع عتیق کهنترین مسجد شیراز است مسجد جمعه یا آدینه نیز نامیده می‌شود. بنای اولیه این مسجد در سال ۲۸۱ هجری قمری در زمان عمرو لیث صفاری ساخته شده است. بعدها ابواسحاق اینجو در سال ۷۵۲ هجری قمری ساختمانی در میان مسجد بنا کرد که آن را خدایخانه یا دارالمصحف می‌نامند و مکان نگهداری قرآن مجید و مکان تلاوت آن بوده است. کتیبه سنگی آن از نمونه‌های ارزنده هنر خوشنویسی به‌شمار می‌رود. این کتیبه به خط پیریحیی جمالی صوفی خطاط نامدار زمان شاه اسحق نوشته شده و حاوی جملاتی در شان قرآن مجید است.

این مسجد اولین هسته مذهبی در شهر شیراز، جدا از عملکرد مذهبی نقش اجتماعی-سیاسی نیز داشت و به همین دلیل دارای ۶ ورودی در اضلاع مختلف است. مهم‌ترین ورودی ضلع شمالی، در دوره صفویه بازسازی شده است.

 خدایخانه (دارالمصحف) 
وسط حیاط مسجد دارالمصحف یا خدای خانه یا کعبه ثانی یا بیت‌المقدس یا دروازه زمان قرار دارد.
عمارت خدایخانه و ایوان‌های آن، دارای ۱۲ متر طول و ۱۰ متر عرض است و مساحت اتاقی که در وسط آن قرار گرفته است به ابعاد ۸ متر طول و ۶ متر عرض است که از سنگ و گچ ساخته شده است.

در ضلع شرقی و غربی این اتاق، دو سنگ مشبک قرار دارد و در دو ضلع جنوبی و شمالی آن، هر کدام یک در ورودی است که بر روی در ضلع شمالی خاتم‌کاری صورت گرفته است. در چهار گوشه خدای خانه، چهار ستون مدور مغازه مانندی وجود دارد که نمای بیرونی آن از سنگ‌های مکعب شکل آجر مانندی است که لابه لای آن سنگ‌های رنگین به کار رفته و با گچ نصب شده است و روی سنگ‌های ازاره پایین نیز نقش و نگارهایی دیده می‌شود.

بر بالای این عمارت، کتیبه‌هایی به خط ثلث شامل اشعار عربی در وصف قرآن نوشته شده است. این عمارت برای کاتبان و حافظان قرآن در سال ۷۵۲ هجری قمری در زمان ابواسحاق اینجو ساخته شد و تنها یک بار در ۱۳۱۶ خورشیدی مرمت شد.

در قدیم که سفر حج توسط کاروان انجام می‌شد و حجاج حدود ۲ ماه در راه بودند امکان ارسال روحانی همواره موجود نبود و به دلیل پیچیدگی مراحل حج از مسجد عتیق به عنوان مسجد الحرام و خدایخانه به عنوان کعبه استفاده می‌شد تا آموزش کامل و عملی به حجاج داده شود.

در این عمارت یک جلد قرآن ۳۰ پاره جزء به جزء مربوط به دوره شاه اسماعیل که در گوشه تمام صفحات آن نوشته مسجد جامع عتیق و چند قرآن تک جزئی وجود داشته است. اکنون تمام این قرآن‌ها در موزه پارس شیراز نگهداری می‌شوند.

 ضلع شمالی (رو به قبله) 
ضلع شمالی این مسجد دارای دو در شمال شرقی و شمالی، یک ایوان و شبستان است.

در شمالی این مسجد به دروازه امام معروف است و کتیبه‌ای بر فراز آن قرار گرفته است که در دوره صفوی و در سال ۱۰۳۱ هجری قمری به خط علاءالدین جوهری نگاشته شده است. این کتیبه تاریخ مرمت مسجد را در سال مذکور بیان می‌کند.
سردر شمالی مسجد با کاشی مقرنس‌کاری شده است.مسجد عتیق شیراز|نویسنده:دونالد ن. ویلبر

بر روی چهار کتیبه نام دوازده امام بر روی کاشی نگاشته شده و در جرزهای دو طرف این سردر نصب شده است.

در میانه این ضلع تاقنمای بلندی قرار دارد که آن را تاق مروارید می‌گویند. این تاق دارای دو گلدسته بلند و زیباست و سقف آن با آجر مقرنس‌کاری شده است. طرف مغرب این تاقنما دالان در شمالی (در دوازده امام) و پنج تاقنمای دیگر است. پشت آن‌ها شبستانی با پهنای کم ساخته شده که هم‌اکنون دفتر مسجد در آن قرار دارد. در شرق تاق مروارید شبستانی بزرگ با پنج در آهنی و محرابی از جنس سنگ قرار دارد.

 ضلع غربی (رو به آفتاب) 
در ضلع غربی این مسجد، در ورودی حرم آستان شاهچراغ قرار گرفته است و این ضلع دارای رواق‌های ۱۰ دهانه است که در انتهای آن یک در ورودی به شبستان ضلع جنوبی قرار دارد.

 ضلع جنوبی (پشت به قبله) 
در میان این ضلع، تاقنمای پهن و بلندی است که چون در قرن گذشته خراب شده بود در سال ۱۳۴۸ خورشیدی آن را دوباره ساخته‌اند.

پشت آن نیز شبستانی باریک و قدیمی با سقف آجری است؛ هر دو سوی آن دو طبقه دارد و در آخر آن محرابی با منبر چوبی ۱۳ پله‌ای در کنارش قرار دارد؛ در دو سوی محراب دو ستون سنگی مارپیچ وجود دارد. سقف محراب با کاشی آبی مقرنس کاری شده است.

 شبستان اصلی و نوساز مسجد 
در مغرب سردر جنوبی، شبستان بزرگ و جدیدی ساخته شده است.

این شبستان دارای یک منبر دوازده پله‌ای از جنس آهن و سنگ مرمر است. محراب زیبای آن نیز در سمت راست منبر قرار دارد. روی دیوارها و محراب آن ۱۳ آیه و احادیث نبوی بر روی کاشی با خط ثلث و نسخ نوشته شده است.

 ضلع شرقی (پشت به آفتاب) 
در میان این ضلع تاقنمای پهن و بلندی است و در درون آن هفت تاقنمای کوچک و یک راه پله و در سمت چپ آن چهار تاقنمای کوچک و ایوانی در پشت آن‌ها قرار دارد. در سمت راست آن نیز چهار تاقنمای کوچک است که یکی از آن‌ها در خروجی مسجد است.

در ضلع شرقی، یک ایوان و دو رواق سه دهنه قرار دارد و در بالای ایوان این ضلع کتیبه‌های فراوانی از آیات قرآن اعم از سوره جمعه و آیه تطهیر به چشم می‌خورد.دانشنامه آثار تاریخی فارس|نویسنده:کوروش کمال سروستانی|۱۳۸۴

 باورهای مردم 
 مردم شیراز بر این باور هستند که در زیر خدایخانه اژدهای خفته (عصای موسی) وجود داشته است .(عام)
 بر این باور هستند که قبله قبل از تغییر به این سمت بوده و به این مسجد مسجدالاقصی نیز می‌گویند .(خاص)
 این مسجد تغییر کاربری داده شده و ابتدا آتشخانه بوده است .(خاص)
 عیسی در این مسجد به همراه میکائیل و اسرافیل نزول کرده است. (خاص)

 تصاویر 

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:آثار ملی ایران
رده:ساختمان‌های مذهبی دارای گنبد
رده:ساختمان‌های مسجد دارای گنبد
رده:مسجدهای ایران
رده:مسجدهای جامع
رده:مسجدهای سده ۹ (میلادی)
رده:مسجدهای شیراز