دریاچه بختگان

دریاچه بَختِگان، دریاچه‌ای در شرق استان فارس و دومین دریاچه بزرگ ایران است. این دریاچه به طول ۱۲۰ کیلومتر در شهرستان‌های نی ریز، استهبان، بختگان و خرامه در واقع شده است.

بختگان با مساحتی بالغ بر ۳۵۰۰ کیلومتر مربع، دومین دریاچه بزرگ ایران است. این دریاچه توسط رودخانه کر تغذیه می‌شود. ساخت چندین سد بر روی کر، جریان آب به دریاچه را به میزان قابل توجهی کاهش، شوری آن را افزایش داده و جمعیت فلامینگوها و سایر پرندگان مهاجر دریاچه را از بین برده است.

دریاچه طشک در نزدیکی بختگان قرار دارد. با وجود اینکه این دو دریاچه به‌طور طبیعی توسط نوارهای باریکی از زمین از هم جدا شده‌اند، در سال‌های بارندگی شدید به هم متصل می‌شوند و یک دریاچه واحد را تشکیل می‌دهند.  این دریاچه‌ها از سال ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۰ کاملاً خشک شدند و اکوسیستم آن‌ها دچار اثرات نامطلوبی شده است.

 جغرافیا 
بندانگشتی|چپ|220px|تصویر ماهواره‌ای دریاچه‌های خشکیده فارس؛ دریاچهٔ بختگان، دریاچه طشک در شمال و دریاچه مهارلو در غرب آن

منبع اصلی تأمین آب دریاچه بختگان، رودخانهٔ کر و رودخانه پلوار (سیوند) است. رودخانهٔ پلوار در نزدیکی شهر مرودشت و در محل معروف به پل خان به رود کر می‌پیوندد. جریان ترکیبی این دو رود پس از عبور از دشت کربال، وارد دریاچه می‌شود.

علاوه بر این، چشمه‌های متعدد اطراف دریاچه و سیلاب‌های فصلی نیز در تأمین آب آن نقش دارند. با این حال، در سال‌های اخیر به‌دلیل عوامل طبیعی مانند خشکسالی و عوامل انسانی نظیر سدسازی و برداشت‌های بی‌رویه، جریان رود کر به‌شدت کاهش یافته و در برخی مقاطع کاملاً خشک شده است. این وضعیت موجب کاهش شدید سطح آب دریاچه و در مواردی خشک‌شدن کامل آن شده است.

 خشک شدن دریاچه 
بندانگشتی|راست|220px|تصویری از دریاچهٔ خشک‌شدهٔ بختگان در اثر احداث بی‌رویهٔ سد و حفر چاه‌های غیرمجاز

خشک‌شدن دریاچه بختگان یکی از پیامدهای جدی مداخلات انسانی در چرخهٔ طبیعی آب منطقهٔ استان فارس است. ساخت سد درودزن در سال ۱۳۵۱ خورشیدی نخستین گام در کاهش ورودی آب رودخانهٔ کر به این دریاچه بود. در ادامه، با احداث سد سیوند بر روی رود سیوند در منطقهٔ تنگه بلاغی، جریان سیلاب‌های رودخانهٔ سیوند نیز از رسیدن به رود کر بازماند.

سومین سد، سد ملاصدرا، در منطقهٔ تنگ براق و در بالادست سد درودزن ساخته شد که عملاً مانع رسیدن آب به دریاچه شد. به گفتهٔ کارشناسان، وجود این سه سد در بالادست دریاچه بختگان بر روی رودخانه‌های کر و سیوند که منابع اصلی تأمین آب دریاچه هستند، موجب خشک‌شدن کامل این حوضهٔ آبی شده است.

 اثرات زیست‌محیطی 
خشک‌شدن دریاچه بختگان پیامدهای گسترده‌ای بر اکوسیستم منطقه و زندگی جوامع محلی داشته است. یکی از نخستین اثرات آن، قطع پیوستگی میان دریاچه طشک و بختگان بود که موجب تسریع روند خشک‌شدن طشک شد. طبق گزارش‌ها، شوری آب دریاچهٔ طشک به بیش از ۱٬۲۰۰ واحد رسیده که حدود چهار برابر میزان معمول در سال‌های گذشته است.

پیش‌بینی‌های زیست‌محیطی نشان داده‌اند که خشک‌شدن دریاچه موجب شور و سپس تلخ‌شدن چاه‌های اطراف شده است. این تغییرات کیفیت آب زیرزمینی را به‌شدت کاهش داده و موجب ناباروری خاک‌های کشاورزی در مناطق پیرامونی از جمله نی‌ریز، استهبان، خرامه، فسا و ارسنجان شده است. به‌عنوان نمونه، چشمهٔ معروف قمپ آتشکده در شمال فسا که حدود ۲۰ کیلومتر با دریاچه فاصله دارد، پس از خشک‌شدن بختگان دچار کم‌آبی و نهایتاً خشکی شد.

افزایش زمین‌های شوره‌زار در محل دریاچه، موجب وزش نمک بر سطح مزارع شده است. این نمک‌ها نه‌تنها مانع رشد محصولات کشاورزی هستند، بلکه برای سلامت انسان‌ها و جانوران نیز زیان‌آورند و موجب افزایش بیماری‌های پوستی، ریوی و چشمی در منطقه شده‌اند.
بندانگشتی|220px|بستر خشک دریاچه
از دیگر پیامدهای خشک‌شدن دریاچه، اختلال در مسیر کوچ پرندگان مهاجر است. بسیاری از گونه‌ها از جمله فلامینگوها دیگر به بختگان بازنمی‌گردند. در سال‌های اخیر، گزارش‌هایی از مرگ هزاران جوجهٔ فلامینگو در نمک‌زارهای خشک‌شدهٔ دریاچه منتشر شده است. این پرندگان به‌دلیل وجود آب در فصل زمستان به منطقه مهاجرت می‌کنند، اما تا زمان جوجه‌آوری، آب تبخیر شده و جوجه‌ها در برهوت جان می‌دهند.

برخی کارشناسان معتقدند احداث سد سیوند ضرورتی نداشت، زیرا آب رود سیوند به مناطق بی‌حاصل مانند کویر لوت نمی‌رفت و می‌توانست در دریاچهٔ بختگان ذخیره شود. انتقال آب به پشت سد، موجب محرومیت کشاورزان محلی از منابع آبی و تغییرات شدید در اکوسیستم منطقه شده است.

 احیای دریاچه 
در پی خشک‌شدن دریاچه بختگان، تلاش‌هایی برای احیای این پهنهٔ آبی آغاز شده است. یکی از اقدامات مردمی، راه‌اندازی کمپینی با عنوان «ما صدای بختگان هستیم» توسط سعید خادمی، فعال اجتماعی و محیط‌زیستی، بوده است. این کمپین با استقبال گستردهٔ هزاران نفر از ساکنان منطقه مواجه شد و هدف آن جلب توجه مسئولان و تسریع روند احیای دریاچه است.

بر اساس اعلام سازمان حفاظت محیط زیست استان فارس، احیای کامل دریاچه بختگان در شرایط کنونی و با توجه به شدت خشکسالی، نیازمند تأمین حداقل ۲۵۰ میلیون مترمکعب حق‌آبه است. با پیگیری‌های صورت‌گرفته، در سال‌های اخیر حدود ۲۰ تا ۵۰ میلیون مترمکعب آب به دریاچه تخصیص داده شده است، اما این میزان به گفتهٔ کارشناسان، برای احیای اکولوژیکی دریاچه کافی نیست.

 فرهنگ 
خشک‌شدن دریاچه بختگان و پیامدهای زیست‌محیطی و اجتماعی آن، دست‌مایهٔ ساخت آثار مستند در حوزهٔ سینمای محیط‌زیست قرار گرفته است. مستند سینمایی آبفروش به کارگردانی محمد ناصری‌راد یکی از این آثار است که به بررسی عوارض خشک‌شدن دریاچه و مهاجرت اجباری ساکنان اطراف آن پرداخته است. این مستند با نگاهی آسیب‌شناسانه، تأثیر نابودی تالاب‌های استان فارس از جمله بختگان، پریشان، کافتر و طشک را بر زندگی مردم منطقه به تصویر کشیده است.

همچنین مستند دیگری با عنوان کتایون به تهیه‌کنندگی رضا دانش‌پژوه و کارگردانی محمد ناصری‌راد، در چهل و یکمین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران به نمایش درآمد. این اثر به مهاجرت ساکنان پیرامون دریاچهٔ بختگان به حاشیهٔ شهر شیراز و مشکلات معیشتی و اجتماعی آنان می‌پردازد. مستند کتایون با حضور کارشناسان محیط‌زیست از جمله محمد درویش، به بررسی دلایل خشک‌شدن دریاچه و پیامدهای آن بر اکوسیستم منطقه پرداخته است.

 منابع 

 ماهنامه آناهید، شماره ۷، شهریور ۸۴.
 روزنامه عصر مردم، ۱۷ شهریور ۸۴.
 سایت ایران امروز، دکتر علی حصوری، ۱۵/۶/۸۴.
 خبرگزاری مهر دریاچه بختگان کاملاً خشک شد.

 پیوند به بیرون 

رده:استان فارس
رده:دریاچه‌های آب شور آسیا
رده:دریاچه‌های آب شور
بختگان
رده:دریاچه‌های ایران
رده:زمین‌چهرهای استان فارس