یوسف مستشارالدوله

میرزا یوسف خان مستشارالدوله (۱۲۰۲–۱۲۷۴ ش / ۱۸۲۳–۱۸۹۵ م) دیپلمات، نویسنده و اصلاح‌طلب دورهٔ قاجار بود. او از نخستین روشنفکران قانون‌گرای ایران به‌شمار می‌رود و رسالهٔ مشهور «یک کلمه» را نگاشت که از آن به‌عنوان یکی از مهم‌ترین متون آغاز مدرنیته و اندیشهٔ قانون اساسی در ایران یاد می‌شود. مستشارالدوله در مأموریت‌های متعدد دیپلماتیک در روسیه، قفقاز، فرانسه و انگلستان حضور داشت و در این سفرها با تحولات فکری و حقوقی اروپا از نزدیک آشنا شد.

وی در بازگشت به ایران با همکاری برخی اصلاح‌طلبان دربار، نخستین طرح‌های اولیهٔ قانون اساسی را تدوین کرد و در مقام معاونت وزارت عدلیه به اصلاحات حقوقی و اداری پرداخت. نوشته‌ها و نامه‌های او دربارهٔ ضرورت قانون، برابری مردم در برابر قانون، و محدودشدن قدرت مطلقهٔ شاه از مهم‌ترین صداهای اولیهٔ مدافع حکومت قانون در ایران است.

مستشارالدوله در نوشته‌های خود از استبداد قاجاری انتقاد می‌کرد و بر ایجاد آزادی، مساوات، تفکیک قوا، و نوسازی کشور تأکید داشت. انتشار «یک کلمه»، نگارش طرح راه‌آهن سراسری ایران (کتابچهٔ بنفش)، و ارتباط او با روشنفکرانی چون میرزا ملکم‌خان و میرزا فتحعلی آخوندزاده جایگاه او را در تاریخ اندیشهٔ ایران برجسته کرد.

انتقادهای آشکار او از حکومت موجب خشم ناصرالدین‌شاه شد و در سال ۱۲۷۰ ش به فرمان شاه بازداشت، به زنجیر و انفرادی افکنده و اموالش مصادره شد. مستشارالدوله پس از چهار سال حبس در ۱۲۷۴ ش (۱۸۹۵ م) در زندان درگذشت.

 زندگی 
میرزا یوسف خان، پسر حاجی میرزا محمدکاظم بن محمد تاجر تبریزی، در سال ۱۲۰۲ ش (۱۸۲۳ م) در تبریز متولد شد. او فارسی، عربی و علوم شرعیه را آموخت و نخستین خدمت دیپلماتیک خود را به‌عنوان منشی در کنسولگری انگلیس در تبریز آغاز کرد و پس از مدتی به وزارت امور خارجه ایران منتقل شد.

۱۸۵۳–۱۸۶۱ م – کارپرداز حاجی ترخان: انجام مأموریت‌های داخلی و خارجی در دستگاه دولتی ایران.

۱۸۶۲–۱۸۶۴ م – کاردار ایران در سن پترزبورگ: خدمت دیپلماتیک در روسیه و آشنایی با تحولات اروپای شرقی.

۱۸۶۲–۱۸۶۶ م – کنسول در تفلیس: اقامت در قفقاز، آغاز مناسبات دوستانه با میرزا فتحعلی آخوندزاده و تبادل نظرهای فکری.

۱۲۴۶–۱۲۴۸ ش / ۱۸۶۷–۱۸۶۹ م – شارژ دافر سفارت ایران در پاریس: حضور در نمایشگاه بین‌المللی پاریس، سفرهای متعدد به لندن، مشاهده پیشرفت‌های علمی و فنی غرب و ورود به لژ فراماسونری گراند اوریان.

۱۲۴۸ ش / ۱۸۶۹ م – نگارش کتابچهٔ بنفش: تهیه رساله‌ای دربارهٔ تأسیس راه‌آهن سراسری ایران و ارائه آن به شاه، با هدف توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور.

۱۲۴۹ ش / ۱۸۷۰ م – بازگشت به ایران: نشان دادن دست‌نویس رساله یک کلمه به آخوندزاده در تفلیس.

۱۲۵۲ ش / ۱۸۷۳ م – انتشار رساله لزوم کشیدن راه‌آهن تهران–خراسان: ادامه ایده توسعه زیرساخت‌ها و تأکید بر اهمیت حمل‌ونقل برای پیشرفت کشور.

۱۲۵۳ ش / ۱۸۷۴ م – انتشار رساله یک کلمه در ایران: اثر مشهور دربارهٔ اصول حکومت قانون، محدودیت قدرت مطلقه شاه و برابری مردم در برابر قانون.

۱۲۶۷ ش / ۱۳۰۶ ق / ۱۸۸۸ م – نامه به ولیعهد (مظفرالدین میرزا): انتقاد آشکار از حکومت استبدادی و فساد دربار و درخواست اصلاحات قانونی و آزادی، هشدار درباره لزوم تأسیس دولت مقننه.

۱۲۷۰ ش / ۱۳۰۹ ق / ۱۸۹۰ م – بازداشت: به فرمان ناصرالدین‌شاه، مستشارالدوله بازداشت شد و به قزوین تبعید گردید.  بر اساس گزارش‌های خبری، محل زندانی شدن او «حیاط رکنیه قزوین» بوده است.   

۱۲۷۴ ش / ۱۸۹۵ م – درگذشت: میرزا یوسف خان مستشارالدوله در زندان تهران درگذشت.

 آثار 
 کتابچهٔ بنفش، ۱۲۴۸ ش / ۱۸۶۹ م: رساله‌ای دربارهٔ تأسیس راه‌آهن سرتاسری ایران که مستشارالدوله به شاه ارائه داد. او در این اثر، اهمیت راه‌آهن برای توسعه اقتصادی و اجتماعی ایران را تشریح کرده است.
 رساله در لزوم کشیدن راه‌آهن از تهران به خراسان، ۱۲۵۲ ش / ۱۸۷۳ م: ادامه بحث قبلی و ارائه دلایل فنی، اقتصادی و حتی شرعی برای اجرای پروژه راه‌آهن تهران–خراسان. این اثر نشان‌دهنده نگرش مستشارالدوله نسبت به توسعه زیرساخت‌ها و اهمیت حمل و نقل برای پیشرفت کشور است.
 رساله یک کلمه، ۱۲۵۳ ش / ۱۸۷۴ م: اثر مشهور مستشارالدوله که اصول اولیهٔ حکومت قانون، محدودیت قدرت مطلقه شاه و برابری مردم در برابر قانون را توضیح می‌دهد. این رساله شامل بررسی مواد قانون اساسی فرانسه و اعلامیه حقوق بشر و شهروندی فرانسه است و نشان می‌دهد که قانون‌گرایی با اصول دینی مغایرت ندارد.
 رساله در وجوب اصلاح خط اسلام: بررسی نواقص خط اسلامی و پیشنهادهایی برای اصلاح آن
 مقالات در روزنامه اختر (استانبول): مجموعه مقالات حقوقی، سیاسی و اجتماعی که مستشارالدوله در طول اقامت خود در خارج از کشور نوشته و منتشر کرده است. این مقالات به تبیین اصلاحات حقوقی و ضرورت حکومت قانون می‌پردازد.

 روابط با میرزا ملکم خان و ایده کتاب یک کلمه 
یوسف خان طی سفرهایی که به لندن داشت با میرازملکم‌خان آشنا شد. نزدیکی این دو و آخوندزاده یک مثلث فکری تاثیرگذار در آن دوره ایجاد می‌کند. این سه با ملاقات‌ و ارسال نامه  به تبادل‌نظر می‌پرداختند. 

بنظر میرسد که او ایده اولیه یک کلمه را از میرزا ملکم خان میگیرد. مستشارالدوله در باب مراوده و تاثیر ملکم‌خان بر خویش بعد از سوالی که از وی درباره پیشرفت فرانسه و علل عقب‌افتادگی ایران می‌کند، اذعان می‌دارد: «آن دوست چنین گفت: یک کلمه که جمیع انتظامات فرنگستان در آن مندرج است کتاب قانون است که جمیع شرایط و انتظامات معمول بها که به امور دنیویه تعلق دارد، در آن محرر و مسطور است، شاه و گدا و رعیت و لشگری در بند آن مقید هستند و احدی قدرت مخالفت به کتاب قانون ندارد.»

 رساله یک کلمه 
«یک کلمه» رساله‌ای است که توسط میرزا یوسف خان مستشارالدوله در سال ۱۲۴۸ ش (۱۸۶۹ م) در پاریس نگاشته شد و پس از سفر نخست ناصرالدین‌شاه به فرنگ در سال ۱۲۵۳ ش (۱۸۷۴ م) در ایران منتشر گردید.

این اثر یکی از نخستین متون ایرانی است که به اصول حکومت قانون و محدود کردن قدرت مطلقهٔ شاه می‌پردازد. مستشارالدوله در این رساله با استناد به مواد قانون اساسی فرانسه و اعلامیه حقوق بشر و شهروندی، ضرورت برابری مردم در برابر قانون و اجرای عدالت را توضیح می‌دهد.

«یک کلمه» به موضوعات زیر می‌پردازد:

ضرورت محدود کردن قدرت مطلقهٔ شاه

تأکید بر برابری مردم در برابر قانون

معرفی اصول حکومت قانون و حقوق مدنی

این رساله جایگاه مستشارالدوله را به عنوان یکی از پیشگامان قانون‌گرایی و اصلاحات مدنی در دورهٔ قاجار تثبیت می‌کند.

 مقاله‌نویس در روزنامه عدلیه 
میرزا یوسف خان برای نشر عقاید خویش در روزنامه عدلیه مطالبی می‌نوشت، روزنامه عدلیه به وسیله سپهسالار برای توجیه و تشریح اصلاحات قانونگذاری و نظام حقوقی و دادگستری مترقیانه انتشار می‌یافت و از بسط عدالت «تربیت ملت» افزودن بصیرت مردم، آسودگی و ترقی اوضاع مردم، ایجاد تأسیسات عالی، وضع قوانین جدید و برانداختن تأسیساتی که مانع اجرای عدالت باشد، سخن می‌راند.

 نخستین طرح راه‌آهن سراسری 
وی می‌پنداشت که مقدمه ترقی مملکت راه‌آهن است و با ایجاد آن اوضاع ایران در عرض سه سال به کل منقلب و در یک کلمه گلستان خواهد شد. در ۱۸۶۹ میلادی رساله‌ای به نام کتابچه بنفش دربارهٔ تأسیس راه‌آهن سراسری ایران نوشت و به شاه عرضه داشت. جزوه دیگری در لزوم کشیدن راه‌آهن از تهران به خراسان تهیه کرد و منافع آن را ذکر کرد و نظر به آسان شدن زیارت توسط راه‌آهن فتوای روحانیان را در آن باره به دست آورد. بعدها همین فتوا برای احداث مسیر ماشین دودی از تهران به شاه عبدالعظیم استفاده شد.

 نخستین طراح قانون اساسی 
وی با همکاری صدر اعظم وقت میرزا حسین خان سپهسالار اولین طرح قانون اساسی را به شاه ارائه داد.

طرح شامل موارد ذیل بود:
 یگانگی دولت و ملت
 حفظ مال و جان و ناموس مردم
 آزادی مذهب
 تفکیک قانون‌گذاری از اجرای قانون
 جدایی دین از سیاست

این طرح مورد قبول شاه واقع نشد.

طرح دوم با نام لایحه تشکیل دربار اعظم در سال ۱۲۵۱ ش(۱۸۷۲م) به تصویب شاه رسید. اساس این طرح تبدیل دستگاه سنتی صدارت به یک هیئت وزاری مسئول است.

در این طرح مسئولیت‌های دولت به نه وزرات خانه تقسیم شد، هر یک از وزرا در اداره وزارت خانه خود مستقل بود، هیئت وزرا مسئولیت مشترک هیئت دولت را بر عهده داشتند و در برابر صدراعظم (رئیس دولت) مسئول بودند و در نهایت صدراعظم در برابر شاه مسئول بود.

هیئت دولت اختیار قانون‌گذاری بر اساس رأی اکثریت را داشت.

شاه می‌نویسد:

این تفصیل وزرا و دربار که نوشته‌اید، بسیار بسیار پسندیدم؛ و انشاءالله قرارش را بزودی بدهید و معمول بدارید که هر قدر به تعویق بیافتد باعث ضرر دولت است. با این ترتیب جدید، شاه مسئولیت داشتن هیئت دولت را می‌پذیرد و در امور وزرا و عزل و نصب حکام دخالت نمی‌کند.

 منابع 

 تاریخ انقلاب مشروطیت. رحیم نامور. انتشارات پاچار ۱۹۵۸
 تاریخ بیداری ایرانیان. ناظم الاسلام کرمانی. ص ۱۷۹.
 مشروطه ایرانی و پیش‌زمینه‌های نظریه ولایت فقیه. ماشاءالله آجودانی. لندن، ۱۹۹۷.
 مستشارالدوله، یوسف. رساله یک کلمه به اهتمام علی‌رضا دولتشاهی تهران انتشارات بال ۱۳۸۵
 حامد عامری گلستانی، تجدد و قانون گرایی: اندیشه میرزا یوسف خان مستشارالدوله، تهران، انتشارات نگاه معاصر، ۱۳۹۴.
 محمدعلی همایون کاتوزیان. ایران جامعه کوتاه مدت و ۳ مقاله دیگر. نشر نی. ۱۳۹۸

 پیوند به بیرون 
رسانه


رده:افراد انقلاب مشروطه
رده:افراد در ایران قاجاری
رده:اهالی ایران در سده ۱۹ (میلادی)
رده:اهالی تبریز
رده:درگذشتگان ۱۲۷۴
رده:درگذشتگان ۱۸۹۵ (میلادی)
رده:رهبران انقلاب مشروطیت
رده:زادگان ۱۱۹۱
رده:زادگان ۱۸۲۳ (میلادی)
رده:سفیران ایران در فرانسه
رده:نویسندگان سده ۱۹ (میلادی) اهل ایران