خط فارسی

زبان فارسی زبان رسمی کشور ایران و برخی کشور های همسایه ایران است . زبان فارسی زبانی مستقل است که توسط ایرانیان اختراع شده است و در طول تاریخ به تکامل رسیده است. افرادی به این باور هستند که زبان فارسی از روی زبان عربی الهام گرفته شده است اما در جواب باید گفت که این غلط است و در برخی متون تاریخی آمده است که حتی زبان عربی از روی پارسی پهلوی یا (پارسی میانه) نوشته شده است که زبان زمان و دوره ساسانی بوده است نوشته شده در هر صورت زبان فارسی یک زبان کاملاً ایرانی است.
تاریخچه 

خط‌های دیگری نیز قبل و بعد از اسلام برای زبان فارسی مورد استفاده بوده‌اند که همگی آن‌ها به این شرح هستند:

خط‌های درحال استفاده
 «خط فارسی» با به‌کارگیری الفبای فارسی که مبتنی بر الفبای آرامی است با چند حرفِ اضافه: گ چ پ ژ
 خط تاجیکی که مبتنی بر خط سیریلیک است و تحت استفاده در تاجیکستان
 لاتین‌نویسی فارسی، مورد استفاده در پیامک‌های موبایل و روی پلاک‌های کوچه‌ها و خیابان‌ها

خط‌های فارسی نو آغازین
زبان «فارسیِ نوِ آغازین» در سده‌های نخست پس از اسلام به خط‌های زیر نوشته شده است:* 
 خط پهلوی/خط اوستایی
 خط عبری
 خط مانوی
 خط سُریانی

خط‌های گونه‌های کهن‌تر زبان فارسی (باستان و میانه)
 خط میخی هخامنشی
 خط پهلوی
 خط مانوی

پیش از حملهٔ عرب‌ها به ایران و ورود اسلام به این کشور، دو خط اوستایی و خط پهلوی بکار گرفته می‌شدند؛ ولی زبان قرآن بر اساس خط کوفی بود و علی بن ابی طالب خود نیز به خط کوفی می‌نوشت.کتاب در پیرامون تغییر خط فارسی نوشتهٔ یحیی ذکاء صفحه هشتم
تا این زمان، قلمروی عرب‌ها از افغانستان و ایران تا سوریه و مصر گسترش یافته بود و غلط‌خوانی‌های زیادی در نامه‌نگاری‌های خلیفه‌ها به وجود می‌آمد. مردم کشورهای دیگر در ادای واژه‌های عربی دچار مشکل بودند تا اینکه در سال ۶۵ هجری، عبدالملک بن مروان در دمشق به خلافت رسید و در نامه‌ای که به حجاج بن یوسف ثقفی خلیفهٔ عراق نوشت، به او گفت که این خط کوفی که ابوالاسود دؤلی طراحی کرده، کفایت نمی‌کند و از حجاج بن یوسف خواست تا خط عربی را بر پایهٔ همین خط کوفی توسعه دهد و ترویج کند.کتاب در پیرامون تغییر خط فارسی نوشتهٔ یحیی ذکاء صفحه ششم
حجاج کسی بود که به سردارانش دستور داد تا تمام روحانیان دین‌های دیگر و کسانی که به خطی غیر از عربی می‌نویسند را از دم تیغ بگذرانند. آثار این اقدامات حتی از کتاب‌سوزی در ایران نیز پررنگ‌تر بود.آثار الباقیه عن القرون الخالیه ص ۳۵ و ۳۶ و ۴۸
این اقدامات مشکلات زیادی برای زبان سایر کشورها ازجمله پارسی‌زبانان به وجود آورد. عرب‌ها، چهار حرف اصلی را در الفبای خود نداشتند و آن را حروف عجمی می‌نامیدند. سرانجام یک خوش‌نویس به نام خواجه ابولمال، سه نویسهٔ پ ژ و چ را به الفبای عربی اضافه کرد و پس از مدتی، نویسهٔ گ نیز پس از یک فراز و نشیب به شکل کنونی به الفبای فارسی اضافه شد.کتاب در پیرامون تغییر خط فارسی نوشتهٔ یحیی ذکاء صفحه نهم تعلیق و نستعلیق، دو شیوهٔ خوش‌نویسی از خط عربی هستند که توسط ایرانیان ابداع شدند.

افغانستان و پاکستان نیز بنا بر ناچاری، بین خطوط عربی و فارسی، خط فارسی را برگزیدند. دلیل این امر آن بود که فارسی چند حرف جدید و پرکاربرد در خود داشت. بدین گونه خط فارسی در کشورهای ایران، افغانستان و پاکستان و تاجیکستان به‌عنوان خط رسمی انتخاب شد. در پی تغییر خط در تاجیکستان از سال ۱۳۰۷ (۱۹۲۸ میلادی) به لاتین و بعد خط سیریلیک، خط فارسی در این کشور کنار گذاشته شد. همچنین پس از شکست‌های امپراطوری بیزانس از عرب‌های مسلمان در زمان صدر اسلام، خط‌های باستانی در زیرمجموعه‌های آن امپراطوری نابود و خط عربی جایگزین شده بود. یکی از آن زیرمجموعه‌ها کشور کنونی ترکیه بود که سرانجام در سدهٔ بیستم میلادی مصطفی کمال پاشا دستور داد خط عربی را به خط الفبای ترکی لاتین تغییر دهند.

 الفبای خط فارسی 

اساس الفبای فارسی همچون خط عربی از الفبای آرامی و نبطی گرفته شده است. اما الفبای فارسی دارای ویژگی‌هایی است که آن را از خط عربی اندکی متفاوت می‌سازد. شکل بعضی از نویسه‌های خط فارسی با نویسهٔ عربی آن‌ها تفاوت می‌کند. برای مثال «ک» فارسی در حالت پایانی یا تنها با سرکش نوشته می‌شود در حالی که «» عربی در این دو حالت بدون سرکش است یا حرف «ی» در عربی به‌صورت «» است. تفاوت‌های جزئی دیگری هم وجود دارد.

درحالی که عرب‌ها فاقد چهار حرف اصلی (پ، ژ، گ، چ) هستند، بسیاری از حروف الفبایشان را به گونه‌های متفاوت ادا می‌کنند. امروزه تمام حروف خاص عربی همانند (ض، ذ) (ص، ع) (ق)، (ح)، (ظ)، (همزه، عین ساکن، تنوین‌ها، تشدید، اِعراب و غیره) در خط فارسی هم وجود دارند که نشان می‌دهد ایرانیان در گذشته به نوشتن و کتابت قرآن بسیار اهمیت می‌داده‌اند چرا که این حروف برای واژگان عربی کاربرد دارند.طبق کتاب فرهنگ واژه‌های اوستا این حرف ها جزو واژه‌های اوستای نیستند[۹]

در جدول زیر حروفی هم دسته قرار داده شده است که از زبان عربی به ایران راه یافته‌اند و ایرانیان تفاوتی در ادای آن‌ها قائل نیستند.

 واج  حروف الفبای عربی ذ  - ظ - ض - ذ (ظریف، ضامن، ذلیل) ص  ص - (صباء ، صورت) ق  ق -  (قربانعلی ، قرار) ح  ح -  (حجاب ، حجم) ع  ع - (عج ، عامل)

در الفبای فارسی و عربی بعضی مصوت‌ها معمولاً نوشته نمی‌شوند که این مسئله ممکن است موجب بروز ابهاماتی در فهم کلمه یا جمله شود. برای اکثر این مصوت‌ها علائم اختیاری‌ای به این الفبا اضافه می‌شود که معروفترین آن‌ها فتحه یا زبر (ـَ)، کسره یا زیر (ـِ) و ضمه یا پیش (ـُ) هستند.

 فارسی به خط عبری 
کهن‌ترین نوشتهٔ به‌دست‌آمده از زبان فارسی امروزی به خط عبری کتابت شده است. نمونه‌های بسیار کهن دیگری هم از نوشته‌های متعلق به یهودیان فارسی‌زبان به دست آمده است که دارای مختصات گویشی خاص خود است. در زیر، چند خط سندی که احتمالاً متعلق به قرن پنجم هجری است برای نمونه ذکر می‌شود، ابتدا صورت مکتوب آن با تغییر الفبا از عبری به فارسی، و سپس صورت استاندارد فارسی امروزی آن:D. N. MacKenzie, An EarlyJewish-Persian Argument

 اگرت پُرسد کو از چی بی‌شناسی کو نبی‌ای بُوَد
 عالَم را و نبی پَ چی کار ابایست تو
 پَسوه دِه کو نبی بُوَد عالَم را چی عالَم
 را از نبی نی بزیرد…

به فارسی کلاسیک:

 اگرت پرسد که از چه بشناسی که پیامبری بُوَد عالم را = [از کجا می‌دانی که پیامبر حقیقت دارد؟]
 و پیامبر به چه کار بایست = [و پیامبر به چه درد می‌خورد؟]
 تو پاسخ ده که پیامبر بُوَد عالم را = [تو پاسخ بده پیامبر به این دلیل به جهان آمد که]
 که از پیامبر نه گزیرست. [که ناگزیر پیامبر باید باشد]

 خط‌های رایج در ایران باستان 
250px|بندانگشتی|پروفسور ابراهیم پور داوود (زادهٔ ۲۰ بهمن ۱۲۶۴، رشت - مرگ ۲۶ آبان ۱۳۴۷، تهران)

پروفسور ابراهیم پور داوود ایران‌شناس معاصر، اوستاشناس، نخستین مترجم فارسی اوستا و استاد فرهنگ ایران باستان و زبان اوستایی در دانشگاه تهران در ارتباط با خط‌های رایج در ایران باستان در کتاب خود فرهنگ ایران باستان در صفحهٔ ۱۰۲ می‌نویسد:فرهنگ ایران باستان، صفحهٔ ۱۰۲، چاپ دوم، ناشر دانشگاه تهران، تحت نظر دکتور بهرام فره‌وشی

 جستارهای وابسته 
 حرکت‌گذاری عربی و فارسی
 خط در ایران
 حمله اعراب به ایران#خطّ و زبان
 تغییر خط در تاجیکستان
 دستور خط فارسی
 کتاب دستور خط فارسی
 صفحه‌کلید فارسی

 پانویس 
۹.https://archive.org/details/1_20221023_20221023_1515

 منابع 
 همایون فرخ، رکن الدین، سهم ایرانیان در پیدایش و آفرینش خط در جهان، تهران، انتشارات اساطیر، ۱۳۸۴.


 D. N. MacKenzie "An Early Jewish-Persian Argument".  Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 31, No. 2. (1968), pp. 249-269

 رامیار، محمود. تاریخ قرآن. تهران: انتشارات سپهد، چاپ دوم، سال ۱۳۶۲.

 پیوند به بیرون 
 تاریخچه‌ای از نگارش و خط، دکتر ژاله آموزگار
 نمایشگاه خط فارسی در مغرب همشهری ۲۱ مهر ۱۳۸۶ 


رده:زبان فارسی