ایوان پاولف

ایوان پیتروویچ پاولوف  (زادهٔ ۱۴ سپتامبر ۱۸۴۹ در ریازان، روسیه – درگذشتهٔ ۲۷ فوریه ۱۹۳۶) عصب‌شناس، فیزیولوژیست، روان‌شناس و پزشک روس بود. پاولف در سال ۱۹۰۴ برای «تحقیقات در مورد چگونگی دستگاه گوارش انسان» برنده جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی شد اما شهرت وی بیشتر از کارهای او در زمینه شرطی‌شدن کلاسیک ناشی می‌شود.

 زندگی 
ایوان پاولف در شهر ریازانِ روسیه به دنیا آمد. پدرش کشیش جوان و فقیری بود که با باغبانی، روزگار می‌گذراند و علاقه زیادی، به کتاب و مطالعه داشت. ایوان، نوشتن را در ۵ سالگی آموخت. در ۱۱ سالگی، به مدرسه کلیسای ریازان رفت؛ اما آنجا را رها کرد و در دانشگاه سن پترزبورگ به تحصیل علوم طبیعی پرداخت و در سال ۱۸۹۸ درجه دکتری، دریافت کرد.

گرایش او به علوم طبیعی ناشی از اندیشه‌های روشنفکران انقلابی روس به ویژه پیسارف بود و کتاب «انعکاس‌های مغز» اثر آی. ام. سچنوف بنیان‌گذار فیزیولوژی روسیه که در آموزشگاه مذهبی خوانده بود به آشنایی او با پیشرفت‌های علمی آن زمان کمک زیادی کرد.

پاولف در دانشگاه استادان برجسته‌ای داشت: مندلیف در شیمی معدنی، باتلروف در شیمی آلی و به ویژه آی.اف. تیسون در فیزیولوژی که کمک زیادی در تبدیل پاولف به بزرگ‌ترین دانشمند آزمایشگر زمان خود کرد.
او در دانشگاه سن پترزبورگ فیزیولوژی حیوانی را به عنوان رشته اصلی و شیمی را رشته فرعی خود انتخاب کرد و نخستین تحقیق خود را دربارهٔ فیزیولوژی اعصاب لوزالمعده به انجام رساند.به سوی روان‌شناسی و روان‌پزشکی علمی (دو جلد)؛ اثر هاری کی ولز؛ ترجمهٔ نصرالله کسرائیان ۱۳۶۳

بندانگشتی|180px|چپ|پاولف در هنگام بردن جایزه نوبل فیزیولوژی در ۱۹۰۴

پاولف در ۱۸۷۵ مدرک لیسانس خود را دریافت کرد. اما پیدا کردن کار در رژیم تملق سالار تزاری برای او بسیار دشوار بود. تا اینکه در ۱۸۷۹ اس.پی. بوتکین از او برای کار در آزمایشگاه کلینیکش دعوت کرد. پاولف توانست ۱۱ سال در آن آزمایشگاه به‌طور مستقل به تحقیقات علمی خود بپردازد.

پاولف پس از انقلاب اکتبر در روسیه بسیار مورد احترام قرار گرفت و به کارهای علمی خود می‌پرداخت.

در بستر مرگ، در حالی‌که کاملاً هوش و حواسش بجا بود از یکی از شاگردانش خواست که در کنار او بنشیند و شرح احساسات و حالات خود را که تا لحظه مرگ به او می‌گوید، یادداشت کند.

اتاق کار و آزمایشگاه او همچنان به صورت موزه نگاه‌داری می‌شود.Asked by his follower E. M. Kreps whether or not he was religious, Kreps wrote that Pavlov smiled and replied: "Listen, good fellow, in regard to [claims of] my religiosity, my belief in God, my church attendance, there is no truth in it; it is sheer fantasy. I was a seminarian, and like the majority of seminarians, I became an unbeliever, an atheist in my school years." Quoted in George Windholz, 'Pavlov's Religious Orientation', Journal for the Scientific Study of Religion Vol. 25 No. 3 (Sep. , 1986), pp. 320-327.

 تحصیلات 
پاولف در سال ۱۸۷۰ وارد دانشگاه سن پترزبورگ شد و در رشتهٔ علوم طبیعی تحصیل کرد. او سپس در آکادمی پزشکی نظامی امپراتوری ادامه تحصیل داد و در زمینهٔ فیزیولوژی تخصص یافت. در طول تحصیلاتش تحت تأثیر استادانی چون کارل لودویگ و رودولف هایدنهاین قرار گرفت و به پژوهش در زمینهٔ دستگاه گردش خون و گوارش پرداخت."Ivan Pavlov | Biography, Theory, Conditioning, Dog, & Facts," Encyclopaedia Britannica, August 14, 2025, https://www.britannica.com/biography/Ivan-Pavlov, Retrieved October 8, 2025.

 پژوهش‌های علمی 
بندانگشتی|یکی از سگ‌های متعددی که پاولوف در آزمایش‌هایش استفاده می‌کرد، در موزهٔ پاولوف در ریازان، روسیه. به ظرف جمع‌آوری بزاق و لوله‌ای که به‌صورت جراحی در پوزهٔ سگ کار گذاشته شده است، توجه کنید.
ایوان پاولف در آغاز کار علمی خود بر روی فیزیولوژی دستگاه گردش خون پژوهش می‌کرد، اما شهرت اصلی او به دلیل تحقیقات گسترده‌اش در زمینهٔ دستگاه گوارش و سپس کشف شرطی‌سازی کلاسیک است. او با طراحی روش‌های جراحی نوآورانه توانست بخش‌های مختلف دستگاه گوارش سگ‌ها را به‌طور مستقل بررسی کند. این روش‌ها به او امکان داد تا ترشحات بزاق، معده و روده را در شرایط طبیعی و در طولانی‌مدت مطالعه کند، بدون آنکه سلامت حیوانات به خطر بیفتد."The physiology of digestion," AnimalResearch.info, November 5, 2014, https://www.animalresearch.info/en/medical-advances/nobel-prizes/the-physiology-of-digestion/, Retrieved October 8, 2025.

پاولف نشان داد که دستگاه گوارش تنها یک سیستم مکانیکی ساده نیست، بلکه به‌شدت تحت تأثیر دستگاه عصبی مرکزی قرار دارد. او ثابت کرد که فرآیندهای روان‌شناختی مانند انتظار غذا می‌توانند بر نوع و میزان ترشحات گوارشی اثر بگذارند. این کشف، دیدگاه تازه‌ای دربارهٔ ارتباط ذهن و بدن در فیزیولوژی ایجاد کرد و پایه‌ای برای پژوهش‌های بعدی در روان‌فیزیولوژی شد.

در دههٔ ۱۸۹۰، او هنگام مطالعهٔ ترشحات بزاقی سگ‌ها متوجه شد که حیوانات نه تنها هنگام دیدن یا بوییدن غذا، بلکه حتی هنگام شنیدن صدای قدم‌های دستیار آزمایشگاه نیز بزاق ترشح می‌کنند. این مشاهدهٔ تصادفی منجر به کشف «بازتاب شرطی» شد. پاولف با آزمایش‌های دقیق نشان داد که یک محرک خنثی (مانند صدای زنگ یا مترونوم) اگر به‌طور مکرر با محرک طبیعی (غذا) همراه شود، می‌تواند به‌تنهایی همان پاسخ (ترشح بزاق) را برانگیزد. او این پدیده را «شرطی‌سازی کلاسیک» نامید.Saul McLeod, "Pavlov’s Dogs Experiment & Pavlovian Conditioning Response," Simply Psychology, February 2, 2024, https://www.simplypsychology.org/pavlov.html, Retrieved October 8, 2025.

پاولف برای توصیف این فرایند اصطلاحات علمی دقیقی معرفی کرد: «محرک خنثی»، «محرک غیرشرطی»، «پاسخ غیرشرطی، «محرک شرطی» و «پاسخ شرطی». این چارچوب بعدها به یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم در روان‌شناسی یادگیری تبدیل شد.Kendra Cherry, "Pavlov's Dog: Pavlov's Theory of Classical Conditioning," Verywell Mind, January 8, 2025, https://www.verywellmind.com/pavlovs-dogs-2794989, Retrieved October 8, 2025.

پژوهش‌های پاولف نه تنها در روان‌شناسی، بلکه در پزشکی نیز اهمیت داشتند. او نشان داد که زخم‌های معده و اختلالات گوارشی می‌توانند تحت تأثیر عوامل روانی ایجاد یا تشدید شوند. این یافته‌ها بعدها الهام‌بخش حوزهٔ روان‌تنی شدند. همچنین، روش‌های دقیق آزمایشگاهی او الگویی برای پژوهش‌های تجربی در علوم رفتاری و زیستی به‌شمار می‌روند.

 شرطی‌سازی کلاسیک 
در دههٔ ۱۸۹۰، پاولف متوجه شد که سگ‌ها نه تنها هنگام دیدن غذا، بلکه هنگام دیدن فردی که غذا را می‌آورد یا شنیدن صدای خاصی نیز بزاق ترشح می‌کنند. او این پدیده را «بازتاب شرطی» نامید. آزمایش‌های او نشان داد که می‌توان یک محرک خنثی (مانند صدای زنگ) را با یک محرک طبیعی (مانند غذا) جفت کرد تا پاسخ شرطی (ترشح بزاق) ایجاد شود. این کشف تأثیر عمیقی بر روان‌شناسی و پیدایش رفتارگرایی داشت.Kendra Cherry, "Ivan Pavlov and His Discovery of Classical Conditioning," Verywell Mind, September 28, 2023, https://www.verywellmind.com/ivan-pavlov-biography-1849-1936-2795548, Retrieved October 8, 2025.

 تأثیر بر روان‌شناسی 
کشف پاولف الهام‌بخش روان‌شناسانی چون جان بی. واتسون و بی. اف. اسکینر شد و به شکل‌گیری مکتب رفتارگرایی کمک کرد. نظریهٔ شرطی‌سازی کلاسیک بعدها در روان‌درمانی، آموزش و حتی بازاریابی به‌کار گرفته شد. پژوهش‌های او پایه‌ای برای درک یادگیری و رفتار انسان و حیوان فراهم کرد.

 افتخارات 
ایوان پاولف در سال ۱۹۰۴ جایزهٔ نوبل فیزیولوژی یا پزشکی را دریافت کرد. او همچنین در سال ۱۹۱۵ مدال کاپلی انجمن سلطنتی لندن را به دست آورد. پاولف تا پایان عمرش به پژوهش ادامه داد و شاگردان بسیاری تربیت کرد که بعدها خود به دانشمندان برجسته‌ای تبدیل شدند."Ivan Pavlov | Biography, Theory, Conditioning, Dog, & Facts," Encyclopaedia Britannica, August 14, 2025, https://www.britannica.com/biography/Ivan-Pavlov, Retrieved October 8, 2025.

 مرگ 
پاولف در ۲۷ فوریه ۱۹۳۶ در لنینگراد (امروزه سن پترزبورگ) درگذشت. او تا آخرین روزهای زندگی‌اش به پژوهش علمی ادامه داد و میراثی ماندگار در روان‌شناسی و فیزیولوژی بر جای گذاشت.

 آثار 
در ایران طی سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۶۰ کتاب‌های بسیاری دربارهٔ پاولوف ترجمه شد. نام برخی از این کتب در زیر آمده است:
 به سوی روان‌شناسی و روان‌پزشکی علمی (دو جلد)؛ اثر هاری کی ولز؛ ترجمهٔ نصرالله کسرائیان ۱۳۶۳
 پاولوف؛ انتشارات خوارزمی
 کارهای اساسی پاولوف؛ ترجمهٔ مصطفی مفیدی
 روان‌شناسی از دیدگاه واقع گرایی (مجموعه مقالات) در ارتباط با روان‌شناسی پاولوفی؛ اثر امیرحسین آریان پور

 منابع 

رده:استادان دانشگاه سن پترزبورگ
رده:اعضای تمام‌وقت آکادمی علوم اتحاد شوروی
رده:اعضای تمام‌وقت فرهنگستان علوم روسیه (۲۵-۱۹۱۷)
رده:اعضای تمام‌وقت فرهنگستان علوم سن پترزبورگ
رده:اعضای خارجی انجمن سلطنتی
رده:اعضای فرهنگستان سلطنتی هنر و علوم هلند
رده:اعضای فرهنگستان علوم فرانسه
رده:اعضای فرهنگستان ملی دانش آمریکا
رده:اعضای مجمع فیلسوفان آمریکا
رده:اعضای وابسته خارجی آکادمی ملی علوم
رده:اهالی ریازان
رده:اهالی سن پترزبورگ
رده:برندگان جایزه نوبل اهل روسیه
رده:برندگان جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی
رده:بی‌خدایان اهل امپراتوری روسیه
رده:بی‌خدایان اهل روسیه
رده:پزشکان اهل روسیه
رده:تاریخ علوم اعصاب
رده:تربیت‌کنندگان جانوران
رده:دانشمندان اهل اتحاد شوروی
رده:دانشمندان اهل روسیه
رده:دانشمندان اهل سن پترزبورگ
رده:دانشمندان سده ۱۹ (میلادی) اهل روسیه
رده:دانشمندان سده ۲۰ (میلادی) اهل روسیه
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه دولتی سن پترزبورگ
رده:درگذشتگان ۱۹۳۶ (میلادی)
رده:دریافت‌کنندگان مدال کاپلی
رده:رفتارشناسان جانوری
رده:روانشناسان سده ۱۹ (میلادی)
رده:روانشناسان سده ۲۰ (میلادی)
رده:روان‌شناسان اهل اتحاد شوروی
رده:روان‌شناسان اهل روسیه
رده:زادگان ۱۸۴۹ (میلادی)
رده:فیزیولوژیست‌های اهل اتحاد شوروی
رده:فیزیولوژیست‌های اهل روسیه
رده:کارشناسان آموزش و پرورش اهل روسیه
رده:لامارکیسم