زبان سیوندی

زبان سیوندی یکی از زبان‌های ایرانی رایج در سیوند استان فارس شهرستان مرودشت است. این گویش از شاخه شمال غربی زبان‌های ایرانی یعنی هم‌دسته با گورانی-زازاکی و تالشی و کردی است.<787:DMVS>2.0.CO;2-4 Die Mundart von Sivand by Wilhelm Eilers  Journal of the American Oriental Society, Vol. 110, No. 4 (Oct. - Dec., 1990), pp. ۷۸۷-۷۸۸
زبان سیوندی تنها گویش از زبان‌های ایرانی در استان فارس و جنوب باختری ایران است که با زبان‌های شمال باختری ایران چون زبانهای کردی، تالشی، گیلکی، تاتی، مازنی، بلوچی هم‌خانواده است.

 پیدایش سیوندی 
به باور آندریاسAndreas, F.C. , Christensen, A. , Iranische Dialektaufzeichnungen aus dem Nachlass, von F.C.
Andreas. Zusammen mit Kaj Barr und W.B. Henning bearb. und hrsg. von Arthur Christensen: Erster
Teil: Sâ ª va"ndâª , ya"zdâ ª und soª â ª. Abhandlungen der Gesellschaft der Wissenchaften zu Go"ttingen.
Phil. -hist. kl. , 3. Folge. B. , ۱۹۳۹, Nr. 11. (p. ۱۶)، لنتس<ref>Lentz, W. , ``Die nordiranische Elemente in der neupersischen Literatursprache bei Firdosi.
Zeitschrift fur Indologie und Iranistik. Leipzig, 1926, Bd. 4, H. 2. (p. ۲۸۸)</ref>، میهMeillet, A. , Grammaire du vieux-perse.2 e¨ d. , entierement corrige¨ e et augmente¨ e par E¨. Benveniste,
1931. (p. ۱۰)، بنونیست، کریستنسن و مایرهوفر{چپ‌چین}Mayrhofer, M. , ``Die Rekonstruktion des Medischen. Anzeiger der osterreichischen Akademie der Wissenschaften. Phil. -hist. kl: Jg. ۱۹۶۸ (۱۰۵), N.1. Wien, 1969 (p. ۵) گویش سیوندی ادامه زبان مادی است و سیوند جزیره زبان مادی در پارس بوده است. این نظریه استوار بر آواشناسی این زبان است. در زبان سیوندی و مادی، *x,*hu ایران باستان (sv هندی باستان) به f دگرگون شده است.

اما لکوگ{چپ‌چین}Lecog, P. , ``Excursus: A propos du Fûme© deý, Archäologische Mitteilungen aus Iran, Ergänzungsband
10. Berlin 1983.{پایان چپ‌چین} با نگاه به واژه farnah در سنگنبشته‌های پارسی باستان خاستگاه زبان سیوندی را در خاور ایران و در همسایگی خوری می‌داند. همچنین بر اندیشه ویندفور{چپ‌چین}Windfuhr, G.L. , ``Isoglosses:A Sketch on Persians and Parthians, Kurds and Mede. Monumentum
H.S. Nyberg. vol. 5. Te¨ he¨ ran-Lie© ge, 1975 (Acta Iranica){پایان چپ‌چین} گویش‌های شمال خاور ایران نیای سیوندی دارد.

اما مولچانووا پژوهشگر بنیاد زبانشناسی فرهنگستان روسیه این گویش را بسیار نزدیک به زبان پهلوی ساسانی دانسته و معتقد است که از آن روزگار بجای مانده است.

نزدیکی بسیار واژگان این گویش با زبان پهلوی «فارسی میانه» این اندیشه (نظریه) را استوار تر می‌نماید:

فارسیسیوندیپهلویبانگوانگوانگبرفورفوَفربهارواهاروَهاربرّهورهوَرَّگ

 همخوان‌ها و واکه‌ها 
زبان سیوندی دارای ۲۵ همخوان، ۸ واکه و ۳ آواگروه است.
همخوان‌ها در این گویش عبارتند از:/p/,/b/,/t/,/d/,/c/,/y/,/k/,/g/,/x/,/f/,/v/,/s/,/z/,/s/,/z/,/x/,/ /,/h/,/ /,/ /,/m/,/n/,/l/,/r/,/w/,/y/ و ۸ واکه در این گویش:/a/,/a/,/o/,/u/,/u/,/e/,/i/,/i/ و ۳ آواگروه آن: /ey/,/oy/,/ow/

 اهمیت زبان سیوندی 
اهمیت این زبان دراین است که در استان فارس تنها اهالی سیوند هستند که به این گویش سخن می‌گویند و تمایز زبانی مردم سیوند را با گویش نزدیکترین روستاها به سیوند (از جمله روستای قوام آباد در ۴ کیلومتری شمال غربی آن و روستای دشت آباد در ۶ کیلومتری جنوب شرقی آن) کاملاً نمایان می‌کند؛ زیرا اهالی این دو روستا زبان ویژه مردم سیوند را نمی‌فهمند. به گفته ارانسکی زبان‌شناس معروف در کتاب «مقدمه لغه ایرانی»، سیوند همچون جزیره‌ای در دریای زبان فارسی استان فارس مهجور مانده است. زبان سیوندی گویشی است یگانه در استان فارس و جنوب باختری ایران که تنها مردم سیوند به آن سخن می‌گویند.

 واژگان 
 لب لچ: lech در هورامی کردی لیو، لچ، لوس، لچ - لیَو لری بختیاری: لَو، لوچ، در زبان لکی : لچ
 بازو بیه:boye = باسک در بلوچی=باسک
 انگشت گس:gos =انگوس گورانی انکَوست. کردی انوس. کلک لری بختیاری: اِنگست، کِلِک
 کلیه ولک:velk =ولک گورانی در هورامی: velk کردی.. ولک , لکی: ولک
 بینی پت:pet =کردی.. لوت. پت لوت گورانی لری بختیاری: پِت، نُفت ، لکی: پت 
 صورت، رخ: دیم:dim = دَم گورانی دیمن (منظر)-در گیلکی و بلوچی و کردی و مازندرانی دیم=dim ، لکی: دیمرو، دمرو
 شکم گدا:geda = در هورامی گیه، کردی گیه. لری بختیاری: گَده (gadeh)، اِشکم، کُم (kom) ، لکی: گیه
 مغز مج:maj = مژک-در هورامی مژگ، لری بختیاری: مزگ ، لکی: مزگ
 گردن مُل mol = کردی. مل. مل گورانی در لری بختیاری: مُل و هورامی: مِل و در یزدی مُل ، لکی: مل
 اشک آرش:arsh =اَسر گورانی در هورامی :اَسِر در گیلکی آرسو، تاا: هَرْس (hars) کردی اسر ، لکی: اَسر
 عدس نیجو:nijoo. کردی =نیژو یا نِژو گورانی نیسک، در هورامی: نژی/نوژی ، لکی: نوژی
 تره گندانه:gandane = در کردی: kavar
 فلفل پلپل:pelpel = در بلوچی پلپل
 جو یو:yo = یةو (هورامی)
 خیار بالنگ:baleng =
 پیراهن هلا:hala کردیهورامی: دلنگ
 روسری، لچک: لچک:lachak = لچک گورانی در هورامی، مازنی و گیلکی و لری: لچک
 کفش پوزار:pouzar = کردی پوزوان و بِوزوانه
 سوزن چَن:chan گورانی: چَنی
 انگشتانه گسوانه:gosavane کلکوانه کردی
 لباس سنتی سیوند شوآل:shoaal = شوال در گیلکی شولا شوال به گورانی به معنی شلوار می‌باشد در تاتی شی و کلهری، شۊ به معنی پیرهن
 دامن کلیش:kalish در هورامی: کلووش
 رخت رخت/جل:rakht/jel = جل =در بلوچی و گورانی و زبانهای کُردی جل
 نخ پشین:pashin
 انگشتر گسیرا:gosira
 رختخواب لیی:lii
 نهال رده:radde
 گل ول:vel گورانی: ول
 سنگ ورد:vard = گورانی: ورد. سورانی: برد. در لری: برد
 خاکستر هوئیر:hooeer در کردی خول/ هول- لکی: هوی
 سایه نسه:nesaa = نسیَ نسار در کردی نیسه و نسار ، لکی: نسار
 ستاره اسارا:esara در کردی: هساره. در بلوچی: استار، در مازندرانی: اسّاره در کردی کرمانجی: سترک /آساره و للت: آستارَه، آسارَه
 برگ ولگ valg: در گورانی :ولگ در بلوچی و لری بَلگ و در مازندرانی و گیلکی ولگ در کردی کُرمانجی: پَلگ
 باران واران:wara(n)واران گورانی واران (هورامی) دربلوچی اور، در مازندرانی وارون و وارش در کُردی کلهری واران
 برف ورف:warf ورف (گورانی و زازا و مازندرانی و گیلکی) کردی کلهری وفر
 آتش اوئیر:ooeer آگر در کردی کلهری سورانی لکی و کرمانجی: آرُ
 خار تیل:til
 قاشق کمچیلو:kamchiloo در کردی سورانی کوجِک، در کردی کرمانجی کَوْچی و لری کمچهَ
 آبکش ریسبال:risbal
 دیگ تین:tin دربلوچی فقط به نوعی تابه تین می‌گویند
 کوزه کیزا:kiza در کردی کویزه
 سگ اسپه:espe سپه (گورانی) و در تاتی. در کردی کلیایی: سپلت
 گربه تیتا:tita
 جوجه تیغی ژژو:zhezhu ژوژو کردی سورانی و کلهری و لکی در کردی کرمانجی: ژژو
 روباه توره:ture
 مجلس ختم: پرسه پرسه گورانی در لری، کردی کرمانجی و یزدی: پرسه
 عصر پسین: در لری و فارسی بخشی از اصفهان، یزد و کرمان: پَسین، پِیسین
 حرف، گپ = گالته و گپ (صحبت) دربلوچی و مازندرانی و گیلکی و لری و کردی کرمانجی =گپ
 درون: ناو در کردی ناو. گورانی ناو
 روز روش = روژ در کردی زبان کردی روج گورانی
 اذان، بانگ نماز: وانگ = بانگ وانگ دربلوچی بانگ، در کردی بانگ در لری: بَنگ
 آهن اسین = آسن در لری و کردی آسن - هَسن
 بیمار، ناخوش: ناخش = ناخوش کردی
 صبحانه ناءشتی = ناشتا کردی و در بلوچی
 غار اشکفت =گورانی اشکف، مَر. فارسی: شکاف و در لری و کردی اشکفت
 زن ژن zhen = ژن در (هورامی، لکی و کردی دربلوچی=جن(jan)
 پُل پرد perd = پرد در کردی در کرمانجی پر
 برو بشه Beshe = بچو کردی، در کرد کرمانجی: بچه(biçe) بلوچی: برو در گیلکی بشو
 کلید کلیل = کلیل کردی و کرمانجی (فارسی میانه و هورامی)امین آزاده از اهالی سیوند

 افعال (سوم شخص مفرد) 
 بیخت: فیت fit
 افتاد: کَت:kat -: کرمانجی: کَت و لری کفت
 هست: هند:hand - کُردی کُرمانجی: هیه لری بختیاری هد و هه
 برگشت (به معنای برگشت در مقابل رفت و زیر و رو کردن): واگیرا:vagira - کرمانجی: وَگَرین
 فرستاد: کینیش:kiniyesh - هورامی: کل
 -دویدن/گریخت: جکا:jeka و در لری بویراحمدی جک jek
 -ادرارکرد: قژا:ghezha (قژیش برای فعل ماضی ساده صحیح است)
 -خورد: فاردش:fardesh - گورانی: وارْد vard,  زبان زازایی werd
 فرو ریخت: رمبیا:rombiya -کرمانجی، اردلانی، لری: رمیا
 شد: گنا:gena
 آمد: آمی:amey - گورانی و لری: آمای,  زبان زازایی: ame
 رفت: شی: shi - زبان زازایی: شی
 پختن: پتن :patan - گیلکی پتن (مازندرانی = بَپِتَن) کرمانجی: پاتن و در لری پُتَن

 دانشکدۀ زبان‌ها و گویش‌های ایرانی و باستانی 
ساخت دانشکده زبان‌های ایرانی در سیوند هم پیش از انقلاب و هم پس از آن از سوی زبانشناسان ایرانی و خارجی برای جلوگیری از فرسایش گویش‌های ایرانی پیشنهاد شد. دلیل انتخاب سیوند برای ساخت این دانشکده این بود که زبان سیوندی محدود است و تنها در سیوند بکاربرده می‌شود و ازسوی دیگر تمامی ویژگی‌های زبان‌های ایرانی ناب و دست نخورده را دارد. دیگر اینکه چون سیوند میان نقش رستم، تخت جمشید و پاسارگاد است، جای بسیار مناسبی برای مطالعه خط میخی و زبان پهلوی است. پیش از انقلاب کارهایی انجام شد ولی شوربختانه مسئولان استان و شهرستان پس از انقلاب هیچ پشتیبانی‌ای برای ساخت این دانشکده نکردند.

 همسانی سیوندی با گیلکی 
سیوندی به همراه گیلکی، مازندرانی، گویش‌های زبان کردی (کرمانجی، سورانی، کلهری و...)، زازا-گورانی، بلوچی و تالشی جزء زبان‌های ایرانی شمال غربی محسوب می‌شوند. به شباهت سیوندی با گیلکی توجه کنید.
 سیوندی گیلکی زازایی پارسی  بلوچی انگلیسی Dim Dim Rı رخ  dym Face Perd Purd Pırd پل  pohl Bridge Nesä Nesä Sey سایه  sahegShadow Beshe Boshu Sho برو  brey Go Zhen Zhena Jeni زن  jan Woman Esare Esare Estare ستاره  estar(star) Star

 عامل‌های تهدیدکنندۀ زبان سیوندی 
در سال‌های اخیر عوامل زیر تهدیدکننده این زبان شناخته شده‌اند. اگرچه تاکنون سیوندی یکپارچکی و واژگان خویش را حفظ کرده اما نگرانی‌هایی دربارهٔ آینده آن وجود دارد.
 ازدواج سیوندی‌ها با بیگانگانی که زبان سیوندی را نمی‌دانند.
 ساکن شدن عشایر و مردم روستاهای اطراف در سیوند که هیچ‌کدام سیوندی را نمی‌دانند.
 مهاجرت سیوندیان در زمان شاه و سال‌های پس از انقلاب به دلیل عدم رسیدگی مسئولان به سیوند و بی‌توجهی عمدی مخصوصاً در سال‌های اخیر.
 نبود یک نهاد یا بنیاد برای حفاظت از زبان سیوندی و کارشکنی مسئولان استان، شهرستان و حتی شورای شهر و شهرداری سیوند برای تشکیل یک بنیاد.

 پانویس 

<787:DMVS>2.0.CO;2-4 Die Mundart von Sivand by Wilhelm Eilers Journal of the American Oriental Society, Vol. 110, No. 4 (Oct. - Dec., 1990), pp. ۷۸۷-۷۸۸
↑
Andreas, F.C. , Christensen, A. , Iranische Dialektaufzeichnungen aus dem Nachlass, von F.C.
Andreas. Zusammen mit Kaj Barr und W.B. Henning bearb. und hrsg. von Arthur Christensen: Erster Teil: Sâ ª va"ndâª , ya"zdâ ª und soª â ª. Abhandlungen der Gesellschaft der Wissenchaften zu Go"ttingen.

Phil. -hist. kl. , 3. Folge. B. , ۱۹۳۹، Nr. 11. (p. ۱۶)
↑
Lentz, W. , ``Die nordiranische Elemente in der neupersischen Literatursprache bei Firdosi. Zeitschrift fur Indologie und Iranistik. Leipzig, 1926, Bd. 4, H. 2. (p. ۲۸۸)
↑ الگو:چپ‌چینMeillet, A. , Grammaire du vieux-perse.2 e¨ d. , entierement corrige¨ e et augmente¨ e par E¨. Benveniste, 1931. (p. ۱۰)الگو:پایان چپ‌چین
↑ {چپ‌چین}Mayrhofer, M. , ``Die Rekonstruktion des Medischen. Anzeiger der osterreichischen Akademie der Wissenschaften. Phil. -hist. kl: Jg. ۱۹۶۸ (۱۰۵), N.1. Wien, 1969 (p. ۵)الگو:پایان چپ‌چین
↑ {چپ‌چین}Lecog, P. , ``Excursus: A propos du Fûme© deý, Archäologische Mitteilungen aus Iran, Ergänzungsband 10. Berlin 1983.{پایان چپ‌چین}
↑ {چپ‌چین}Windfuhr, G.L. , ``Isoglosses:A Sketch on Persians and Parthians, Kurds and Mede. Monumentum H.S. Nyberg. vol. 5. Te¨ he¨ ran-Lie© ge, 1975 (Acta Iranica){پایان چپ‌چین}

 جستارهای وابسته 
 منابع 
 آقای امین آزاده (از اهالی سیوند)
 تاریخ زبان فارسی دکتر پرویز خانلری
 مقدمه فقه اللغه فارسی، نوشته آرانسکی، ترجمه کریم کشاورز،

 7) Lecoq, P. , Le dialecte de Sivand. Wiesbaden, 1979.
 8) Molchanova, E.K. , ``Onekotorykh foneticheskikh osobennostyakh sivendi, Iranckoe yazykoznanie:
(k 75-letiyu prof. V.I. Abaeva). M. 1976.
 9) Molchanova E.K. , ``sivendi OIYA, 1997.
 10) Redard, G. , Other Iranian languages. GTL. The Hague, Paris, 1970. vol. 6.
 11) Morgenstierne, G. , Neu-iranische Sprachen, HbO. 1958. Abt. 1, Bd. 4: Iranistik. Abschn 1.
Linguistik
 12) Mann, O. , Hadank, K. , Kordisch-Persische Forschungen. Abt. III: Nordwest-iranische Dialekte.
Bd. I: Die Mundarten von khunsa"r, Mahallaª t Nata"nz, Nayin, Sa"mna¦ n, Sâ ¦ va"nd und soª. Kohruª d B. , 1926.

سیوندی
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:مقاله‌های نیازمند پیوند