جایزه نوبل شیمی

جایزهٔ نوبل شیمی یکی از پنج جوایز نوبل است که هر سال از سوی آکادمی سلطنتی علوم سوئد اعطا می‌شود.

 برندگان جایزهٔ نوبل شیمی 

نخستین جایزهٔ نوبل شیمی در سال ۱۹۰۱ میلادی به یاکوبوس هنریکوس وانت‌هوف دانشمند هلندی برای کشف قوانین دینامیک شیمیایی و فشار اسمزی در محلول‌ها اعطا شد. براساس آمار، تا سال ۲۰۱۱، به ترتیب کشورهای آمریکا (۳۳٫۳٪)، آلمان (۱۸٫۲٪)، بریتانیا (۱۳٫۸٪)، فرانسه (۴٫۴٪) و ژاپن (۳٫۷٪)، پنج کشور برتر از نظر دریافت بیشترین تعداد جوایز نوبل شیمی می‌باشند. همچنین تاکنون ۴ زن موفق به دریافت نوبل شیمی شده‌اند.

سوسومو کیتاگاوا، ریچارد رابسون و عمر مونس یاغی به‌عنوان پیشگامان توسعهٔ «چارچوب‌های فلزی–آلی» شناخته می‌شوند. ریچارد رابسون نخستین بار در اواخر دههٔ ۱۹۸۰ مفهوم شبکه‌های سه‌بعدی حاصل از اتصال یون‌های فلزی و لیگاندهای آلی را معرفی کرد و پایه‌های نظری این معماری مولکولی را بنا نهاد. سوسومو کیتاگاوا با گسترش این ایده، مفهوم مواد متخلخل انعطاف‌پذیر و قابل تنظیم را مطرح کرد و نشان داد که این ساختارها می‌توانند خواص فیزیکی و شیمیایی خود را در پاسخ به محیط تغییر دهند. عمر مونس یاغی با توسعهٔ نظام‌مند چارچوب‌های فلزی–آلی پایدار و بلورین، این مواد را از یک ایدهٔ آزمایشگاهی به موادی کاربردی تبدیل کرد که قابلیت ذخیره‌سازی گازها، جداسازی مولکولی، تصفیهٔ آب، جذب دی‌اکسید کربن و کاربردهای انرژی و محیط‌زیستی را دارند. اهمیت کار این سه دانشمند در آن است که شاخه‌ای کاملاً جدید از شیمی مواد را بنیان گذاشتند که امروزه یکی از فعال‌ترین و پرکاربردترین حوزه‌های پژوهشی شیمی به‌شمار می‌رود.

در تاریخ جایزه نوبل شیمی، تنها دو نفر موفق شده‌اند این جایزه را دو بار دریافت کنند. فردریک سنگر نخستین بار در سال ۱۹۵۸ به‌دلیل تعیین ساختار و توالی آمینواسیدی انسولین جایزه نوبل شیمی را دریافت کرد؛ کاری که برای نخستین بار نشان داد پروتئین‌ها دارای توالی مشخص و قابل تعیین هستند. او بار دوم در سال ۱۹۸۰ به‌دلیل توسعهٔ روش تعیین توالی DNA دریافت‌کنندهٔ جایزه شد؛ روشی که انقلابی در زیست‌شناسی مولکولی، ژنتیک و زیست‌فناوری ایجاد کرد و امکان مطالعهٔ ژن‌ها و ژنوم‌ها را فراهم ساخت. کارل بری شیرپلاس نیز دو بار برندهٔ نوبل شیمی شد؛ بار نخست در سال ۲۰۰۱ برای توسعهٔ واکنش‌های اکسایش نامتقارن کاتالیزشده که امکان سنتز انتخابی مولکول‌های کایرال را فراهم می‌کرد و بار دوم در سال ۲۰۲۲ برای ابداع مفهوم «شیمی کلیک» و شیمی بیوارتوگونال که روش‌هایی ساده، سریع و بسیار کارآمد برای اتصال مولکول‌ها ارائه می‌دهند و کاربردهای گسترده‌ای در داروسازی، زیست‌شناسی و علوم مواد دارند. دریافت دو بارهٔ جایزه نوبل توسط سنگر و شیرپلاس به این دلیل است که هر یک از آن‌ها در دو مقطع متفاوت، دستاوردهایی کاملاً مستقل، بنیادین و تحول‌آفرین ارائه کرده‌اند که مسیر علم شیمی و علوم وابسته را به‌طور اساسی تغییر داده‌ است.

 جستارهای وابسته 
 فهرست برندگان جایزه نوبل شیمی

 منابع 


 برگزیدگان نوبل شیمی از آغاز تاکنون 

جایزه نوبل شیمی
رده:فرهنگستان علوم پادشاهی سوئد
*شیمی
رده:جوایز شیمی