شیر و خورشید

نشان شیر و خورشید در دوران رضا شاه و محمدرضا شاه به اوج استانداردسازی، مدرنیزاسیون و کاربرد گسترده ملی رسید و به نمادی برجسته از ایران مدرن، مستقل و پیشرو تبدیل شد. رضا شاه پهلوی (۱۳۰۴–۱۳۲۰ شمسی) چهره انسانی (زنانه) خورشید را حذف کرد آن را به شکل واقعی‌تر و تنها با پرتوهای تابان ترسیم نمود (برای تأکید بر ملی‌گرایی باستانی و حذف عناصر سنتی)، تاج کیانی قاجاری را با تاج پهلوی جایگزین کرد و نماد را در سکه‌ها، پرچم‌های نظامی، ساختمان‌های دولتی و مراسم رسمی برجسته ساخت تا با تجدد و هویت ایرانی پیوند بخورد.

محمدرضا شاه آریامهر (۱۳۲۰–۱۳۵۷ شمسی) این نماد را به سطح بالاتری برد: در سال ۱۳۳۶ شمسی، مقرره‌ای رسمی برای طراحی دقیق گرافیکی پرچم صادر شد (رنگ زرد طلایی شیر و خورشید، شمشیر عمودی در دست شیر، پای شیر به سمت رنگ قرمز، و تناسب ابعاد مشخص). پرچم ملی (سه‌رنگ سبز-سفید-سرخ با شیر و خورشید بدون تاج اضافی)، پرچم دولتی و سلطنتی (با تاج پهلوی) جداگانه تعریف گردیدند. این نشان در جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی (۱۳۵۰ شمسی)، هواپیماها، ارتش، سکه‌ها، اسناد رسمی و مناسبات بین‌المللی به‌طور گسترده به کار رفت و ایران را به عنوان کشوری پیشرفته، قدرتمند و متحد در جهان نمایندگی کرد. 

در دوران قاجار نیز نقطه عطف مهمی بود: از زمان محمد شاه قاجار (حدود ۱۲۲۵ شمسی/۱۸۴۶ میلادی)، شیر و خورشید به‌طور رسمی در پرچم ملی تثبیت شد   (برای تأکید بر قدرت و سلطنت) به پنجه شیر شمشیر اضافه گردید ،این تغییرات، نماد را از کاربرد ناپیوسته به نشان ثابت و رسمی حکومتی تبدیل کرد.

در نهایت، شیر و خورشید تا سال ۱۳۵۷–۱۳۵۸ شمسی (۱۹۷۹ میلادی) پرچم رسمی ایران باقی ماند و پس از انقلاب جایگزین شد، اما همچنان یکی از ماندگارترین نشانه‌های هویت ملی، تاریخی و فرهنگی ایران است  نمادی که ریشه در هزاران سال پیش دارد و در دوره‌های مختلف (از سلجوقی تا پهلوی) تکامل یافت تا قدرت، شکوه و استقلال مردم ایران را نمایندگی کند.  

 ریشه‌های نشان شیر و خورشید 
بندانگشتی|180px|خدایان خورشید و ماه نشسته بر پشت شیر؛ سنگ‌نگاره مربوط به هیتی نو؛ ۹۵۰–۸۵۰ پیش از میلاد مسیح
بندانگشتی|ایزد بانو آناهیتا در برابر اردشیر دوم (سوم) ایستاده بر شیر و در میان خورشید. یافته شده در آناتولی
مرتضی عرب‌زاده سربنانی، پژوهشگر ایران باستان درباره خاستگاه نماد شیر و خورشید در سایت «ناگفته‌های تاریخ» چنین نوشته است:
اگرچه شیر و خورشید در دوره پس از اسلام به‌ویژه پس از صفویان بر پرچم‌های ایران ظاهر می‌شود، اما بر پایه شواهد تاریخی تردیدی نیست که خاستگاه آن به پیش از اسلام و ایران باستان برمی‌گردد. در حال حاضر کهن‌ترین شاهدی که از نماد شیر و خورشید به دست آمده است، یک مُهر تقریباً پنج هزار ساله متعلق به تمدن جیرفت است.

بخش بزرگی از شواهد و متون ادبی و باستان‌شناسی، که احمد کسروی، مجتبی مینوی و سعید نفیسی گردآوری و بررسی کرده‌اند، نشان می‌دهد که نشان ستاره‌بینی خورشید در صورت فلکیِ اسد در منطقةالبروج از سدهٔ ششم هجری نقشی نمادین و رایج شد. همین پژوهش‌ها نشان می‌دهد که این نشان از ستاره‌بینی و اخترشناسی وارد فرهنگ عام، نشان‌ها و نقوش هنری شده است و از آنجا به‌تدریج و در حدود سدهٔ نهم هجری (پانزدهم میلادی) به نقش‌های روی پرچم‌ها وارد می‌شود.

به گفتهٔ شاپور شهبازی در ایرانیکا، این نماد «تلفیقی از سنن کهن ایران و عرب و ترک و مغول بود». افسانه نجم‌آبادی، استاد دانشگاه هاروارد، بیان می‌کند که نشان شیر و خورشید موفقیت بی‌نظیری در میان نشان‌های موجود در ایران برای نشان دادن هویت امروزی ایرانی داشته است. این نشان از تمام فرهنگ‌های مطرح در تاریخ ایران تأثیر گرفته است، به‌طوری‌که نشان‌ها و تعبیرهای زرتشتی، شیعه، ترکی و یهودی را یک‌جا گردآوری نموده است. تحول این نشان را می‌توان به اختصار چنین تشریح کرد:

 ریشه در ستاره‌بینی 
ستاره‌شناسان باستان به وجود ارتباطی میان موقعیت ستارگان و پدیده‌های زمینی باور داشتند. آن‌ها دوازده برج آسمانی را میان هفت جسمِ گردان آسمانی از جمله خورشید تقسیم می‌کردند و هر یک یا دو برج را ویژهٔ یکی از جرم‌ها و خانهٔ آن جرم آسمانی می‌پنداشتند. آن‌ها برج اسد را خانهٔ خورشید می‌دانستند. خواجه نصیرالدین طوسی در منظومهٔ خود در ستاره‌شناسی می‌نویسد:

در شعرهای شاعران ایران نیز چنین باوری را می‌توان یافت. قطران تبریزی دربارهٔ رفتن پادشاه آذربایجان به دیدن شاه گنجه چنین گفته است:

 ریشه در سنت‌های سامی 
الکساندر کرَپKrappe در مطالعاتی که بر روی تمدن‌های باستانی میان‌رودان، مصر و آناتولی انجام داده است به ارتباط نزدیک میان خورشید و شیر در باورها، اساطیر و خدایان در این تمدن‌ها اشاره می‌نماید. او ردپای ارتباط شیر و خورشید را، از سنت‌های خاور نزدیک به ستاره‌بینی در میان‌رودان و از ستاره‌بینی تا نشان شیر و خورشید مرسوم در ایران ردیابی می‌کند. از نمونه‌های پیوستگی نزدیک شیر و خورشیدِ کرَپ به شَمَش، خدای خورشید بابلیان اشاره می‌کند که به‌صورت شیر نمایش داده می‌شده است. یا آهی بزرگ فرعون مصر «شیر فرزند خدای خورشید» نامیده می‌شده است. در فلسطین، سامسون، پهلوانِ کشندهٔ شیر، خود در اصل شیری بوده است که فرزند بَعل شَمَش، خدای خورشید بوده است.

به نوشته کیندرمن در دانشنامه اسلام، نشان شیر و خورشید در ایرانِ پس از اسلام بیش‌تر برگرفته از نشان ستاره‌بینی، خورشید در برج اسد است. روشن است که هنر اسلامی، بسیاری از سنت‌ها را بدون تغییر آشکاری از تمدن‌های قبل به قرض گرفته بود. ممکن نیست که سرآغاز چنین باوری را پیدا کرد. در دوران باستان از اشکال ستارگان برداشت‌ها و تفسیرهای گوناگونی می‌کرده‌اند. بابلیان طالع سلاطین را در صورت فلکی شیر می‌دیدند. آن‌ها شیر را به‌عنوان سلطان حیوانات، در برجی که انقلاب تابستانی در آن رخ می‌دهد قرار دادند و این به‌عنوان نشانه غلبه خورشید بود. از همین رو است که عیسی، شیر یهودا (به‌عنوان غلبه‌کننده بر مرگ) نام دارند.

 در تاریخ ایران پیش از اسلام 
در ایران پیش از اسلام، خورشید نشان میترا بوده و ریشه در باورهای ایرانیان باستان داشته است. در اوستا و گاتاها بارها از خورشید یاد شده است. خورشید (Xwaršēd در فارسی میانه) ایزدی است که در یشت ششم اوستا در مورد او آمده که جهان را از آلودگی دور می‌دارد. خورشید (به‌صورت یک مرد) همیشه سلطنت را در ایران تداعی می‌کرده است؛ «تصویر بلورین خورشید» سراپرده سلطنتی داریوش سوم را متمایز می‌نموده است. درفش اشکانیان با تصویر خورشید تزیین می‌شده است. بر بالای تاج شاهنشاهان ساسانی گویی قرار داشته که نماد خورشید بوده است. یوحنا مالالاس، تاریخ‌نویس یونانی به نامه‌ای اشاره می‌کند که در آن شاه ایران را «خورشید شرق» و قیصر روم را «ماه غرب» نامیده‌اند.

شیر همواره به‌صورت برجسته، تندیس‌ها، سردیس‌ها، کاسه‌ها، جام‌های زرین و سیمین، در دوره‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی دیده شده است. شیر پیوند نزدیکی با شاهنشاهی در ایران داشته است؛ ردیف‌هایی از شیران زینت بخش تخت و ردای شاهان هخامنشی بوده است. تاج آنتیوخوس یکم، شاه پارسی‌تبار کوماژن (حک: ۳۴–۶۹ پیش از میلاد) با تصویر شیر تزیین شده بود. در نقش برجسته مراسم اعطای مقام در نقش رستم، اردشیر یکم زرهی با تصویر شیر به تن داشته است. شیر، نقش تزیینی مشابهی برای عضدالدوله دیلمی داشته است. در برخی از گویشهای شرق ایران، واژه شاه، شیر خوانده می‌شود.

 تأثیر سنت‌های اسلامی، ترکی 
به گفتهٔ شاپور شهبازی در دانشنامهٔ ایرانیکا، سنت‌های عربی-اسلامی، ترکی  همیشه بر پیوند نمادین شیر و پادشاهی تأکید و جاذبهٔ جادویی خورشید را نیز تأیید می‌کرده‌اند، و ترکان احترام به خورشید، به‌ویژه در هنگام طلوع را دوباره در ایران گسترش دادند.

در بین عرب‌های شبه‌جزیره عربستان، به مانند سایر نقاط آسیا و اروپا که شیر در آن نبود، شیر همانند جانوری شبه افسانه‌ای تصور می‌شد که شاه حیوانات بود و تعجبی نداشت که نماد قدرت پادشاهی باشد. به گفتهٔ کیندرمن در دانشنامه اسلام، این جانور در فرهنگ عرب‌ها نشان دلیری، شجاعت و جوانمردی بود. در هنر دورهٔ اسلامی نقش شیر از جانوران دیگر پررنگ‌تر بود. به جز معنای ستاره‌بینی که در نشان «شیر و خورشید» وجود داشت، در سایر کاربردها تنها جنبه‌ای تزئینی و بی‌اهمیت و معنای ویژه‌ای بوده است. از گونه‌های رایج می‌توان به‌صورت گرد در فواره‌های الحمرا یا سرامیکهای ایرانی سدهٔ ۱۲ تا ۱۴ میلادی (بیش‌تر برای ریختن مایعات یا عود دان)، به‌صورت تنها، در حال حمله یا حمله به جانوری دیگر (برگرفته از سنت‌های ایرانی پیش از اسلام) اشاره نمود. یکی از کاربردهای شیر، استفاده به‌صورت نشان حکومتی بوده است، مانند آنچه که مملوکان مصر یا شاید سلجوقیان روم (به‌همراه خورشید) استفاده می‌کردند که برگرفته از نشان‌های روی سکه — که خود بیش‌تر برگرفته از نشان‌های طالع‌بینی و ستاره‌بینی و صور فلکی بوده است — بود.

 پیشینه کاربرد 
قدیمی‌ترین حضور شیر و خورشید پس از اسلام در کتاب الموالید اثر ابومعشر بلخی، منجم ایرانی و از برجسته‌ترین منجمان دربار عباسی در دارلحکمه بغداد، دیده می‌شود. این منبع ریشه‌های اخترشناختی نماد شیر و خورشید را نشان می‌دهد. بلخی آثار خود را بر پایهٔ ترجمه متون ستاره‌شناسی ساسانی بنا نهاد و همچنین به طالع‌بینی بر اساس موقعیت اجرام آسمانی می‌پرداخت.
بندانگشتی|نگارهٔ شیر و خورشید در نسخه خطی سدهٔ چهاردهم كتاب مواليد الرجال والنساء، اثر نقاش ایرانی قنبرعلی شیرازی

 سلجوقیان روم 
بندانگشتی|چپ|سکه کیخسرو دوم از سلاطین سلجوقیان روم
اولین سکه موجود با نقش شیر و خورشید به دوران پادشاهی کیخسرو دوم از سلاجقه روم می‌رسد. ابن عبری تاریخ‌نگار و دانشمند در کتاب تاریخ مختصرالدول روایتی عاشقانه از این سکه ارائه می‌دهد که افسانه نجم‌آبادی این داستان را دور از واقعیت و صحت تاریخی می‌داند. ابن عبری می‌نویسد که غیاث‌الدین کیخسرو فرزند علاءالدین کیکاووس، از شاهان خاندان سلجوقیان روم، دل به شاهزاده‌ای گرجی می‌بازد. کیخسرو چنان شیفته می‌شود که به درخواست دختر گرجی برای ضرب سکه‌ای با چهرهٔ او بر آن موافقت می‌کند اما نزدیکان کیخسرو برای پاس داشت دین اسلام، روا نمی‌دانند تا چهره زنی نامسلمان بر سکه‌ها نقش بندد. با پایفشاری کیخسرو، چاره‌ای اندیشیده می‌شود تا از این بن‌بست بیرون آیند. پیکرهٔ شیری بر سکه نگاشته می‌شود و بر فراز آن، خورشید که نشان از چهرهٔ زیباروی گرجی است جای می‌گیرد و بدین‌گونه خواستهٔ دلبر برآورده می‌گردد.

 مغولان و ترکمانان 
 نخستین پرچم‌های شیر و خورشید دار 
قدیمی‌ترین پرچم شیر و خورشید دار شناخته شده به سال ۸۲۶ هجری قمری (حدود ۱۴۲۳ میلادی) هم‌زمان با دورهٔ تیموریان بر می‌گردد. این پرچم در مینیاتوری از شهنامه چنگیزی (منظومه‌ای دربارهٔ جهانگشایی مغولان) به تصویر کشیده شده است. این مینیاتور که حمله مغولان به حصار شهر نیشابور را نشان می‌دهد. سربازان مغول را نشان می‌دهد که پرچمی با نشان شیر و خورشید حمل می‌کنند.
بندانگشتی|برگی از شهنامه چنگیزی، متعلق به یک نسخه مربوط به سده ۹ ه‍.ق (۱۵ م)
فؤاد کوپریلیFuad Koprulu در مورد پرچم‌های دورهٔ ایلخانان و تیموریان می‌نویسد که آنان در سپاه از پرچم‌هایی به رنگ‌های زرد و قرمز نیز استفاده می‌کردند و بر روی آن‌ها تصاویر گوناگونی از قبیل اژدها، شیر، قره قوش (نوعی عقاب) و شیر و خورشید نقش می‌بسته است. به احتمال زیاد، تمغاهای شخصی نیز روی پرچم‌ها به کار می‌رفته است. در نسخه‌ای از شاهنامه مربوط به قرن نهم هجری ثبت شده که در دوران حکومت مغول‌ها نگاره‌ای وجود داشته که پرچمی را با تصویر شیر و خورشید در وسط آن نشان می‌دهد. احتمالاً این پرچم متعلق به ایلخانیان بوده است، زیرا آن‌ها هم این نقش را بر روی سکه‌های خود به کار می‌برده‌اند و پس از وارد شدن به ایران، ایرانیان یک شمشیر به دست شیر داده و آن را شخصی‌سازی کرده‌اند.https://www.isna.ir/news/95050107400/پرچم-ایران-از-آغاز-اکنون

فؤاد کوپریلی همچنین می‌گوید: «تصویر شیر و خورشید در سکه‌های برخی از فرمانروایان این سلسله [آق قوینلوها] و بعضی سلسله‌های دیگر ترک فقط نقشی نجومی است نه مظهر حکومت.» با توجه به این پرچم و نمونه‌های مشابه آن در قرن نهم هجری قمری (پانزده میلادی)، مراجع معتبری مانند دانشنامه بریتانیکا و دانشنامه ایرانیکا زمان اولین مدارک موجود از استفاده شیر و خورشید در پرچم‌های ایران را این دوران می‌دانند.

 گورکانیان هند 
بندانگشتی|سکه طلای جهانگیر شاه گورکانی به مناسبت ششمین سال جلوس با نقش خورشید در برج اسد؛ ضرب ۱۰۲۰ ه‍.ق
سلسله گورکانیان هند از ۱۵۲۶ تا ۱۸۵۷ میلادی در بخش بزرگی از شبه‌قاره هند حکومت می‌کردند، پرچم اصلی و شناخته شده این حکمرانان «علم» نام داشت این پرچم دارای نشان شیر و خورشید بود. گورکانیان هند پیشینه علم خود را به تیمور نسبت می‌دادند.

 صفویان 

شاپور شهبازی کارشناس باستان‌شناسی هخامنشی و ایران‌شناس برجسته‌ توضیح می دهد که در دوره صفویان، نشان شیر و خورشید که پیش‌تر از قرن ششم هجری در هنر و سکه‌های ایرانی رایج بود، به نمادی فراگیر در درفش‌ها و سکه‌های حکومتی تبدیل شد. این کاربرد بیشتر بر پایه الهام از شاهنامه فردوسی بود، جایی که خورشید نماد ایران و شرق در برابر ماه تورانیان یا عثمانیان (هلال ماه) قرار می‌گیرد. صفویان برای تمایز هویتی خود از رقبای عثمانی، این نشان را به عنوان نماد ملی و حکومتی برگزیدند و آن را مظهر اقتدار زمینی (شیر) و شکوه کیهانی (خورشید) دانستند.

شاپور شهبازی در مقاله"FLAGS i. Of Persia" در دانشنامه Encyclopædia Iranica به نقش کلیدی شاهنامهٔ فردوسی در جهان‌بینی صفویان اشاره می‌کند. او می‌نویسد که به‌کارگیری شیر و خورشید توسط صفویان می‌تواند برگرفته از شعرهایی از شاهنامه باشد که به خورشید ایرانیان در مقابل ماه تورانیان یا سزار روم (ماه غرب) و شاه ایران (خورشید شرق) اشاره می‌کند. از آنجایی که درفش عثمانی‌ها (حاکمان سرزمین روم در آن زمان و رقیب اصلی صفویان) هلال ماه بود، صفویان با الهام از این شعرهای شاهنامه، نشان شیر و خورشید را به عنوان نماد ملی و حکومتی خود برگزیدند تا هویت ایرانی خود را در برابر عثمانیان متمایز کنند.

این نماد پیش‌تر از قرن ششم هجری در هنر و سکه‌های ایرانی رایج بود و ریشهٔ اصلی‌اش نجومی (موقعیت خورشید در برج اسد/شیر) است. شهبازی تأکید دارد که انتخاب صفویان بیشتر بر پایهٔ تمایز هویتی و ملی (خورشید ایران در برابر هلال عثمانی) بود و نماد را به عنوان مظهر اقتدار زمینی (شیر) و شکوه کیهانی (خورشید) دانستند. 

 دانشنامه افشار و زند 
بندانگشتی|180px|مهر شهنشاهی نادرشاه افشار
مهر شاهنشاهی نادرشاه در سال ۱۷۴۶ منقش به شیر و خورشید بود. نشان همچنین مزین به عبارت «الملک لله» بود. دو شمشیر آب طلای متعلق به کریم‌خان زند دارای نشان نجومی شیر است که نشانگر نشان ستاره بین شیر در برج اسد دارد. از دیگر نمونه‌های مربوط به این دوران می‌توان به نقش شیر و خورشید بر روی سنگ قبر یک سرباز زند اشاره نمود.

 دوران قاجار 
 اوایل قاجار 
بندانگشتی|250px|این نقاشی که بسال ۱۶–۱۸۱۵ نقاشی شده است، زمانی قصر عباس میرزا ولی عهد فتحعلی شاه در تبریز را تزیین می‌نموده است. این تصویر صحنه پیروزی ایرانیان بر روس‌ها در نبرد سلطان‌آباد در ۱۳ فوریه ۱۸۱۳ و در خلال جنگ‌های ایران و روس ترسیم می‌کند. لشکر ایران در این نبرد درفشی با نشان شیر و خورشید حمل می‌نمایند و شیر در این تصویر شمشیری در دست دارد.
بندانگشتی|سکه طلای یادبود تاج‌گذاری آقامحمدخان قاجار در سال ۱۲۱۰ ه‍.ق (۱۱۷۵ ه‍.خ / ۱۷۹۶ م)
قدیمی‌ترین نشان شیر و خورشید شناخته‌شده، سکه‌ای است که به‌مناسبت تاجگذاری آقامحمدخان بسال ۱۷۹۶ ضرب شده است. در این سکه در زیر شکم شیر علی، امام شیعیان ذکر شده است (یا علی) و در بالای نشان شاه وقت خوانده شده است (یا محمّد). این سکه می‌تواند بیانگر آن باشد که هنوز در این زمان شیر به مذهب و خورشید استعاره‌ای از شاه ایران است (ایرانیت و اسلامیت حکومت"Iranization and Imamification of sovereignty"). در دوران قاجار این نشان کاربردی گسترده داشته است و از علم‌های عزاداری ماه محرم تا سندهای ازدواج یهودیان ایران کتیبه (کِتوباس) از این نشان استفاده می‌شده است.

این نقش در اوایل دوره قاجار به شکلی کاملاً ناهمسان روی سکه‌ها، نشان‌ها و پرچم‌ها ظاهر شد. فتحعلی‌شاه قاجار به تقلید از نشان لژیون دونور فرانسه، نشان شیر و خورشید ایرانی را در ۱۲۲۲–۱۲۲۵ پدیدآورد تا به دیپلمات‌ها و مقامات اروپایی اعطا کند. به این ترتیب ایران دارای پرچمی رسمی با نشان شیر و خورشید شد. بدین سان است که یک قرن بعد نویسنده‌ای اروپایی می‌نویسد: «ایران امروزه به سرزمین شیر و خورشید معروف است.»

نتایج برخی پژوهش‌ها در زمینهٔ نمادهای مورد استفاده در پرچم ایران در گذر تاریخ نشان می‌دهد که نشان شیر و خورشید به روی پرچم ایران برگرفته از نمادهایی است که در اعتقادات مذهبی شیعیان جای دارد.

پرچم ایران با نماد شیر و خورشید از زمان فتحعلی‌شاه قاجار رواج پیدا کرد. به این صورت که «ملا احمد نراقی»، مجتهد شیعه و متخصّص در علوم اسلامی- پیشنهاد کرد که نماد شیر خورشید را به نشانهٔ شیر؛ مظهر علی، شمشیر؛ نماد شمشیر علی یعنی ذوالفقار و خورشید؛ به نشانهٔ خورشید نبوت و اتحاد شیعه و سنی برای پرچم ایران به کار برند و آن را رواج داد.

دوبیتی زیر از شاعری ناشناخته است که در زمان فتحعلی‌شاه قاجار به نشانهٔ شیر و خورشید اشاره کرده است:

«لویی دوبو» نویسندهٔ فرانسوی قرن نوزدهم در کتاب تاریخ ایران می‌نویسد: «یکی از امتیازات پادشاه ایران حق برافراشتن بیرق‌های متعدد است. روی یکی از آن‌ها شمشیر ذوالفقار علی، نقش شده و روی دیگری خورشید در حال ورود به برج اسد دیده می‌شود. شیر خوابیده و خورشید طالع بر پشت او قرار دارد. این علامت در حضور پادشاه منقوش و در بیرق‌ها دیده می‌شود.»

ملک‌الشعرای صبوری، شاعر عهد ناصری هم دربارهٔ نشان شیر و خورشید سروده است:

«لویی دوبو» همچنین در کتاب خود با نام «La Perse»، که در زمان محمدشاه قاجار نوشته است، آورده: «یکی از شیوه‌های پادشاه ایران این است که درفش‌های بسیار به کار می‌برد و بر این درفش‌ها، دو نقش نگاشته می‌شود؛ یکی نقش تیغ دو سر علی، و دیگری صورت شیر خوابیده‌ای که خورشید از پشت او درمی‌آید. این دو نقش را در کوشک پادشاهی نیز نگاشته‌اند. همچنین بر نشانه‌ای که شاه ایران به سپاهیان و سرکردگان و نمایندگان اروپایی، به نام نواختن ایشان می‌دهد، نیز این دو نقش هست».

لانگله از دیگر مؤلفان فرانسوی نیز در زمان فتح‌علی شاه، کتاب کوچکی به نام «Aperçu Général de La Perse» دربارهٔ ایران نوشته است. او نیز از شیر و خورشید یاد کرده است. لانگله بر این باور است که شیر و خورشید از بازمانده‌های ایران باستان و یادگار آتش و آفتاب‌پرستی ایرانیان دیرینه است. او می‌نویسد: «به هم چشمی سلطان سلیم سوم عثمانی، که نشان هلال را اختراع نموده و پادشاهان عثمانی آن را به اروپاییان و دیگران از ترسایان می‌بخشند، فتح‌علی شاه هم نشان مهر و شیر را درست نموده است.»بندانگشتی|251x251پیکسل|نشان جلادت محمد شاه قاجار با نقش شیر و خورشید در روی مدال

 تغییرات گسترده در شکل و تعبیر شیر و خورشید 
250px|بندانگشتی|چپ|نمونه‌ای از مدال‌های موسوم به سکه‌های شیر و اژدها که توسط نمایندگانی بریتانیا به فتحعلی‌شاه به‌عنوان پیشکش داده شد.
گاسپار دروویل که در ۱۸۱۲–۱۸۱۳ در ارتش ایران خدمت کرده بود، گزارش می‌دهد که پرچم‌ها و نشان‌های ایرانیان دارای نشان زرهی کشور، یعنی یک شیر خوابیده و خورشید در حال طلوع همراه با عبارت سلطان بن سلطان فتحعلی‌شاه قاجار است. لویی دوبو گزارش می‌دهد که محمدشاه قاجار (جانشین فتحعلی‌شاه) دو پرچم داشته است: «یکی با نقش شمشیر علی، که دو لبه است» و دیگری «با نقش یک شیر خوابیده و خورشیدی که از پشت آن طلوع می‌کند». پرچم دوم پرچم اصلی کشور بود. دروویل تصاویر جالبی از پرچم ایران آورده است. در یکی از این تصاویر شیر با شمشیری در دست تصویر شده است. به گفتهٔ شاپور شهبازی این نخستین باری است که با شیر شمشیر در دست روبه‌رو می‌شویم؛ نمادی که از عصر محمدشاه قاجار به بعد به نشان متعارف ملی ایران تبدیل شد. گویا از اواخر دوران فتحعلی‌شاه به‌تدریج دو پرچم شیر و خورشید و ذوالفقار علی با هم تلفیق می‌شود و شیر که مظهر علی بوده است شمشیر دریافت می‌کند. افسانه نجم‌آبادی تغییرات نشان شیر خورشید از زمان فتحعلی‌شاه را متأثر از تغییراتی می‌داند که در عرصه اجتماعی سیاسی ایران از زمان فتحعلی‌شاه شروع می‌شود که بر نحوه تفسیر نشان شیر و خورشید نیز تأثیر می‌گذارد. افسانه نجم‌آبادی می‌نویسد که از زمان فتحعلی‌شاه به‌تدریج جنبه مذهبی حکومت و شاهان ایران کمرنگ می‌شود و به دنبال آن تفسیر شیعی شیر و خورشید جایش را به تفسیری ملی گرایانه می‌دهد. نوشته‌های بازمانده از آن زمان از جمله شعری به قلم خود شاه ایران نشان می‌دهد که خورشید در آن زمان استعاره از شاه ایران است و اشاره به جمشید، شاه اسطوره‌ای ایران در شاهنامه فردوسی داشت. در این نوشتارهای برجامانده از آن زمان، به شیر نیز استعاره‌ای برگرفته از اسطوره‌های شاهنامه نسبت داده‌اند. شیر در آن زمان اشاره به رستم داشت که شیر نشان او بود و نشانگر پهلوانان و دلاوران ایرانی داشت که آماده برای پاسداری از ایران بودند. شهبازی با نقل فرمانی از زمان محمد شاه نشان می‌دهد که چگونه در اثر مراودات ایرانیان با اروپاییان و آشنایی مجدد شاهان ایران با عظمت ایران باستان نشان شیر و خورشید تعبیری ملی گرایانه پیدا می‌کند. محمدشاه در سال ۱۲۵۲ فرمانی رسمی صادر کرد که شکل و کارکرد انواع نشان‌های شیر و خورشید را تعیین و تعبیری ملی‌گرایانه از این نشان ارائه می‌دهد و به غلط خاستگاه آن را با ایران پیش از اسلام و زردشتیگری پیوند می‌زند. برای نخستین بار از زمان محمدشاه قاجار است که در بسیاری از سکهها و نشان‌ها تاجی بر بالای خورشید قرار داده شد. هر چند پیوند شیر خورشید به ایران پیش از اسلام توسط محمد شاه یک نابهنگامی زمانیAnachronism و به اشتباه بوده است. در «دیوان غربی ـ شرقی» گوته شاعر آلمانی قطعه‌ای شعر فارسی با نام «در درفش» موجود است که عیناً به خط فارسی نقل کرده‌اند. این قطعه را حاج میرزا ابوالحسن خان شیرازی معروف به ایلچی که نخست در ربیع‌الثانی ۱۲۲۴ قمری به سفارت انگلستان مأمور شده و سپس در ۱۲۴۰ وزیر امور خارجه فتحعلی‌شاه شده بود، بر روی درفشی که با خود داشته رسم کرده بوده است و نقش این بیرق بنابر فحوای این قطعه، شیر و خورشید بوده است:

از تغییراتی که در زمان سلطنت فتحعلی‌شاه در درفش و علامت دولت ایران رخ داد، تغییرات در نژاد شیر بود، بدین معنی که قبل از اواسط سلطنت فتحعلی‌شاه، همیشه شیری که در سکه‌ها و درفش‌های ایران نقش می‌گردید، شیر ایرانی بود، زیرا «شیرهای ایرانی چه نر و چه ماده، بی‌یال بوده‌اند نه همچون شیرهای آفریقا که نرهایشان یالدار و ماده‌شان بی‌یالست» از این زمان با تأثیر گرفتن از اروپاییان تصویر شیر بر اساس شیرهای نر آفریقایی که دارای یال بودند ترسیم می‌شود.
بندانگشتی|یادبود نقره سفر ناصرالدین‌شاه به آلمان با نقش شیر نشسته و خورشید در کنار نقش ناصرالدین‌شاه؛ ضرب برلین
بندانگشتی|نقش شیر و خورشید در پشت مدال ناصری ضرب شده در اوایل سلطنت ناصرالدین‌شاه؛ ۱۲۷۳ هـ ق
بندانگشتی|نقش شیر و خورشید در پشت نشان بازدید قورخانه ناصرالدین‌شاه؛ ۱۳۰۱ هـ ق

نشان شیر و خورشید در کاشی‌کاری‌های مجموعه کاخ‌های گلستان

 پس از انقلاب مشروطه و دوران پهلوی 
بندانگشتی|300px|نشان شیر و خورشید به‌همراه لوح عدل مظفر در سر در مجلس شورای ملی در اوایل دوران پهلوی
بندانگشتی|302x302پیکسل|نشان طلای مظفرالدین‌شاه با نقش شیر و خورشید در پشت آن
بندانگشتی|300px|تندیس‌های شیر و خورشید به‌همراه لوح عدل مظفر در سر در مجلس شورای ملی در دههٔ پنجاه خورشیدی
300px|بندانگشتی|چپ|سکه طلای پنج پهلوی، متعلق به سال ۱۳۰۵ خورشیدی مصادف با ۱۹۲۶ میلادی (دوران رضا شاه پهلوی) نام رضا شاه روی سکه درج شده است. نشان شیر و خورشید نیز در طرف دیگر سکه موجود است.
در پنجمین متمم قانون اساسی مشروطه نخستین قانون اساسی ایران (قانون اساسی مشروطه)، پرچم ایران به شکل شیر و خورشید بر روی سه رنگ سرخ و سفید و سبز تعیین شد. این قانون شکل نشان شیر و خورشید پرچم را ایستاده همراه با شمشیری در دست و خورشیدی در پس زمینه توصیف می‌کند. فرمانی به تاریخ ۴ سپتامبر ۱۹۱۰ توصیفی دقیق از این نشان شیر و خورشید ارائه می‌دهد. از جمله این فرمان دم شیر به‌صورت S ایتالیک تعیین می‌شود. همچنین موقعیت اندازه شیر و پنجه او، شمشیرش و خورشید را به‌دقت توصیف می‌کند. نجم‌آبادی بر اساس یک پرده اوایل دوران رضا شاه تناظری دو به دو بین شیر-خورشید و رضا شاه و مادر وطن مشاهده می‌نماید. محتویات این پرده نشان می‌دهد که همان‌گونه که خورشید توسط شیر محافظت می‌شود، رضا شاه به مانند قهرمانی است که باید از مام وطن پاسداری نماید. هرچند شاهان پهلوی نشان شیر و خورشید قاجارها را می‌پذیرند، اما آن‌ها تاج کیانی (تاج قاجارها) شیر و خورشید را با تاج پهلوی عوض می‌کنند. در زمان رضا شاه پهلوی شیر با چهرهٔ واقعی‌تری ترسیم می‌شد و دیگر خورشید به‌صورت زنانه ترسیم نمی‌گردید و خورشید تنها دارای پرتوهایی بود. در این زمان شیر و خورشید پرچم ایران در بسیاری از موقعیت‌ها نظیر کاربردهای نظامی، پرچم به‌همراه تاج پهلوی نیز بوده است. لاندائو زدوده شدن چهره زنانه از خورشید در سال ۱۹۳۸ و به سبب مخالفت‌های مذهبی عنوان می‌کند.

شاهان پهلوی تعبیر ایرانی شیر را دوباره رواج دادند، تعبیری که در آن شیر نشان پادشاهی و همچنین نشان رستم در شاهنامه بوده است. تعابیر گوناگون این نشان در درازنای تاریخ، هر چند بستر نیرومندی برای شیر و خورشید به‌عنوان نشان ملی ایران فراهم آورده بود، اما زمینهٔ مناسبی برای چالش این نشان نیز به وجود آورده بود. نمونه مهم این چالش‌ها زمانی بود که سفارت ایران در لندن از مجتبی مینوی گزارشی در مورد شیر و خورشید خواست. در این گزارش مینوی بر ریشهٔ ترکی این نوشتار پای فشرده بود. مینوی به دولت ایران پیشنهاد نموده بود که نشان شیر و خورشید با درفش کاویانی جایگزین نماید که این پیشنهاد مورد موافقت قرار نگرفت. این نشان پیش از این در زمان جنگ جهانی اول به چالش کشیده شد. زمانی که حسن تقی‌زاده نشریهٔ کاوه را در برلین چاپ می‌کرد. در این زمان تقی‌زاده استدلال می‌کرد که نشان شیر و خورشید نه ریشه‌ای ایرانی دارد و نه آنچنان‌که پنداشته می‌شود نشانی قدیمی است. او بر جایگزینی نشان شیر و خورشید با نشانی ایرانی‌تر مانند درفش کاویانی پافشاری می‌کرد.

 پس از انقلاب ۱۳۵۷ 
نشان شیر و خورشید تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ به‌عنوان نشان ملی ایران باقی ماند. در این زمان این نشان با حکمی از مکان‌های عمومی و سازمان‌های دولتی برچیده شد و با نشانِ کنونیِ جمهوری اسلامی جایگزین شد. با وجود آنکه این نشان مفهوم بسیار قدیمی شیعی داشت و شیر منسوب به علی امام اول شیعیان بود، در فضای انقلابی سال‌های اول پس از انقلاب، نشان شیر و خورشید سمبل یک «نظام سرکوبگر، غرب‌زدهٔ شاهنشاهی» بود که باید جایگزین می‌شد.

در فضای هیجان‌زدهٔ روزهای نخست انقلاب ۱۳۵۷، بسیاری از نشان‌ها، یادبودها و بناهایی که از نگاه انقلابیون نمادی از حکومت پهلوی به‌شمار می‌رفتند نابود شده یا به روش‌های گوناگون از دید همگانی پنهان شدند. حذف این نشان تاریخی با نارضایتی بسیاری از مورخان و چهره‌های فرهنگی ایران پس از انقلاب روبرو شده است. در سال‌های اخیر گرایش‌هایی برای بازگشت این نشان در میان قانونگذاران جمهوری اسلامی نیز حس می‌شود. در سال ۱۳۸۷ تلاشی برای بازگرداندن سردر شیر و خورشید مجلس ایران صورت پذیرفت. اما با وجودی که این کار با استقبال افکار عمومی همراه بود و قانونگذاران ایران هم نسبت به این کار ابراز تمایل کرده بودند، این شیرها پس از دو روز دوباره به زیر کشیده شد.

در سال‌های اخیر شیر و خورشید هنوز توسط بسیاری از ایرانیان خارج کشور به‌عنوان نماد مخالفت با جمهوری اسلامی بکار می‌رود. بسیاری از گروه‌های مخالف نظام فعلی ایران مانند گروه‌های سلطنت‌طلب، سازمان مجاهدین خلق، سوسیال دموکرات‌ها و ملّیون از این نشان به‌عنوان نشان رسمی خود استفاده می‌کنند. در لس آنجلس که دارای جمعیت بزرگی از ایرانیان است نشان شیر خورشید از روی لیوان‌ها تا روی چترها بکار می‌رود. میزان محبوبیت نشان شیر و خورشید در نزد ایرانیان خارج از کشور بسیار بیش از محبوبیت نشان در ایران قبل از انقلاب ۱۳۵۷ در خود ایران است.

در سال ۱۴۰۴، شاهزاده رضا پهلوی خیرش ایرانیان علیه حکومت در داخل و خارج از کشور را «انقلاب شیروخورشید ایران» نامید. در بسیاری از تجمع‌ها خارج از ایران، معترضان پرچم جمهوری اسلامی را با پرچم شیر و خورشید، پرچم ایران پیش از انقلاب ۱۳۵۷، جایگزین کردند.

بندانگشتی|اعتراضات جامعه ایرانیان خارج از کشور در پرت، استرالیا، در ۱۰ ژانویه ۲۰۲۶ علیه جمهوری اسلامی، با پرچم شیر و خورشید
بندانگشتی|یک معترض ایرانی در حالی که پرچم جمهوری اسلامی را از سردر سفارت ایران در لندن برمی‌دارد و با پرچم شیر و خورشید تاج‌دار جایگزین می‌کند

 استانداردسازی شیر و خورشید 
در مقرره‌ای به تاریخ ۱۲ شهریور ۱۲۸۹ جزئیات علامت شیر و خورشید شامل نحوهٔ رسم دم شیر (مانند حرف S ایتالیک)، محل و اندازهٔ شیر، شمشیر و خورشید توصیف شد.در مقرره‌ای به تاریخ ۱۴ دی ۱۳۳۶ چنین آمده است: «نقش شیر و خورشید به رنگ زرد طلایی در وسط پرچم روی قسمت سفید و به قسمی رسم می‌شود که سر شیر به طرف چوب پرچم و شمشیر به‌طور عمودی در دست شیر قرار گرفته و پای شیر به طرف رنگ قرمز باشد. در یک روی پرچم که سر شیر به طرف چپ بیننده است، شمشیر در دست راست شیر است و نگاه شیر متمایل به چپ و دم شیر به شکل حرف S ایتالیک است و یک خم به طرف بالا دارد. در روی دیگر پرچم عکس این وضع خواهد بود؛ یعنی شمشیر در دست چپ شیر است و نگاه شیر متمایل به راست و دم شیر وارونهٔ حرف S ایتالیک است و شیر و خورشید دو روی پرچم باید برهم منطبق باشد. زیر پای شیر از امتداد شمشیر تا نقطهٔ تقاطع عمود فرضی که از آخرین نقطهٔ دم شیر فرود آید متناسب با ابعاد تصویر، خط مستقیمی رسم می‌شود.» در مقرره‌ای دیگر به تاریخ ۲۵ بهمن ۱۳۳۷ شیر و خورشید به جای خط افقی بر روبانی تاخورده جای داده می‌شود. به گفتهٔ یحیی ذکاء در ۱۳۴۴ کمیسیونی در «مؤسسهٔ استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران» تشکیل شد که برای پرچم ایران استانداردهایی را تدوین نماید. بار دیگر در این استاندارد، تکیه‌گاه شیر، یک خط (به جای روبان تاخورده) توصیف شد. سرانجام نیز در دههٔ ۱۳۵۰، طراحی‌ای گرافیکی از شیر و خورشید رسمیت یافت و بر اسناد دولتی و پرچم‌ها نقش بست.

تناسب پهنا به درازای پرچم: در مقرره‌ای به تاریخ ۱۳۱۴ قطع (تناسب پهنا به درازای) پرچم‌های دولتی، ملی و نظامی بر زمین ۲ به ۳ و بر کشتی‌ها ۱ به ۳ تعیین گردید. در مقرره‌های دیگری به تاریخ ۱۴ دی و ۸ بهمن ۱۳۳۶ تناسب پهنا به درازای پرچم‌های ایران بر زمین و بر کشتی‌ها ۱ به ۱٫۷۵ (یا همان ۴ به ۷) تعیین شد که این تناسب در پرچم کنونی که جمهوری اسلامی برای ایران طراحی کرد نیز رعایت می‌شود.

 شیر و خورشید سرخ 
بندانگشتی|180px|نشان شیر و خورشید سرخ از سوی جمعیت صلیب سرخ بین‌المللی به رسمیت شناخته می‌شود

از سال ۱۹۲۹ شیر و خورشید سرخ به‌عنوان یکی از نشان‌های رسمی جمعیت صلیب سرخ جهانی در کنار نشان‌های هلال احمر و صلیب سرخ پذیرفته شد. از ۴ سپتامبر ۱۹۸۰ نظام جمهوری اسلامی ایران به‌طور رسمی اعلام نمود که از این پس نشان هلال احمر را به کار خواهد گرفت، هر چند حق خود را برای بازگشت به نشان شیر و خورشید محفوظ می‌دارد. کنوانسیون ژنو همچنان نشان شیر و خورشید سرخ را یکی از نشان‌های رسمی خود می‌داند.

 در ادبیات جهان 
 آنتون چخوف داستان کوتاهی به نام نشان شیر و خورشید دارد، که داستان شهرداری است که به دنبال دریافت نشان افتخار شیر و خورشید است.

 نگارخانه 
 به کارگیری به عنوان نماد ملی در خارج از ایران 

 گونه‌های مختلف در ایران 

File:Abu Ma'shar(Ibn Balkhi)-850AD.png|صفحه اول نسخه خطی قرن پانزدهمی از کتاب موالید الرجال والنساء. نخستین کاربرد شیر و خورشید

 نمادهای مشابه غیرایرانی 

 جستارهای وابسته 
 نمادشناسی
 پرچم شیر و خورشید
 پرچم ایران
 نمادهای ملی ایران
 سرود پرچم شیر و خورشید ایران
 شیر و خورشید سرخ ایران
 مهر شیر و خورشید دوره هخامنشی

 یادداشت‌ها 

 پانویس 

 منابع 











  Retrieved on ۲۰۰۹-۰۹-۱۹
 Flag of Iran. (2008). Encyclopædia Britannica, Retrieved November 22, 2008, Encyclopædia Britannica Online: 












 پیوند به بیرون 

 مقالات مرتبط با شیر و خورشید در نورمگز

رده:تاریخ ایران
رده:خورشید در هنر
رده:شیرها در فرهنگ عامه
رده:شیرها در نشان‌شناسی
رده:فرهنگ در ایران
رده:گربه‌سانان در اسطوره‌شناسی
رده:ممنوعیت در ایران
رده:نشان‌شناسی ایران
رده:نشان‌شناسی
ش
رده:نشان‌های ایران
رده:نشان‌های ملی دولت‌ها و کشور پیشین
رده:نشان‌های ملی کشورهای پیشین
رده:نمادهای ملی ایران