خرانق

خَرانَق مرکز بخش خرانق در شهرستان اردکان استان یزد ایران است. این شهر در ۶۰ کیلومتری شهر اردکان واقع شده است.

وجود معادن سنگ آهن، چادرملو، اورانیم ساغند، باریتین، روی و گرانیت و همچنین پناهگاه حیات وحش دره انجیر با دارا بودن حیواناتی چون کل و بز، میش، قوچ، گربه وحشی، سیاه‌گوش، یوزپلنگ و هوبره این منطقه را خاص و مورد توجه ساخته است. شهر خرانق در ناحیه کوهستانی استان یزد واقع شده است.

این شهر دارای دو بخش جدید و قدیم است که امروزه جمعیت شهر در بخش جدید ساکن است.

 وجه تسمیه 
خرانق که در گذشته خورانق یا خورنق نامیده می‌شده را به معنای محل برآمدن خورشید یا محل تولد خور می‌دانند. در واقع این نام تغییر یافته هورنه که پارسی کهن یا میانه است می‌باشد که همانند دیگر نام‌های پارسی دچار تغییرات عربی شده و هور (خورشید) به خور و نه (از مصدر نهیدن یا نهادن یا هشتن که از مصدرهای پارسی کهن است و در شاهنامه فردوسی از آن بارها استفاده شده است) به نق تشکیل شده است.

 بناهای اصلی شهر خرانق 
بندانگشتی|چپ|260px|بخش قدیمی خرانق
 قلعه خرانق
قلعه خرانق یکی از بزرگ‌ترین قلعه‌های مسکونی استان یزد و یکی از چندین قلعه‌های دارای خانه‌های دو سه و چند طبقه در جهان است و همانند نمایشگاهی است که غرفه‌های آن از خشت و گل ساخته شده است.
 حمام خرانق
حمام تاریخی خرانق در کاروانسرا و در نزدیکی کشتزار و برای سهولت دستیابی به آب قنات در محلی گود واقع شده است. این حمام از سطح مجموعه قلعه پایین‌تر و از سطح متوسط خود شهر بالاتر است و بنابراین، فاضلاب آن را می‌توان به زمین‌های اطراف قلعه هدایت کرد. البته بعد از تخلیه تدریجی قلعه و ورود اهالی به بخش‌های جدید شهر حمام دیگری ساخته شد.
 کاروانسرای خرانق
از دیگر آثار تاریخی شهر خرانق کاروانسرا است که قدمت آن به دوره ساسانی بر می‌گردد. کاروانسرای خرانق از نوع کاروانسراهای دشتی که عموماً یک طبقه‌اند ساخته شده و به سبک بنای شاه عباسی مرمت گردیده، این رباط ۴ تیمچه دارد که سه تای آن‌ها مسقف و یکی بدون سقف است. سقف اغلب صفه‌ها نوک تیز و شیبدار است بامها مسطح و کم شیبند و سقف فضاها و اتاقهای بزرگ کاملاً قوسی‌اند. سقف تیمچه‌ها با آجر پوشیده شده و اگر کسی در وسط تیمچه پایش را بر زمین بکوبد صدای آن در سقف گنبدی شکل تیمچه تا چند لحظه به نحو جالبی تکرار می‌شود. این کاروانسرا به شکل حیاط مرکزی است که اتاق‌ها و صفه‌هایی با طاق‌های هلالی دور آن را گرفته‌اند. کاروانسرای خرانق در تاریخ سوم اسفند ماه ۷۷ به ثبت آثار ملی رسیده است.
 آب‌انبار خرانق
'این بنا در روستای ساغند – از توابع خرانق – و در مسیر خراسان و نیم فرسخی رباط زیر زیرآب واقع گردیده و منسوب به شاه عباس اول صفوی است.ایرج افشار - یادگارهای یزد - جلد نخست - تهران - انجمن آثار ملی - ۱۳۴۸- صفحهٔ ۱۷۸
 پل خرانق
این پل هیچ‌گاه محل عبور و مرور فرد یا احشام نبوده است. هدف از ساخت این پل تنها انتقال آب از یک ساحل به ساحل دیگر رودخانهٔ کال می‌باشد. با توجّه به سازهٔ پل، شما با یک پایه سنگی ساروجی در امتداد پل روبرو می‌شوید که احتمال بند یا سیل شکن بودن پل را نیز می‌دهد. سازه آبی خرانق به روایت تاریخ در یک سیل ویرانگر، طاق‌های دهانه‌ها و نیز بخش عمده‌ای از سیل‌بند خود را ازدست داده و در ادوار بعد با افزودن یک سیستم انتقال آب جدید و کمی مهندسی تر از قبل به کار خود ادامه داده است. در ضمن در بعضی اسناد نشان دهنده این هستند که این پل مربوط به دوران اشکانیان استتاریخ اردکان: علی سپهری جلد ۲ صفحهٔ ۲۰۲
 مسجد جامع و حسینیه خرانق
مسجد و حسینیه متصل به آن در وسط شهر و خارج از قلعه قرار دارد ودارای معماری منحصربه‌فردی است. در جلوی در ورودی قلعه مسجدی کوچک بنا شده است و داخل قلعه مسجد جامع وجود دارد که سابقه آن به دوران اسلامی و حداقل دوران قاجار برمی‌گردد و با توجه به مرمت صورت گرفته همچنان پابرجا است. مسجد جامع مسجدی است کوچک که شبستانی مربع و غرفه‌هایی گرداگرد آن وجود دارد. صحن این مسجد چند ضلعی است که از جنوب شرقی به حسینیه متصل است. شبستان در حال حاضر مورد استفاده ساکنان خرانق است. پشت منبر مسجد سنگ قبر رسوبی (به ابعاد۳۰*۵۰) سانتیمتر به تاریخ ۴۹۹ه‍.ق موجود بوده است که فعلاً در اداره میراث فرهنگی استان یزد نگهداری می‌شود. بر این سنگ نام علی بن محمد اسحاق نوشته شده است.
 منارجنبان خرانق
یکی از سه منارجنبان قابل تکان خوردن در ایران در درون قلعه و کنار مسجد، منارجنبان قرار دارد و آنچه باعث شگفتی همگان می‌شود جنبیدن آن است که به وضوح مشاهده می‌شود. البته این منار جنبان کاربرد دفاعی نیز داشته است. مناره بلند مسجد در ضلع شمالی صحن برپا شده و قدمت آن از خود مسجد بیشتر است. (معروفیت این بنا جنبیدن آن است) از این مناره که مرتفع‌ترین بنای منطقه است و از چند کیلومتری دیده می‌شود در قدیم به عنوان فانوس خانه یا برج دیده‌بانی استفاده می‌شده است.
 بقعه مشهدک
این بقعه در گورستان شهر قرار دارد و از خِشت و گِل ساخته شده است این بقعه را محل نماز علی بن موسی الرضا (امام هشتم شیعیان) در راه رسیدن به مرو می‌دانند.thumb|تصویر هوایی خرانق

 مسیر دسترسی 
شهر تاریخی خرانق در ۸۵ کیلومتری شمال شرقی یزد و در ۵۰ کیلومتری شهرستان اردکان و در مسیر جادهٔ مشهد قرار گرفته است.تبیان

 منابع 

 پروژه برداشت حمام خرانق از مسعود شریفی دیرین و احمد باقری خلیلی.
 پروژه طرح مرمت و استحکام بخشی آب باره و شترگلو خرانق «علی محمد انصاری صدرآبادی»

رده:شهرستان اردکان
رده:شهرهای استان یزد
رده:شهرهای شهرستان اردکان