شمن‌گرایی

شَمَن‌باوری یا شمنیسم  باوری در میان  بسیاری از جوامع کهن است که در آن طبیعت و ارواح نیاکان پرستش می‌شوند و شمن در نقش پیش‌گو و جادوپزشک پیام ارواح نیاکان را به مردم دردمند می‌رساند. به آن شمن‌گرایی هم گفته شده است

شمن‌باوری نام یک رشته باورهای سنتی بسیار کهن در برخی اقوام است.Neckebrouck, Valeer, Beelden van de sjamaan: een inleiding tot de studie van het sjamanisme. Leuven: Davidsfonds, 2003 که از دوران پیش از تاریخ در سراسر جهان وجود داشته است.بر اساس مطالعات میدانی مردم‌نگاری در قرن بیستم، شَمَن‌باوری پدیده‌ای جهان‌شمول به نظر می‌آید که در فرهنگ‌های گوناگون و کاملاً بی‌ارتباط با یکدیگر وجود داشته و امروزه نیز اَشکال جدید آن در بسیاری از فرهنگ‌ها از جمله فرهنگ کشورهای توسعه‌یافته، مشاهده می‌شود.فکوهی، مبانی انسان‌شناسی، ۲۰۲

شمن‌گرایان معتقدند که به‌وسیلهٔ تماس با ارواح، می‌توان بیماری و رنج افراد را تشخیص داد و درمان کرد یا در افراد ایجاد بیماری و رنج کرد. از این دیدگاه، شمن‌گرایی مانند آیین زار یکی از روش‌های جادوپزشکی است. توان پیشگویی آینده نیز یکی دیگر از باورها در شمن‌گرایان است.

بزرگان دینی که سنت‌های شمن‌باورانه را می‌شناسند و اجرا می‌کنند شَمَن نامیده می‌شوند. شَمَن‌ها مدعی هستند که می‌توانند با روح خود به جهان‌های دیگری سفر کرده و با دیگر ارواح تماس بگیرند. آن‌ها معتقدند که با این کار قادرند میان جهان مادی و جهان روحانی توازن و ارتباط برقرار کنند.answers.com

شمن‌گرایی مغولی، برای نمونه ، از یک سو به یگانه‌پرستی متمایل بود و از سوی دیگر، برای اداره جهان رب‌النوع‌هایی را باور داشت که هر کدام سررشته‌دار اداره بخشی از عالم بودند. به تدریج، بخش یگانه‌پرستی مورد غفلت قرار گرفت و رب النوع‌ها که در قالب بت خودنمایی می‌کردند، فرصت بیشتری برای عرضه خویش یافتند. این رب النوع‌ها، به‌طور عمده ارواح اجداد مهم قبیله بودند که جمع آنها، عالم ارواح را می‌ساخت و تحت نام آسمان، بر زمین و زمینیان حکمرانی می‌کرد. به همین دلیل، جاهای بلند، مانند قله‌های کوه‌ها، بسیار ارزشمند و مقدس بود؛ چون به آسمان نزدیک‌تر بود.از یورش مغولان تا زوال ترکمانان، رسول جعفریان، ص 18

شمن‌گرایی کهن‌ترین رسوم انسان برای درمان و پزشکی است. روش‌های شمنی در دوران دیرینه‌سنگی یعنی حدود ۲۵ هزار سال پیش در میان شکارچی_گردآورندگان سیبری و آسیای میانه پدید آمد. سنت‌های شمنی در میان مردمان گوناگونی از جمله اسکیموها، سرخ‌پوستان، قبایل آفریقا، اقوام ترک‌تبار و مغول حضور دارد. شمن‌گرایی یکی از منابع و بسترهای بوداگرایی تبت است.Economy of Excess. George Bataille.

شمن‌گرایان بر این باورند که شمن‌ها می‌توانند به حالت خلسه روحی دست پیدا کنند و از این طریق به بُعدهای دیگر واقعیت سفر کنند. درواقع می‌توان گفت:

«شمن‌گرایی، شکل کهن همهٔ انواع عرفان است.
شمن‌ها معتقدند که همه آفریده‌ها، از جمله سنگ و درخت و کوه‌ها زنده‌اند. در باور خود؛ آن‌ها برای رسیدن به مقصود خود با این نیروهای طبیعی نیز کار می‌کنند.»

برای رسیدن به خلسه، شمن‌ها راه‌های گوناگونی از جمله رقص و حرکت تکراری، تلقین به خود، تمرکز بر یک ضرب‌آهنگ مکرر و مصرف مواد روان‌گردان را به کار می‌بندند.

از دیرباز بحث‌هایی از منظر تاریخی دربارهٔ شمن‌گرایی هندی، سامی، ایرانی، آلمانی، چینی و حتی بابلی مطرح بوده است. تحقیق میرچا الیاده با نام «شمنیسم: فنون کهن خلسه» که در دههٔ چهل قرن بیستم میلادی به طبع رسید، بیش از هر اتفاق دیگری تعریف شمن‌گرایی را تحت تأثیر قرار داد. از پژوهشهایی که در این زمینه صورت گرفته، می توان به مقاله شایا محمدی رفیع و کتاب سهند آقایی اشاره کرد. در مقاله ی محمدی رفیع، نویسنده کوشیده تا با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با دیدی هرمنوتیکی به بررسی برخی از نشانه ها و نمادهای شمنی در شاهنامه بپردازد و میزان تاثیرپذیری داستان های اسطوره ای شاهنامه را از این نمادها و نشانه ها با استناد به ابیات نشان دهد. آقایی نیز در کتاب خود، داستانهای اسطوره ای و حماسی ایرانی را از منظر شمنی تحلیل نموده است؛ و با طرح اساسی ترین مباحث شمن‌گرایی و بررسی ساختارهای شمنی اسطوره ایرانی با تکیه بر شاهنامه فردوسی از شمن‌گرایی ایرانی سخن گفته است.

 ریشهٔ واژه 
واژهٔ شَمَن از زبان اِوِنکی که از تونغوزی سیبری است گرفته شده و در اصل به معنی «دانا» است.Rosenbohm, Alexandra (red.), Wat bezielt de sjamaan?: genezing - extase - kunst. Amsterdam: Koninklijk Instituut voor de Tropen, 1997

کاربرد واژهٔ شَمَن در فارسی، پیشینه‌ای طولانی دارد و در سروده‌های بزرگان شعر فارسی نمونه‌های متعددی از کاربرد آن دیده می‌شود.
مانند شعر زیر از منوچهری:

یا از سنایی:

دیرینگی
شمن‌باوری را نمی‌شود به یک تاریخ مشخص گره زد، چون ماهیت آن بیشتر یک طیف از باورها و آیین‌های بومی است که در نقاط مختلف دنیا (از سیبری و آسیای میانه گرفته تا آمریکای شمالی و جنوبی) شکل گرفته. اما پژوهش‌های انسان‌شناختی و باستان‌شناسی نشان می‌دهد که ریشه‌های شمنیسم بسیار کهن‌تر از ادیان سازمان‌یافته است

ریشه‌های شمن‌باوری به نخستین جلوه‌های معنویت انسان بازمی‌گردد. قدیمی‌ترین نشانه‌های آن در نقاشی‌های غارهای دوران پارینه‌سنگی مانند غار شووه و لاسکو (۳۰ تا ۴۰ هزار سال پیش) دیده می‌شود که تصویر نیمه‌انسان–نیمه‌حیوان دارند و نشان‌دهندهٔ باور به دگرپیکری شمنی‌اند. در گورهای نئاندرتال‌ها و انسان‌های اولیه نیز اشیای آیینی، رنگ اُخرایی و بقایای حیوانات کشف شده که از باور به جهان ارواح حکایت دارد (بیش از ۲۰ هزار سال پیش).

بر اساس یک فرضیه علمی قوی، ریشه‌های شمنیسم به پیش از مهاجرت بزرگ انسان از آفریقا (حدود ۷۰٬۰۰۰ سال پیش) بازمی‌گردد. طبق این دیدگاه، انسان‌های اولیه با مغزی کاملاً مدرن که توانایی تفکر نمادین و تجربه حالات خلسه را داشت، از آفریقا خارج شدند و این «بسته نرم‌افزاری معنوی» را با خود به سراسر جهان بردند.
شواهد اصلی این نظریه عبارتند از:
 کشف مکان‌های آیینی بسیار قدیمی در آفریقا (مانند غار پایتون).
 این ایده که مغز انسان به طور طبیعی برای تجربیات شمنی (مانند خلسه) سیم‌کشی شده است.
 شباهت‌های بنیادین شمنیسم در فرهنگ‌های مختلف جهان که به یک خاستگاه مشترک اشاره دارد.David Lewis-Williams, "The Mind in the Cave: Consciousness and the Origins of Art

در منابع تاریخی چین و یونان (۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش) نیز از حضور شمن‌های اقوام استپی به‌عنوان درمانگر، پیشگو و واسطهٔ ارواح یاد شده است. این سنت‌ها تا امروز در میان جوامع بومی مانند سرخ‌پوستان آمریکایی، اقوام سیبریایی، مغول‌ها، تونگوس‌ها و سامی‌های اسکاندیناوی ادامه یافته است.

به‌طور کلی، شمنیسم دست‌کم ۳۰ تا ۴۰ هزار سال قدمت دارد و از کهن‌ترین شکل‌های دین و معنویت در میان انسان‌ها به شمار می‌رود.Mircea Eliade, Shamanism: Archaic Techniques of Ecstasy, Princeton University Press, 1964.

ریشه عصب‌شناختی خلسه
تکرار ضرب‌آهنگ و کشش آوا واقعاً می‌تواند مغز را به حالتی متفاوت ببرد و همان تجربه‌ای را ایجاد کند که شمن‌ها آن را «سفر روح» یا ارتباط با جهان دیگر» می‌نامیدند.

شواهد متعددی از پژوهش‌های عصب‌شناسی، انسان‌شناسی و موسیقی‌درمانی نشان می‌دهد که ریتم تکراری و آوازهای کشیده می‌توانند انسان را به حالت‌های دگرگون‌شدهٔ هوشیاری ببرند، حالتی که در آیین‌های شمنی تجربه می‌شود.

مغز انسان به ضرب‌آهنگ‌های یکنواخت و ممتد واکنش ویژه‌ای دارد. قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض ضرب‌های مداوم طبل یا آوازهای ممتد موجب تغییر امواج مغزی از حالت بتا (هوشیاری عادی) به حالت‌های آهسته‌تر آلفا و تتا می‌شود. این همان چیزی است که در خواب‌آلودگی، مراقبه یا خلسه رخ می‌دهد.Neher, Andrew. "A physiological explanation of unusual behavior in ceremonies involving drums." Human Biology, Vol. 36, No. 2 (1964): 151–160.

در آیین‌های شمنی، طبل‌زنی با سرعتی حدود ۴ تا ۷ ضربه در ثانیه یا آوازهای طولانی، شمن و حتی حاضران را به حالتی می‌برد که تجربه‌هایی مانند حس پرواز، خروج روح از بدن یا دیدن موجودات نمادین در آن گزارش می‌شود.Walsh, Roger N. "Phenomenological mapping: A method for describing and comparing states of consciousness." Journal of Humanistic Psychology 20, no. 2 (1980): 15–30.

از دیدگاه عصب‌شناسی، این حالت‌ها ناشی از تأثیر ریتم تکراری و محدودیت‌های حسی (مانند تاریکی و طول زمان آیین) بر فعالیت تالاموس و قشر مغز است که زمینهٔ تجربه‌های شمنی را فراهم می‌کند.Winkelman, Michael. Shamanism: A Biopsychosocial Paradigm of Consciousness and Healing. Greenwood Press, 2000.

 وظایف شَمَن 
بندانگشتی|چپ|300px|نگاره‌ای از یک شَمَن آراسته‌شده در بوریاتیا، روسیه.

شمن‌ها می‌توانند چندین نقش را در جامعه ایفا کنند.Multiple functions of shaman: p. 25 of Hop:SamEu از جمله درمان، راهبری قربانیان در مراسم آیینی، حفاظت از رسوم کهن از طریق قصه‌گویی و آوازخوانی و همراهی و راهنمایی روح یک نوزاد به‌دنیا آمده یا یک فرد تازه درگذشته.Psychopompos: p. 36 of Hop:SamEu

در برخی فرهنگ‌ها، شمن نقش رئیس قبیله و روحانی بزرگ را نیز بازی می‌کند.

شمن شدن معمولاً از طریق ادعای برگزیدگی از طریق شنیدن ندای غیبی ارواح، برخورد صاعقه به ایشان در کودکی و بیهوش شدن یا دائم در خلسه فرورفتن صورت می‌گیرد.
بنا بر تحقیقات میرچا الیاده در کتابی از همین محقق با عنوان شمن‌گرایی، شمن شدن در اقوام گوناگون به صور مختلفی صورت می‌پذیرد. در میان بعضی اقوام، شمن مقامی‌ست موروثی، در حالی که در میان بعضی دیگر، شخص برای ارتباط با ارواح باید مدتی را در جنگل و به دور از آدمیان در میان وحوش سپری کند. بعضی از اقوام هم نشانه‌های بیماری صرع را نشانگر استعداد فرد برای ارتباط با ارواح می‌دانند.

 چرایی شکل‌گیری: پاسخ به نیازهای بنیادین 
اینکه چرا باورهای شمن‌گرایانه شکل گرفت و به الگوی معنوی غالب در جوامع اولیه تبدیل شد، به مجموعه‌ای از نیازهای بنیادین روانی، اجتماعی و محیطی انسان در آن دوران بازمی‌گردد. شمنیسم در واقع یک «بسته کامل» برای پاسخ به بزرگ‌ترین عدم قطعیت‌های زندگی شکارچی-گردآورندگان بود.

شمن‌باوری بر پایه چند ستون اصلی شکل گرفت که هر یک به یکی از نیازهای اساسی بشر اولیه پاسخ می‌داد:

نیاز به توضیح و کنترل: دنیای انسان اولیه پر از پدیده‌های غیرقابل پیش‌بینی و ترسناک بود: بیماری‌های ناگهانی، خشکسالی، شکار ناموفق و مرگ. شمنیسم یک چارچوب منسجم برای توضیح این رویدادها ارائه داد و مهم‌تر از آن، وعده کنترل را از طریق متخصص جهان معنوی، یعنی شمن، می‌داد. این حس عاملیت برای کاهش اضطراب و ایجاد امنیت روانی در جامعه حیاتی بود.Mircea Eliade, Shamanism: Archaic Techniques of Ecstasy

نیاز به درمان و سلامت: شمن‌باوری یک نظام درمانی جامع ارائه می‌کرد که هم جنبه روانی (مانند بازگرداندن روح گمشده) و هم جسمی (استفاده از گیاهان دارویی) را پوشش می‌داد. این رویکرد یکپارچه به سلامت، که بیمار و جامعه را در فرایند درمان درگیر می‌کرد، بسیار قدرتمند و مؤثر بود.Michael Winkelman, Shamanism: A Biopsychosocial Paradigm of Consciousness and Healing

مبنای عصب‌شناختی: مغز انسان ظرفیت جهانی برای تجربه حالات دگرگون‌شده هوشیاری را دارد. شمن‌باوری این تجربیات عصب‌شناختی (مانند حس پرواز یا سفر به دنیاهای دیگر) را چارچوب‌بندی کرد و به آن‌ها معنای فرهنگی بخشید. این پایه بیولوژیک، شمنیسم را به یک پدیده طبیعی و قابل تکرار در جوامع مختلف تبدیل کرد.David Lewis-Williams, The Mind in the Cave: Consciousness and the Origins of Art

 چرایی غلبه: مزیت‌های انطباقی 
شمن‌باوری صرفاً یک باور نبود، بلکه یک راهبرد سازگاریاقتگی بسیار موفق بود که به بقا و انسجام جوامع کمک می‌کرد.

ایجاد انسجام اجتماعی: آیین‌های شمنی رویدادهایی اجتماعی بودند که کل جامعه را گرد هم می‌آوردند، باورها و ارزش‌های مشترک را تقویت می‌کردند و حس تعلق و هویت گروهی را مستحکم می‌ساختند. این کار به حل اختلافات و ایجاد اجماع در تصمیم‌گیری‌های مهم گروهی کمک می‌کرد.Émile Durkheim, The Elementary Forms of the Religious Life

مدیریت منابع و محیط زیست: جهان‌بینی جاندارباورانه (باور به روحمندی طبیعت) در شمنیسم، یک رابطه محترمانه و متقابل با طبیعت ایجاد می‌کرد. این باورها به طور غیرمستقیم از طریق ایجاد تابوها، از شکار بی‌رویه یا تخریب محیط زیست جلوگیری کرده و به مدیریت پایدار منابع کمک می‌نمودند.Graham Harvey, Animism: Respecting the Living World

انباشت و انتقال دانش:  شمن "اولین متخصص" جامعه بود که حافظ تاریخ شفاهی، اسطوره‌ها، دانش گیاهان دارویی و رفتار حیوانات بود. جایگاه ویژه شمن تضمین می‌کرد که این دانش حیاتی حفظ شده و به نسل‌های بعد منتقل شود.Michael Harner, The Way of the Shaman

انعطاف‌پذیری و فقدان دگماتیسم: شمنیسم مبتنی بر تجربه مستقیم و عمل‌گرایی بود، نه پیروی از یک دکترین خشک و ثابت. این انعطاف‌پذیری به جوامع اجازه می‌داد تا باورها و آیین‌های خود را با تغییرات محیطی و اجتماعی تطبیق دهند و در گستره وسیعی از فرهنگ‌ها شکوفا شوند.Mircea Eliade, Shamanism: Archaic Techniques of Ecstasy

 ریشه‌شناسی رقص‌های آیینی 
ریشه این رقص‌های قدرتمند و به ظاهر "عجیب"، مستقیماً در قلب جهان‌بینی شمنی قرار دارد. این‌ها فناوری‌های معنوی بسیار هدفمندی هستند که برای مقاصد مشخصی طراحی شده‌اند.

ابزاری برای ورود به جهان دیگر (سفر شمن):
ایجاد خلسه: کارکرد اصلی رقص، خارج کردن شمن از هوشیاری عادی و ورود به یک حالت دگرگون‌شده هوشیاری از طریق حرکات تکرارشونده و ریتم یکنواخت طبل است. از دیدگاه آن جامعه، این همان لحظه‌ای است که روح شمن بدن فیزیکی خود را برای سفر به قلمرو ارواح ترک می‌کند.Mircea Eliade, Shamanism: Archaic Techniques of Ecstasy

ابزاری برای دگرپیکری و تجسم قدرت (نقاب و لباس):
شدن، نه وانمود کردن: وقتی شمن نقاب یک حیوان را بر چهره می‌گذارد، او در حال "ادای" آن حیوان نیست؛ او در آن لحظه تبدیل به روح آن حیوان می‌شود تا قدرت و دانش آن را به دست آورد. نقاب و لباس ابزارهای دگرگونی هستند، نه صرفاً وسایل تزئینی.Claude Lévi-Strauss, The Way of the Masks

ابزاری برای انسجام و شفای جمعی:
تولید انرژی جمعی: مشارکت جامعه در رقص، یک میدان انرژی قدرتمند ایجاد می‌کند که هم به شمن در سفرش کمک می‌کند و هم کل جامعه را در یک تجربه معنوی مشترک متحد می‌سازد. این حمایت اجتماعی، خود یک عامل درمانی بسیار قدرتمند در آیین‌های شفابخشی است.Victor Turner, From Ritual to Theatre: The Human Seriousness of Play

ابزاری برای بازآفرینی اسطوره‌ها و انتقال دانش:
روایت زنده: این رقص‌ها نوعی تئاتر مقدس هستند که در آن اسطوره‌های آفرینش، داستان‌های نیاکان و باورهای کیهانی یک قوم به نمایش درمی‌آید. این کار باعث می‌شود اسطوره‌ها به یک واقعیت زنده و قابل تجربه تبدیل شده و دانش فرهنگی به صورت عملی به نسل‌های بعد منتقل شود.Richard Schechner, Performance Studies: An Introduction

 جستارهای وابسته 
 دوگانگی جان
 توتم‌پرستی

 منابع 

رده:انسان‌شناسی دینی
رده:سامانه‌های پزشکی جایگزین
رده:شفای فراطبیعی
شمن‌باوری
رده:فرهنگ بومی
رده:معنویت
رده:معنویت‌گرایی
رده:ویکی‌سازی رباتیک