سه یار دبستانی

به روایتی، خیام، حسن صباح و خواجه نظام الملک به سه یار دبستانی معروف بوده‌اند که در بزرگی هر یک به راهی رفتند. حسن رهبر فرقهٔ اسماعیلیه گشت، خواجه نظام‌الملک سیاست‌مداری بلندپایه شد و خیام دانشمند و شاعری گوشه گیر گشت که در آثارش اندیشه‌های بدیع و دلهره و اضطرابی از فلسفه هستی و جهان وجود دارد البته سندیت این داستان به‌شدت مورد انتقاد قرار گرفته است و هیچ‌کدام از تاریخ شناسان از این داستان به عنوان داستانی حقیقی یاد نمی کنند.جوادزاده ۱۴۰

این داستان در کتاب ازدست‌رفتهٔ سرگذشت سیدنا ذکر شده بوده است که نخستین بار رشیدالدین همدانی آن را در جامع‌التواریخ خود بازگو می‌کند و پس از آن تاریخ‌نگاران دیگر ایرانی نیز آن را نقل می‌کنند. نسخهٔ متفاوتی از این داستان را میرخواند نقل کرده است که ادوارد فیتزجرالد از روی آن همین داستان را در مقدمه ترجمه انگلیسی‌اش از رباعیات عمر خیام بازگو کرده است. قدیمی‌ترین نویسنده بعد از اسماعیلیان که سرگذشت سیدنا را خوانده بود، یعنی عطاملک جوینی، این داستان را در کتابش نیاورده است.

محتوای داستان

برپایه داستان سه یار دبستانی این سه در زمان کودکی با هم قرار گذاشتند که هر کدام به جایگاهی رسید آن دو دیگر را یاری رساند. هنگامی که نظام‌الملک به وزیری سلجوقیان رسید به خیام فرمانروایی بر نیشابور و گرداگرد آن سامان را پیشنهاد کرد، ولی خیام گفت که سودای ولایت‌داری ندارد. پس نظام‌الملک ده‌هزار دینار مقرری برای او تعیین کرد تا در نیشابور به او پرداخت کنند.محمداحمد پناهی سمنانی، حسن صباح چهره شگفت‌انگیز تاریخ، نشر کتاب نمونه، چاپ چهارم،۱۳۷۰، صفحه۸۹-۹۱

خورخه لوئیس بورخس در داستانی به نام راز وجود ادوارد فیتز جرالد به سه یار دبستانی اشاره کرده‌است او داستان خود را اینگونه آغاز می‌کند. «مردی، به‌نام عمر بن ابراهیم، در سده یازدهم میلادی (در نظر خودش سده پنجم هجری) در ایران زاده می‌شود، و قرآن و حدیث را از حسن‌بن صباح، بنیانگذار آتی فرقهٔ حشاشین یا اسماعیلیه، و نظام‌الملک، که بعدها وزیر آلب ارسلان و فاتح قفقاز می‌شود، فرا می‌گیرد. 
این سه دوست از سر شوخی یا به‌طور جدی سوگند یاد می‌کنند که اگر روزی اقبال به یکی از آنان روی آورد، فرد خوشبخت آن دو تای دیگر را از یاد نبرد.»بورخس ۱۲۵

ارزیابی

بیشتر محققان امروزی این داستان را غیرواقعی می‌دانند، چنانکه از روی سن و محدوده سال‌های زندگی شخصیت‌ها و نیز سکونت‌گاه‌های آن‌ها پیداست. برای مثال فروغی در مقدمهٔ تصحیحش از خیام اشاره کرده‌است که اگر این داستان راست باشد حسن صباح و خیام هر دو باید بیش از ۱۲۰ سال عمر کرده باشند که خیلی بعید است. به علاوه هیچ یک از معاصران خیام هم به این داستان اشاره نکرده‌است.فروغی ۸ اما به گفته علی محمد راجپوت اختلاف سنی بین دانش‌آموزان در آ دوران ناممکن نبوده است.

طبق فرضیه‌ای از هارولد بوون این داستان ممکن است از داستانی واقعی میان خواجه نظام الملک و شاعر و کاتب سلجوقی علی بن حسن باخرزی و وزیر عمیدالملک کندری تحول یافته باشد. هر سه شخص معاصر یکدیگر بوده و با امام الموفق (معلم مدرسه در نیشابور) ارتباط داشته‌اند. کندری ار سمتش برکنار و اعدام شد، تا حدودی تحت تأثیر اعمال نظام الملک. از طرف دیگر نظام الملک حامی آثار ادبی باخرزی بوده است.

 پانویس 

 منابع 

 هاشم جوادزاده، ۱۳۸۰، کتاب خراسان، کانون آگهی ایران نوین
 محمداحمد پناهی سمنانی، حسن صباح چهره شگفت‌انگیز تاریخ، نشر کتاب نمونه، چاپ چهارم،۱۳۷۰


رده:حسن صباح
رده:خیام
رده:خواجه نظام الملک