دیوانه از قفس پرید

پرواز برفراز آشیانهٔ فاخته  که در ایران به نام دیوانه از قفس پرید معروف است، فیلم کمدی درام روان‌شناختی آمریکایی محصول ۱۹۷۵ به کارگردانی میلوش فورمن بر اساس رمانی به همین نام نوشته کن کیسی است. در این فیلم، جک نیکلسون در نقش بیماری تازه‌وارد به یک آسایشگاه روانی و لوئیز فلچر در نقش پرستار ارشدِ بدرفتار ایفای نقش می‌کنند. ویل سمسون، دنی دویتو، سیدنی لاسیک، ویلیام ردفیلد، کریستوفر لوید و براد دوریف نیز در نقش‌های مکمل حضور دارند که دو بازیگر آخر نخستین تجربهٔ بازی خود در یک فیلم بلند سینمایی را رقم زدند.

این فیلم که نخستین بار در سال ۱۹۶۲ با بازی کرک داگلاس اعلام شد، ۱۳ سال در مرحلهٔ توسعه باقی ماند. فیلم‌برداری سرانجام در ژانویهٔ ۱۹۷۵ آغاز شد و به مدت سه ماه ادامه یافت؛ این مراحل در شهر سیلم در ایالت اورگن و مناطق اطراف آن، و همچنین در دپ بای در ساحل شمالی اورگن انجام شد. تهیه‌کنندگان فیلم را در بیمارستان ایالتی اورگن، یک بیمارستان روان‌پزشکی واقعی که محل وقوع داستان رمان نیز هست، فیلم‌برداری کردند. این بیمارستان همچنان فعال است، اگرچه ساختمان‌های اصلی که در فیلم دیده می‌شوند بعدها تخریب شده‌اند.

این فیلم در ۱۹ نوامبر ۱۹۷۵ منتشر شد. دیوانه از قفس پرید با تحسین منتقدان روبه‌رو شد و از سوی منتقدان و تماشاگران به‌عنوان یکی از بهترین فیلم‌های تاریخ سینما شناخته می‌شود. این فیلم دومین اثر از میان سه فیلمی است که موفق به دریافت هر پنج جایزهٔ اصلی اسکار (بهترین فیلم، بهترین بازیگر مرد، بهترین بازیگر زن، بهترین کارگردانی و بهترین فیلم‌نامه) شده‌اند؛ پس از در یک شب اتفاق افتاد (۱۹۳۴) و پیش از سکوت بره‌ها (۱۹۹۱). این فیلم همچنین جوایز متعددی از گلدن گلوب و بفتا را از آن خود کرد. در سال ۱۹۹۳، کتابخانه کنگره ایالات متحده این فیلم را «از نظر فرهنگی، تاریخی یا زیبایی‌شناختی مهم» تشخیص داد و آن را برای نگهداری در فهرست ملی ثبت فیلم برگزید. افزون بر این، دیوانه از قفس پرید در فهرست به‌روزشدهٔ «۱۰۰ سال… ۱۰۰ فیلم» انستیتوی فیلم آمریکا در سال ۲۰۰۷ در رتبهٔ ۳۳ قرار گرفت.

 داستان 
در اورِگنِ سال ۱۹۶۳، رندال مک‌مورفی به‌دلیل تجاوز قانونی با دختری ۱۵ ساله (که او مدعی است تصور می‌کرد ۱۸ ساله است) و با سابقهٔ پنج بار دستگیری به‌خاطر حمله، زندانی می‌شود. او وانمود می‌کند که دچار بیماری روانی است تا از کار اجباری در مزرعهٔ زندان بگریزد و به یک بیمارستان روانی منتقل شود. بخش درمانی تحت سلطهٔ پرستار سرد و منفعل-تهاجمی، پرستار رچد، قرار دارد که بیماران را با ترس تحت کنترل نگه می‌دارد.

دیگر بیماران شامل بیلی بیبیت جوان و مضطرب که لکنت دارد؛ چارلی چس‌ویک که دچار انفجارهای عصبی می‌شود؛ مارتینی خیالی و کودک‌صفت؛ دیل هاردینگ روشنفکر و سرکوب‌شده؛ مکس تِیبر پرخاشگر و ناسزاگو؛ بیماران صرعی جیم سفلت و بروس فردریکسون؛ اسکنلون آرام اما خشونت‌طلب؛ چیف برامدن، بومی آمریکایی بلندقد و ناشنوا-لال؛ و چند بیمار مزمن دیگر هستند.

رَچد حضور پرجنب‌وجوش و سرکش مک‌مورفی را تهدیدی برای اقتدار خود می‌بیند و در واکنش، سیگارهای بیماران را ضبط و سهمیه‌بندی می‌کند و امتیاز بازی ورق آنان را لغو می‌نماید. مک‌مورفی وارد نبردی اراده‌محور با رَچد می‌شود. شبی او با بیماران شرط می‌بندد که می‌تواند با کندن فوارهٔ آب‌درمانی و پرتاب آن از پنجرهٔ قفل‌شده فرار کند، اما طبق انتظار قادر به بلند کردن آن نیست. اندکی بعد، او یک اتوبوس کرایه‌ای را می‌رباید، دوست‌دخترش «کندی» را سوار می‌کند و همراه چند بیمار می‌گریزد تا یک قایق ماهیگیری تفریحی را بدزدند؛ این کار آنان را در معرض جهان بیرون قرار می‌دهد و به کشف توانایی‌ها و اعتمادبه‌نفسشان کمک می‌کند.

پس از آنکه کمک بهیار به او می‌گوید مدت محکومیتش در بیمارستان روانی اعمال نمی‌شود و می‌تواند نامحدود باشد، مک‌مورفی درمی‌یابد که تنها او، چیف و تِیبر به‌طور اجباری بستری شده‌اند و دیگران داوطلبانه آمده‌اند اما از ترک بیمارستان می‌ترسند. پس از درگیری چس‌ویک بر سر سیگارها، مک‌مورفی با کارکنان درگیر می‌شود و چیف برای کمک به او مداخله می‌کند.

مک‌مورفی، چیف و چس‌ویک به بخش بیماران آشفته منتقل می‌شوند. چیف به مک‌مورفی فاش می‌کند که می‌تواند به‌طور عادی بشنود و سخن بگوید و ناشنوا-لال بودن را جعل کرده تا از دیگران دوری کند. آن دو تصمیم می‌گیرند به کانادا بگریزند. مک‌مورفی تحت درمان با ضربه الکتریکی تشنج‌آور قرار می‌گیرد و وانمود می‌کند آسیب مغزی دیده، اما سپس نشان می‌دهد که این درمان او را مصمم‌تر کرده است. او و چیف نقشهٔ برگزاری مهمانی کریسمس مخفی برای دوستانشان را می‌کشند تا پس از رفتن رَچد و کارکنان، فرار کنند.

مک‌مورفی مخفیانه کندی و دوستش رز را وارد بخش می‌کند؛ آنان مشروب می‌آورند و او نگهبان شب «ترکل» را برای اجازهٔ برگزاری مهمانی رشوه می‌دهد. مک‌مورفی و چیف آمادهٔ فرار می‌شوند و بیلی را نیز دعوت می‌کنند. بیلی نمی‌پذیرد اما خواستار دیدار با کندی می‌شود؛ مک‌مورفی این فرصت را برای او فراهم می‌کند. آنان مست می‌شوند و مک‌مورفی به‌جای فرار، به خواب می‌رود.

صبح روز بعد، رَچد بخش را آشفته می‌یابد. او بیلی و کندی را در تخت می‌بیند و قصد دارد بیلی را در برابر دیگران شرمنده کند. بیلی برای لحظه‌ای لکنت خود را کنار می‌گذارد و در برابر رَچد می‌ایستد، اما وقتی او تهدید می‌کند موضوع را به مادرش بگوید، بیلی دوباره دچار لکنت می‌شود و به دستور رَچد در اتاقی جداگانه حبس می‌گردد. بیلی با شکستن شیشه گلوی خود را می‌برد و خودکشی می‌کند. واکنش بی‌تفاوت رَچد مک‌مورفی را خشمگین می‌کند و او تلاش می‌کند او را خفه کند، اما کارکنان دخالت کرده و جان رَچد را نجات می‌دهند.

مدتی بعد، رَچد با گردن‌بند طبی و صدایی ضعیف اما همچنان سختگیر دیده می‌شود و هاردینگ بازی ورق را رهبری می‌کند. مک‌مورفی غایب است و شایعهٔ فرارش پخش می‌شود. شب هنگام، چیف می‌بیند که مک‌مورفی به تخت بازگردانده شده است. او ابتدا خوشحال می‌شود که مک‌مورفی به وعدهٔ خود برای ترک نکردن او پایبند مانده، اما درمی‌یابد که مک‌مورفی لوبوتومی شده است. چیف پس از در آغوش گرفتن او، با بالش خفه‌اش می‌کند. سپس فوارهٔ آب‌درمانی را از جا می‌کند و از پنجره پرتاب می‌کند و می‌گریزد. تِیبر و دیگر بیماران بیدار شده و با شادی او را هنگام دویدن به سوی دشت‌ها تشویق می‌کنند.

 نام فیلم 
ترجمهٔ واژه به واژه نام فیلم به فارسی «یکی از روی آشیانه فاخته پرید» است که با توجه به این که "Cuckoo's Nest" یا "آشیانهٔ فاخته" در زبان انگلیسی کنایه‌ای است به معنای بیمارستان روانی، نام آن دیوانه از قفس پرید ترجمه شده‌است. هرچند که رمان آن اولین بار با نام پرواز بر فراز آشیانه فاخته ترجمه شده‌است و تا به امروز کتاب با نام اول، و فیلم با نام دوم مشهور هستند.

همچنین این نام بخشی از یک از شعر کودکانه است:

Wire, briar, limber-lock
Three geese in a flock
One flew east, one flew west
And one flew over the cuckoo's nest. 

در کتاب، شخصیت سرخ‌پوست، این ترانه را از کودکی خود به یاد می‌آورده‌است. با وجودی که این بخش در فیلم‌نامه نیامده، هنوز عنوان فیلم وجه تسمیه خود را حفظ کرده‌است: دو نفر به دلایل مختلف مردند، و دیگری آزاد شد.

 بازیگران 

 جک نیکلسون در نقش رندل مک مورفی
 لوئیز فلچر در نقش پرستار راچد
 ویل سمسون در نقش چیف بورمدن
 براد دوریف در نقش بیلی بیبیت
 سیدنی لاسیک در نقش چارلی چسویک
 کریستوفر لوید در نقش مکث تبر
 دنی دویتو در نقش مارتینی
 ویلیام ردفیلد در نقش دالی هاردینگ
 دین بروکس در نقش دکتر جان اسپیوی
 ویلیام دووال در نقش جیم سفلت
 وینسنت شیاولی در نقش بروس فریدکسون
 دلوس وی. اسمیت در نقش اسکانلن
 مایکل بریمن در نقش الیس
 ناتان جرج در نقش آتاندنت واشینگتن
 لن فندرز در نقش پرستار ایتسو
 میمی یرکیسیان در نقش پرستار پیلبو
 میوز اسمال در نقش کندی
 اسکاتمن کوروترس در نقش اردرلی ترکل
 لوئیزا مورتز در نقش رز
 کریستوفر کامپاگنا در نقش راکلی
 پیتر بروکو در نقش کلنل مترسون
 آلونزو براون در نقش میلر
 امواکو کومباکو در نقش وارن
 جوزیپ الیک در نقش بانکینی
 کن کندی در نقش بنز گارفیلد
 مل لامبرت در نقش رئیس مرکز
 کای لی در نقش سوپر وایزر شب
 دوایت مارفیلد در نقش السوورس
 فیلیپ راس در نقش وولسی
 تین ولچ در نقش راکلی
 میمی سارکیسیان در نقش پرستار پیلبو

 جوایز و افتخارات 
 اسکار سال ۱۹۷۵ 
فیلم پرواز بر فراز آشیانه فاخته موفق به دریافت اسکار در تمام پنج رده اصلی جوایز (مشهور به بیگ فایو Big Five) در چهل و هشتمین دوره جوایز اسکار (مخصوص فیلمهای ساخته شده در ۱۹۷۵) شد:
 بهترین فیلم - سائول زانتز و مایکل داگلاس
 بهترین کارگردانی - میلوش فورمن
 بهترین بازیگر نقش اول مرد - جک نیکولسون
 بهترین بازیگر نقش اول زن - لوئیز فلچر
 بهترین فیلم‌نامه اقتباسی - بو گولدمن و لارنس هوبن
درکنار جوایز بالا، این فیلم نامزد (نه برنده) جایزه‌های زیر هم شد:
 بهترین بازیگر نقش مکمل مرد - براد دوریف
 بهترین فیلم‌برداری - بیل باتلر و هسکل وکسلر
 بهترین تدوین - شلدون کان، لینزی کلینگمن و ریچارد چیو
 بهترین موسیقی فیلم - جک نیچه

جوایز دیگر
 برنده گلدن گلوب بهترین فیلم درام
 برنده گلدن گلوب بهترین کارگردانی
 برنده گلدن گلوب بهترین بازیگر نقش اول مرد فیلم درام
 برنده گلدن گلوب بهترین فیلمنامه
 برنده بفتای بهترین فیلم (سی‌امین دوره جوایز بفتا)
 برنده بفتای بهترین کارگردانی (سی‌امین دوره جوایز بفتا)
 برنده بفتای بهترین بازیگر نقش اول مرد (سی‌امین دوره جوایز بفتا)
 برنده بفتای بهترین بازیگر نقش اول زن (سی‌امین دوره جوایز بفتا)
 برنده بفتای بهترین بازیگر نقش مکمل مرد

 منابع 

 پيوند به بیرون 


 دیوانه از قفس پرید در راتن تومیتوز


رده:آثار موسیقی جک نیچه
رده:برندگان جایزه اسکار بهترین فیلم
رده:برندگان جایزه بفتای بهترین فیلم
رده:خودکشی در فیلم‌ها
رده:فیلم‌نامه‌های بو گولدمن
رده:فیلم‌ها به زبان انگلیسی
رده:فیلم‌ها به کارگردانی میلوش فورمن
رده:فیلم‌های ۱۹۷۵ (میلادی)
رده:فیلم‌های اقتباس‌شده از رمان‌های آمریکایی
رده:فیلم‌های آمریکایی
رده:فیلم‌های برادران وارنر
رده:فیلم‌های برنده اسکار بهترین بازیگر نقش اول زن
رده:فیلم‌های برنده اسکار بهترین بازیگر نقش اول مرد
رده:فیلم‌های برنده جایزه اسکار بهترین فیلم‌نامه اقتباسی
رده:فیلم‌های برنده جایزه کارگردانی گلدن گلوب
رده:فیلم‌های برنده جایزه گلدن گلوب بهترین بازیگر زن فیلم درام
رده:فیلم‌های برنده جایزه گلدن گلوب بهترین بازیگر مرد فیلم درام
رده:فیلم‌های برنده جایزه گلدن گلوب بهترین فیلم درام
رده:فیلم‌های به تهیه‌کنندگی سائول زانتز
رده:فیلم‌های به تهیه‌کنندگی مایکل داگلاس
رده:فیلم‌های درام ۱۹۷۵ (میلادی)
رده:فیلم‌های درام آمریکایی
رده:فیلم‌های درباره روان‌آزاران
رده:فیلم‌های فیلم‌برداری‌شده در اورگن
رده:فیلم‌های کمدی-درام ۱۹۷۵ (میلادی)
رده:فیلم‌های کمدی-درام آمریکایی
رده:فیلم‌های کمدی-درام دهه ۱۹۷۰ (میلادی)
رده:فیلم‌های مستقل آمریکایی
رده:فیلم‌های واقع‌شده در ۱۹۶۳ (میلادی)
رده:فیلم‌های واقع‌شده در اورگن
رده:فیلم‌های واقع‌شده در بیمارستان‌های روان‌پزشکی
رده:فیلم‌های یونایتد آرتیستس
رده:فیلم‌هایی که کارگردان‌شان جایزه اسکار گرفته‌اند
رده:گنجینه ملی فیلم آمریکا
رده:فیلم‌های آمریکایی دهه ۱۹۷۰ (میلادی)
رده:فیلم‌های انگلیسی‌زبان دهه ۱۹۷۰ (میلادی)
رده:فیلم‌های درباره معلولیت
رده:فیلم‌های درباره پرستاران