آرتاکوانا

آرتاکوانا ،آریان، آناباسیس ۳٫۲۵ یکی از شهرهای باستانی حوزهٔ هریرود و مرکز و شهر عمدهٔ ولایت هریوا در ایران باستان پیش از حملهٔ اسکندر مقدونی به ایران بوده است.

مورخان قدیم یونانی از آن به نام‌های مختلف یاد کرده‌اند. آریان در کتابش آناباسیس آن را آرتاکوانا (Artacoana) نامیده و کورتیوس آن را آرتاکانا (Artacana) خوانده. بطلمیوس این شهر باستانی را با کمی تحریف بنام آرتیکوادنا  یاد کرده.بطلمیوس، جفرافیای بطلمیوس دیودوروس هم نامش را خورتاکوانا (Chortacana) گفته و پلینی و استرابون هر دو آن را آرتاکائنا (Artacaena) نامیده‌اند. به‌نظر می‌رسد نوشتهٔ استرابون صحیح‌تر باشد و مرکز ساتراپی هریوا را «اَرته‌کانا» می‌نامیده‌اند که بزبان امروزی «اردکان» گفته می‌شود.لغت‌نامه دهخدا، سرواژهٔ «اسکندر»

بطلمیوس در کتاب جغرافیایش نام چند شهر دیگر هریوا را نیز برده که این نمایانگر حاصلخیزی و آبادانی در هریوا بوده است. شهرهای دیگر هریوا، بگفتهٔ بطلمیوس و آریان عبارت بودند ازEuropean Cultural Heritage Online (ECHO), Ptolemaeus, Claudius, Geografia : cioè descrittione vniversale (universale) della terra; partita in due volumi, 1621, pp. 114 & 115Encyclopédie méthodique ou par ordre de matières par une société de gens de lettres, de savants et d'artistes (1871), pp. 206:
 دیستا Dista
 ناباریس Nabaris
 تائووا Taua
 آئوگارا Augara
 بیتاکسا Bitaxa
 سرماگانا Sarmagana
 سوسیا Susia سیفاره Sipharê
 راگائورا Rhagaura
 زموخانا Zamuchana
 امبروداکس Ambrodax
 بوگادیا Bogadia
 ورپنا Varpna گودانا Godana
 فوراگا Phoraga
 ختریساخه Chatrisachê
 خائوورینا Chauvrina
 اورتیانا Orthiana
 تائوپانا Taupana استاندا Astanda
 آرتیکوادنا Articaudna
 اسکندریهٔ آریا Alexandria in Aria
 بابرسانا Babarsana
 کپوتانا Caputana آریا Aria civitas
 باسیکا Basica
 سوتیرا Sotira
 اُربیتانه Orbetanê
 نی‌سی‌بیس Nisibis
 پاراکاناکه Paracanacê گاریگا Gariga
 درکاما Darcama
 کوتاکه Cotacê
 تریبازینا Tribasina
 اَستاسانا Astasana
 زیمیرا Zimyra

ریشهٔ این نام هنوز نامعلوم است و اینکه آرتاکوانا همان شهر هرات امروزی باشد نیز مورد ابهام است. اگرچه موقعیت استراتژیک هرات نمایانگر باستانی بودن آن است و این گمان می‌رود که هر دو نام یک شهر باشند. بطلمیوس موقعیت این شهر را در شمال غرب «اسکندریه آریا» قرار داده است. ازین معلوم می‌شود که موقعیت این شهر از مجاورت شهر اسکندریه آریا که بدست اسکندر آباد شده بود، چندان دوری نداشت. هوراس هیمن ویلسون (۱۸۶۰–۱۷۸۶) خاورشناس انگلیسی، برین عقیده است که شهرهای ارتاکوانا، اسکندریه و آریا هر سه در هرات امروزی جمع شده‌اند.Ariana antiqua, Horace Hayman Wilson,Charles Masson, East India Company, Harvard College Library, 1841, pp. 152 گفتنی است در اوایل سدهٔ نوزدهم یک منشور از دوران هخامنشیان در نزدیکی هرات پیدا شده است.H. Torrens, Õn a Cylinder and certain Gems, collected in the neighbourhood of Herat, by Major Pottinger,” Journal of the Asiatic Society of Bengal 11, 1842, pp. 316-21.

 تصرف آرتاکوانا بدست اسکندر 
به گفتهٔ تاریخ‌دانان یونانی، اسکندر مقدونی در ۳۳۰ قبل از میلاد، آرتاکوانا، مرکز ساتراپی هریوه را گشود. ساتراپ (والی) هریوه در آن زمان ساتی برزن نام داشت. اگر چه باشندگان هریوا بسختی مقاومت کردند اما سپاهیان اسکندر موفق به فتح شهر شده و آن را ویران و بیش از نیمی از باشندگان آن را بقتل رسانیدند. اسکندر پس از تصرف شهر، در آنجا دژی برای نظامیان خود ساخت که بقایای آن هنوز باقی است. هدف از ساختن این دژ، حفظ نظامیان از شورش احتمالی مردم شهر بود. اسکندر سپس در نزدیکی ارتاکوانا شهری آباد کرد و نامش را «اسکندریه آریانا»  یا به‌طور ساده‌تر «اسکندریه آریا» نهاد.European Cultural Heritage Online (ECHO), Ptolemaeus, Claudius, Geografia : cioè descrittione vniversale (universale) della terra; partita in due volumi, 1621, pages 114 & 115Encyclopédie méthodique ou par ordre de matières par une société de gens de lettres, de savants et d'artistes (1871), page 206

 جستارهای وابسته 
 فهرست شهرهای باستانی و تاریخی ایران
 هریوا
 هرات

 پانویس 
 این نام‌ها لاتین‌شدهٔ اصل آن به زبان یونانی باستان هستند. معادل پارسی باستان آن‌ها نامعلوم است.

 منابع 

 دانشنامه ایرانیکا، هرات، تاریخ پیش از اسلام (سرواژهٔ Herat, ii. History, Pre-Islamic Period)
 لغت‌نامه دهخدا، سرواژهٔ «اسکندر»، حرکت اسکندر به باختر بقصد بسوس (به فارسی)

 پیوند به بیرون 
 نقشهٔ خاورزمین در جفرافیای مورخان یونانی (فایل پی‌دی‌اف)

رده:تاریخ هرات
رده:تاریخ‌نگاری افغانستان
رده:شهرهای باستانی ایران
رده:هرات