زبان‌های تخاری

زبان‌های تُخاری شاخه‌ای منقرض‌شده از خانوادهٔ زبان‌های هندواروپایی بودند که در هزارهٔ اول پس از میلاد در شمال حوضه تاریم در منطقه سین‌کیانگ چین توسط تخارها گویش می‌شدند. از این زبان‌ها، نوشته‌هایی از سدهٔ پنجم تا هشتم میلادی به جا مانده‌است. این دو زبان پس از آمدن قوم ترک‌تبار اویغور در سدهٔ نهم میلادی منقرض شدند.مجموعهٔ یونسکو از تاریخ تمدن‌ها در آسیای میانه (UNESCO Collection of History of Civilizations of Central Asia)، جلد سوم

این زبان‌ها در نتیجهٔ پژوهش‌های تاریخی در ناحیه تورفان شناخته شدند. در اسناد ثبت شده دو زبان نزدیک به هم تخاری A (همچنین تخاری شرقی، آنگیایی یا تورفانی) و تخاری B (تخاری غربی یا کوچایی) یافت شدند. موضوع متون حاکی از آن است که تخاری A باستانی‌تر بوده و به عنوان زبان دینی آیین بودایی کاربرد داشته در حالی که تخاری B رایج‌تر بوده و از تورفان در شرق تا تومشوق در غرب تکلم می‌شده‌است. مجموعه‌ای از وام‌واژگان و اسامی یافت شده در اسناد پراکریت حوزه لوپ نور، تخاری C (کرورنی) لقب گرفته‌اند.

کهن‌ترین نسخه‌های خطی موجود به تخاری B اکنون به قرن ۵ یا حتی اواخر قرن ۴ میلادی مربوط می‌شود و باعث می‌شود که تخاری به زبانی باستانی پسین، هم‌عصر با گوتی، ارمنی کلاسیک و ایرلندی نخستین، تبدیل شود.

 پیشینه 
تخارها از اقوام آریایی  ایرانی تبار بودند که در سدهٔ سوم پیش از میلاد در نواحی کوچا و تورفان در شمال شرقی سرزمینی که بعدها ترکستان شرقی یا ترکستان چین خوانده شد، به سر می‌بردند.

در میانه‌های سدهٔ دوم پیش از میلاد تخارها بر اثر تهاجمات هون‌ها ناگزیر به نواحی غربی‌تر کوچ کردند. منابع چینی در شرح این رویداد از دو قوم یوئه‌چی و ووسون نام برده‌اند که از برابر هون‌ها گریخته، و به نواحی فرغانه رانده‌اند و اندکی پس از ۱۶۰ پ. م از سیحون (سیردریا) گذشتند و به قلمرو دولت یونانی باختر سرازیر شدند.بیوار (A. D. H. Bivar)، تاریخ سرزمین‌های خاوری ایران (The History of Eastern Iran)، ص. ۱۲۲ریچارد نلسون فرای (Richard Nelson Frye)، ویراستار: احسان یارشاطر، تاریخ ایران کمبریج (The Cambridge History of Iran)، جلد سوم، لندن ۱۹۸۸، ص. ۱۸۱ و میان سال‌های ۱۴۰ تا ۱۳۰ پ.م. دولت یونانی باختر را برانداختند.گروسه (R. Grousset)، شاهنشاهی استپ‌ها (L’Empire des steppes)، پاریس، ۱۹۴۸ استرابون از مردمی چادرنشین به نام «تخاروی (Tokharoi)» یاد کرده‌است که در این تهاجم شرکت داشته‌اند. با برافتادن دولت یونانی باختر، این قبایل بیابان‌گرد دولت کوشانیان را بنیاد نهادند و پس از آن، تاریخ تخاریان و زیستگاه جدیدشان، یعنی تخارستان با تاریخ این دولت درآمیخت.رقیه بهزادی، قوم‌های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، تهران، ۱۳۷۳ ه‍. خ، ص. ۹
بندانگشتی|چپ|فرهنگ‌های باستانی شمال و غرب تاریم باسن
با انقراض کوشانیان به دست شاپور اول ساسانی (۲۴۰–۲۷۰ میلادی) قلمرو آنان و از آن میان تخارستان بر قلمرو ساسانیان افزوده شد.گیرشمن (R. Ghirshman)، ایران (Iran)، لندن، ۱۹۶۱، ص. ۲۹۲ بنابر سنگ‌نوشتهٔ شاپور اول ساسانی در کعبهٔ زرتشت، او حکومت تخارستان را به پسرش نرسی سپرد و پس از آن، این سرزمین را استانداران ساسانی ملقب به «کوشانشاه» اداره می‌کردند،بیوار (A. D. H. Bivar)، تاریخ سرزمین‌های خاوری ایران (The History of Eastern Iran)، ص. ۲۰۹ تا آنکه در ۳۶۰ م. با تهاجمات گروهی از هون‌ها موسوم به هون‌های کیداری به نواحی شرقی شاهنشاهی ساسانیان، حکومت ایرانی کوشانشاهان برافتاد و این سرزمین به تصرف آن‌ها درآمد.همو، ص. ۲۱۲ اما دیری نپایید که در اواخر سدهٔ چهارم میلادی موج تازه‌ای از مهاجمان هون، معروف به هپتالی از جیحون گذشتند و کیداری‌ها را به نواحی جنوبی‌تر راندند و نخستین پادشاهی هپتالی را در تخارستان بنیاد نهادند که از تخارستان تا مرو را شامل می‌شد.همان‌جا تخارستان در دست هپتالیان باقی بود، تا آنکه در حدود سال ۵۵۸ م. خسرو اول انوشیروان با یاری خاقانات غربی ترک آنجا را تصرف کرد و هپتالیان را به اطاعت درآورد. اما چیرگی ساسانیان بر تخارستان چندان نپایید، زیرا با گذر ترکان غربی از جیحون و استقرار در نواحی جنوبی آن، تخارستان به دست آنان افتاد.تاریخ طبری، ظهیرالدین نیشابوری، سلجوق‌نامه، تهران ۱۳۳۲ ش، 7 2/100

تخارستان در سال ۳۲ هجری قمری/۶۵۲ میلادی توسط سپاهیان عبدالله بن عامر بن کریز به جنگ و صلح گشوده، و بر قلمرو مسلمانان عرب افزوده شد.احمد بلاذری، فتوح البلدان، به کوشش عبدالله انیس طباع و عمر انیس طباع، بیروت، ۱۴۰۷ ه‍.ق/۱۹۸۷ م.صص. ۵۷۱–۵۷۴ از سدهٔ نهم میلادی به بعد (پس از آمدن قوم ترک‌تبار اویغور در سدهٔ نهم میلادی) از قوم تُخار و زبان تخاری دیگر اثری پیدا نشده و گمان می‌رود این زبان با هجوم اقوام ترک به منطقه منقرض شده باشد.[مجموعهٔ یونسکو از تاریخ تمدن‌ها در آسیای میانه، جلد سوم UNESCO Collection of History of Civilizations of Central Asia))]

 واج‌شناسی 
 واکه‌ها 
تخاری A و B مجموعه واکه‌های یکسانی داشتند، اما اغلب با یکدیگر مطابقت داشتند. این واکه‌ها عبارتند از:
 پیشین مرکزی پسین بسته i  ä  u  میانه e  a  o  باز ā 

 همخوان‌ها 
در جدول زیر واج‌های بازسازی‌شده تخاری همراه با رونویسی استاندارد آن‌ها ارائه شده‌است. از آنجا که تخاری با الفبایی نوشته می‌شد که در اصل برای سانسکریت و نوادگان آن بود، رونویسی همخوان‌ها مستقیماً براساس رونویسی از صداهای مربوط به سانسکریت انجام می‌شود.

 دولبی لثوی لثوی-کامی کامی نرم‌کامی انسدادی p  t  c ? k  انسایشی ts  سایشی s  ś  ṣ /ʃ/? خیشومی m  n   ñ  ṅ  لرزشی r  ناسوده y  w /w/ کناری l  ly 

 مقایسه واژگان 
فارسی تخاری A  تخاری B  یونانی باستان  سانسکریت  لاتین  نیاژرمنی  گوتی  ایرلندی باستان نیااسلاوی نیاهندواروپایییکsasṣeheîs, hensa(kṛ́t)semel*simlasimlesamail*sǫ-> PToch *semsدوwuwidúodvā́duo*twaitwáidá*dъvaسهtretraitreîstráyastrēs*þrīzþreistrí*trьjeچهارśtwarśtwertéttares, téssarescatvā́ras, catúrasquattuor*fedwōrfidwōrcethair*četỳreپنجpäñpiśpéntepáñcaquīnque*fimffimfcóic*pętьششṣäkṣkashéxṣáṣsex*sehssaihssé*šestьهفتṣpätṣuktheptásaptáseptem*sebunsibunsecht*sedmьهشتokätoktoktṓaṣṭáu, aṣṭáoctō*ahtōuahtauocht*osmьنهñuñuennéanávanovem*newunniunnoí*dȅvętьدهśäkśakdékadáśadecem*tehuntaihundeich*dȅsętьصدkäntkantehekatónśatāmcentum*hundąhundcét*sъtoپدرpācarpācerpatḗrpitṛpater*fadērfadarathair – مادرmācarmācermḗtērmātṛmater*mōdērmōdarmáthair*màtiبرادرpracarprocerphrā́tērbhrātṛfrāter*brōþērbrōþarbráthair*bràtrъخواهرṣarṣeréorsvásṛsoror*swestērswistarsiur*sestràاسبyukyakwehípposáśva-equus*ehwazaiƕsech(بالتواسلاوی *áśwāˀ)گاوkokeuboûsgaúṣbōs*kūz(انگلیسی باستان cū)bó*govę̀doصداvakveképosvākvōx*wōhmaz}(Du gewag)foccul*veťьنامñomñemónomanāman-nōmen*namônamōainmm*jь̏męدوشیدنmālkāmālkantamélgein–mulgēre*melkanąmiluksbligid (MIr)*melzti

 جستارهای وابسته 
 قوم تخار
 زبان‌های هندواروپایی

 پانویس 

 منابع 
 سمیعی احمد. ادبیات ساسانی. تهران: انتشارات دانشگاه آزاد ایران، ۱۳۵۵
 Benjamin W. Fortson, Indo-European Language and Culture: An Introduction, pages 351-366, 2004, 

 پیوند به بیرون 
 Tocharian alphabet (from Omniglot)
 Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien (TITUS):
 Tocharian alphabet
 Conjugation tables for Tocharian A and B
 Tocharian A manuscripts from the Berlin Turfan Collection
 Mark Dickens, "Everything you always wanted to know about Tocharian"
 Tocharian Online by Todd B. Krause and Jonathan Slocum, free online lessons at the Linguistics Research Center at the دانشگاه تگزاس در آستین
 Online dictionary of Tocharian B, based upon D. Q. Adams's A Dictionary of Tocharian B (1999)
 Tocharian B Swadesh list (From Wiktionary)
 Comprehensive Edition of Tocharian Manuscripts, University of Vienna, with images, transcriptions and (in many cases) translations and other information.
  Transcriptions of Tocharian A manuscripts.

 glottothèque - Ancient Indo-European Grammars online, an online collection of introductory videos to Ancient Indo-European languages produced by the University of Göttingen

رده:آسیای مرکزی
رده:زبان‌های چین
تخاری
رده:زبان‌های قرون وسطی
تخاری
رده:زبان‌های منقرض‌شده آسیا
رده:زبان‌های منقرض‌شده در سده ۹ (میلادی)
رده:زبان‌های هندواروپایی
تخاری
تخاری
رده:قوم تخار