سم

thumb
«سَم»  ماده‌ای است که می‌تواند به جانداران آسیب برساند یا باعث مرگ شود. سم‌ها ممکن است طبیعی باشند، مثل زهر بعضی گیاهان و جانوران، یا ساختهٔ انسان برای کارهای صنعتی و کشاورزی.

مسمومیت می‌تواند سریع و ناگهانی باشد، مثل خوردن یا استنشاق سیانید، یا به‌تدریج و در اثر تماس طولانی‌مدت با موادی مانند سرب و جیوه ایجاد شود. نشانه‌های آن هم معمولاً شامل تهوع، اسهال، سرگیجه، تب یا مشکلات پوستی است.

در طول تاریخ از سم برای خودکشی، قتل و حتی سلاح شیمیایی استفاده شده است. با این حال، بسیاری از ترکیب‌های سمی در پزشکی، صنعت و کشاورزی کاربرد سودمند دارند و همین موضوع مطالعهٔ آن‌ها را ضروری کرده است.

در علم، «سَم» یکی از مواد شیمیایی است که برای یک سازوارهٔ زنده زیان‌آور یا مرگبار است. واژهٔ «سم» در طیف گسترده‌ای از شاخه‌های علمی و صنایع به‌کار می‌رود و اغلب به‌طور ویژه تعریف می‌شود. این واژه همچنین ممکن است به‌شکل عامیانه یا مجازی، در معنایی گسترده‌تر به کار رود.

در پزشکی و به‌ویژه در دامپزشکی، تعریف‌های گوناگونی برای «سم»، مادهٔ سمی و زهر ارائه شده است. 

نشانه‌ها و اثرات مسمومیت در انسان می‌توانند شبیه بیماری‌های دیگر باشند و بسته به نوع سم و بخشی از بدن که آسیب می‌بیند متفاوت‌اند. نشانه‌های رایج شامل تغییر در سطح هوشیاری، دمای غیرعادی بدن، ضربان نامنظم قلب و تغییر در تنفس است. شدت و شکل بروز نشانه‌ها معمولاً به ماهیت و مقدار دوز سم بستگی دارد.

عوارض ناشی از مسمومیت می‌تواند بسته به نوع سم و ترکیبات آن متفاوت باشد، اما به‌طور کلی نشانه‌هایی مانند استفراغ، اسهال، سرگیجه، تب غیرمعمول، و بروز دمل، جوش یا ضایعات غیرمعمول بر روی پوست و مخاط‌های گوناگون بدن دیده می‌شود. در صورت مشاهدهٔ هر یک از این علائم در فرد، بهترین اقدام رساندن او به نزدیک‌ترین و مجهزترین بیمارستان یا مرکز درمانی است.

برخی سم‌ها، به‌ویژه مواد خورنده یا محرک، می‌توانند به‌طور مستقیم به غشاهای مخاطی دهان، گلو، دستگاه گوارش و ریه‌ها آسیب برسانند. این آسیب‌ها ممکن است به درد، سرفه، استفراغ و تنگی نفس منجر شوند.

واژهٔ «مسمومیت» به اثرات زیان‌بار فیزیولوژیکی ناشی از تماس با یک مادهٔ سمی اشاره دارد که معمولاً از راه بلع، تنفس، تزریق یا جذب پوستی وارد بدن می‌شود. این واژه از واژهٔ «سم» گرفته شده و در زمینه‌های پزشکی، زیست‌شیمی و سم‌شناسی برای توصیف واکنش‌های زیان‌آور میان یک ماده و یک سازواره به‌کار می‌رود.

«مسمومیت» گاهی به‌عنوان روشی برای خودآسیب‌زنی به‌کار می‌رود، به‌ویژه در موارد «خودمسموم‌سازی» عمدی در میان افرادی که دچار اندیشه‌های خودکشی هستند. بنا به گزارش مجله تایم، خودمسموم‌سازی یکی از روش‌های اصلی اقدام به خودکشی در میان نوجوانان است و به‌عنوان سومین عامل مرگ ناشی از خودکشی در این گروه سنی شناسایی شده است. پژوهشی که در نشریهٔ Journal of Pediatrics منتشر شد نشان داد که موارد اقدام به خودکشی با سم در افراد زیر ۱۹ سال بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۸ دو برابر شده و از حدود ۴۰ هزار به نزدیک ۸۰ هزار مورد افزایش یافته است.

در دوران همه‌گیری کووید-۱۹ و قرنطینه‌ها، گزارش‌ها نشان از افزایش ۳۷ درصدی موارد خودمسموم‌سازی عمدی در میان دختران نوجوان داشت. در زیست‌شناسی، سم مادهٔ شیمیایی‌ای است که باعث مرگ، آسیب یا زیان به سازواره‌ها یا اندام‌های آن‌ها می‌شود. در پزشکی، سم‌ها نوعی توکسین‌اند که به‌طور غیرفعال منتقل می‌شوند نه فعال. در صنعت، این واژه ممکن است معنای منفی (چیزی که باید حذف شود تا یک محصول ایمن گردد) یا مثبت (به‌عنوان عاملی برای محدودکردن آفات) داشته باشد. در بوم‌شناسی، سم‌هایی که وارد محیط می‌شوند می‌توانند بعدها در جای دیگری یا در بخش‌های دیگر زنجیره غذایی اثرات ناخواسته ایجاد کنند.

 اصطلاح‌شناسی  
واژهٔ «سم» اغلب به‌صورت عامیانه برای توصیف هر مادهٔ زیان‌آور به‌کار می‌رود، به‌ویژه مواد خورنده، سرطان‌زا، جهش‌زا، تراتوژن و آلاینده‌های مضر. در زبان روزمره، گاهی برای بزرگ‌نمایی خطر مواد شیمیایی نیز به‌کار می‌رود. پزشک سدهٔ شانزدهم پاراسلسوس (۱۴۹۳–۱۵۴۱)، که پدر سم‌شناسی به شمار می‌آید، جملهٔ معروفی دارد: «همه‌چیز سم است، در هر چیز سم وجود دارد. دوز است که سم بودن یا نبودن را تعیین می‌کند.» (نگاه کنید به: LD₅₀).

این واژه همچنین در معنای مجازی هم به‌کار می‌رود، برای نمونه: «حضور برادرش فضای مهمانی را مسموم کرد.» در مقابل، تعریف‌های حقوقی «سم» معمولاً محدودترند. برخی موادی که از نظر قانونی نیاز به برچسب «سم» ندارند، ممکن است همچنان باعث شرایط بالینی مرتبط با مسمومیت شوند.

برخی سم‌ها همچنین در دستهٔ توکسین‌ها جای می‌گیرند، یعنی موادی سمی که توسط سازواره‌های زنده ساخته می‌شوند. نمونه‌ها شامل پروتئین‌های باکتریایی مسئول بیماری‌هایی مانند کزاز و بوتولیسم هستند. گرچه میان «سم» و «توکسین» تمایز وجود دارد، این دو واژه حتی در متون علمی نیز اغلب به‌جای هم به‌کار می‌روند. صفت‌های مرتبط شامل «toxic» و «poisonous» هستند که معمولاً مترادف شمرده می‌شوند.

سم‌هایی که از راه نیش یا گزش وارد بدن می‌شوند، زهر نام دارند. در کاربرد روزمره، یک «سازوارهٔ سمی» به آن دسته از جاندارانی گفته می‌شود که با بلعیده‌شدن یا لمس‌کردن، زیان می‌رسانند، در حالی که «سازوارهٔ زهردار» با استفاده از زهر فعالانه به شکار حمله می‌کند یا دشمنان را دفع می‌کند. گرچه نادر است، برخی جانداران هم سمی‌اند و هم زهردار.

تمام جانداران برای دفاع از خود در برابر شکارشدن موادی تولید می‌کنند. بااین‌حال، واژهٔ «سم» معمولاً به موادی اشاره دارد که برای انسان سمی‌اند. موادی که فقط برای بیماری‌زاها زیان‌آورند و نه برای انسان، معمولاً به‌عنوان آنتی‌بیوتیک‌ها شناخته می‌شوند. برای نمونه، Penicillium chrysogenum موادی می‌سازد که برای باکتری‌ها سمی‌اند اما برای انسان نه، و همین آن‌ها را به داروهای ضدباکتری مؤثر تبدیل می‌کند. به‌طور مشابه، پپتیدهای ضدمیکروبی در انسان که برای ویروس‌ها، قارچ‌ها، باکتری‌ها و یاخته‌های سرطانی زیان‌آورند، بخشی از دستگاه ایمنی ذاتی به‌شمار می‌آیند.

در فیزیک هسته‌ای، اصطلاح سم هسته‌ای به ماده‌ای گفته می‌شود که نوترون‌ها را جذب کرده و در واکنش هسته‌ای اختلال ایجاد می‌کند.

موادی که برای محیط زیست خطرناک دسته‌بندی می‌شوند همیشه سمی نیستند و برعکس. برای نمونه، پساب صنایع غذایی مانند آب سیب‌زمینی یا شیر می‌تواند با کاهش اکسیژن در زیست‌بوم‌های آبی (و ایجاد یوتروفیکاسیون) برای محیط زیست زیان‌بار باشد، اما تهدید مستقیمی برای انسان ایجاد نمی‌کند و «سم» محسوب نمی‌شود.

از دیدگاه زیست‌شناختی، تقریباً هر ماده‌ای در مقدار کافی می‌تواند سمی باشد. حتی چیزی به‌سودمندی آب می‌تواند در صورت مصرف بیش از اندازه کشنده باشد، وضعیتی که «مسمومیت با آب» نام دارد. بسیاری از داروهای پزشکی، مانند فنتانیل، دارای دوز کشندهٔ میانه (LD₅₀) هستند که فقط کمی بالاتر از دوز مؤثر (ED₅₀) آن‌هاست، و همین حاشیهٔ باریک میان سودمندی درمانی و سمیت را نشان می‌دهد. برخی نظام‌های دسته‌بندی میان مواد مرگبار دارای ارزش درمانی و آن‌هایی که بی‌ارزش درمانی‌اند تمایز می‌گذارند.

 تعریف‌های امروزی  
در کاربرد گستردهٔ مجازی (عامیانه)، «سم» ممکن است به هر چیز زیان‌آور اطلاق شود.

در زیست‌شناسی، سم‌ها موادی هستند که می‌توانند باعث مرگ، آسیب یا زیان به اندام‌ها، بافت‌ها، یاخته‌ها و دی‌ان‌ای شوند، معمولاً از طریق واکنش‌های شیمیایی یا دیگر فعالیت‌های شیمیایی در مقیاس مولکولی، هنگامی که یک سازواره در معرض مقدار کافی قرار گیرد."Poison" در Merriam-Webster. بازیابی در ۲۶ دسامبر ۲۰۱۴.

در حوزه‌های پزشکی (به‌ویژه دامپزشکی) و جانورشناسی معمولاً میان سم‌ها و توکسین‌ها و زهرها تمایز گذاشته می‌شود. هر دو، یعنی سم‌ها و زهرها، نوعی توکسین‌اند که در طبیعت توسط جانداران ساخته می‌شوند. تفاوت میان «زهر» و «سم» در شیوهٔ انتقال توکسین است. زهرها توکسین‌هایی‌اند که به‌طور فعال از طریق تزریق به‌وسیلهٔ گزش یا نیش توسط اندام زهر (مانند نیش یا نیش‌زن) وارد بدن می‌شوند؛ فرایندی که «زهرآگینی» نام دارد. در حالی که سم‌ها توکسین‌هایی‌اند که به‌طور غیرفعال از طریق بلع، تنفس یا جذب پوستی وارد بدن می‌شوند. «Unantidoteable» به توکسین‌هایی گفته می‌شود که با وجود پیشرفت‌های پزشکی نوین، خنثی‌کردن آن‌ها ممکن نیست، فارغ از نوعشان.

کاربردها
صنعت، کشاورزی و بخش‌های دیگر از بسیاری مواد سمی استفاده می‌کنند که معمولاً هدف آن‌ها غیر از سمیت برای انسان است. نمونه‌ها شامل داروها (برای نمونه کرم‌زداهایی‌ که روی مرغ‌ها به‌کار می‌روند)، حلال‌ها (مانند الکل مالشی، تربانتین)، پاک‌کننده‌ها (مانند وایتکس، آمونیاک)، پوشش‌ها (مانند کاغذدیواری آرسنیکی) و ماده خام‌ها هستند. خود سمیت گاهی ارزش اقتصادی دارد، زمانی که برای اهداف کشاورزی مانند کنترل علف‌های هرز و مهار آفت به کار می‌رود.

بیشتر ترکیب‌های صنعتی سمی دارای برگه اطلاعات ایمنی مواد هستند و در دستهٔ مواد خطرناک قرار می‌گیرند. مواد خطرناک در حوزه‌های هم‌پوشان ایمنی و بهداشت شغلی، بهداشت عمومی، استانداردهای کیفیت آب آشامیدنی، آلودگی هوا و حفاظت محیط زیست تحت قوانین سختگیرانهٔ تولید، تهیه و مصرف قرار دارند. به‌دلیل ویژگی‌های پخش مولکولی، بسیاری از ترکیب‌های سمی به‌سرعت در بافت‌های زیستی، هوا، آب یا خاک در مقیاس مولکولی منتشر می‌شوند. بر پایهٔ اصل آنتروپی، آلودگی شیمیایی معمولاً پرهزینه یا غیرعملی برای برگرداندن است، مگر آن‌که چنگالش‌کننده‌ها یا فرایندهای ریزپالایی ویژه‌ای در دسترس باشند. چنگالش‌کننده‌ها اغلب دامنهٔ گسترده‌تری از هدف اصلی دارند، ازاین‌رو مصرف آن‌ها نیازمند نظارت دقیق پزشکی یا دامپزشکی است.

آفت‌کش‌ها گروهی از مواد هستند که هدف اصلی‌شان سمیت آن‌ها برای حشرات و جانوران دیگر شناخته‌شده به‌عنوان آفت (مانند خرموش‌ها و سوسک‌ها) است. آفت‌کش‌های طبیعی هزاران سال برای این هدف به‌کار رفته‌اند (برای نمونه نمک خوراکی غلیظ برای بسیاری حلزون‌ها و لیسه‌ها سمی است). انباشت زیستی آفت‌کش‌های شیمیایی کشاورزی نگرانی بزرگی برای بسیاری گونه‌ها به‌ویژه پرنده‌ها ایجاد کرده است، زیرا آن‌ها حشره‌خوار و وابسته به حشرات‌اند. سمیت گزینشی، کاربرد کنترل‌شده و تجزیه زیستی کنترل‌شده از چالش‌های اصلی در توسعهٔ علف‌کش‌ها و آفت‌کش‌ها و در مهندسی شیمی به‌طور کلی هستند، زیرا همهٔ جانداران زمین زیست‌شیمی‌ای مشترک دارند. سازواره‌هایی که مقاومت محیطی چشمگیری دارند شدیددوست خوانده می‌شوند و بیشتر آن‌ها حساسیت‌های کاملاً متفاوتی نشان می‌دهند.

عمر بوم‌شناختی
سمی که وارد زنجیره غذایی شود—چه صنعتی، چه کشاورزی یا طبیعی—ممکن است بلافاصله برای نخستین سازواره‌ای که آن را می‌بلعد سمی نباشد، اما در شکارچیان بالاتر زنجیرهٔ غذایی، به‌ویژه گوشت‌خواران و همه‌چیزخواران، به‌ویژه در مورد سموم چربی‌دوست، بیشتر متمرکز می‌شود؛ زیرا این مواد در بافت‌های زیستی ذخیره می‌شوند نه این‌که از طریق ادرار یا دیگر دفع‌های مبتنی بر آب بیرون روند.

گذشته از خوراک، بسیاری سموم به‌آسانی از راه پوست و ریه وارد بدن می‌شوند. اسید هیدروفلوئوریک یک سم تماسی شناخته‌شده است که علاوه بر آسیب خورندگی، اثر سمی دارد. گاز ترش طبیعی یک سم جَوی سریع‌الاثر است که می‌تواند بر اثر فعالیت آتشفشانی یا دکل حفاری آزاد شود. محرک‌های گیاهی تماسی مانند مادهٔ موجود در پیچک سمی اغلب به‌عنوان آلرژن دسته‌بندی می‌شوند نه سم، زیرا اثر آلرژن نه اثر سم به معنای واقعی، بلکه برانگیختن دفاع‌های طبیعی بدن علیه خودش است. سم همچنین می‌تواند از راه کاشت پزشکی معیوب یا از طریق تزریق (که اساس تزریق مرگبار در زمینهٔ مجازات اعدام است) وارد بدن شود.

در سال ۲۰۱۳، ۳٫۳ میلیون مورد مسمومیت انسانی غیرعمدی رخ داد. این موارد به ۹۸ هزار مرگ در سراسر جهان انجامید که از ۱۲۰ هزار مرگ در سال ۱۹۹۰ کاهش یافته بود. در جامعهٔ امروز، موارد مرگ مشکوک توجه دفتر پزشک قانونی و کارشناسان جنایی را برمی‌انگیزد.

از زمان جداسازی رادیوم طبیعی توسط ماری و پیر کوری در سال ۱۸۹۸ و سپس پیدایش فیزیک هسته‌ای و فناوری‌های هسته‌ای، سموم پرتوزا نگرانی رو‌به‌افزایشی داشته‌اند. این‌ها با پرتوهای یون‌ساز مرتبط‌اند که گونه‌ای از سمیت کاملاً متفاوت با سموم شیمیایی فعال‌اند. در پستانداران، سموم شیمیایی اغلب از راه جفت جنین در دوران بارداری یا از طریق شیر مادر در شیردهی به نوزاد منتقل می‌شوند. در مقابل، آسیب پرتوزا می‌تواند از مادر یا پدر به فرزند از طریق جهش ژنتیکی منتقل شود که اگر در سقط جنین یا کودکی کشنده نباشد یا سبب ناباروری نشود، می‌تواند به نسل‌های بعدی منتقل گردد. رادون جَوی یک سم پرتوزای طبیعی است که از زمان گذار انسان‌ها از سبک زندگی شکارگر-گردآورنده و غارنشینی به سکونت در سازه‌های بسته، تأثیرش بیشتر شده، زیرا این سازه‌ها می‌توانند رادون را در غلظت‌های خطرناک در خود نگه دارند. مسمومیت الکساندر لیتویننکو در سال ۲۰۰۶ نمونهٔ شناخته‌شده‌ای از استفادهٔ ترورآمیز از مواد پرتوزا بود که احتمالاً برای گریز از تحقیقات رایج دربارهٔ سموم شیمیایی طراحی شده بود.

سموم پراکنده در محیط آلودگی نامیده می‌شوند. این‌ها اغلب منشأ انسانی دارند، اما آلودگی می‌تواند شامل فرایندهای زیستی ناخواسته مانند کشند سرخ سمی یا تغییرات شدید در محیط شیمیایی طبیعی ناشی از گونه مهاجم هم باشد که برای بوم پیشین زیان‌آور یا سمی‌اند (به‌ویژه اگر بوم پیشین با ارزش اقتصادی انسانی یا صنعتی مانند صید صدف پیوند داشته باشد).

رشته‌های علمی بوم‌شناسی و مدیریت منابع محیطی چرخهٔ زیستی زیست‌محیطی ترکیب‌های سمی و اثرات پیچیده، گسترده و درهم‌تنیدهٔ آن‌ها را بررسی می‌کنند.

مسمومیت 


مسمومیت می‌تواند حاد یا مزمن باشد و به‌وسیلهٔ انواع مواد طبیعی یا ساختگی ایجاد شود. موادی که بافت را نابود می‌کنند اما جذب نمی‌شوند، مانند قلیاب‌ها، در دستهٔ مواد خورنده جای می‌گیرند نه «سم».

 حاد  
مسمومیت حاد یعنی قرارگرفتن در معرض سم در یک نوبت یا طی مدت کوتاه. نشانه‌ها در پیوند نزدیک با همان مواجهه پدیدار می‌شوند. برای مسمومیت سراسری، جذب سم ضروری است. افزون بر این، بسیاری از داروهای رایج خانگی با این‌که می‌توانند بیماری شدید یا حتی مرگ ایجاد کنند، برچسب جمجمه و استخوان ندارند. مصرف بیش‌ازحدِ مواد عموماً بی‌خطر نیز می‌تواند مسمومیت ایجاد کند؛ مانند مسمومیت با آب.

عوامل اثرگذار بر دستگاه عصبی می‌توانند در چند ثانیه یا کمتر فلج ایجاد کنند و هم زهرهای عصبی‌ زیستی را دربرمی‌گیرند و هم گاز اعصاب‌ی که برای جنگ شیمیایی یا صنعت ساخته می‌شوند.

سیانور استنشاقی یا خوراکی—که در اتاق گاز برای اعدام یا به‌عنوان روش خودکشی به‌کار رفته—با مهار آنزیم‌های راکیزه‌ها که سازندهٔ آدنوزین تری‌فسفات هستند، عملاً بدن را بی‌درنگ از انرژی محروم می‌کند. تزریق وریدیِ پتاسیم کلرید با غلظتی غیرطبیعی بالا—مانند اجرای حکم اعدام در برخی ایالت‌های آمریکا—با از میان بردن پتانسیل غشایی لازم برای کشش ماهیچه، قلب را به‌سرعت از کار می‌اندازد.

بیشتر زیست‌کش‌ها، از جمله آفت‌کش‌ها، برای اثرگذاری به‌صورت سموم حاد بر جانداران هدف ساخته می‌شوند؛ هرچند مسمومیت حاد یا مزمنِ کم‌هویدا در جانداران غیرهدف نیز رخ می‌دهد (مسمومیت ثانویه)، از جمله در انسان‌هایی که آفت‌کش‌ها را به‌کار می‌برند و دیگر جانداران سودمند. برای نمونه، علف‌کش ۴٬۲-دی‌ عمل یک هورمون گیاهی را تقلید می‌کند و ازاین‌رو سمیت کشندهٔ آن به گیاهان اختصاص دارد. در واقع، ۴٬۲-دی‌ «سم» به‌شمار نمی‌آید و در اتحادیهٔ اروپا در دستهٔ «زیان‌آور» طبقه‌بندی شده است.

بسیاری از موادی که «سم» انگاشته می‌شوند تنها به‌طور غیرمستقیم و از راه سم‌زایی سمی‌اند. نمونه‌اش «الکل چوب» یا متانول است که خودِ آن سمی نیست، اما در کبد به فرمالدهید و اسید فرمیک—که سمی‌اند—تبدیل می‌شود. بسیاری از مولکول‌های دارویی در کبد سمی می‌شوند و دگرگونی ژنتیکیِ برخی آنزیم‌های کبدی باعث می‌شود سمیت بسیاری از ترکیب‌ها میان افراد تفاوت داشته باشد.

قرارگرفتن در معرض مواد پرتوزا می‌تواند مسمومیت پرتویی ایجاد کند که پدیده‌ای جدا از مسمومیت شیمیایی است.

دو نمونهٔ رایج از مسمومیت‌های طبیعی حاد عبارت‌اند از مسمومیت با تئوبرومین در سگ‌ها و گربه‌ها و مسمومیت با قارچ در انسان. سگ‌ها و گربه‌ها گیاه‌خوار طبیعی نیستند، اما دفاع شیمیاییِ درخت کاکائو می‌تواند برای آن‌ها کشنده باشد. بسیاری از همه‌چیزخواران، از جمله انسان، به‌راحتی قارچ‌های خوراکی می‌خورند و بنابراین بسیاری از قارچ‌ها تکامل یافته‌اند تا کاملاً غیرخوراکی شوند؛ در این مورد به‌عنوان یک دفاع مستقیم.

 مزمن 


مسمومیت مزمن یعنی مواجههٔ بلندمدتِ تکرارشونده یا پیوسته با سم که نشانه‌ها بلافاصله یا پس از هر مواجهه پدیدار نمی‌شوند. فرد به‌تدریج بیمار می‌شود یا پس از یک دورهٔ نهفتگی طولانی دچار بیماری می‌گردد. مسمومیت مزمن بیش از همه پس از مواجهه با سمومی رخ می‌دهد که انباشت زیستی می‌یابند یا دچار انباشت افزایشی زیستی می‌شوند؛ مانند جیوه، گادولینیوم و سرب.

مدیریت
مدیریت اولیه در همهٔ موارد مسمومیت شامل اطمینان از عملکرد کافی احیای قلبی‌ریوی و درمان نشانه‌هایی مانند حمله صرع، شوک و درد است.

سم‌های تزریق‌شده (مانند نیش جانوران) را می‌توان با بستن اندام آسیب‌دیده با بانداژ فشاری و قرار دادن آن در آب داغ (با دمای ۵۰ درجهٔ سانتی‌گراد) درمان کرد. بانداژ فشاری مانع از پخش‌شدن سم در سراسر بدن می‌شود و آب داغ مولکول‌های پروتئینی سم را می‌شکند. این روش، بااین‌حال، فقط برای سم‌هایی مؤثر است که از مولکول‌های پروتئینی ساخته شده‌اند.Complete diving manual by Jack Jackson

در بیشتر موارد مسمومیت، اساس مدیریت، مراقبت حمایتی از بیمار است؛ یعنی درمان نشانه‌ها به‌جای خود سم.

رفع آلودگی
درمان مسمومیت ناشی از بلع اخیر ممکن است شامل پاک‌سازی معده برای کاهش جذب باشد. پاک‌سازی معده می‌تواند شامل کربن فعال، شست‌وشوی معده، سم‌زدایی روده یا آسپیراسیون از راه بینی-معده باشد. استفادهٔ روتین از داروهای قی‌آور (شربت ایپکاک)، ملین‌‌ها یا مسهل‌ها دیگر توصیه نمی‌شود.
 کربن فعال درمان انتخابی برای جلوگیری از جذب سم است. معمولاً هنگامی تجویز می‌شود که بیمار در بخش اورژانس حضور دارد یا توسط کارکنان آموزش‌دیدهٔ اورژانس مانند امدادگر یا تکنسین فوریت‌های پزشکی. بااین‌حال، زغال برای فلزاتی مانند سدیم، پتاسیم و لیتیوم و همچنین برای الکل‌ها و گلیکول‌ها بی‌اثر است؛ همچنین برای بلع مواد شیمیایی خورنده مانند اسیدها و قلیاها توصیه نمی‌شود.
 ملین‌ها برای کاهش جذب با افزایش دفع سم از لوله گوارش پیشنهاد شده بودند. دو نوع ملین در بیماران مسموم به‌کار رفته‌اند: ملین‌های نمکی (سدیم سولفات، منیزیم سیترات، منیزیم سولفات) و ملین‌های قندی (سوربیتول). آن‌ها بهبود چشمگیری در وضعیت بیمار نشان نداده‌اند و دیگر توصیه نمی‌شوند.
 استفراغ القاشده (مانند استفاده از ایپکاک) در موارد مسمومیت دیگر توصیه نمی‌شود، زیرا استفراغ در زدودن سم‌ها بی‌اثر است.
 شست‌وشوی معده، که معمولاً «پمپ معده» نامیده می‌شود، شامل وارد کردن لوله به معده و سپس وارد کردن آب یا محلول نمکی از طریق لوله است. سپس مایع همراه با محتویات معده خارج می‌شود. شست‌وشو سال‌ها به‌عنوان درمانی رایج برای مسمومیت به‌کار رفته است. بااین‌حال، بررسی تازه‌ای دربارهٔ این روش در مسمومیت‌ها نشان داده است که سودی ندارد. بااین‌حال، گاهی اگر طی یک ساعت پس از بلع انجام شود و مواجهه تهدیدکنندهٔ حیات باشد، هنوز استفاده می‌شود.
 آسپیراسیون بینی-معده شامل قرار دادن لوله‌ای از راه بینی به معده است و سپس محتویات معده با مکش خارج می‌شود. این روش بیشتر در مسمومیت‌های مایع به‌کار می‌رود که زغال فعال بی‌اثر است، مانند مسمومیت با اتیلن گلیکول.
 شسست‌وشوی کامل روده روده را پاک‌سازی می‌کند. این کار با دادن مقدار زیادی محلول پلی‌اتیلن گلیکول به بیمار انجام می‌شود. محلول متعادل اسمزی پلی‌اتیلن گلیکول جذب بدن نمی‌شود و اثرش شست‌وشوی کامل لوله گوارش است. کاربردهای اصلی آن شامل درمان بلع داروهای آهسته‌رهش، سمومی که توسط زغال فعال جذب نمی‌شوند (مانند لیتیوم و آهن) و برای بیرون آوردن بسته‌های دارویی بلعیده‌شده (حمل بستهٔ دارو/قاچاق) است.

افزایش دفع
در برخی شرایط، دفع سم را می‌توان با استفاده از پرپیشابی، همودیالیز، هموپرفیوژن، پزشکی پرفشار، دیالیز صفاقی، تعویض خون یا چنگالش افزایش داد. بااین‌حال، در برخی موارد این کار ممکن است مسمومیت را بدتر کند؛ بنابراین همواره باید بر اساس نوع ماده بررسی و تأیید شود.

همه‌گیرشناسی
در سال ۲۰۱۰، مسمومیت موجب حدود ۱۸۰ هزار مرگ شد، در حالی که این رقم در سال ۱۹۹۰ حدود ۲۰۰ هزار نفر بود. در ایالات متحده حدود ۷۲۷٬۵۰۰ مورد مراجعه به بخش اورژانس به دلیل مسمومیت گزارش شد که ۳٫۳ درصد از کل موارد آسیب‌دیدگی را شامل می‌شد.Villaveces A, Mutter R, Owens PL, Barrett ML. Causes of Injuries Treated in the Emergency Department, 2010. HCUP Statistical Brief #156. Agency for Healthcare Research and Quality. May 2013. 

کاربردها
ترکیب‌های سمی ممکن است به دلیل سمیتشان سودمند باشند، یا بیش‌تر به سبب ویژگی شیمیایی دیگری مانند واکنش‌پذیری خاص شیمیایی. سم‌ها به‌طور گسترده در صنعت و کشاورزی به‌عنوان واکنش‌گرهای شیمیایی، حلال‌ها یا عوامل کمپلکس‌ساز به کار می‌روند؛ برای نمونه منواکسید کربن، متانول و سدیم سیانید. در کاربرد خانگی کمتر رایج‌اند، جز در مواردی مانند آمونیاک و متانول. برای مثال، فسژن یک گیرندهٔ بسیار واکنش‌پذیر برای نوکلئوفیل‌هاست که آن را به واکنش‌گری عالی برای پلیمریزه کردن دی‌اُل‌ها و دی‌آمین‌ها به‌منظور تولید پلاستیک‌های پلی‌کربنات و پلی‌اورتان تبدیل می‌کند. میلیون‌ها تن از این ماده سالانه برای همین کاربرد ساخته می‌شود. بااین‌حال، همین واکنش‌پذیری باعث می‌شود که نسبت به پروتئین‌های بافت انسانی نیز بسیار فعال و در نتیجه بسیار سمی باشد. در حقیقت فسژن به‌عنوان سلاح شیمیایی نیز استفاده شده است. این را می‌توان با گاز خردل مقایسه کرد که تنها برای کاربرد نظامی ساخته شده و کاربرد صنعتی ویژه‌ای ندارد.

زیست‌کش‌ها لزوماً برای انسان سمی نیستند، زیرا می‌توانند مسیرهای سوخت‌وسازی‌ای را هدف بگیرند که در انسان وجود ندارد و در نتیجه سمیتشان برای انسان اتفاقی است. برای نمونه، علف‌کش 2,4-دی‌کلروفنوکسی‌استیک اسید همانند یک هورمون رشد گیاهی عمل می‌کند و موجب رشد کنترل‌نشده و مرگ گیاه می‌شود. انسان و جانوران که فاقد این هورمون و گیرندهٔ آن هستند، از این نظر آسیب نمی‌بینند و تنها در صورت بلع دوزهای بسیار بالا نشانه‌های سمیت بروز می‌کند. بااین‌حال، پرهیز از سمیت برای انسان در آفت‌کش‌هایی که پستانداران را هدف می‌گیرند مانند موش‌کش‌ها دشوار است.

خطر ناشی از سمیت با خود سمیت متفاوت است. برای نمونه، نگه‌دارندهٔ تیومرسال که در واکسن‌ها استفاده می‌شود سمی است، اما مقدار تزریق‌شده در یک دوز بسیار اندک و ناچیز است.



تاریخ

در سراسر تاریخ بشر، استفادهٔ عمدی از سم روشی برای قتل، کنترل آفت، خودکشی و اعدام بوده است.کائوتیلیا استفاده از ابزارهایی مانند اغوا، سلاح پنهانی، سم و … را پیشنهاد کرده است. S.D. Chamola, Kautilya Arthashastra and the Science of Management: Relevance for the Contemporary Society, p. 40. .Kautilya urged detailed precautions against assassination—tasters for food, elaborate ways to detect poison. . به‌عنوان روشی برای اعدام، سم هم از راه بلع (مانند آتنیان باستان؛ نگاه کنید به سقراط), هم از راه استنشاق (مانند منواکسید کربن یا سیانید هیدروژن در اتاق گاز), هم از راه تزریق (تزریق مرگبار), و حتی از راه انما به کار رفته است. اثر مرگبار سم گاهی با قدرت‌های به‌اصطلاح جادویی آن درهم‌آمیخته می‌شده است؛ نمونه‌اش سم گُو در چین. همچنین سم در جنگ‌افزار باروتی به‌کار رفته است. برای نمونه، متن چینی سدهٔ چهاردهم هولونگجینگ نوشتهٔ جیاو یو به استفاده از مخلوط باروت سمی برای پر کردن نارنجک‌های چدنی اشاره کرده است.Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 5, Part 7. Taipei: Caves Books, Ltd. Page 180.

در حالی‌که مسمومیت با آرسنیک یک سم طبیعی محیطی است، شکل تغلیظ‌شدهٔ مصنوعی آن زمانی به نام پودر ارثیه شناخته می‌شد. در اروپای قرون وسطی، رایج بود که پادشاهان از چشندهٔ خوراک شخصی برای جلوگیری از ترور سلطنتی استفاده کنند؛ در دوره‌ای که رفته‌رفته داروفروشی شکل می‌گرفت.

 جستارهای وابسته 
 پادزهر

 منابع 

رده:تجهیزات اعدام
رده:روش‌های خودکشی
رده:زیست‌شناسی
رده:سم‌ها