لیزوزوم

لیزوزوم  یا کافَنده‌تَنواژهٔ مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی، دفتر نخست تا چهارم، 1376 تا 85  اندامکی کوچک در سلول‌های یوکاریوتی است که نقش اصلی آن هضم و بازیافت مواد است. لیزوزوم مانند یک کیسهٔ کوچک پر از آنزیم‌های قوی عمل می‌کند. این آنزیم‌ها می‌توانند مواد غذایی، اجزای فرسودهٔ سلول یا حتی میکروب‌هایی را که وارد سلول شده‌اند، تجزیه کنند. به همین دلیل، لیزوزوم را می‌توان «سیستم بازیافت» سلول دانست؛ هر چیزی که دیگر به درد نخورد یا برای سلول خطرناک باشد، وارد لیزوزوم می‌شود و به قطعات ساده‌تری شکسته می‌شود تا دوباره در ساختارهای تازهٔ سلول به کار رود. بنابراین، لیزوزوم مانند دستگاه بازیافت زباله درون سلول است که هم زباله‌ها را از بین می‌برد و هم مواد سودمند را دوباره برمی‌گرداند.Alberts, B. et al. Molecular Biology of the Cell. 6th edition. Garland Science, 2015

به آن در فارسی کافنده‌تن گفته می‌شود زیرا یک تنه یا اندامکی است که کار آن با کافتن و از هم شکافتن، یعنی همان تجزیه کردن، ارتباط دارد. 
بندانگشتی|ساختار کافنده‌تن

کافنده‌تن‌ها دارای آنزیم‌هایی گوارشی گوناگون به‌ویژه آنزیم‌های هیدرولیتیک "هیدرولیز" (تجزیه‌کننده مولکول به واسطه مصرف آب) هستند.
لیزوزوم کیسه‌ای (کیسه غشایی) آنزیم‌های گوناگونی دارد. این آنزیم‌ها برای هضم مولکول‌های بزرگ به کار می‌روند. بیش از ۶۰ آنزیم در لیزوزوم وجود دارد (مانند پروتئازها، نوکلئازها و فسفولیپازها).

لیزوزوم در واقع مجموعه‌ای از تجزیه‌کنندگان درون سلول (یاخته) است که وظیفه آن تجزیه اندامک های پیر و فرسوده سلول و تبدیل آن به آنزیم های گوارشی را دارد.لیزوزوم در واقع مجموعه‌ای از تجزیه‌کنندگان درون سلول (یاخته) است که وظیفه خارج کردن مواد بیماری‌زا و میکروب‌ها را از درون سلول دارد.لیزوزوم با واکوِئل، واکوئل ذخیره ای را میسازد.

بهترین عملکرد این آنزیم‌ها در محیط اسیدی (pH=۵) صورت می‌گیرد.

پس اگر این آنزیم‌ها به سیتوپلاسم (pH=7.4) نشت کنند، فعالیت زیادی را نشان نمی‌دهند ولی اگر آنزیم‌های آزاد شده از تعداد زیادی از لیزوزوم‌ها باشد می‌تواند به واسطه فرایند خود گوارشی منجر به تخریب و انهدام سلول شود (بیولوژی کمپل ۲۰۱۱). این آنزیم‌ها در شبکه آندوپلاسمی ساخته می‌شوند و پس از ورود به دستگاه گلژی، توسط آبدانه‌ها به لیزوزوم منتقل می‌شوند.

اگر این آنزیم‌ها نباشند هیچ سلولی نمی‌توانست آنزیم هیدرولیز کننده در خود داشته باشد و به مرور مولکول‌های بزرگی که امکان هضم آن‌ها وجود ندارد، در سیتوزول جمع می‌شوند. این مولکول‌ها در فعالیت و واکنش‌های موجود در سلول اختلال ایجاد می‌کنند و سلول با مشکل مواجه می‌شود.

لیزوزوم‌ها با میکروسکوپ الکترونی به صورت گرانول‌های متراکمی مشاهده می‌شوند که ۰٫۵ تا ۰٫۰۵ میکرون قطر دارند و به وسیلهٔ غشا محصور شده‌اند.

لیزوزوم‌ها حاوی تقریباً ۵۰ نوع آنزیم هستند که همه آن‌ها در PH اسیدی فعالند؛ بنابراین لیزوزوم دستگاه گوارش سلول محسوب می‌شود و قادر به هضم مواد خارجی وارده به سلول و ارگانل‌های فرسوده شده هستند.

این اندامک تقریباً در تمام یاخته‌های یوکاریوت وجود دارد و اندازه آن در هر یاخته متغیر می‌باشد. لیزوزوم‌ها همان واکوئل‌های جانوری هستند.

این اندامک از دستگاه گلژی یا شبکه آندوپلاسمی به‌وجود آمدند.
بندانگشتی|این نمودار نشان می‌دهد که لیزوزوم‌ها چگونه مواد واردشده به سلول را هضم کرده و مواد درون‌یاخته‌ای را بازیافت می‌کنند.
در گام نخست، مواد از راه غشای یاخته وارد یک واکوئل غذایی می‌شوند.
در گام دوم، یک لیزوزوم که دارای آنزیم‌های فعالِ آبکافت‌کننده است، هم‌زمان با دور شدن واکوئل غذایی از غشای سلول وارد عمل می‌شود.
در گام سوم، لیزوزوم با واکوئل غذایی ترکیب شده و آنزیم‌های آبکافت‌کننده وارد واکوئل می‌گردند.
در گام چهارم و پایانی، این آنزیم‌ها ذرات غذایی را تجزیه و هضم می‌کنند.

 منابع 
ویکی‌پدیای انگلیسی.

رده:اندامک‌ها
رده:بیماری‌های ذخیره‌ای لیزوزومی
رده:کالبدشناسی سلول
رده:وزیکول‌ها