آبانگان

آبانگان (چهارمِ آبان‌ماه به گاهشماریِ زرتشتی، دهمِ آبان‌ماه به گاهشماریِ جلالی) یکی از جشن‌های ایرانی است که در ستایش و نیایش ایزدبانو آناهیتا که ایزد آب‌های روان بوده‌است، برگزار می‌شده‌است. زمان برگزاری این جشن در آبان، روز دهم آبان بوده‌است.

آبان (نامِ دیگرِ ارِدْوی سورَ اَناهیتَا/ناهید) ایزدْبانویِ آب‌ها و نگاهبانِ پاکی و بی‌آلایشی در گیتی است. آناهیتا در اسطوره‌های ایرانی، یکی از فره‌مندترین ایزدان و یکی از کارآمدترین نقشْ‌وَرزان است. در اوستا، سرود بلند و زیبایی به نام آبانْ یَشت با خیالْ‌نقش‌هایی دل‌پذیر، ویژهٔ نیایش و ستایش اوست:

بیرونی در آثار باقیه به نقل از موبدان گزارش می‌کند که در این روز زَو/زاب پسر طهماسپ دستور داد که جوی‌ها و قنات‌ها بکنند و از آن نگهداری کنند. سپس روایت دیگری می‌آورد که در این روز خبر پیروزی فریدون بر بیوراسپ به مردمان هفت‌کشور رسید و دوباره نظم بر جهان حاکم شد. 

در شاهنامه فردوسی پس از سالها جنگ و ویرانی، سپاه زَو طهماسپ و سپاه افراسیاب تورانی صلح کردند. در آن روز پس از چند سال خشکسالی باران بارید و ایرانیان جشن برپا کردند که تلویحا میتواند اشاره ای به جشن آبانگان باشد:

بیامد به نزدیک ایران‌‌سپاه / به سر بر نهاده کیانی‌‌کلاه

...همان بد که تنگی بد اندر جهان / شده خشک خاک و گیا را دهان

نیامد همی زآسمان هیچ نم / همی برکشیدند نان با درم

...سخن رفتشان یک‌به‌یک هم‌زبان/ که از ماست بر ما بدِ آسمان!

ز هر دو سپه خاست فریاد و عَو / فرستاده آمد به نزدیک زو

...بیا تا ببخشیم روی زمین / سراییم یک با دگر آفرین

...بر آن برنهادند هر دو سخن / که در دل ندارند کین کهن

ببخشند گیتی به رسم و به داد / ز کار گذشته نیارند یاد

...پر از غلعل و رعد شد کوهسار / زمین شد و پر از بوی و رنگ و نگار

...به هر سو یکی جشن‌گه ساختند / دل از کین و نفرین بپرداختند

«در جشن آبانگان، پارسیان به ویژه زنان در کنار دریا یا رودخانه‌ها، فرشتهٔ آب را نیایش می‌کنند. ایرانیان کهن آب را پاک (مقدس) می‌شمردند و هیچ‌گاه آن را آلوده نمی‌کردند و آبی را که ویژگی سه‌گانه‌اش (رنگ- بو- مزه) دگرگون می‌شد برای آشامیدن و شستشو به کار نمی‌بردند. زرتشتیان نیز در این روز همانند سایر جشن‌ها به آدریان‌ها (آتشکده‌ها) می‌روند و پس از آن برای گرامی داشت مقام فرشتهٔ آب‌ها، به کنار جوی‌ها و قنات‌ها رفته و با خواندن اوستای آبزور (بخشی از اوستا که به آب و آبان وابسته است) و به دستیاری مُوبَد خوانده می‌شود، اهورامزدا را ستایش کرده و درخواست فراوانی آب و نگهداری آن را کرده و پس از آن به شادی می‌پردازند.»رضا طاهری، آناهیتا و ایزدبانوان دیگر در اسطوره‌ها و باورهای ایرانیان، نشر فروهر، ص ۱۲۵

 منابع 
 آناهیتا و ایزدبانوان دیگر در اسطوره‌ها و باورهای ایرانیان، رضا طاهری، نشر فروهر

 جستارهای وابسته 
 جشن‌های ایران باستان

رده:آب و دین
رده:آناهیتا
رده:ایزدان مزدیسنا
رده:جشن‌ها و آیین‌ها در ایران
رده:جشن‌های زرتشتی
رده:عناصر چهارگانه