چهارده معصوم

در اسلام، چهارده معصوم چهارده شخصیت هستند که از سوی شیعیان دوازده‌امامی دور از اشتباه و گناه یا معصوم (دارای عصمت) در نظر گرفته می‌شوند. این چهارده نفر عبارتند از محمد، دخترش فاطمه زهرا و دوازده امام. به‌گفتهٔ حامد الگار، صفت عصمت برای امامان در اوایل نیمهٔ اول سدهٔ دوم هجری پدیدار شد و خیلی سریع به پیامبران نیز تعمیم یافت. شیخ صدوق (د. ۳۸۱ ه‍.ق)، شیخ مفید (د. ۴۱۳ ه‍.ق) و شریف مرتضی (د. ۴۳۶ ه‍.ق) به‌طور پی‌درپی، عصمت محمد و امامان را به‌شکلی فزاینده‌تر تعریف کردند، تا اینکه این نظریه برای مستثنی کردن این افراد از هر گناهی یا خطایی چه پیش و چه پس از تصدی منصب‌شان به‌وجود آمد. در مورد فاطمه زهرا، عصمت او از پیوند میان نَبُوَّت و امامت — دو نهادی که به عصمت شناخته می‌شوند — و نیز ارتباطش با امامان و صفات آنان در روایات بی‌شمار ناشی می‌شود. او را گاهی به‌عنوان «مَجمَعُ النّورَیْن» می‌نامند. شیعیان امامیه عصمت چهارده معصوم را از آیهٔ تطهیر و آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ بقره برداشت کرده‌اند. ممکن است تصور شود که تعداد چهارده معصوم، گذشته‌نگر و پس از غیبت امام دوازدهم بوده است، و بدیهی است که مدتی فاصله میان درگذشت امام یازدهم، حسن عسکری در ۲۶۰ ه‍.ق/۸۷۳ م، و ظهور اجماعی مبنی بر تکمیل خطِّ امامت با غیبت فرزند خردسالش، امام دوازدهم، وجود داشت. بااین‌حال، این موارد پیشتر در احادیث شیعه وجود داشتند که فقط از دوازده امام سخن می‌گفتند، به‌گونه‌ای‌که تبلور اعتقاد در یک سلسلهٔ دوازده‌تایی چندان مشکل‌ساز نبود.

از نظر شیعیان امامیه، عصمت پیامبر، علی بن ابی‌طالب، حسن مجتبی و حسین بن علی و نُه نفر از فرزندان حسین که نام‌شان برده نشده است، در روایتی منتسب به پیامبر آمده است. در روایتی دیگر، که پیامبر خطاب به سلمان فارسی دارد، این نُه نفر به‌روشنی یاد شده‌اند و فاطمه زهرا نیز نام برده شده است. در همین روایت آمده است که پیامبر، فاطمه زهرا و دوازده امام، «پیش از خلقت» از نور آفریده شده‌اند. تفسیر آیهٔ نور در رابطه با این سرچشمهٔ نوری چهارده معصوم است. درواقع، تقریباً هر مرجع قرآنی به نور، اشاره به آنان دارد. به‌گفتهٔ جعفر صادق، خلقت چهارده معصوم از نور، تا چهارده‌هزار سال مقدّم بر همهٔ موجودات دیگر بود. در روایات دیگر آمده است که چهارده معصوم از «طینَتی عِلّیّین»، «طینتی سفید»، «طینتی از جوهرهٔ زیر عرش» و «طینتی عرشی» خلق شده‌اند.

توالی چهارده معصوم بر روی زمین، بازتاب عهدی در نظر گرفته می‌شود که در اَزَل در پاسخ به پرسش الهی بستند که «آیا من سَرورِ شما نیستم؟»؛ و خطِّ نسلیِ پیوند میان آنان، به‌عنوان نشانه‌ای قابل مشاهده از منشأ مشترک آنان به‌عنوان یک عنصر نورانی تلقی می‌شود. حتی نطفه‌های به‌وجودآورندهٔ آنان از سرچشمه‌ای آسمانی بودند. با توجه به اینکه محمدباقر مجلسی لازم دید اعتقاد به تَفویضِ وظیفهٔ خلقت به چهارده معصوم را نفی کند، نتیجه گرفته می‌شود که ظاهراً این تمایل وجود داشته است. بااین‌حال گفته می‌شود که چهارده معصوم، شاهد خلقت بوده‌اند؛ و حدیثی منسوب به محمد باقر، امام پنجم، بیان می‌کند: «ما امامان یا چهارده معصوم وسیله (سبب) برای خلقت هستیم.» میان دانشمندان شیعه توافقی کلی وجود دارد که همهٔ چهارده معصوم بر دیگر آفریدگان حتّی پیامبران اولوالعزم برتری دارند.

کارکردهای کیهانی چهارده معصوم توسط عرفان عصر صفوی بسیار تبیین شده است. ملاصدرا (د. ۱۰۵۰ ه‍.ق) چهارده معصوم را در کیهان‌شناسی ابن سینا یکپارچه کرد که آنان را قادر می‌سازد تا جایگزین عقلِ فَعّال به‌عنوان علل وجودی حیات شوند. قاضی سعید قمی (د. ۱۱۰۳ ه‍.ق) آنان را به‌عنوان «بَشَرُ الْعَوالی» برگزید که تا اَبَد در پیرامون عرش در قالبِ شخصیت ذاتی‌شان گرد آمده‌اند. می‌توان گفت که هانری کوربن، هر دو را منعکس کرده و این سنت صفوی را — با فراخوانی مکرّرش از «پلرومای چهارده معصوم» که تجلّیات الهی در هر سطح از هستی نمایان می‌شوند — ادامه داده است. چهارده معصوم همگی در سطحی از تقوا هستند که نعمات الهی به‌واسطهٔ آنان درخواست می‌شود و به‌طور کلی به‌عنوان زیارات جامعه شناخته می‌شوند. رؤیاها و الهام‌های چهارده معصوم در زندگی‌نامه‌های شیعه گاهی دیده می‌شود. به‌ویژه شاید خوابی که توسط حیدر آملی دیده شد که در آسمان و بر فراز بغداد، نام‌های چهارده معصوم در جدولی شعله‌ور با حروف آتشین و بر روی دایره‌هایی لاجوردی در پیرامون یک مربع مرتب شده‌اند. لازم است ذکر شود که چهارده معصوم با ترتیب خاصی از سوی بَکتاشیّه مورد ستایش قرار می‌گیرند، بدین‌ترتیب که گروهی دوم متشکل از چهارده نفر را — که شامل فرزندان مختلف امامان است — می‌افزایند تا مجموع عددی را به بیست و هشت تن برسانند.

 شجره‌نامه 

 فهرست 
 شماره تصویر خطاطی نامکاملکنیه عنوان طول عمرمحاسبهٔ سن در آغاز امامت، طول عمر و مدت امامت، بر اساسِ سال شمسی (۳۶۵ روزه) است، و نه سال قمری.ه‍. قم«م» نشانگر گاه‌شماری عصر حاضر (یا میلادی) و «ه‍. ق» علامت اختصاری گاه‌شماری هجری قمری است. اهمیت زادگاه علت و محل درگذشتو محل به خاک‌سپاریبه‌جز امام دوازدهم.۱100pxمُحَمَّد بنِ عَبدُاللهابوالقاسم رسول‌الله(فرستادهٔ خدا)
 المصطفی(برگزیده)۵۳ (پیش از هجرت) – ۱۱ (پس از هجرت)
۵۷۰–۶۳۲(۶۱ سال)بنیان‌گذار و پیامبرِ اسلام و به‌اعتقاد مسلمانان، آخرین پیامبر در سلسلهٔ پیامبران الهی و تحویل‌دهندهٔ کتابِ قرآن و تجدیدکنندهٔ آیین اصلی و تحریف‌نشدهٔ یکتاپرستیِ (دین حنیف) است. او همچنین به‌عنوانِ یک سیاست‌مدار، رئیس دولت، بازرگان، نظریه‌پرداز دینی، خطیب، قانون‌گذار، اصلاح‌گر، فرماندهِ جنگی، و برای مسلمانان و پیروان برخی مذاهب، مأمورِ تعلیمِ فرمان‌های الله یا همان خدای مسلمانان به‌شمار می‌رود.مکه،حِجازبه دلیل بیماری درگذشت.مدینه، عربستان سعودی۲100pxعلی بن ابی‌طالب اَبُوالْحَسَن امیرالمؤمنین(پیشوای مؤمنان)
 (دوست‌داشته‌شده)
 (جانشین و یاری‌دهندهٔ پیامبر در انجام دستورهای خداوند)
 (صاحب ولایت)۲۳ (پیش از هجرت) – ۴۰ (پس از هجرت)
۶۰۰–۶۶۱(۶۱ سال)پسرعمو و داماد محمد. شیعیان او را جانشینِ راستینِ پیامبر، و اهل سنت او را خلیفهٔ چهارم می‌دانند. او تقریباً در همهٔ طریقت‌های تصوف جایگاه والایی دارد و اعضای این طریقت‌ها ارتباط‌شان با محمد را از طریق او به‌دست می‌آورند.مکه،حجازتوسط ابن ملجم مرادی، از خوارج، در کوفه ترور شد. ابن ملجم وی را با شمشیری زهرآلود در هنگام نماز، مورد ضربت قرار داد. مدفون در حرم علی بن ابی‌طالب در نجف،عراق.۳100pxفاطمهاُمِّ‌اَبیها الزّهراء(درخشنده)
 سَیِّدَةُ نِساءِ الْعالَمین(سَروَرِ زنانِ جهان)۱۷ یا ۷ (قبل از هجرت)–۱۱ (پس از هجرت)
۶۰۵ یا ۶۱۵–۶۳۲(۱۷ سال)دختر محمّد و خدیجه، همسر علی بن ابی‌طالب، و مادر حسن بن علی و حسین بن علی است. او کوچک‌ترین دختر محمّد و تنها فرزندش بود که از خود فرزندانی باقی گذاشت، که به «سید» یا «شریف» مشهورند. وی از شخصیت‌های بسیار محترم نزد همه مسلمانان به‌ویژه شیعیان است. منابع اهل سنت شخصیت فاطمه را همچون بانویی پرهیزکار و باایمان می‌نمایند. وی در نزد شیعیان دوازده‌امامی دارای مقامات ویژهٔ معنوی مانند طهارت و عصمت است. همچنین وی از اهل بیت محمّد و یکی از پنج تن آل عباست.مکه،حِجازبنابر اعتقاد شیعیان، سقط جنین فاطمه در اثر صدمات و جراحات وارده در حین رویداد خانهٔ فاطمه اتفاق افتاد و منجر به شکستگی پهلو فاطمه زهرا شد. منابع اهل سنت آورده‌اند که درگذشت او در آرامش بود. او خودش را با کمک همسرش شستشو می‌دهد و در آرامش به استقبال مرگ می‌رود. دربارهٔ تاریخ درگذشت فاطمه زهرا تاریخ‌نویسان قول‌های مختلفی نقل کرده‌اند. به‌نوشتهٔ ولیری فاطمه شش ماه پس از درگذشت پدرش از دنیا رفت. برخی منابع سی یا سی و پنج روز پس از درگذشت محمّد گفته‌اند. برخی دیگر چهل و پنج روز یا هفتاد و پنج روز از آن تاریخ ذکر کرده‌اند؛ و دیگر منابع قول نود و پنج روز را نقل کرده‌اند. مقبرهٔ فاطمه در فهرست مکان‌هایی است که دربارهٔ آن اختلاف‌نظر وجود دارد اما محتمل است که فاطمه «فِی الْحُجْره» (در خانه‌اش) دفن شده‌باشد.۴100pxحسن مجتبیابومحمداَلْمُجتَبیٰ(برگزیده)۳–۵۰
۶۲۴–۶۷۰(۴۷ سال)او بزرگ‌ترین نوهٔ زندهٔ محمد، از طریق دخترش فاطمه زهرا بود. حسن در کوفه، به‌عنوان خلیفه جانشین پدرش شد و براساس پیمان صلح با معاویة بن ابی‌سفیان، پس از تنها هفت ماه خلافت، کنترل بر عراق را واگذار کرد.مدینه،حکومتِ محمدبه‌باور شیعه توسط همسرش و به‌دستور معاویه مسموم شد. مدفون در بقیع، مدینه،عربستان سعودی.۵100pxحسین بن علیابوعَبدِاللهسَیِّدُالشُّهَداء(سَرورِ شهیدان)۴–۶۱
۶۲۶–۶۸۰(۵۷ سال)او نوهٔ محمد و برادر حسن مجتبی بود. حسین اعتبار خلافتِ یزید را زیر سؤال برد. نتیجتاً او و خانواده‌اش در نبرد کربلا توسط لشکریانِ یزید کشته شدند. پس از این واقعه، سوگواری محرم مراسمی کلیدی در هویت شیعیان شد.مدینه،حکومتِ محمدکشته و سربریده‌شده در نبرد کربلا. مدفون در حرم حسین بن علی در کربلا،عراق.۶100pxعلی بن الحسینابومحمدسَجّاد، زَیْنُ‌الْعابِدین(کسی که دائماً سجده می‌کند، زینتِ عبادت‌کنندگان)۳۸–۹۵
۶۵۸/۹ – ۷۱۲(۵۷ سال)نویسندهٔ ادعیهٔ صَحیفهٔ سَجّادیه، که به‌عنوان «زبور آل محمد» مشهور است.مدینه،خلافت راشدینبنابر نظر بیشتر علمای شیعه، او به‌دستور وَلید بن عَبدُالْمَلِک در مدینه مسموم شد. مدفون در بقیع، مدینه،عربستان سعودی.۷100pxمحمد بن علیابوجعفرباقِرُالْعُلوم(شکافندهٔ دانش‌ها)۵۷–۱۱۴
۶۷۷–۷۳۲(۵۷ سال)منابعِ سنی و شیعه هردو او را از اولین و برجسته‌ترین فقها توصیف می‌کنند، که در دوره‌اش شاگردان بسیاری تربیت شده‌اند.مدینه،خلافت امویبنابر قول برخی از علمای شیعه، او به‌وسیلهٔ ابراهیم بن ولید در مدینه به‌دستور هشام بن عبدالملک مسموم شد. مدفون در بقیع، مدینه،عربستان سعودی.۸100pxجعفر بن محمدابوعبداللهاَلصّادِق(راستگو)۸۳–۱۴۸
۷۰۲–۷۶۵(۶۵ سال)فقه جعفری را تأسیس کرد و کلام شیعه را توسعه داد. او علمای بسیاری را در زمینه‌های گوناگون تربیت کرد.مدینه،خلافت امویبنابر قول منابع شیعه، او در مدینه به‌دستور ابوجعفر عبدالله منصور مسموم شد. مدفون در بقیع، مدینه،عربستان سعودی.۹100pxموسی بن جعفرابوالحسن اوّلاَلْکاظِم(آرام)۱۲۸–۱۸۳
۷۴۴–۷۹۹(۵۵ سال)رهبر جمعیت شیعی در دورهٔ انشعابِ اسماعیلیان و دیگر شاخه‌ها، پس از درگذشت جعفر صادق. او شبکه‌ای از وکلا را ایجاد کرد که خُمس را از جمعیت‌های شیعی در خاورمیانه و خراسان جمع‌آوری می‌کردند.مدینه،خلافت امویوی در بغداد به‌دستور هارون‌الرشید زندانی و مسموم شد.مدفون در حرم کاظمین در بغداد،عراق.۱۰100pxعلی بن موسیابوالحسن ثانیاَلرِّضا(پسندیده)۱۴۸–۲۰۳
۷۶۵–۸۱۷(۵۵ سال)ولیعهدِ مأمون شد، به‌خاطر مباحثاتش با علمای مسلمان و غیرمسلمان معروف است.مدینه،خلافت عباسیبنابر منابع شیعی، او در طوس (مشهد امروزی) به‌دستور مأمون مسموم شد. مدفون در حرم علی بن موسیَ الرِّضا در مشهد،ایران.۱۱100pxمحمد بن علیابوجعفراَلْجَواد، اَلتَّقی(سخاوتمند، پرهیزکار)۱۹۵–۲۲۰
۸۱۰–۸۳۵(۲۵ سال)در مواجه با خلافت عباسیان به سخاوتمندی و پرهیزکاری مشهور بود.مدینه،خلافت عباسیبنابر منابع شیعی، مسمومیت توسط همسر (دختر مأمون) در عراق، به‌دستور ابواسحاق محمد مُعْتَصَم. مدفون در حرم کاظمین در بغداد،عراق.۱۲100pxعلی بن محمدابوالحسن ثالثاَلْهادی، اَلنَّقی(راهنما، پیراسته)۲۱۲–۲۵۴
۸۲۷–۸۶۸(۴۲ سال)شبکهٔ وکلا را در جامعهٔ شیعه تقویت کرد. او وکلا را با سفارش‌ها و آموزش‌هایی می‌فرستاد و درعوض، سهم امام از خمس و وجوهات شرعی را دریافت می‌کرد.مدینه،خلافت عباسیمسمومیت به‌دستور ابوعبدالله محمد مُعْتَزّ در سامرا. مدفون در حرم عسکریین در سامرا،عراق.۱۳100pxحسن عسکریالحسن بن علیابومحمداَلْعَسکَری(ساکن پادگان نظامی)۲۳۲–۲۶۰
۸۴۶–۸۷۴(۲۸ سال)پس از درگذشت پدرش، مُعتَمِد عباسی محدودیت‌هایی برای او در بیشتر دوران زندگی‌اش اعمال کرد. شیعیان به‌خاطر جمعیت و قدرت فزاینده‌شان به‌شدت سرکوب می‌شدند.مدینه،خلافت عباسیمسمومیت به‌دستور ابوعباس محمد معتمد در سامرا. مدفون در حرم عسکریین در سامرا،عراق.۱۴100pxحجت بن الحسنابوالْقاسماَلْمَهدی، اَلْحُجَّة، اَلْاِمامُ الْغائِب(نشانه، ملاک و معیار)۲۵۵–اکنون
۸۶۸–اکنون()مطابق اعتقادات شیعیان دوازده امامی، صوفیان و مسلمانان سنی، او یک شخصیت تاریخی واقعی است.سامرا،خلافت عباسیبنابر اعتقادات شیعه (مهدویت) او از سال ۲۶۰ ه‍.ق زنده است و در غیبت به‌سرمی‌برد و این غیبت تا زمانی که خدا بخواهد ادامه دارد.

 یادداشت‌ها 

 پانویس 

 منابع 
































رده:اصطلاحات اسلامی
رده:الهیات تشیع
رده:امامت
رده:اهل بیت
رده:بنی‌هاشم
رده:تبارنامه‌های مسلمانان
رده:تشیع
*
رده:شیعیان دوازده‌امامی
رده:فهرست‌های فرهنگی
رده:فهرست‌های مرتبط با اسلام
رده:فهرست‌های مرتبط با شیعه دوازده‌امامی
رده:مقاله‌های مربوط به چندین نفر