خانات خیوه

بندانگشتی|چپ|350px|خانات خیوه در سال ۱۷۰۰ میلادی
 thumb |سال ۱۸۷۰ میلادی، قلمرو خانات خیوه

خانات خیوه (به ازبکی: Xiva Xonligi) حاکمیتی در آسیای میانه بود که در بین سال‌های ۱۵۱۵ تا ۱۹۲۰ میلادی در منطقهٔ خوارزم در جنوب دریاچه آرال برپا بود. پایتخت این خانات، شهر خیوه در ازبکستان کنونی بود. خانات خیوه به همراه خانات بخارا و خانات خوقند (خجند) یکی از سه خانات ازبک به‌شمار می‌رفت که در دورهٔ زمانی پس از امپراتوری تیموری تا پیش از تصرف آسیای میانه توسط امپراتوری روسیه در اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی بر آسیای میانه حکومت می‌کردند.

فرمانروایان این خانات، از دودمان قاآن‌قیرات‌ها بودند که شاخه‌ای از فرمانروایان آستراخان و از تبار خاندان چنگیزخان به‌شمار می‌آمدند که نسب پدری آن‌ها به شیبان خان بنیان‌گذار دودمان شیبانیان در آسیای میانه و نسل پنجم جوچی پسر اول چنگیزخان می‌رسید.

با فتح این منطقه توسط ارتش روسیه در سال ۱۸۷۳ میلادی خیوه تحت‌الحمایه روسیه شد و در سال ۱۹۲۰ میلادی این خانات ملغی شده و به‌جای آن جمهوری شوروی خلق خوارزم تأسیس شد.

این منطقه در سال ۱۹۲۴ میلادی به‌طور رسمی بخشی از شوروی شد و امروزه بخش عمدهٔ آن در جمهوری خودمختار قره‌قالپاقستان و استان خوارزم در ازبکستان کنونی و شمال ترکمنستان کنونی قرار دارد.

اهالی خیوه ترکیبی از ازبک‌ها، ترکمن‌ها، قره‌قالپاق‌ها، قزاق‌ها و تاجیک‌ها بودند. خانات خیوه در دوران اوج قدرت خود بر مناطق قزاق‌نشین در بخش‌های غربی قزاقستان کنونی و بخش‌های شرقی ترکمنستان کنونی در سواحل دریای خزر نیز حکومت می‌کردند. جمعیت خیوه در سال ۱۲۸۲ ه‍.ق حدود ۷۰۰ هزار نفر برآورد شده بود که ۴۰۰ هزار ازبک و ۳۰۰ هزار ترکمن بودند.

 روند سقوط 
در آغاز دهه دوم از قرن بیستم (۱۹۱۱)، خانات خیوه با تحولات عمیقی مواجه شد که نهایتاً به سقوط رژیم سلطنتی و انحلال آن منجر گردید. بحرانی که در سراسر جهانِ رو به فروپاشی سلطنت‌ها، از جمله در امپراتوری‌های روسیه و عثمانی تجربه می‌شد، در خیوه نیز تأثیر خود را داشت. جنبش‌های اصلاح‌طلبی که از تأثیر تحولات انقلاب روسیه و جنبش جوانان‌ترک شکل گرفته بود، خواهان پادشاهی مشروطه، مدرنیزاسیون دولت و اصلاحات فرهنگی و آموزشی بودند. در نتیجه، فعالان اصلاح‌طلب خیوه موفق شدند با تظاهرات و فشار اجتماعی، اسفندیار، خان خیوه را مجبور به امضای مانیفستی کنند که تشکیل مجلس منتخب (مجلس و شورای مشورتی)، ایجاد ساختارهای نظارتی مالی و توسعه زیرساخت‌هایی مانند راه‌آهن، تلگراف و مدارس جدید را وعده می‌داد.

بااین‌حال، این توافقات نتوانست عمق اقتدار مطلقه حکومت را کاهش دهد؛ زیرا اسفندیارخان همچنان کنترل کامل بر امور کشور و سلطه بر مناصب سنتی داشت. اقشار سنت‌گرا ـ از جمله بزرگان قبیله، روحانیون و نخبگان ـ با حفظ ساختارهای پیشین، عملاً با اصلاحات میانه‌روی مخالف بودند. در نتیجه، بسیاری از فعالان جوان و لیبرال، از جمله اعضای حرکت خیوه‌ای‌های جوان، یکی پس از دیگری از عرصهٔ سیاسی کنار رفتند یا سرکوب شدند، تا اینکه فضای سیاسی خیوه عملاً به‌سمت تقابل مسلحانه کشیده شد.

با شدت گرفتن نارضایتی‌ها و ناکامی اصلاحات نیم‌بند، جنید خان، سردار ترکمن و فرمانده نظامی خیوه، نقش تعیین‌کننده‌ای در تحولات پایانی خانات ایفا کرد. او با بسیج نیروهای ترکمن و مقابله با نفوذ بلشویک‌ها، تلاش کرد اقتدار سنتی حاکم را حفظ کند، اما شکست‌های نظامی، از جمله در محاصرهٔ پترو ـ الکساندروفسک (۱۹۱۸)، و فشار روزافزون نیروهای ارتش سرخ شوروی باعث تضعیف قدرت او شد. در نهایت، خیوه در فوریهٔ ۱۹۲۰ توسط ارتش سرخ فتح شد و جنیدخان ناچار به عقب‌نشینی و آغاز جنگ پارتیزانی شد که به جنبش باسماچی معروف گردید و تا سال ۱۹۳۴ ادامه یافت.
بندانگشتی|چپ|250px|نگارۀ اسفندیار جورجی بهادر؛ فرمانروای خیوه در سال‌های ۱۹۱۰ ـ ۱۹۱۸

 جستارهای وابسته 
 پادشاهی مستقل درواز

 پیوند به بیرون 
 سفارت نامه خوارزم: آخرین هیئت ایرانی در آسیای میانه قرن نوزدهم
 نگین خیوه
 قتل خان خیوه
 قاجاریه و خانات خیوه و بخارا
 برخوردهای نظامی دولت قاجار و خانات آسیای مرکزی
 خانات خیوه (دانشنامه جهان اسلام)

 پانویس 

 منابع 
Wikipedia contributors, "Khanate of Khiva," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Khanate_of_Khiva&oldid=191163014 (accessed February ۱۹، ۲۰۰۸).

رده:آسیای مرکزی
رده:امپراتوری روسیه
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۵۱۱ (میلادی)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در ۱۹۲۰ (میلادی)
رده:پادشاهی‌های پیشین آسیا
رده:پرچم‌های ملی منسوخ‌شده
رده:تاریخ آسیای مرکزی
رده:تاریخ اتحاد شوروی
رده:تاریخ ازبکستان
رده:تاریخ ترکمنستان
رده:تاریخ خوارزم
رده:تحت‌الحمایه‌های پیشین
رده:تحت‌الحمایه‌های سابق روسیه
رده:ترکستان
رده:خانات‌ها
رده:دربارهای فارسی‌زبان
رده:سلسله‌های ترک
رده:کشورهای پیشین در آسیا
رده:کشورهای پیشین در آسیای مرکزی
رده:کشورهای پیشین
رده:کشورهای تاریخی ترک‌تبار