شیخ صدوق

ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابِوَیْه قمی (۹۲۳–۹۹۱ م) (۳۰۶–۳۸۱ق) معروف به شیخ صَدوق و اِبنِ بابِوَیه از علمای علم حدیث شیعه است. معروفترین اثر او من لایحضره الفقیه یک مجموعه از احادیث در مورد احکام (فرعی) دین است که یکی از کتابهای چهارگانهٔ شیعه است. نخستین کسی که ابن بابویه را صدوق نامیده ابن ادریس حلی است، و پس از وی تا زمان شهید اول، علامه مجلسی، این لقب شهرت نداشته است.دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۳، مقاله ۹۲۹

 نام بابویه 
واژه بابوی به روایت شاهنامه نام یک دلاور ایرانی است.

بابو و بابوی به معنی باب یعنی بابا یا پدر با واو تحبیب است، مانند یارو. در واقع بابوی یعنی بابا جان و پدر جان. معرب آن بابوَیْه است مانند ابن بابوَیْه.

بابو به ضم بای دوم به معنی پدر و بزرگ و پیشوای قلندران می باشد. مثلا بابو قلندر خلیفه شاه نعمت‌الله ولی بوده است.

پسوندهای _و و ویه (ōya-) پسوند اسم‌ساز تصغیر و تحبیب هستند که امروزه غیر فعال می باشند. 

 زندگی 
در قم متولد شد. تولدش با آغاز نیابت حسین بن روح سومین نایب خاص حجت بن حسن هم‌زمان بوده است. پدرش صدوق اول علی بن حسین بن موسی بن بابویه، فقیه شیعه و در زمان حسن عسکری و حجت بن حسن می‌زیست و مورد احترام آنان بود. (هر دو پدر و پسر معروف به ابن بابویه و صدوقَین هستند)

وی از طرف رکن الدوله دیلمی پادشاه ری دعوت شد و نزد او و وزیرش صاحب بن عباد می‌زیست و ریاست روحانی شیعیان به او واگذار شد. به شهرهای خراسان، ماوراءالنهر، نیشابور، بلخ و بخارا سفر کرد و برای زیارت به حجاز و عراق رفت و در شهرهای کوفه و بغداد، علما از معلوماتش استفاده کردند و به ایران بازگشت و در سال ۳۸۱ در ری درگذشت.فرهنگ جوان، مهدی نیلی پور، جلد اول، صفحهٔ ۷۳

 کتاب من لایحضره الفقیه 
به‌خاطر سخت‌گیری بر شیعیان زندگی در قم برایش مشکل بود و به طرف یکی از روستاهای بلخ، که ساکنان آن همه شیعه بودند، مهاجرت کرد. یکی از سادات بلخ به نام شریف الدین ابو عبدالله محمد بن حسین، معروف به نعمت، از او درخواست کرد که مانند کتاب من لایحضره الطبیب، نوشتهٔ زکریای رازی، او هم کتابی در علم فقه به نگارش درآورد تا مورد استفادهٔ کسانی قرار گیرد که به فقها دسترسی ندارند. و او کتاب من لایحضره الفقیه را تألیف نمود.امین، سیدمحسن، أعیان الشیعة، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۲۲: شیعیان افغانستان / کلیاتی درباره افغانستانحسین علی یزدانی، تاریخ تشیّع در افغانستان، مشهد، بهرام، ۱۳۷۰، ص ۲۵۳.

 استادان 
صدوق استادان زیادی داشته است. عبدالرحیم ربانی شیرازی ۲۵۲ تن از آن‌ها را نام برده است، که گروهی از آن‌ها در زمرهٔ مشاهیر وقت بوده‌اند. برخی از آنان عبارتند از:
 پدرش علی بن بابویه قمی
 محمد بن حسن ولید قمی
 احمد بن علی بن ابراهیم قمی
 علی بن محمد قزوینی
 جعفر بن محمد بن شاذان
 جعفر بن محمد بن قولویه قمی
 علی بن احمد بن مهریار
 ابوالحسن خیوطی
 ابوجعفر محمد بن علی بن اسود
 ابوجعفر محمد بن یعقوب کلینی
 احمد بن زیاد بن جعفر همدانیالربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «معانی الاخبار» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ه‍.ش صص۶۹–۷۲.
برخی از استادان او کسانی همچون عبدالواحد ابن محمد نیشابوری، حاکم بیهقی و محمد ابن عمر ابن جعابی هستند.تاریخ فقه و فقها(2)، ص 30، مؤلف حسن طارمی، دانشگاه پیام نور،1384ش

 شاگردان 
شیخ مفید از مشهورترین شاگردان اوست.
 شیخ مفید
 حسین بن عبیدالله غضائری
 حسین بن علی بن بابویه قمی (برادر شیخ صدوق)
 ثقةالدین حسن بن حسین بن علی بن موسی بن بابویه (برادرزاده شیخ صدوق)
 حسن بن محمد قمی (مؤلف تاریخ قم)
 علی بن احمد بن عباس نجاشی (پدر نجاشی، صاحب رجال)
 سید ابوالبرکات علی بن حسن جوزی حسینی حلی
 ابوالقاسم علی بن محمد بن علی خزاز
 ابوزکریا محمد بن سلیمان حمرانی
 ابوجعفر محمد بن علی الاسود
 هارون بن موسی تلعکبری
 سید مرتضی علم‌الهدی

 آثار 
چپ|بندانگشتی|200px|نسخه خطی از کتاب کمال الدین و تمام النعمة اثر ابن بابویه در مورد امام زمان شیعیان و غیبت
شیخ طوسی نوشته است که شیخ صدوق ۳۰۰ جلد کتاب تألیف کرده استالفهرست، ص ۲۰۴. و نجاشی ۱۹۸ کتاب از وی نام برده است.رجال النجاشی، ص ۳۸۹–۳۹۲.
برخی از مهم‌ترین آثارش عبارت‌اند از:

 من لایحضره الفقیه(برای کسیکه به فقیه دسترسی ندارد) (دومین کتاب از کتب اربعه)
 علل الشرایع (دربارهٔ فلسفه احکام و علت تشریع آن‌ها است)
 کمال الدین و تمام النعمة (دربارهٔ اثبات وجود امام دوازدهم شیعیان و غیبت طولانی او از نظر عقلی و نقلی)
 التوحید
 الخصال الممدوحه و المذمومهالخصال الممدوحه و المذمومه
 الأمالی (مجالس) ترجمه: شیخ محمد باقر کمره‌ای
 عیون اخبار الرضا
 صفات شیعه
 مصادقه الاخوان
 اثبات ولایت علی
 معرفت
 گوهر گمشده یا مدینه العلم
 المقنع در فقه
 معانی الاخبار
 مشیخته الفقیه
 ثواب الاعمال و عقاب الاعمالثواب الاعمال و عقاب الاعمال
 الاوائل
 الاواخر
 المناهی
 دعائم الاسلام
 اثبات الوصیة
 المصابیح
 التاریخ
 المواعظ
 التقیه
 الناسخ و المنسوخ
 الباطل العلو و التقصیر
 السر المکتوم الی الوقت المعلوم
 مصباح المصلی
 الهدایه فی الاصول والفقه
 المواعظ و الحکم
 تعداد زیادی در فضیلت برخی اعمال و بعضی از ماه‌ها
 تعداد زیادی رساله در موضوعات مختلف فقهی و غیر آن
 چندین کتاب در فضایل پیامبر و امامان و برخی از اصحاب
 کتاب‌های متعدد در بیان زهد پیامبر و امامان
 و چندین کتاب در پاسخ به سؤال‌های مردمی

 کتاب مدینة العلم

 درگذشت 
وی در سال ۳۸۱، در هفتادوپنج‌سالگی، در شهر ری درگذشت و همان‌جا مدفون گردید. بعدها گورستان ابن‌بابویه در اطراف محل دفن او ساخته شد.

 جستارهای وابسته 
 علی بن بابویه
 علم حدیث
 شیخ مفید

 منابع 
 طبقات الفقها، نوشته جعفر سبحانی، جلد ۴، صفحه ۴۳۲–۴۳۵
 جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم. گلشن ابرار. ج۱، نشر معروف، قم: ۱۳۸۵.
 زندگی‌نامه ابوجعفر محمد بن علی اب بابویه قمی وبگاه تبیان
 ابن بابویه، محمد پایگاه حوزه
 محمد بن بابویه حوزه میبد

 پانویس 

 پیوند به بیرون 
 وبگاه آستان مقدس شیخ صدوق علیه الرحمه

رده:اسلام‌شناسان مسلمان شیعه
رده:اهالی ایران در سده ۱۰ (میلادی)
رده:اهالی قم
رده:خاک‌سپاری‌ها در ابن بابویه
رده:درگذشتگان ۹۹۱ (میلادی)
رده:رجال حدیث شیعه
رده:روحانیان شیعه اهل قم
رده:روحانیان شیعه دوازده‌امامی
رده:روحانیان شیعه سده ۴ (قمری)
رده:زادگان دهه ۹۲۰ (میلادی)
رده:عالمان شیعه
رده:عالمان مسلمان
رده:محدثان اهل ایران
رده:نویسندگان ادبیات فارسی دوران قرون وسطی
رده:نویسندگان سده ۱۰ (میلادی) اهل ایران