اذان

متن اذان 
تکرارمتن عربیعربی قرآنیمتن فارسیمذهب۴ بارٱللَّٰهُ أَکْبَرُخدا بزرگ‌تر استشیعه و سنی۲ بارأَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا ٱللَّٰهُگواهی می‌دهم که هیچ خدایی جز خدای یگانه نیست.شیعه و سنی۲ بارأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ ٱللَّٰهِگواهی می‌دهم که محمّد پیامبر خدا است.شیعه و سنی۲ بارأشهَدُ أَنّ عَلیاً ولیَّاللهگواهی می‌دهم که علی ولی خدا استفقط شیعه۲ بارحَیَّ عَلَیٰ ٱلصَّلَاةِحَیَّ عَلَیٰ ٱلصَّلَوٰةِبشتاب به سوی نماز.شیعه و سنی۲ بارحَیَّ عَلَیٰ ٱلْفَلَاحِحَیَّ عَلَیٰ ٱلْفَلٰحِبشتاب به سوی رستگاری.شیعه و سنی۲ بارحَیَّ عَلَیٰ خَیْرِ ٱلْعَمَلِبشتاب به سوی بهترین کار.فقط شیعه۲ بارٱلصَّلَاةُ خَیْرٌ مِنَ ٱلنَّوْمِٱلصَّلَوٰةُ خَیْرٌ مِنَ ٱلنَّوْمِنماز از خوابیدن بهتر است ∗فقط سنی، در اذان صبح۲ بارٱللَّٰهُ أَکْبَرُخدا بزرگ‌تر است شیعه و سنی۲ بارلَا إِلٰهَ إِلَّا ٱللَّٰهُهیچ خدایی جز خدای یگانه نیست. شیعه دو بار اما سنی تنها یک بار
 برخی پیروان مذهب مالکی و برخی زیدیان الله اکبر ابتدای اذان را به جای چهار بار فقط دو بار می‌گویند.

 عبارت «اشهد انّ علیّا ولی‌الله» یا «اشهد انّ علیّا حجت‌الله» که فقط توسط شیعیان و بعد از أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ ٱللَّٰهِ خوانده می‌شود به اذعان غالب فقهای شیعه جزو اذان و اقامه نیست و خواندن آن نیز واجب نیست بلکه مستحب و مستحسن است. رساله توضیح المسائل  پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت‌الله مظاهری گاهی بعضی از شیعیان عبارت دیگری را نیز به آن اضافه می‌کنند مانند «اشهد انّ مولانا امیرالمؤمنین علیّاً و ابناؤه المعصومین حجج الله» «گواهی می‌دهم که سرور ما امیر مؤمنان علی و پسران معصوم او حجّت و برهان‌هایی برای خدا (در زمین) هستند» و چیزهای دیگر.

 جمله «الصلوة خیرمن النّوم» به معنی «نماز از خواب بهتر است» را فقط اهل سنّت در اذان صبح (فجر) می‌خوانند. بر اساس منابع اهل سنت، جمله «الصلوة خیرمن النّوم» به امر عمر بن خطاب پس از رحلت پیامبر اسلام به اذان اضافه شد.«الصَّلاةُ خَیرٌ مِنَ النَّوم» را چه کسی به اذان اضافه کرد؟ اهل البیت

 جمله «حی علی خیرالعمل» به معنی "بشتاب به سوی بهترین کارهاً تنها توسط شیعیان گفته می‌شود. جمله «حی علی خیرالعمل» هم پس از رحلت پیامبر اسلام و در دوران خلافت عمر بن خطاب از اذان اهل سنت حذف شد.«حی علی خیرالعمل» چگونه از اذان اهل سنت حذف شد؟  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه

 شیعیان جملهٔ پایانی (لا اله الا الله) را دو بار تکرار می‌کنند.
برخی پیروان مذهب اباضی نیز به همین گونه اند.
دیگر تفاوت اذان برخی پیروان مذهب اباضی آن است که الله اکبر آخر اذان را به جای دوبار چهار بار می‌گویند.

اهل‌سنت، بر این باور هستند که بعضی عبارات اذان، مانند «الصلاة خیر من النوم» را عمربن‌خطاب افزوده است.چنانچه ابن‌حزم ظاهری، و امام مالک و قرطبی تصریح دارند. ۱ ـ امام مالک می‌گوید: «اِن المؤذن جاء الی عمر بن الخطاب یؤذنه لصلاة الصبح فوجده نائماً فقال: الصلاة خیر من النوم فأمره أن یجعلها فی نداء الصبح».. الموطّا ۱: ۷۲ هنگامیکه مؤذن نزد عمر آمد تا فرارسیدن وقت نماز صبح را به او اعلام کند عمر را دید که به خواب فرورفته فریاد برآورد: «الصلاة خیر من النوم»، پس عمر به او دستور داد تا از این پس این عبارت را در اذان صبح قرار دهند. ۲ ـ ابن حزم می‌گوید: «الصلاة خیر من النوم، ولا نقول بهذا ایضاً لأنه لم یأت عن رسول اللّه ـ صلی الله علیه و آله سلّم ـ». المحلی ج ۳:ص ۱۶۱ این در حالی است که شیعیان اذان را عبادتی می‌دانند که از جانب خدا تعیین گردیده و تغییر در جملات اذان را بدعت می‌دانند، شیعیان همچنین از لفظ اشهد ان علی ولی‌الله و اشهد ان علی حجت‌الله در اذان استفاده می‌کنند ولی هیچ دلیلی از محمد مبنی بر کاربرد این الفاظ در اذان ثابت نشده استعاملی، شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (المحشّٰی - کلانتر)، ۱۰ جلد، کتابفروشی داوری، قم - ایران، اول، ۱۴۱۰ ه‍.ق همچنین عقیدهٔ شیعه این است که محمّد پیش از هجرت، برای تمام نمازهای واجب خود، اذان می‌گفته است.شرح رساله سید محمد جواد غروی علیاری بر رسالهٔ توضیح المسائل آیت‌الله بروجردی، نشر نگارش، در ایران، اغلب اذان را در آواز بیات ترک در گوشه روح‌الارواح می‌خوانده‌اند. در مراسم تعزیه، اگر اذان گفته شود، به آواز کردی است.ستایشگر، ۶۸ اولین اذان سال در یکم هجری و در مدینه بود. در مسند ابوداود به اسناد صحیح از عبدالله‌بن‌زیدبن‌عبدربه انصاری آمده که او برای اولین بار پیشنهاد اذان را به محمد داده و محمد از او پذیرفته است.محمد ربیعی، کتاب باقیات صالحات. جلد ۱ صفحهٔ ۲۰۸

 اشاعه اجباری اذان شیعی 
در ۱۵۰۱ میلادی شاه اسماعیل اول در جریان فتح تبریز جبرا مذهب شیعه را رواج داد. او با تهدید، مردم را مجبور به پذیرش اذان، اقامه و رسوم تشیع کرد.

 دیدگاه اهل سنت 
چپ|بندانگشتی|اذان مرسوم به مذهب اهل‌سنت
اهل سنت عقیده دارند که نخستین بار اذان در مدینه گفته شد و عمر بن خطاب این پیشنهاد را به محمّد دادالراوی: عبدالله بن عمر | المحدث: البخاری المصدر: صحیح البخاری | الصفحة أو الرقم: 604 خلاصة حکم المحدث: [صحیح] موقع الدرر السنیة در حالی که بعضی دیگر طبل و بوق یا زنگ را برای دعوت مردم به نماز پیشنهاد کرده بودند.

 دیدگاه شیعه 
راست|بندانگشتی|اذان مرسوم به مذهب تشیع
شیعیان اذان را عبادتی می‌دانند که از جانب خدا تعیین گردیده است و تغییر در جملات اذان را مترادف بدعت می‌دانند.اشتراکات اهل سنت و شیعه  پرسمان هم چنین باور شیعیان این است که نخستین اذان بلال حبشی در مدینه بوده است اما علی نخستین اذان را در خانه کعبه سر داده است و همچنین محمد
پیش از هجرت به مدینه برای تمام نمازها خود، اذان می‌گفته است.شرح رساله آیت آلله سیدمحمدجوادغروی بر رساله توضیح المسائل آیت‌الله بروجردی، نشر نگارش،

 نحوه خواندن اذان 
اذان پس از داخل شدن وقت نماز گفته می‌شود. مؤذن در هنگام اذان معمولاً در جای بلندی قرار گرفته و می‌ایستد. در بین مسلمانان معمول است که مؤذن در هنگام ادای جملات اذان، دست‌ها را به گوش می‌گذارد و با صدای بلند جملات اذان را قرائت می‌کند. هم چنین معمول است که مؤذن بین جملات اذان تا حد عرفی فاصله بدهد و اصوات را کشیده ادا کند. هم چنین اعتقاد بر این است که اگر موذّن در هنگام اذان صدا را در گلو بگرداند تبدیل به غنا می‌شود و حرام است.نحوه خواندن اذان  صدا و سیمای جمهوری اسلامی

دعا پس از اتمام جمله‌های اذان در بین مسلمانان رایج است. شیعیان معمولاً بعد از اذان عبارت «وصلّی الله علی سیّدنا محمّدٍ و آله و سلَّم» «و الله بر سرور ما محمّد و بر خاندان او درود و سلام فرستاد» را می‌افزایند. در بین اهل سنت این دعا معمول تر است: «اللهم رب هذه الدعوة التامة و الصلاة القائمة آت محمداً الوسیلة و الفضیلةو ابعثه مقاماً محموداً الذی وعدته» به معنی «خداوندا، پروردگار (صاحب) این دعوت کامل و نمازی که برپا می‌شود، به محمّد وسیله (درجه ای در بهشت) و فضیلت ببخش و او را به جایگاه ستوده‌ای که به وی وعده دادی برسان».

 اذان در فرهنگ ایرانی 
در ایران بیشتر اذان را در آواز بیات ترک در گوشه روح‌الارواح می‌خوانده‌اند. به ویژه اذان مؤذن‌زاده اردبیلی که این استعداد در خانواده او موروثی است. اذان را در شور و شهناز و حجاز ابوعطا هم می‌خوانند. بسیاری از خوانندگان آواز در موسیقی ایران مرتبه مؤذنی نیز داشته‌اند. در مراسم تعزیه اگر اذان گفته شود، حتماً به آواز کردی است.ستایشگر، ۶۸
اذان گویی با لحن موسیقی ایرانی توسط برخی خوانندگان آواز ایرانی در گذشته انجام شده است که از این دست می‌توان به اذان ابوالحسن دماوندی یکی از خوانندگان اواخر قاجاریه و اوایل پهلوی اشاره کرد. اذان او که در فواصل بیات ترک است در واقع نخستین نمونه ضبط شده اذان روی صفحات گرامافون است که در سال۱۳۰۸ ضبط شده است. او که علاوه بر خواننده بودن، مؤذن مظفرالدین شاه بوده است

اذان گویی در بین استادان موسیقی آوازی از سال‌های بسیار دور رواج داشتهاست از آن جمله می‌توان به سیدحسین عندلیب اصفهانی مؤذن مسجد سپهسالار (مطهری)، حاج مؤذن تفرشی پدر حسین قلی خان نکیسا که در عهد محمدعلی شاه، مؤذن مشهوری بود، ابوالحسن دماوندی مؤذن مظفرالدین شاه، سیدعبدالرحیم اصفهانی استاد دماوندی، قربان خان قزوینی معروف به شاهی و تاج اصفهانی اشاره کرد.
پس از دماوندی حدود ۱۵ سال بعد، تاج اصفهانی خواننده مکتب اصفهان، اذانی را در بیات ترک خواند.

عطا» الله امیدوار معمار، شهرساز، نقاش و موسیقیدان نیز همانند دیگر آوازخوانان موسیقی ایرانی به اذان گویی در دستگاه‌های مختلف موسیقی پرداخته است البته او بر خلاف دیگران که تنها در بیات ترک اذان گفته‌اند تجربه‌هایی را در دستگاه‌های نوا، همایون و چهارگاه انجام داده به‌طوری‌که با استناد به شیوه‌های آوازی در این دستگاه‌ها اذان گفته است.
البته به گفته بسیاری از اهالی فن موفق‌ترین تجربه امیدوار در اذان گویی در دستگاه چهارگاه است. این اذان به‌طور مشخص در گوشه منصوری شکل می‌گیرد.
در کنار تمامی موذنینی که یا خواننده بودند یا از ابتدا مؤذن، رحیم مؤذن زاده اردبیلی در ۳۰ سالگی یعنی در سال ۱۳۳۴ اذان معروفش را گفت. این اذان در حال حاضر جاودانه‌ترین اذان در ایران است که در گوشه «روح الارواح» و در بیات ترک خواند. ماندگاری این اذان بواسطه فضای دستگاه بیات ترک با صدای مؤذن زاده است که باعث شده اذان او به عنوان اولین رویداد از چهار رویداد منحصربه‌فرد در موسیقی آئینی -مذهبی ایران ثبت شود.
محمدرضا شجریان استاد آواز ایرانی که خود در خواندن قرآن و مناجات صاحب شناخت و مهارت غیرقابل انکاری است اذان مؤذن زاده اردبیلی را در تاریخ ماندگار می‌داند. به گفته شجریان او دستگاه عظیم بیات ترک را در ۵ دقیقه خلاصه کرده است. شیخ عبدالکریم، پدر رحیم مؤذن زاده اردبیلی تا دهه ۲۰ در اردبیل اذان می‌گفته و بعد از او رحیم فرزند او راه پدر را ادامه داده است البته دو برادر او سلیم و داوود نیز اذان می‌گویند.
سلیم مؤذن زاده اردبیلی که تا پایان عمرش در سال ۱۳۹۵ شمسی در حوزه نوحه خوانی و مداحی فعال بود اذانش را در دستگاه ماهور خوانده است.
حسین صبحدل از جمله موذنینی است که به تمام زوایای موسیقی ایرانی تسلط کافی دارد و همین مسئله باعث خلق اذان او در مایه بیات ترک شد. اذان او همانند مؤذن زاده در یک دستگاه است اما دو نوع متفاوت را با شیوه مختلف آوازی بیان می‌کند.
قدمت اذان صبحدل به سه دهه می‌رسد که در واقع جز» آخرین اذان‌های شکوهمند است. البته او اذانی هم در ماهور دارد.
به گفته بسیاری از صاحب نظران اذان رحیم مؤذن زاده اردبیلی و صبحدل هم پهلو و هم ردیف هستند و نمی‌توان یکی را بر دیگری برتر دانست.اذان‌های ماندگار ایرانی از دماوندی تا مؤذن زاده
در اذان مؤذن روح‌الله کاظم‌زاده معروف به انتظار آواز سنتی ایرانی استفاده نشده است.

 اذان صبح در نظام جمهوری اسلامی ایران 
پس از ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ و برقراری نظام جمهوری اسلامی ایران تمامی اعدامها در ایران بر اساس قانون آیین‌نامه نحوه اجرای احکام اعدام و در ماده ۴۱ در پیش از طلوع  آفتاب و هنگام اذان صبح انجام می شود مگر آنکه دادستان به دلایل خاصی زمان دیگری را تعیین کند. این رویکرد یک مقرره حقوقی نیست، بلکه ریشه در سنت‌های تاریخی، باورهای دین اسلام و ملاحظات عملی دارد.   

 جستارهای وابسته 

 مأذنه
 مؤذن
 اقامه
 شهادتین
 شهادت ثالثه
 بلال حبشی

 پانویس 

 منابع 



 ویکی‌پدیای انگلیسی
 تاریخ عبادات اسلامی، محمود کدخدایان، مشهد: شعله، ۱۳۸۵

رده:اصطلاحات نماز
رده:فرهنگ اسلامی
رده:نماز (اسلام)
رده:نماز