زبان دیلمی

دیلمی یک زبان منقرض شده از زبان‌های ایرانی از زبان‌های کاسپین دسته زبان‌های شمال غربی بوده‌است.Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000, S. 78–81. ناتل خانلری، دیلمی را در بین زبان‌های ایرانی که در بین قرون ۹ تا ۱۳ میلادی رایج بوده است فهرست می‌کند.Page 269 , Mehdi Marashi, Mohammad Ali Jazayery. Persian studies in North America: studies in honor of Mohammad Ali Jazayery, Published by Ibex Publishers, Inc. , 1994 ولادیمیر مینورسکی این زبان را از بین رفته، و گویش گالشی  را از بقایای آن می‌داند.http://books.google.ca/books?id=bussAAAAIAAJ&q=%22daylamite+language&dq=%22daylamite+language&cd=1 در متون اسلامی مختلفی نظیر گزارش‌های ابواسحاق صابی، مقدسی، اصطخری به این زبان اشاره شده است.

 نظرات در مورد زبان دیلمیان 
دانشنامه ایرانیکا در مورد زبان دیلمی‌ها می‌نویسد: در دورهٔ اسلامی دیلمی‌ها به زبانی صحبت می‌کردند که از گویش‌های ایرانی شمال غربی بوده است. این گویش بسیار شبیه زبانی بوده که گیل‌ها تکلم می‌کردند. افسانه‌ای از آن زمان وجود دارد که در آن گیلانی‌ها و دیلمی‌ها فرزندان دو برادر بنام‌های گیل و دیلم دانسته می‌شدند. استخری همچنین به قبیله‌ای در ارتفاعات دیلمان اشاره می‌کند که به زبانی غیر از زبان گیلانی‌ها و دیلمی‌ها صحبت می‌کردند. مقدسی به بعضی ویژگی‌های زبان گیلیان آن زمان مانند تلفظ «ح» به صورت «خ» اشاره می‌کند.Wilferd Madelung. Abū Isḥāq al-Ṣābī on the Alids of Tabaristān and Gīlān. Journal of Near Eastern Studies, Vol. 26, No. 1 (Jan. , 1967), pp. 17-57, The University of Chicago Press: The use of the letter kch', namely in place of h~',70 was a peculiarity of the language of the Jil noted by the same al-Muqaddasi از دیگر شاخصه‌ها افزودن «ی» بین الف و حرف ساکن بوده است؛ به‌طورمثال «لاهیجان»، «لاهیجیان» تلفظ می‌شده است که به‌احتمال زیاد مشخصات زبان دیلمیان هم بوده است."Whatever the original language of the Deylamites may have been, in the Islamic period they spoke a northwestern Iranian dialect very similar to the language of the Gilites. Apart from other characteristics of northwestern Iranian, the guttural pronunciation of h as ḵ, noted as Gilite by Maqdesī (Moqaddasī, p. 368; e.g. , both Ḵošam and Hawsam, Ḵašūya and Hašūya), and an ī sound added between consonants and ā (Lāhījān=Līāhījān, Došmanzār=Došmanzīār, Amīrkā=Amīrkīā, presumably pronounced Lyāhījān, Došmanzyār, and Amīrkyā respectively) were probably characteristic of Deylamite, as well as of Gilite. The question whether or not the report by Eṣṭaḵrī (p. 205) about a tribe in the Deylamite highlands that spoke a language different from Deylamite and Gilite and a similar report by Abū Esḥāq Ṣābī about a tribe in the region of Rašt (Madelung, 1987, pp. 14-15) attest the survival of a non-Iranian language among them must be left open." ابواسحاق صابی نیز در گزارشی که در مورد علویان تبرستان و گیلان دارد گزارش مشابهی می‌دهد.Wilferd Madelung. Abū Isḥāq al-Ṣābī on the Alids of Tabaristān and Gīlān. Journal of Near Eastern Studies, Vol. 26, No. 1 (Jan. , 1967), pp. 17-57, The University of Chicago Press اصطخری دربارهٔ این ناحیه می‌نویسد: «زبانشان یکتاست و غیر از فارسی و عربی است».http://books.google.com/books?id=nSdsnqWpuh4C&q=deylami#v=onepage&q=deylami&f=false مقدسی نیز می‌گوید: «زبان ناحیه دیلم متفاوت و دشوار است.».

مقدسی در سده چهارم می‌نویسد: زبان مردم گرگان و قومس باهم قرابت دارد و مردم آنجا «ه» را زیاد به کار می‌برند و می‌گویند «هاکن» و «هاده» و زبان مردم طبرستان بدان نزدیک است مگر آنکه در آن عجله و شتابناکی هست. زبان مردم دیلم پیچیده و برعکس است و گیلانیان «خ» را زیاد استعمال کنند. نوشته مقدسی نشان می‌دهد وی میان گویش گیلکی و دیلمی تفاوت می‌گذاشته است.

حسین کریمیان، زبان دیلمی‌های قدیم را زبان مازندرانی دانسته و نفوذ تاتی در گویش‌های کوهپایه‌های مرکزی جنوب البرز را متأثر از راه‌یابی دیلمی‌ها در سده‌های آغازین بعد از اسلام و وارد کردن زبان خودشان به این مناطق می‌داند.حسین کریمیان، قصران، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۶مجله زبانشناسی، سال بیست و یکم، شماره اول و دوم، پیشوند کنونی «ها» و گونه‌های آن در گویشهای ایرانی

زبان‌ها، گویش‌ها یا لهجه‌هایی که امروزه در کناره دریای مازندران به کار می‌روند علاوه بر دو گونه اصلی به نام‌های مازندرانی و گیلکی، انواع زیر را شامل می‌شوند: تالشی، تاتی، کردی، طالقانی، افتری، زابلی، بلوچی، گوداری، کتولی، افغانی، لری، ترکی، ترکمنی، عربی، فارسی، روسی، قزاقی، گالشی (دیلمی) .

 ادبیات 
 ترجمهٔ قرآن به دیلمی 
بندانگشتی|نخستین صفحهٔ ترجمهٔ دیلمی قرآن
یک نسخه دست‌نویس، از ترجمهٔ قرآن به دیلمی در سازمان کتاب‌خانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود و به ادعای همان سازمان، تاریخ نگارش این کتاب به‌احتمال زیاد سده هفتم هجری قمری بوده است. این نسخه ۲۵۰ برگ دارد که در هر طرف برگ‌های آن، ۸ سطر متن و ۸ سطر ترجمه نوشته شده است. این کتاب، حدود نیمی از قرآن را شامل می‌شود.

 واژگان قدیم 
در برهان قاطع و برخی منابع دیگر ، جسته و گریخته، به چند واژه دیلمی اشاره شده که از لحاظ سیر تحول تاریخی می‌توانند قابل توجه باشند:

"دهچه (dehcha): به کسر اول و سکون ثانی و فتح جیم فارسی، به زبان دیلم رعیت و دهقان را گویند وجه اشتقاق محتملا: ده + چه. "ده" (روستا، ده) مشتق از ایرانی باستان "دهوویه" (سرزمین، ملک) که در فارسی پهلوی به صورت "ده" و به معنای "روستا درآمده است. نکته قابل توجه پسوند "-چه" می‌باشد که همان "-یج" امروزین در گویشهای شمالی ایران است و پسوندی است برای انتساب به محل (مانند "یوشیج" - "اهل یوش"). اگرچه در تمامی نقاط شمالی ایران امروزه همان "-یج" (و به زبان‌های زازایی, تاتی و تالشی "-ژ") به کار می‌رود اما ممکن است "-چی" در اصطلاح معروف "انزلیچی" (اهل انزلی) نیز از همین ریشه باشد. ریشه این پسوند از "چیت" باستانی ایران است که در زبان فارسی به صورت "-زی" درآمده است (مانند: "رازی" - اهل ری، منسوب به شهر ری).."گیلان نامه، مجموعه مقالات گیلان‌شناسی، جلد ششم ص 242

در مروج‌الذهب، هنگام توضیح داستان فرار مرزبان بن محمد از قلعه سمیرم، نگارنده کتاب لغتی دیلمی را نگاشته است که مرزبان، پس از قتل فرماندهٔ قلعه، یا به عبارتی دیگر، پس از پیروزی و رهایی از زندان پس از چهار سال، آن را فریاد زد. وی می‌نویسد: «مرزبان به شیوه دیلمان فریاد زد: «اشتلم»!

 پانویس 

 منابع 


 پیوند به بیرون 
معرفی دست‌نویس بخشی از ترجمه دیلمی قران کریم

رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های کاسپین
رده:زبان‌های منقرض‌شده آسیا
رده:زبان‌های منقرض‌شده در سده ۱۳ (میلادی)