زبان قزاقی

زبان قَزاقی یا تُرکی قَزاقی (به قزاقی: , ، ) زبانی از خانوادهٔ زبان‌های ترکی است، که با زبان قرقیزی نیز نزدیکی بسیاری دارد. این زبان توسط قزاق‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. این زبان شاخهٔ قپچاق زبان‌های ترکی بوده و به نوقایی و قرقیزی و به ویژه به قره‌قالپاقی مانستگی دارد. این زبان در جمهوری قزاقستان، ناحیه خودمختار ایلی قزاق (به قزاقی: یله قازاق اۆتونومیالی وبلیسی / Іле Қазақ аутономиялық облысы / İle Qazaq awtonomïyalıq oblısı) در سین‌کیانگ چین و استان بایان اوگلی (به قزاقی: Bai'-O'lke) در مغولستان زبان رسمی است. همچنین قزاقی به عنوان زبان اقلیتی و قومیتی در این مناطق نیز گویشورانی دارد: ۱٫۳۲۵٫۰۰۰ (ازبکستان)، ۱۵٫۰۰۰ (افغانستان)، ۱۵۰٫۰۰۰ (ترکمنستان)، ۱۲۰٫۰۰۰ (مغولستان)، ۱۰۰٫۰۰۰ (ترکیه)، ۴۰۰٫۰۰۰ (روسیه)، ۲۵٫۰۰۰ (به‌صورت پراکنده در اروپا)، و ۷٫۰۰۰ نفر (ایران - استان گلستان) می‌باشد. همچون دیگر زبان‌های ترکی، قزاقی یک زبان چسبانشی است و با هماهنگی واکه‌ای واژه‌سازی و ساخت جمله را بکار می‌گیرد.
در اکتبر ۲۰۱۷، رئیس‌جمهور قزاق، نورسلطان نظربایف فرمان داد که تا سال ۲۰۲۵ بایستی الفبای لاتینی جایگزین الفبای سیریلیک شود.

 پراکنش گیتاشناختی 
گویش‌وران زبان قزاقی (که عمدتاً قزاق‌ها هستند)، در سرزمین پهناور تیان‌شان در خاور دریای کاسپین می‌زیند. زبان رسمی قزاقستان این زبان است که نزدیک به ۱۰ میلیون گویش‌ور (برپایه اطلاعات سیا بر جمعیت و سهم تناسبی گویش‌وران قزاق) می‌باشد. در چین، بالای یک میلیون قومیت قزاق زیست می‌کنند که در کتاب حقایق جهان این قزاق‌ها بیشتر در ناحیه خودمختار ایلی قزاق در سین‌کیانگ هستند.

 سامانه نوشتاری 

کهن‌ترین نوشته‌های ثبت شده از زبان‌های نزدیک به قزاقی با الفبای ترکی کهن نوشته شده‌اند؛ ولی در میان زبانشناسان این پذیرفته نشده که خود قزاق‌ها مستقیماً از آن استفاده می‌کرده‌اند. تقریباً هزار سال پیش قزاقی نوین به الفبای عربی تا سال ۱۹۲۹ نوشته می‌شد تا اینکه نویسندگان شوروی الفبایی برپایه لاتین و سپس برپایه سیریلیک در ۱۹۴۰ برای این زبان پیشنهاد کرده‌اند. نورسلطان نظربایف، رئیس‌جمهوری قزاقستان، در آوریل ۲۰۱۷ یک راهبردی برای ساماندهی نوشتاری در میان قزاق زبانان با دلیل اینکه «زبان و فرهنگ قزاقی ویران‌شده» پیشنهاد کرد. نظربایف به نویسندگان فرمان داد تا الفبای لاتین قزاقی را طراحی کنند که در پایان ۲۰۱۷ آن الفبا ساخته شد. بنابرین لاتین‌نویسی قزاقی از ۲۰۱۸ آغازشد. تا پیش از ارائه این پیشنهاد، بالای ۱۵ میلیون نفر در قزاقستان و مغولستان به خط سیریلیک این زبان را می‌نگاشتند. هدف نظربایف از تغییر این شیوه نگارش و تغییر خط پیروی نکردن از سیاست‌های پیشین شوروی سابق در سرزمین قزاقستان است. وی به دستگاه و نظام سیاسی و اداری این کشور فرمان داد تا از این به بعد با پافشاری و تأکید بر فرهنگ قزاقی، این خط را تا سال ۲۰۲۵ جایگزین خط سیریلیکی سابق گردانند.

در چین، به خصوص در ولایت خودمختار ایلی قزاق، قزاق‌ها از الفبای عربی که بسیار به ایغوری شبیه استفاده می‌کنند. نه تنها الفبای عربی قزاق در سین‌کیانگ چین رسمیت دارد، بلکه دولت قزاقستان و فرهنگیان ساکن کشور قزاقستان سعی در استفاده بیشتر از خط عربی برای ارتباط بهتر و بیشتر با هم‌زبانان خویش در منطقه‌ٔ سین‌کیانگ چین را دارند. وبسایت‌ّهای خبری قزاقستانی مثل آدیرنا، قامشی، قاز-اینفورم، و قزاق تایمز از جمله این تلاشها هستند.

نخستین زمزمه‌های تغییر خط در قزاقستان از سیریلیک به لاتین را، نظربایف در سپتامبر ۲۰۰۷ مطرح نمود. برپایه مطالعات و پژوهش‌های دولتی قزاقی، این تغییر در دورهٔ زمانی ۱۰ تا ۱۲ ساله امکان‌پذیر است و چیزی نزدیک به ۳۰۰ میلیون دلار برای دولت هزینه دربردارد. تغییرات موقتاً در ۱۳ دسامبر ۲۰۰۷ متوقف شد و دلیلش را رئیس‌جمهور نظربایف اینچنین گفت: «برای ۷۰ سال قزاقستانی‌ها به سیریلیک می‌نوشتند و می‌خوانند. بالای ۱۰۰ ملت در مرز و بوم ما زندگی می‌کنند. پس ما به ثبات و آرامش نیازمندیم و نبایستی در تغییر و تحول عجله و شتابزدگی داشته باشیم.». cited in  به هر روی، در ۳۰ ژانویه ۲۰۱۵، وزیر فرهنگ و وزرش، آریستانبک محمدیلی اعلام نمود که طرح نوینی در دست اجراست و بایستی با توجه به واج‌شناسی زبان این خط نو جایگزین شود.
بندانگشتی|الفبای پیشنهادی لاتین برای زبان قزاقی، برپایه فرمان ۵۶۹ (۲۶ اکتبر ۲۰۱۷)

خط سیریلیکخط عربیخط لاتینترجمه فارسیБарлық адамдар тумасынан азат және қадыр-қасиеті мен құқтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс.Barlyq adamdar tumasynan azat jäne qadyr-qasietı men qūqtary teñ bolyp düniege keledı. Adamdarğa aqyl-parasat, ar-ojdan berılgen, sondyqtan olar bır-bırımen tuystyq, bauyrmaldyq qarym-qatynas jasaulary tiıs.همه آدمیان آزاد زاده می‌شود و در حقوق و شأن یکسان هستند.
خردمندی و وجدان به آن‌ها ارزانی شده و بایسته‌است تا با یکدیگر عادلانه و برادرانه رفتار کنند.
راست|بندانگشتی|312x312پیکسل|
دبیره‌های عربی و لاتین قزاقی در سال ۱۹۲۴

 اثر زبان فارسی بر زبان قزاقی 
زبان فارسی در قزاقستان از پیشینه‌ای تاریخی برخوردار است، در دانشگاه‌های این کشور کرسی‌های زبان فارسی ۳۰ سال است که دایر است، با وجود این در سال‌های اخیر جایگاه زبان فارسی در مجامع علمی این کشور تا اندازه‌ای افول کرده‌است. تاریخ قزاقستان با زبان و ادبیات فارسی گره خورده‌است و هر پژوهشگری که بخواهد دربارهٔ تاریخ و ادبیات و جغرافیای تاریخی قزاقستان مطالعه و تحقیق کند، باید با زبان فارسی آشنایی داشته باشد. بسیاری از ضرب‌المثل‌های فارسی در ادبیات قزاقی نیز به کار برده می‌شود.https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/08/08/1559928/کاربرد-3هزار-واژه-و-ضرب-المثل-فارسی-در-ادبیات-قزاقی-کرسی-های-30ساله-زبان-فارسی در زبان قزاقی حدود ۲۰۶۸ واژه مشترک است که از زبان فارسی به خصوص از فارسی ورارود به زبان قزاقی اقتباس شده‌است چون ارتباط مستقیم بوده و هست. در خیابان‌های قزاقستان بسیار با واژه‌های داروخانه، آش خانه، کوچه، شهر، آبادانی (اودانی) یا بسیار نام‌های قزاقی مواجه هستید که با زبان فارسی مشترک است. نام اسفندیار به صورت اَسپَندیار و نام رستم و بیژن در میان قزاق‌ها خیلی فراوان است یعنی نه تنها نام‌های عادی ایرانی، بلکه نام‌هایی حماسی است که فارسی زبانان به آن‌ها افتخار ملی دارند و در شاهنامه آمده‌است. نام‌هایی که در ترکیبش واژه گل دارد در قزاقستان خیلی فراوان است که دکتر صفر عبدالله استاد زبان و ادبیات فارسی در قزاقستان، ۱۲۵ نام زنانه قزاقی با این ترکیب مانند گل‌بدن، گلناز، گلنار، گلدانه، گلبهرام را گردآوری کرده‌است.https://www.tarafdari.com/node/1380884

در قزاقستان چند ضرورت مهم برای تدریس زبان فارسی وجود دارد و این نکته را بزرگان قزاق می‌دانند.

۱- پیش از همه حدود ۹۰–۹۵ درصد منابع دست اولی که دربارهٔ قزاق‌ها و اقوام آسیای مرکزی در قرون وسطی وجود دارد منابع فارسی است و بدون منابع فارسی از هیچ منبع دیگری نمی‌توانند دربارهٔ اقوام ترکی و مغولی آسیای مرکزی چیزی پیدا کنند.

۲- بیشتر حاکمان و خان‌های مغولی و ترکی دبیران و وزیران فارسی‌زبان، یا به قول خودشان یک نفر تاجیک مورخ یا واقعه‌نگار فارسی یا فارسی‌زبان داشته‌اند و همه کتاب‌ها را آن‌ها نوشته‌اند. برای نمونه جامع‌التواریخ یا تاریخ جهانگشای جوینی و صدها کتاب دیگر به زبان فارسی است؛ بنابراین اگر این اقوام بخواهند کشورها و ریشه‌های خود را بیشتر بشناسند، امکان ندارد که بدون فراگرفتن منابع زبان فارسی به جایی برسند. این یک انگیزه بسیار مهمی است که باید این مردم فهم آن را داشته باشند.

۳- نکته دیگر این که هر قدر روابط ایران با منطقه و قزاقستان بهتر باشد زبان فارسی بهتر آموخته می‌شود. یکی از انگیزه‌هایی که در قزاقستان خیلی زبان چینی یا کره‌ای می‌آموزند این است که صدها شرکت وجود دارد که برای فعالیت‌های خود نیاز به همکارانی دارند که زبانشان را بدانند و از این بابت حقوق خوب هم می‌دهند. همچنین ترکیه را می‌توان نام برد که ترک‌زبانان کنونی خط را هم از دست دادند و برای مطالعه فرهنگ همان ترک‌ها نیز راهشان بسته‌است و خط عربی ـ فارسی را نمی‌دانند و خطشان لاتین است ولی چون شرکت‌های زیاد ترکیه‌ای در قزاقستان فعال هستند و دولت ترکیه حمایت می‌کند دانشجویان به سمت زبان ترکی استانبولی می‌روند.

 واج‌شناسی 
قزاقی با هماهنگی واکه‌ای زبان-ریشه‌ای عمل می‌کند بجز برخی واژگان نوین از خاستگاهی بیگانه (معمولاً روسی یا عربی) که استثناء هستند. این نیز یک سامانه گردسازی هماهنگ است که قرقیزی را تداعی می‌کند ولی هنوز در میان واج‌شناسان قویاً مورد تأیید قرار نگرفته‌است.

 همخوان‌هاSome variations occur in the different regions where Kazakh is spoken, including outside Kazakhstan; e.g. ж / ج (where a Perso-Arabic script similar to the current Uyghur alphabet is used) is read  in standard Kazakh, but  in some places. 
+واج‌های همخوان قزاقیلبیدندانی/
لثویکامی-لثویلثوی-کامینرمکامیملازه‌ایچاکناییخشیومی   انسدادی       انسایشی سایشی          ناسوده   «ر» گونه 

 واکه‌ها 
در الفبای عربی قزاقی، ۹ واکه تعریف شده است. 

لبیغیر لبی تنگ بازتنگبازپسینجۋان داۋىستى دىبىستارЖуан дауысты дыбыстар عربی ـۇ‎ / ۇ‎ ـو‎ / و‎	ىـ / ـى / ى‎ ا / ‍ـا معادل سیریلیک(معادل لاتین) Ұ ұ(Ū ū)О о(O o)Ы ы(Y y)А а(A a)آوانگاری[~][ə]پیشینجىڭىشكە داۋىستى دىبىستارЖіңішке дауысты дыбыстарعربی ٴـۇ‎ / ‎ٴۇ ٴـو‎/ ٴو‎ ٴىـ / ٴـى / ٴى‎ ە / ـە ٴا / ‍ٴـامعادل سیریلیک(معادل لاتین)  Ү ү(Ü ü) Ө ө(Ö ö)І і(I ı)Е е / Э э(E e)Ә ә(Ä ä)آوانگاری  [~] [ɪ][]

 ریخت‌شناسی و صرفBeltranslations.com 

از نکات خاص الفبای عربی قزاق، طرز استفاده از همزه در این زبان است. همزه در الفبای عربی قزاق صدایی ندارد، اما نقش مهمی را ایفا می‌کند. در قزاق، همزه نه بر روی حروف، بلکه پیش از کلمات می‌آید. نقش همزه برای نشان دادن واکه‌های پیشین (حروف صداداری که در جلوی دهان ادا می شوند)، حروف صداداری که در الفبای لاتین ترکی آذربایجانی و استانبولی، با حروف ı ö ü است. به طور مثال ضمیر اول شخص جمع «بیز» (біз)، در الفبای عربی، ٴبىز نوشته می‌شود.

اما باید توجه داشت که استثناهایی هم وجود دارند. اول این‌که کلماتی که در آنها حروف «/e/ (е, э)»‌‌ (حرف ە) وجود دارد، به دلیل اینکه این حرف، واکه‌های پیشین است، دیگر نیازی به همزه برای مشخص کردن اینکه سایر واکه‌های کلمه نیز پیشین هستند وجود ندارد. بطور مثال کلمه ٴتۇيىس (به معنای گره)، همزه دارد، به این معنا که این واکه‌های این کلمه ı و ü هستند. اما در حالت جمع، همزه دیگر در کلمه تۇيىستەر نوشته نمی شود، چرا که حرف «ە» در این کلمه موجود است.

از دیگر استثناها، کلماتی هستند که دارای یکی از حروف «/k/ (к), /q/ (қ), /g/ (г), /ğ/ (ғ)» (ك، گ، ق، ع) می‌باشند، بدون همزه نوشته می‌شوند. کلماتی که شامل حروف «/k/ (к), /g/ (г)» (ك، گ) هستند، بر اساس قوانین فونولوژیک قزاقی، به خودی خود واکه‌های پیشین خواهند داشت و در نتیجه نیازی به همزه نخواهند داشت. بطور مثال،‌ کلمه ٴتۇيىر به معنای «دانه‌ٔ ریز»، با همزه نوشته می‌شود، اما کلمه مشتق از آن، تۇيىرشىك،‌ به معنی «شنی، دانه‌ای»، به دلیل اینکه دارای حرف «ك» می‌باشد، بدون همزه نوشته می‌شود.

کلماتی که شامل حروف «/q/ (қ), /ğ/ (ғ)» (ق، ع) هستند، بر طبق قوانین فونولوژیک قزاقی،‌واکه پسین خواهند داشت.

همگونی صامت‌ها

قانون «همگونی صامتها» اشاره به تحول حروف صامت دارد هنگامی که پسوندی به واژه‌ای (یا به پسوند دیگری با رعایت ترتیب صحیح دستوری) اضاقه می شود،امکان این که بعضی از صامت‌ها برای روانتر شدن خواندن دچار تحول شوند وجود دارند. در زبان قزاقی، دو نوع قاعدهٔ همگونی صامتها وجود دارد؛ یکی «همگونی صامت‌های پس‌رو» (به قزاقی: كەيىندى ىقپال، Кейінді ықпал) و دیگری «همگونی صامت‌های پیش‌رو» (به قزاقی: ىلگەرىندى ىقپال، Ілгерінді ықпал). معنیِ «همگونی صامت‌های پس‌رو» این است که اتصال پسوند، تاثیرِ رو به پس دارد، و باعت تحول آخرین صامت واژه می شود. «همگونی صامت‌های پیش‌رو» به این معناست که اتصال پسوند تاثیر رو به پیش دارد، و این اولین صامتِ پسوند است که دچار تحول می شود.

قانون «همگونی صامت‌های پس‌رو» در سایر زبان‌های ترکی نیز موجود است. در زبان قزاقی، این قانون شامل سه زوج حرف صامت می شود. اگر واژه‌ای به یکی از این سه صامت بی‌واک ختم شود «پ ك ق / п, к, қ»، و اگر پسوند بعدی، با حرف مصوت شروع شود، این سه صدا به ترتیب به صامت‌های واک‌دار «ب گ ع / б, г, ғ» تحول پیدا می کنند. به مثال‌های زیر توجه داشته باشد: 

 كىتا. кіта. (کتاب.):‌ ونىڭ كىتا оның кіта. (کتاب او.)
 كو. кө. (آبی.):‌  كو кө. (فیروزه‌ای، آبی کم‌رنگ.)
 مىسى. мысы. (گربه.):‌ سەنىڭ مىسى сенің мысы. (گربهٔ او.)

و اما قواعد «همگونی صامت‌های پیش‌رو»، در میان زبان‌های ترکی، یکی از ویژگی‌هاییست که زبان قزاقی را خاص می کند، قواعدی که در قزاقی فراتر و همه‌گسترتر از زبانهای ترکی دیگر می باشد. بر اساس این قاعده، برای پسوندهای دستوری پرکاربردی چون پسوند سوالی، پسوند ضمیری، و پسوند جمع، صامتِ اولِ پسوند، می تواند تا حداکثر سه صدای صامت مختلف را (تکواژگونه) به خود گیرد. انتخاب صامت صحیح برای پسوند، با توجه به این که واژهٔ پیش از آن به چه حرف و صدای ختم شود، بستگی دارد. از لحاظ واج‌آرایی (فونوتکنیک)، در زبان قزاقی به طور مثال از صامت‌های پشت‌سر هم با تلفظ‌هایی غیر همگون (مثلا اینکه صامتی بی‌واک و همخوان کنار آن واک‌دار باشد) اجتناب می شود.

اولین گروه این پسوندها، پسوندهایی هستند که با حرف «م / м» شروع می شوند. این‌ها شامل پسوند سوالی‌ «آیا»، پسوند منفی‌ساز فعل، پسوند «واسطه‌ای» برای اسم‌ها، فعل پسوندی «بودن» و همینطور پسوند ضمیری فعل‌های مضارع برای اول شخص مفرد و جمع می باشد. این پسوندها تابع قواعد زیر هستند:

 حرف «م / м»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت یا صامت نیم‌واکه «ي ۋ / й, у» یا صامت روان «ل، ر / л, р» ختم شوند (و یا صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» برای پسوند ضمیری فعلی اول شخص مفرد و جمع)، 
 حرف «ب / б»: اگر واژه پیشین به صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» و یا صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» (بجز برای پسوند ضمیری فعلی اول شخص مفرد و جمع) ختم شوند، 
 حرف «پ / п»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند.

به نمونه‌های زیر توجه فرمایید:

  پسوند سوال‌ساز «ما / Ма» (ما مە با بە پا پە / ма, ме, ба, бе, па, пе): 
 الماتىعا باردىڭ ؟ Алматыға бардың ? (آیا آلماتی بوده‌ای؟)

  پسوند منفی‌ساز فعل «ما / Ма» (ما مە با بە پا پە / ма, ме, ба, бе, па, пе): 
 بىزگە ەشكىم كەزدەسدى. Бізге ешкім кездесді. (کسی با ما ملاقات نکرد.)
 بالا توڭيدی. Бала тоңйды. (بچه یخ نمی زند.)
 بولسا. Болса. (اگر او اینجا نباشد)

 پسوند واسطه‌ای «مەن / Мен» (مەن  بەن  پەن / мен, бен, пен)
 سەميا قۇراتىن ەر ازامات تانىسامىن. Семя құратын ер азамат танысамын. (من با مردی آشنا خواهم شد که خانواده ای را تشکیل خواهد داد.)

 پسوند ضمیری فعلی اول شخص مفرد «مىن / Мын» (مىن   ٴمىن بىن  ٴبىن پىن  ٴپىن / мын, мін, бын, бін, пын, пін)
 بارعان. Барған. (من رفته‌ام.)

گروه بعدی این پسوندها، پسوندهایی هستند که با حرف «ن / н» شروع می شوند. اینها شامل پسوندهای صرف اسم مفعولی و مالکیتی هستند. این پسوندها تابع قواعد زیر هستند:

 حرف «ن / н»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت و صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» ختم شود.
 حرف «د / д»: اگر واژه پیشین به حرف‌های صامت نیم‌واکه «ي ۋ / й, у»، صامت روان «ل، ر / л, р»، و صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» ختم شود،
 حرف «ت / т»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند.

پسوندهایی که با حرف «د / д» شروع می شوند، شامل پسوند صرف اسم افتراقی، و پسوند ماضی‌ساز فعل هستند. این دو پسوند هرکدام تابع قانون خود هستند. پسوند صرف اسم افتراقی تابع قواعد زیر است:

 پسوند«دان دەن / дан, ден»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت، حرف‌های صامت نیم‌واکه «ي ۋ / й, у»، صامت روان «ل، ر / л, р»، و صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» ختم شود،
 پسوند«تان تەن / тан, тен»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند،
 پسوند«نان نەن / нан, нен»: اگر واژه پیشین به صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» ختم شوند.

به نمونه‌های زیر توجه فرمایید:
 سەن قاي كەلدىڭ؟ Сен қай келдің? (تو از کجا می آیی؟)
 مەن ەرتەڭ باستاپ قازاق ٴتىلىن ۇيرەنەمىن. Мен ертең бастап қазақ тілін үйренемін. (من از فردا شروع به یاد گرفتن زبان قزاقی می کنم.)
 ساعات بەس ون مينۋت  ٴوتتى. Сағат бес он минут өтті. (ساعت ده دقیقه بعد از پنج است.)

پسوند صرف فعل ماضی تابع قواعد زیر است:
 پسوند«دى  ٴدى / ды, ді»:  اگر واژه پیشین به حرف مصوت، حرف‌های صامت نیم‌واکه «ي ۋ / й, у»، صامت روان «ل، ر / л, р»، صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң»، و صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» ختم شود،
 پسوند«تى  ٴتى / ты, ті»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند.

و در نهایت پسوندهایی هستند که با حرف «ل / л» شروع می شوند. این‌ها شامل پسوند جمع‌ساز «ـلار ـلر»، پسوند فعل‌ساز متصله به اسم‌های «ـلا»، و پسوندهای اشتقاقی «لیق لیک» هستند. این پسوندها تابع قواعد زیر هستند:

 حرف «ل / л»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت، حرف‌های صامت نیم‌واکه «ي ۋ / й, у»، یا صامت روان «ل، ر / л, р» ختم شود، 
 حرف «د / д»: اگر واژه پیشین به صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» و یا صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» ختم شوند، 
 حرف «ت / т»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند.

به نمونه‌های زیر از واژگان با انواع اشکال پسوند «لیق» توجه فرمایید:

 قۇداي. құдай. (خدایی، الـٰهی)
 جادىگوي. жадыгөй. (جادوگری)
 ازات. азат. (آزادی)
 مەملەكەت. мемлекет. (مملکتی، مرتبط با کشور)
 باقىتسىز. бақытсыз. (بدبختی، بدون بختی)
 مۇمكىن. мүмкін. (امکان، ممکن بودن)

صرف حالت‌های اسم

+جدول صرفی اسم (به الفبای عربی قزاق)حالتپسوندحالات ممکنٴومىرى«زندگی»اۋا«هوا»ٴتۇيىس«گره»ٴسابىز«هویج»باس«سر»تۇز«نمک»اسمی ——  ٴومىرى اۋاٴتۇيىسٴسابىزباستۇزمفعولی -NI -ٴنى، -نى، - ٴدى، -دى، - ٴتى، -تى، -نٴومىرىاۋاٴتۇيىسٴسابىزباستۇزمالکیت -NIŋ -نىڭ، -ٴنىڭ، -دىڭ، -ٴدىڭ، -تىڭ، -ٴتىڭٴومىرىاۋاٴتۇيىسٴسابىزباستۇزمتممی -GA-گە، -عا، -كە، -قا، -نە، -ناومىرىاۋاتۇيىسسابىزباستۇزمکانی -DA-دە، -دا، -تە، -تاومىرىاۋاتۇيىسسابىزباستۇزافتراقی -DAn-دەن، -دان، -تەن، -تان، -نەن، -نانومىرىاۋاتۇيىسسابىزباستۇزواسطه‌ای -Men-مەن، -بەن، -پەنومىرىاۋاتۇيىسسابىزباستۇز

+جدول صرفی اسم (به الفبای سیریلیک قزاق)حالتپسوندحالات ممکنкеме«کشتی»ауа«هوا»шелек«سطل»сәбіз«هویج»бас«سر»тұз«نمک»اسمی——кемеауашелексәбізбастұзمفعولی -NI -ні, -ны, -ді, -ды, -ті, -ты, -нкемеауашелексәбізбастұзمالکیت -NIŋ -нің, -ның, -дің, -дың, -тің, -тыңкемеауашелексәбізбастұзمتممی -GA -ге, -ға, -ке, -қа, -не, -накемеауашелексәбізбастұзمکانی -DA -де, -да, -те, -такемеауашелексәбізбастұзافتراقی  -DAn -ден, -дан, -тен, -тан, -нен, -нанкемеауашелексәбізбастұзواسطه‌ای -Men -мен(ен) -бен(ен) -пен(ен)кемеауашелексәбізбастұз

 ضمیرها 
+ضمیرهای شخصیمفردجمعقزاقی (سیلیلیک و لاتین)قزاقی (عربی)فارسیقزاقی (سیلیلیک و لاتین)قزاقی (عربی)فارسیМен (Men)مەنمنБіз (Bız) ٴبىزماСен (Sen)سەنتو (عامیانه)Сендер (Sender)سەندەرشما (جمع تو)Сіз (Sız) ٴسىزشما (یک شخص، از روی احترام)Сіздер (Sızder)سىزدەرشما (جمع شما)Ол (Ol) ولاو/ آنОлар (Olar)ولارآن‌ها/ ایشان
.
+جدول صرفی ضمیرهااسمیменمەن сенسەن  сізٴسىز  олول бізٴبىز  сендерسەندەر  сіздерسىزدەر  оларولار مفعولیменіمەنى	сеніسەنى	сіздіٴسىزدى	оныونى	біздіٴبىزدى	сендердіسەندەردى	сіздердіسىزدەردى	олардыولاردىمالکیتменіңمەنىڭ	сеніңسەنىڭ	сіздіңٴسىزدىڭоныңونىڭ	біздіңٴبىزدىڭ	сендердіңسەندەردىڭ	сіздердіңسىزدەردىڭ	олардыңولاردىڭمتممیмағанماعان	сағанساعان	сізгеسىزگە	оғанوعان	бізгеبىزگە	сендергеسەندەرگە	сіздергеسىزدەرگە	оларғаولارعامکانیмендеمەندە	сендеسەندە	сіздеسىزدە	ондаوندا	біздеبىزدە	сендердеسەندەردە	сіздердеسىزدەردە	олардаولارداافتراقی мененمەنەن	сененسەنەن	сізденسىزدەن	онанونان	бізденبىزدەن	сендерденسەندەردەن	сіздерденسىزدەردەن	оларданولاردانواسطه‌ایменіменمەنىمەن	сеніменسەنىمەن	сізбенسىزبەن	оныменونىمەن	бізбенبىزبەن	сендерменسەندەرمەن	сіздерменسىزدەرمەن	оларменولارمەن
.
+پسوندهای ضمیریضمیرپسوند فعل مضارعپسوند مالکیتیپسوند فعل ماضی / شرطیاول شخص مفردменمەن	-мын / -мін -مىن / ٴ-مىن -(ы)м / -(і)м -م / -ىم / ٴ-ىم   -(ы)м  -م / -ىمدوم شخص مفردсенسەن -сың / -сің-سىڭ / ٴ-سىڭ  -(ы)ң / -(і)ң -ڭ / -ىڭ / ٴ-ىڭ-(ы)ң  -ڭ / -ىڭدوم شخص مفرد (شما)сізٴسىز -сыз / -сіз-سىز/ ٴ-سىز-(ы)ңыз/-(й)ңйз-ڭىز / -ىڭىز ، -ٴڭىز / -ٴىڭىز -(ы)ңыз/-(й)ңйз-ڭىز / -ىڭىز ، -ٴڭىز / -ٴىڭىز سوم شخص مفردолول	-- -(с)ы / -(с)і -ى / -سى / ٴ-ى / ٴ-سى -(с)ы / -(с)і -ى / -سى / ٴ-ى / ٴ-سى اول شخص جمعбізٴبىز-мыз / -міз-مىز / ٴ-مىز-(ы)мыз-مىز / -ىمىز -(ы)к/-(й)қ-ق/-يق، -ك/-ىكدوم شخص جمع сендерسەندەر  -сыңдар / -сіңдер-سىڭدار / -سىڭدەر-ларың / -лерің   -لارىڭ / -لەرىڭ  -(ы)ңдар / -(і)ңдер -ڭدار / -ڭدەر / -ىڭدار/ -ىڭدەردوم شخص جمع (محترمانه)сіздерسىزدەر  -сыздар / -сіздер-سىزدار / -سىزدەر  -(ы)ңыз/-(й)ңйз-ڭىز / -ىڭىز ، -ٴڭىز / -ٴىڭىز  -(ы)ңыздар / -(і)ңіздер -ڭىزدار / -ڭىزدەر / -ىڭىزدار/ -ىڭىزدەر سوم شخص جمعоларولار -- -лары / -лері   -لارى / -لەرى -(с)ы / -(с)і -ى / -سى / ٴ-ى / ٴ-سى 

 افعال 

 مصدرها 

صرف فعل‌ها در زبان قزاقی، مانند سایر زبان‌های ترکی با اضافه کردن پسوندهای مختلف به ریشهٔ فعل تشکیل می‌شود. تلفظ و نوشتار این پسوندها به تبعیت از قانون هماهنگی مصوت‌ها و قانون هم‌خوانی صامت‌ها می‌توانند متفاوت باشند.

در زبان قزاقی، چندین نوع مصدر با کاربری‌های مختلف، با الصال پسوند‌های مختلف وجود دارد.

+جدول مصدرها  ашу / اشۋ ‌(باز کردن)  сүю / ٴسۇيۋ ‌(دوست داشتن)  қорқу / 	قورقۋ ‌(ترسیدن)  сүңгу / سۇڭگۋ ‌(شیرجه رفتن)  مصدر پایه / اسمی -u аш  اش   сү  ٴسۇي   қорқ  قورق   сүңг  سۇڭگ  وجه وصفی گذشته -GAn  аш  اش   сүй  سۇي   қорық  قورىق   сүңгі  سۇڭگى  وجه وصفی آینده -Ar аш  اش   сүй  سۇي   қорқ  قورق   сүңг  سۇڭگ  وجه وصفی عبوری -AtIn аш  اش   сүй  سۇي   қорқ  قورق   сүңг  سۇڭگ  مصدر قیدی -(I)p аш  اش   сүй  ٴسۇي   қорқ  قورق   сүңг  سۇڭگ 

 صرف افعال 

در این جدول، بن فعل به رنگ سیاه، ضمائر شخصی مضارع به رنگ قرمز، ضمائر شخصی ماضی به رنگ آبی، ضمائر شخصی مالکیتی (که در صرف «آرزوئی» فعل کاربرد دارد) به رنگ سبز، و پسوندها و افعال کمکی مربوطهٔ هر زمان به رنگ بنفش نشان داده شده‌اند.

در جدول زیر، دو فعل نمونه، با مصوت‌ها و حروف صامت خود، که در طریقهٔ نوشتن و تلفظ پسوندها اثر دارد، صرف شده‌اند.

+جدول صرفی فعل مثبت ашу / اشۋ ‌(باز کردن)  сүю / ٴسۇيۋ ‌(دوست داشتن)  ماضی ساده(باز کردم، ...) ماضی نقلی(باز کرده‌ام، ...) ماضی ساده(دوست داشتم، ...) ماضی نقلی(دوست داشته‌ام، ...) мен / مەن аш  اش аш  اش сүй  ٴسۇي сүй  سۇي сен / سەن аш  اش аш  اش сүй  ٴسۇي сүй  سۇي сіз /  ٴسىز аш  اش аш  اش сүй  ٴسۇي сүй  سۇي ол, олар  / ول، ولار аш  اش аш  اش сүй  ٴسۇي сүй  سۇي біз / ٴبىز аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي сендер / سەندەر аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي сіздер / سىزدەر аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي ماضی نقلی استنباطی(شندیده‌ام که باز کرده‌ام، ...) ماضی عادت‌وار (باز می‌کردم، ...) ماضی نقلی استنباطی(شندیده‌ام که دوست داشته‌ام، ...) ماضی عادت‌وار (دوست می‌داشتم، ...) мен / مەن аш  اش аш  اش сүй  ٴسۇي сүй  سۇي сен / سەن аш  اش аш  اش сүй  ٴسۇي сүй  سۇي сіз /  ٴسىز аш  اش аш  اش сүй  ٴسۇي сүй  سۇي ол, олар  / ول، ولار аш اش аш  اش сүй ٴسۇي сүй  سۇي біз / ٴبىز аш  اش аш  اش сүй  ٴسۇي сүй  سۇي сендер / سەندەر аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي сіздер / سىزدەر аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي مضارع اخباری(باز می‌کنم، ...) مستقبل احتمالی(باز خواهم کرد، ...) مضارع اخباری(دوست می‌دارم، ...) مستقبل احتمالی(دوست خواهم داشت، ...) мен / مەن аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي сен / سەن аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي сіз /  ٴسىز аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي ол, олар  / ول، ولار аш اش аш  اش сүй سۇي сүй  سۇي біз / ٴبىز аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي сендер / سەندەر аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي сіздер / سىزدەر аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي مضارع استمراری ساده(دارم باز می‌کنم، ...) ماضی استمراری ساده(داشتم باز می‌کردم، ...) مضارع استمراری ساده(دارم دوست می‌دارم، ...) ماضی استمراری ساده(داشتم دوست می‌داشتم، ...) мен / مەن аш  اش аш  اش сүй  ٴسۇي сүй   ٴسۇي сен / سەن аш  اش аш  اش сүй   ٴسۇي сүй   ٴسۇي сіз /  ٴسىز аш  اش аш  اش сүй   ٴسۇي сүй   ٴسۇي ол, олар  / ول، ولار аш اش аш اش сүй  ٴسۇي сүй  ٴسۇي біз / ٴبىز аш  اش аш  اش сүй   ٴسۇي сүй   ٴسۇي сендер / سەندەر аш  اش аш  اش сүй   ٴسۇي сүй   ٴسۇي сіздер / سىزدەر аш  اش аш  اش сүй   ٴسۇي сүй   ٴسۇي آرزوئی(باز کردنم می‌آید، ...) مستقبل قصدی(قصد دارم باز کنم، ...) آرزوئی(دوست داشتنم می‌آید، ...) مستقبل قصدی(قصد دارم دوست بدارم، ...) мен / مەن аш  اش  аш  اش сүй  سۇي  сүй  سۇي сен / سەن аш  اش  аш  اش сүй   سۇي  сүй  سۇي сіз /  ٴسىز аш  اش  аш  اش сүй   سۇي  сүй  سۇي ол, олар  / ول، ولار аш  اش  аш  اش сүй  سۇي  сүй  سۇي біз / ٴبىز аш  اش  аш  اش сүй   سۇي  сүй  سۇي сендер / سەندەر аш  اش  аш  اش сүй   سۇي  сүй  سۇي сіздер / سىزدەر аш  اش  аш  اش сүй   سۇي  сүй  سۇي مضارع شرطی([اگر] باز بکنم، ...) امری/مضارع التزامی(باز کنم!، ...) مضارع شرطی([اگر] دوست داشته باشم، ...)امری/مضارع التزامی(دوست داشته باشم!، ...) мен / مەن аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي сен / سەن аш  اش аш اش сүй  سۇي сүй ٴسۇي сіз /  ٴسىز аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  ٴسۇي ол, олар  / ول، ولار аш اش аш  اش сүй سۇي сүй  ٴسۇي біз / ٴبىز аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي сендер / سەندەر аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي сіздер / سىزدەر аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي

فعل‌های منفی با اضافه کردن پسوند منفی‌ساز «ـما»، «ـمە»، «ـپا»، «ـپە»، «ـبا» یا «ـبە» (بر طبق قانون هماهنگی مصوت‌ها و هم‌خوانی صامت‌ها) به بن فعل ساخته می‌شوند. جدول زیر نمونه‌هایی از مصادر منفی افعال با هر یک از این پسوندها را نشان می‌دهد.

+جدول مصدرها атау / آتاۋ ‌(نامیدن)  сүю / ٴسۇيۋ ‌(دوست داشتن)  ашу / اشۋ ‌(باز کردن)  кету / كەتۋ‌(رفتن)  даму / دامۋ ‌(توسعه یافتن)  көму / كومۋ ‌(دفن کردن)  مصدر مثبت  ата  اتا   сү  ٴسۇي  аш  اش  кет  كەت   дам  دام   көм  كوم  مصدر منفی  ата  اتا   сүй  سۇي  аш  اش  кет  كەت дам  دام  көм  كوم

جدول زیر صرف ماضی ساده و مضارع اخباری منفی را نشان می‌دهد.

+جدول صرفی فعل منفی ашпау / اشپاۋ ‌(باز نکردن)  сүймеу/ سۇيمەۋ ‌(دوست نداشتن)  ماضی ساده(باز نکردم، ...) مضارع اخباری(باز نمی‌کنم، ...) ماضی ساده(دوست نداشتم، ...) مضارع اخباری(دوست ندارم، ...) мен / مەن аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي сен / سەن аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي сіз /  ٴسىز аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي ол, олар  / ول، ولار аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي біз / ٴبىز аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي сендер / سەندەر аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي сіздер / سىزدەر аш  اش аш  اش сүй  سۇي сүй  سۇي

 نمودهای فعلی و زمان 

در زبان قزاقی، علاوه بر فعل استمراری ساده که با فعل کمکی خاص خود ساخته می‌شود (همانطور که در جدول بالا نشان داده شده است)، نمودها و حالات دیگری از نوع استمراری نیز وجود دارد. این انواع، با استفاده از افعال کمکی خاص دیگری درست می‌شوند.

افعال استمراری نیز، با صرف زمانی فعل کمکی، می‌توانند مفاهیم مضارع استمراری، ماضی استمراری، و غیره را ادا کنند (همانطور که در جدول بالا نشان داده شده است).

+نمودهای استمراری در زمان مضارعنمودقزاق (اول شخص)ترجمه فارسیقزاق (سوم شخص)ترجمه فارسی فعل کمکیغیر استمراریЖеймін‎جەيمىنمن می‌خورمСуда балық .
سۋدا بالىق . ماهی در آب شنا کرد.هیچاستمراری سادهЖеп جەپ من دارم می‌خورم.Суда балық  .
سۋدا بالىق  . ماهی در آب دارد شنا می‌کند.жату / جاتۋ－ به معنی لغوی «دراز کشیدن»فعل کمکی «در حال [انجام کاری] بودن»استمراری تداومیЖеп جەپ من [چند وقتی است که نشسته‌ام] و دارم می‌خورم.оқушы кітап  .
وقۇشى كىتاپ  . دانش‌آموز [چند وقتی است که نشسته‌است] و دارد کتاب می‌خواند. отыру / وتىرۋ – به معنی لغوی «نشستن»فعل کمکی «همین الان در حالتِ مشغول [انجام کاری] بودن»استمراری لحظه‌ایЖеп جەپ من [همبن الان، در همین لحظه] دارم می‌خورم.Суда балық  .
سۋدا بالىق  . ماهی [همبن الان، در همین لحظه] در آب دارد شنا می‌کند.тұру / تۇرۋ – به معنی لغوی «ایستادن»فعل کمکی «در حال [انجام کاری مستمراً] ماندن»عادتیЖеп جەپ من [هر روز/معمولا، فلان چیز را] می‌خورم.Суда балық  .
سۋدا بالىق  .ماهی در آب [بر طبق معمول] مشغول شنا کردن است.жүру / ءٴجۇرۋ – به معنی لغوی «راه رفتن»فعل کمکی «مشغول [انجام کاری] بودن» (عملی پویا، عادی، یا تکرار شونده)

فعل و پسوند فعلی «بودن»

معادل فعل «بودن» یا «نبودن» در زبان قزاقی، به مانند هر زبان دیگری، از اهمیت ویژه برخوردار بوده و قواعد خاص خود را نیز دارد.

در زبان قزاقی، دو گروه کلی وجود دارد، مضارع ساده و سایر صرف‌ها و زمان‌ها. «بودن» و یا «نبودن» در مضارع ساده، با پسوندهای ضمیری ادا می شوند. در سایر حالات و صرف‌ها، از فعل بولۋ / болу استفاده می شود. این فعل، کاربردها و معانی زیادی دارد، به معنی «بودن»، «شدن»، «وجود داشتن» یا «مالکیت داشتن»، «به وقوع پیوستن»، ابراز آرزو یا تصمیم‌ «بر من انجام فلان کار بودن»، و غیره.

جدول زیر لیست پسوندهای ضمیری فعل «بودن» برای هر شخص را لیست کرده است. برای پسوندهای ضمیری اول شخص مفرد و جمع، چند تعداد پسوند با حروف صامت مختلفی چون «م»، «پ»، و «ب» لیست شده است. در زبان قزاقی، انتخاب پسوند صحیح اول شخص، تابع قواعد خاص «همگونی صامتها» است، و با توجه به این که واژه به چه حرف و صدای ختم شود، انجام می شود. برای همهٔ ضمیرها، حرف یا حروف مصوتِ ضمیر،‌ به تابعیت و در هماهنگی با مصوت‌های واژه‌ای که به آن می پیوندد، یا مصوت پسین می شود، یا مصوت پیشین. بر خلاف برخی دیگر از زبان‌های ترکی، در رسم الخط قزاقی، چه سیریلیک، چه عربی، چه لاتین، هماهنگیِ گردیِ مصوت بازتاب داده نمی شود.تاتیانا والیائوا Татьяна Валяева, казахский язык [زبان قزاقی] (به روسی) https://kaz-tili.kz/lichnie1.htm

+پسوند ضمیری فعلی «بودن»ضمیرپسوند اول شخص مفردمەنмен	 -مىن / ٴ-مىن (-بىن / ٴ-بىن)(-پىن / ٴ-پىن)  -мын / -мін (-бын / -бін)(-пын / -пін)دوم شخص مفردسەنсен -سىڭ / ٴ-سىڭ-сың / -сіңدوم شخص مفرد (شما)ٴسىز сіз-سىز/ ٴ-سىز  -сыз / -сізسوم شخص مفردولол	--اول شخص جمع ٴبىز  біз -مىز / ٴ-مىز (-بىز / ٴ-بىز)(-پىز / ٴ-پىز)-мыз / -міз (-быз / -біз)(-пыз / -піз)دوم شخص جمع سەندەرсендер  -سىڭدار / -سىڭدەر-сыңдар / -сіңдерدوم شخص جمع (محترمانه)سىزدەر сіздер -سىزدار / -سىزدەر-сыздар / -сіздер   سوم شخص جمعولارолар --

پسوندهای اول شخص مفرد تابع قواعد زیر هستند:

 پسوند «-مىن،  ٴ-مىن / -мын, -мін»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت یا صامت نیم‌واکه «ي ۋ / й, у»، صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң»، و یا صامت روان «ل، ر / л, р» ختم شوند، 
 پسوند «-بىن،  ٴ-بىن / -бын, -бін»: اگر واژه پیشین به صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» ختم شوند، 
 پسوند «-پىن،  ٴ-پىن / -пын, -пін»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند.

نمونه‌های زیر، جملاتی صرف شده برای فاعل اول شخص مفرد می باشند؛ اشکال و املاءهای مختلف این ضمیر، و همینطور کاربردهای مختلف این پسوند فعلی را ببینید:

 مەن دارىگەر. Мен дәрігер. من پزشکم.  مەن مۇعالىم. Мен мұғалім. من معلمم. مەن ۇلكەن. Мен үлкен. من بزرگم. مەن باي. Мен бай. من غنی‌ام. مەن ەكىنشى. Мен екінші. من دُومم. مەن تىڭداۋشى. Мен тыңдаушы. من شنونده‌ام. مەن ٴانشى. Мен әнші.  من خواننده‌ام. مەن ورىنباسار. Мен орынбасар. من معاون/دستیارم. مەن ونىڭ دوسى. Мен оның досы. من دوست اویم. مەن وسىندا. Мен осында. من اینجام. مەن رەسەيدەن. Мен Ресейден. من از روسیه هستم. مەن قازاقستاننان. Мен Қазақстаннан. من از قزاقستان هستم. مەن ون توعىزدا. Мен  он тоғызда. من ۱۹ ساله‌ام. مەن جيىرما ەكىدە. Мен жиырма екіде. من ۲۲ ساله‌ام. مەن دۇكەندە. Мен  дүкенде. من در دکانم. مەن جۇمىستا. Мен жұмыста. من سر کارم. مەن وراز. Мен Ораз. من اوراز هستم.  مەن قىز. Мен қыз. من دخترم. مەن جۇلدىز. Мен жұлдыз. من ستاره‌ام.  مەن جالعىز. Мен жалғыз. من تنهاام. مەن سىزدىڭ كومەكشىڭىز. Мен сіздің көмекшіңіз. من کمک‌دست شماام. مەن جاس. Мен жас. من جوانم.  مەن ستۋدەنت. Мен студент. من دانش‌جوام. مەن باستىق. Мен бастық. من سردمدارم/رئیسم.  مەن ۇشقىش. Мен ұшқыш. من خلبانم. مەن ورىس. Мен орыс. من روسم.  مەن قازاق. Мен қазақ. من قزاقم.

برای فعل «نبودن» در زمان مضارع ساده، از تک‌واژه «ەمەس / емес» به علاوهٔ پسوند ضمیری فعل «بودن» استفاده می شود. چون‌که این واژه برای تمامی کابردها ثابت است، برای اول شخص مفرد و جمع، تنها به یکی از ضمیرها، تابع مصوتهای واژهٔ «ەمەس / емес» و حرف صامت آخر آن، نیاز است: «ەمەس / емес» برای اول شخص مفرد، «ەمەس / емес» برای اول شخص جمع.

 مەن دارىگەر . Мен дәрігер . من پزشک نیستم. مەن مۇعالىم . Мен мұғалім . من معلم نیستم. مەن عالىم . Мен ғалым . من عالم نیستم. مەن باي . Мен бай . من غتی نیستم. مەن ونىڭ دوسى . Мен оның досы . من دوست او نیستم. مەن رەسەيدەن . Мен Ресейден . من از روسیه نیستم. مەن ون توعىزدا . Мен он тоғызда . من ۱۹ ساله نیستم. مەن جۇمىستا . Мен жұмыста . من سر کار نیستم.

پسوندهای اول شخص جمع تابع قواعد زیر هستند:

 پسوند «-مىز،  ٴ-مىز / -мыз, -міз»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت یا صامت نیم‌واکه «ي ۋ / й, у»، و یا صامت روان «ل، ر / л, р» ختم شوند، 
 پسوند «-بىز،  ٴ-بىز / -быз, -біз»: اگر واژه پیشین به صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» و یا صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» ختم شوند، 
 پسوند «-پىز،  ٴ-پىز / -пыз, -піз»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند.

نمونه‌های زیر، جملاتی صرف شده برای فاعل اول شخص جمع می باشد:

 ٴبىز وسىندا. Біз осында. ما اینجاییم.  ٴبىز كۇشتى. Біз күшті. ما قوی‌ایم. ٴبىز جاقسى. Біз жақсы. ما خوبیم.  ٴبىز دارىگەر. Біз дәрігер. ما پزشکیم. ٴبىز ادەمى. Біз әдемi. ما زیباییم.  ٴبىز ٴانشى. Біз әнші. ما خواننده‌ایم. ٴبىز ٴبىرىنشى. Біз бірінші. ما اولینیم.  ٴبىز تىڭداۋشى. Біз тыңдаушы. ما شنونده‌ایم. ٴبىز دۇكەندە. Біз дүкенде. ما در دکانیم.  ٴبىز جۇمىستا. Біз жұмыста. ما سر کاریم. ٴبىز جۇلدىز. Біз жұлдыз. ما ستاره‌ایم.  ٴبىز ەگىز. Біз егіз. ما دوقلوایم.  ٴبىز مۇعالىم. Біз мұғалім. ما معلمیم. ٴبىز استانادان. Біз Астанадан. ما از [شهر] آستانه‌ایم.  ٴبىز رەسەيدەن. Біз Ресейден. ما از روسیه‌ایم. ٴبىز قىتايدان. Біз Қытайдан. ما از چینیم ٴبىز جاس. Біз жас. ما جوانیم.  ٴبىز ستۋدەنت. Біз студент. ما دانش‌جوایم. ٴبىز قوناق. Біз қонақ. ما میهمانیم.  ٴبىز تانىس با؟ Біз таныс ба? ما با هم آیا آشناایم؟ ٴبىز بوس. Біз бос. ما سر خلوت‌ایم.  ٴبىز ورىس. Біз орыс. ما روسیم. ٴبىز بوس. Біз бос. ما سر خلوت‌ایم.  ٴبىز قازاق. Біз қазақ. ما قزاقیم.

و در جدول زیر، نمونه‌هایی از جملات منفی «نبودن» برای دوم شخص جمع با استفاده از واژه منفی‌ساز «ەمەس / емес»:

 ٴبىز دارىگەر . Біз дәрігер . ما پزشک نیستیم. ٴبىز ەگىز . Біз егіз . ما دوقلو نیستیم. ٴبىز بوس . Біз бос . ما سر خلوت نیستیم. ٴبىز تانىس . Біз таныс . ما آشنا نیستیم. ٴبىز ارىپتەس . Біз әріптес . ما همکار نیستیم. ٴبىز ورىس . Біз орыс . ما روس نیستیم. ٴبىز  ٴبىرىنشى . Біз бірінші . ما اولین نیستیم. ٴبىز استانادان . Біз Астанадан . ما از [شهر] آستانه نیستیم.

برای دوم شخص مفرد عادی، از پسوند «-سىڭ، ٴ-سىڭ / -сың, -сің» استفاده می شود. بر خلاف ضمائر اول شخص، برای دوم شخص،‌ دیگر نیاز به توجه استفاده از صامتِ صحیح نیست و این ضمیر تنها با یک صامت نوشته می شود. برای این ضمیر تنها باید به قانون هماهنگی مصوت‌ها توجه داشت؛ واکهٔ این ضمیر، به تابعیت و در هماهنگی با مصوت‌های واژه‌ای که به آن می پیوندد، یا مصوت پسین می شود، یا مصوت پیشین.

برای دوم شخص مفرد محترمانه، از ضمیر «-سىز، ٴ-سىز / -сыз, -сіз» استفاده می شود، با همان ویژگی‌های ضمیر دوم شخص مفرد عادی.

برای دوم شخص جمع عادی، از ضمیر «-سىڭدار، -سىڭدەر / -сыңдар, -сіңдер» استفاده می شود، و برای برای دوم شخص جمع محترمانه از ضمیر «-سىزدار، -سىزدەر / -сыздар, -сіздер».

نمونه‌های زیر، جملاتی صرف شده مثبت و منفی برای فاعل دوم شخص می باشد:

 سەن وقۇشى. Сен оқушы. تو دانش‌آموزی. سەن دارىگەر. Сен дәрігер. تو پزشکی. سەن قوناق. Сен қонақ. تو میهمانی. سەن وتە جاقسى ٴانشى. Сен өте жақсы әнші. تو خوانندهٔ بسیار خوبی هستی. سەن رەسەيدەن. Сен Ресейден. تو از روسیه‌ای. سەن قىتايدان. Сен Қытайдан. تو از چین هستی. سەن ونىڭ ۇلى. Сен оның ұлы. تو پسر او هستی. سەن كىم؟ Сен кім? تو کیستی؟ سەن بوس با؟ Сен бос ба? آیا تو سر خلوتی؟ سەن قۋانىشتى با؟ Сен қуанышты ба? تو آیا شادی؟ سەن قانشا جاستا؟ Сен қанша жаста؟ تو چند ساله‌ای؟ سەن قانشادا؟ Сен қаншада? تو چند ساله‌ای؟ سەن شىدامدى . Сен шыдамды . تو صبور نیستی. سەن باستىق . Сен бастық . تو سردمدار/رئیس نیستی سەندەر وقۇشى. Сендер оқушы. شماها دانش‌آموزید. سەندەر دارىگەر. Сендер дәрігер. شماها پزشکید. سەندەر شىماندى. Сендер шыдамды. شماها صبورید. سەندەر انشى. Сендер әнші. شماها خواننده‌اید. سەندەر كىم؟ Сендер кім. شماها کی هستید؟ سەندەر بوس ما؟ Сендер бос ма? آیا شماها سر خلوتید؟ سەندەر جالقاۋ . Сендер жалқау . شماها تنبل نیستید. سەندەر زاڭگەر . Сендер заңгер . شماها وکیل نیستید. ٴسىز دارىگەر. Сіз дәрігер. شما پزشکی. ٴسىز قوناق. Сіз қонақ. شما میهمانی. ٴسىز كومەكشى. Сіз көмекші. شما کمک‌حالی. ٴسىز باس مامان. Сіз бас маман. شما متخصص اصلی‌ای. ٴسىز رەسەيدەن. Сіз Ресейден. شما از روسیه‌ای. ٴسىز قاي جەردەن؟ Сіз қай жерден? شما اهل کجا هستی؟ ٴسىز كىم؟ Сіз кім? شما کی هستی؟ ٴسىز باستىق با؟ Сіз бастық ба? شما سردمدار/رئیس هستی؟ ٴسىز نەشەدە؟ Сіз нешеде? شما چند سالتان‌ است؟ ٴسىز دۇكەندە بە؟ Сіз дүкенде бе? شما در دکان هستی؟ ٴسىز سۋرەتشى . Сіз суретші . شما نقاش (صورتچی) نیستی. ٴسىز ٴبىرىنشى . Сіз бірінші . شما اول نیستی. سىزدەر قوناق. Сіздер қонақ. شمایان میهمانید. سىزدەر قىزمەتكەر. Сіздер қызметкер. شمایان خدمتکارید. سىزدەر كورشى. Сіздер көрші. شمایان همسایه‌اید. سىزدەر جاقسى. Сіздер жақсы. شمایان خوبید. سىزدەر جۇمىستا ما؟ Сіздер жұмыста ма? آیا شمایان سر کارید؟ سىزدەر تانىس ما؟ Сіздер таныс ма? شمایان با هم دیگر آشنایید؟ سىزدەر جالقاۋ . Сіздер жалқау . شمایان تنبل نیستید. سىزدەر زاڭگەر . Сіздер заңгер . شمایان وکیل نیستید.

نکته‌ای که باید به آن توجه داشت، حالت مسند در جملات «بودن»، وقتی که فاعل، جمع باشد. قواعد دستور زبانی قزاقی از این لحاظ به مانند فارسی هستند؛ به این معنی که در حالات عام، مسند جمع بسته نمی شود. اما در مواردی که خاص بودن تک-تکِ افراد مشتمل در فاعل جمع اهمیت دارد، از جمع استفاده می شود. به مثال‌های زیر و ترجمه‌های فارسی آن‌ها توجه کنید:

  ٴبىز دارىگەر. Біз дәрігер. ما پزشک هستیم. سەندەر دارىگەر. Сендер дәрігер. شماها پزشک هستید.  ٴبىز وسى اۋراحانانىڭ دارىگەر. Біз осы аурухананың дәрігер. ما پزشک این بیمارستان هستیم. سەندەر وسى اۋراحانانىڭ دارىگەر. Сендер осы аурухананың дәрігер. شماها پزشک این بیمارستان هستید.

نکته دیگر این است که برای طرح سوال «آیایی» برای دوم شخص مفرد و جمع، می توان واژهٔ سوال‌سازِ «ما، مە، با، بە، پا، پە / ма, ме, ба, бе, па, пе» که در آخر جمله می آید، حذف کرد، و بجای آن، پسوندی بعد از مسند و پیش از پسوند ضمیری فعل به شکل تحول‌یافتهٔ «-مى، -بى، -پى / -мы, -мі, -бы, -бі, -пы, -пі» اضافه کرد. 
  سەن ورىس? Сен орыс? تو آیا روس هستی؟ قازاق؟ Қазақ? [شمایان] آیا قزاق هستید؟ ەندى رىزا? Енді риза? الان شما راضی هستی؟ ازىر؟ Әзір? شماها آیا حاضرید؟ روزا، بۇل سەن? Роза, бұл сен? رزا، این تو هستی؟

و در نهایت، فعل مضارع سادهٔ بودن برای سوم شخص، که در قزاقی، بدون نیاز به التصاق هیچ پسوندی ادا می شود، چه سوم شخص مفرد و چه سوم شخص جمع؛ و همینطور چه مثبت و چه منفی. برای فعل منفی «نبودن»، تنها از واژهٔ منفی‌ساز «ەمەس / емес»، بدون هیچ‌نوع پسوند یا صرفی استفاده می شود.

  ول وقۇشى. Ол оқушы. او دانش‌آموز است. ولار دارىگەر. Олар дәрігер.  آن‌ها پزشک‌اند.  قايرات اقىلدى. Қайрат ақылды. غیرت عاقلانه است. ول مەيرىمدى ادام. Ол мейрімді адам. او آدم بامرامی است. ولار رەسەيدەن. Олар Ресейден. آن‌ها از روسیه‌اند. ول قىتايدان. Ол Қытайдан. او از چین است. ول جۇمىستا. Ол жұмыста. او سر کار است. اكەم زاڭگەر. Әкем заңгер. بابام وکیل است. ولار كىمدەر؟ Олар кімдер? آن‌ها کیستند؟ ولار زەينەتکەرلەر مە؟ Олар зейнеткерлер ме? آن‌ها آیا بازنشسته‌اند؟ ول جاس . Ол жас .  او جوان نیست. ولار بوس . Олар бос . آن‌ها سرخلوت نیستند.

 صفات 

در زبان قزاقی ، صفات را می‌شود از آنجا تشخیص داد که بر خلاف اسم‌ها، صرف نمی‌شوند و پسوندی نه برای جمع و نه برای هر یک از حالات ممکنه نمی‌گیرند.

صفت‌ها در زبان قزاقی ، هم حالت «-ـتر/-ـترین» به خود می‌گیرند، هم حالات قیاسی چون «بسیار، خیلی، ...».

در زبان قزاقی ، «-ـتر» با پسوند‌ «-рақ, -рек, -ырақ, -ірек / -ـراق، -ـرەك، -ـىراق، -ـىرەك»، منطبق با قانون هماهنگی مصوت‌ها تشکیل می‌شود.

 жақсы / جاقسى (بهتر)
 әдемі / ادەمى (زیباتر)
 жарқын / جارقىن (روشن‌تر)
 үлкен / ۇلكەن (بزرگتر)
‎

در زبان قزاقی ، «-ـترین» با حرف اضافه «ең / ەڭ» ادا می‌شود.

  жақсы /  جاقسى (بهترین)
  әдемі /  ادەمى (زیباترین)
  жарқын /  جارقىن (روشن‌ترین)
  үлкен /  ۇلكەن (بزرگترین)

 Ертеңгі киіктен бүгінгі қоян жақсы . ەرتەڭگى كيىكتەن بۇگىنگى قويان . از آهوی فردا، خرگوش امروز بهتر است.

در ساخت جملهٔ بالا، اولا که واژهٔ اصلی که قصد ادای بهتر بودن آن‌را داریم، یعنی «خرگوش»، در حالت اسمی صرف می‌شود. واژه‌ای که خرگوش را با آن مقایسه می‌کنیم، یعنی «آهو»، در حالت افتراقی صرف شده است. دوم این‌که، پسوند «-рақ / -ـراق» (به معنی -ـتر) اختیاری بوده و معمولا در قزاقی در این‌گونه جملات استفاده نمی‌شود.

در زبان قزاقی، دو واژه پر استفاده به معنای «بسیار» وجود دارد. 

اولین آن‌ها‌ «өте / وتە»‌ است. این واژه، مفهوم «بسیار» را از نظر کیفی یا شدت می‌رساند. واژهٔ «өте / وتە» برای صفات بیشتر کاربرد دارد.

 Бұл   фильм.  بۇل   فيلم. این فیلمی بسیار جذاب است. Ол   дос.  ول   دوس. او دوست بسیار خوبی است. Сен   баласың.  سەن   بالاسىڭ. تو بچهٔ بسیار عاقلی هستی. Бүгін ауа-райы  .  بۇگىن اۋا-رايى  . امروز وضع هوا بسیار خوب است.

واژهٔ دیگر، «көп / كوپ»‌ می‌باشد، که مفهوم کمیتی و مقداری را دارد. از نظر استفاده، با وجود شباهت معنایی «көп / كوپ» و «өте / وتە»، این دو واژه را نمی‌شود بجای هم‌دیگر استفاده کرد. همانطور که در ترجمهٔ نمونه‌های بالا، نمی‌توان واژهٔ «بسیار» را با «زیاد» جایگزین کرد، واژهٔ «өте / وتە» را نمی‌توان با «көп / كوپ» عوض کرد.

نمونه‌هایی زیر با استفاده از واژهٔ «көп / كوپ»:

 Мен   істеймін.  مەن   ىستەيمىن. من خیلی کار می‌کنم. Ол   қояды.  ول   قويادى. او خیلی سوال می‌پرسد. Біз бұл жерге  келеміз.  ٴبىز بۇل جەرگە  كەلەمىز. ما به این مکان زیاد می‌آییم.

 نوشته‌ای به قزاقی 
سرود ملی قزاقستان (قزاقستان من):

 قزاقی به خط سیریلیک قزاقی به خط لاتین قزاقی به خط عربی برگردان فارسیАлтын күн аспаны,
Алтын дән даласы,
Ерліктің дастаны -
Еліме қарашы!

Ежелден ер деген,
Даңқымыз шықты ғой,
Намысын бермеген,
Қазағым мықты ғой!

Қайырмасы:
Менің елім, менің елім,
Гүлің болып егілемін,
Жырың болып төгілемін, елім!
Туған жерім менің — Қазақстаным!

Ұрпаққа жол ашқан,
Кең байтақ жерім бар.
Бірлігі жарасқан,
Тәуелсіз елім бар.

Қарсы алған уақытты,
Мәңгілік досындай.
Біздің ел бақытты,
Біздің ел осындай!

Қайырмасы:
Менің елім, менің елім,
Гүлің болып егілемін,
Жырың болып төгілемін, елім!
Туған жерім менің — Қазақстаным!Altın kün aspanı,
Altın dän dalası,
Erliktiñ dastanı -
Elime qaraşı!

Ejelden er degen,
Dañqımız şıqtı ğoy,
Namısın bermegen,
Qazağım mıqtı ğoy!

Qayırması:
Meniñ elim, meniñ elim,
Güliñ bolıp egilemin,
Jırıñ bolıp tögilemin, elim!
Tuwğan jerim meniñ — Qazaqstanım!

Urpaqqa jol aşqan,
Keñ baytaq jerim bar.
Birligi jarasqan,
Täwelsiz elim bar.

Qarsı alğan waqıttı,
Mäñgilik dosınday.
Bizdiñ el baqıttı,
Bizdiñ el osınday!

Qayırması:
Meniñ elim, meniñ elim,
Güliñ bolıp egilemin,
Jırıñ bolıp tögilemin, elim!
Tuwğan jerim meniñ — Qazaqstanım!التىن كۇن اسپانى،
التىن  ٴدان دالاسى،
ەرلىكتىڭ داستانى -
ەلىمە قاراشى!

ەجەلدەن ەر دەگەن،
داڭقىمىز شىقتى عوي،
نامىسىن بەرمەگەن،
قازاعىم مىقتى عوي!

قايىرماسى:
مەنىڭ ەلىم، مەنىڭ ەلىم،
گۇلىڭ بولىپ ەگىلەمىن،
جىرىڭ بولىپ توگىلەمىن، ەلىم!
تۋعان جەرىم مەنىڭ — قازاقستانىم!

ۇرپاققا جول اشقان،
كەڭ بايتاق جەرىم بار.
بىرلىگى جاراسقان،
تاۋەلسىز ەلىم بار.

قارسى العان ۋاقىتتى،
ماڭگىلىك دوسىنداي.
ٴبىزدىڭ ەل باقىتتى،
ٴبىزدىڭ ەل وسىنداي!

قايىرماسى:
مەنىڭ ەلىم، مەنىڭ ەلىم،
گۇلىڭ بولىپ ەگىلەمىن،
جىرىڭ بولىپ توگىلەمىن، ەلىم!
تۋعان جەرىم مەنىڭ — قازاقستانىم!آسمان خورشید زرین
دشت دانهٔ زرین
داستان دلاوری -
و اینک سرزمین من را بنگر!

از ازل
شکوه قهرمانی ما نمایان شد
و مردم ناموس خود را پاس داشتند
مردم قزاق نیرومند است!

همسرایی:
کشورم، کشورم،
من چون گلی برای تو کاشته می‌شوم
چون سرودی برای تو جاری می‌شوم، کشور!
زاد و بوم من  قزاقستان من!

راه بر نوادگان باز شد
سرزمینی پهناور دارم.
یکپارچگی آن درست و درخور است
کشوری دارم مستقل.

آن هنگام را پذیرا شد
مانند دوستی جاودان
کشور ما شادمان است
چنین است کشور ما.

همسرایی:
کشورم، کشورم،
من چون گلی برای تو کاشته می‌شوم
چون سرودی برای تو جاری می‌شوم، کشور!
زاد و بوم من  قزاقستان من!

 جستارهای وابسته 

 قزاق‌های ایران
 لاتین‌سازی زبان الفبایی
 زبان‌های ترکی
 ادبیات قزاقی
 زبان‌های قزاقستان

 منابع 

 جستارهای وابسته 

 Mark Kirchner: "Kazakh and Karakalpak". In: The Turkic languages. Ed. by Lars Johanson and É. Á. Csató. London [u.a.]: Routledge, 1998. (Routledge language family descriptions). S.318-332.

 پیوند به بیرون 

 Any language Online Case Converter 
 Online Kazakh cyrillic transliteration www.cesty.in
 Kazakh language, alphabet and pronunciation
 Aliya S. Kuzhabekova, "Past, Present and Future of Language Policy in Kazakhstan" (M.A. thesis, University of North Dakota, 2003)
 Kazakh Cyrillic–Latin–Arabic converter
 Russian–Kazakh Kazakh–Russian dictionary
 Kazakh language recordings, British Library
 Kazakh - Apertium
 Kazakh<>Turkish Dictionary
 Kazakhstan  in the CIA World Factbook
 "U.S "Chronological age calculator 
 US Peace Corps Kazakh Language Courses transcribed to HTML


رده:زبان‌های ایزو ۶۳۹–۱
رده:زبان‌های پیوندی
قزاقی
رده:زبان‌های چین
رده:زبان‌های دارای کد ایزو ۶۳۹–۲
رده:زبان‌های دارای هماهنگی واکه‌ای
رده:زبان‌های روسیه
رده:زبان‌های فاعل-مفعول-فعل
رده:زبان‌های قزاقستان
رده:قزاقستان
رده:قزاق‌ها
رده:ویکی‌سازی رباتیک