عملیات کربلای ۴

عملیات کربلای ۴ عملیات نظامی تهاجمی نیروهای مسلح ایران در خلال جنگ ایران و عراق بود، که در دی‌ماه ۱۳۶۵ به فرماندهی سپاه پاسداران انجام شد. این عملیات در تاریخ ۳ دی ۱۳۶۵ در محور ابوالخصیب در جنوب عراق، به صورت گسترده و با هدف آماده‌سازی مقدمات فتح بصره، توسط نیروهای مسلح ایران آغاز شد و در پی لو رفتن طرح عملیات و با تحمل تلفات بالای انسانی در روزهای نخست، در تاریخ ۵ دی ۱۳۶۵ با عقب‌نشینی نیروهای ایرانی، پایان یافت. با شکست عملیات کربلای ۴، دو هفته بعد عملیات کربلای ۵ توسط نیروهای ایرانی انجام شد.

 پیش‌زمینه 
عملیات کربلای ۴ قرار بود با استفاده از تاریکی شب، به صورت ناگهانی انجام شود و هدف از انجام آن، گرفتن نقطه اتکایی در ساحلِ غربی آب‌راه اروندرود بود. پس از تسخیر ساحل غربی، قرار بود تهاجم تا تصرف بصره ادامه یابد. عملیات کربلای ۴ در واقع بخشی از عملیات کربلای ۵ بود، که با شکست این عملیات، ۲ هفته بعد عملیات کربلای ۵ به صورت جداگانه انجام شد. هدف ابتدایی تسخیر جزیره ام‌الرصاص و سایر جزایر و جاده‌های اطراف آن بود، تا محاصره شهر بصره تکمیل شود. از دلایل تأکید بر تعجیل در این عملیات تحت تأثیر قرار دادن کنفرانس سازمان همکاری اسلامی بود، که در آن مقطع زمانی در کشور کویت برگزار می‌شد.

عراقی‌ها خطوط دفاعی ایستای استواری را در اطراف شهر بصره ساخته بودند. این خطوط شامل ۵ حلقه دفاعی بود، که با آب‌راه طبیعی مثل اروندرود و آبگیرهای مصنوعی همانند دریاچه‌های پرورش ماهی در اطراف رودخانه جاسم حمایت می‌شد. دریاچه پرورش ماهی، از مین، سیم خاردار زیرآبی، الکترود و سایر موانع، انباشته شده بود. علاوه بر این موانع، در پشت هر آب‌راه و هر خط دفاعی نیز سیستم توپخانه‌ای هدایت راداری، پشتیبانی نیروی هوایی و هلی‌کوپترهای تهاجمی با قابلیت استفاده از گازهای شیمیایی، از مواضع عراق پشتیبانی می‌کردند.

 لو رفتن عملیات 
فرماندهان وقت سپاه پاسداران، قبل از عملیات میزان غافلگیری نیروهای عراقی را متغیر و رو به کاهش، برآورد کرده بودند. اسماعیل سپه‌وند رزمنده و نویسنده لرستانی در کتاب «بلدچی» درباره‌ی شرایط قبل از آغاز عملیات می‌گوید: «آتشبارهای عراق وجب به وجب خط را می کوبیدند. یک لحظه هم آرام نمی ماندند... منور پشت منور توی آسمان روشن میشد. با زبان بی‌زبانی اعلام می‌کردند که ما منتظرتان هستیم... از اینکه دشمن فهمیده بود ما می‌خواهیم عملیات کنیم حسابی ترسیده بودم. سبک سنگین که می‌کردم می دیدم چه‌قدر بی احتیاطی کرده‌اند. روزی صد نفر از دکل بالا و پایین می‌رفتند. روزی چند صد خودرو وارد منطقه میشد...» 

فرمانده وقت سپاه، محسن رضایی، بعدها گفته بود:

وی در چگونگی محاسبه رقم ۵۰ درصد، مدرک و سندی ارائه نداده‌است. مهدی قلی رضایی از نیروهای اطلاعات-عملیات لشکر ۳۱عاشورا، در کتاب «لشکر خوبان» تصریح کرده که پیش از عملیات مطمئن شده است «که نه فقط وقوع عملیات از آن نقطه بلکه حتی زمان و ساعت شروع آن نیز لو رفته... ما به دشمنی حمله خواهیم کرد که همه چیز را برای متوقف کردن ما آماده کرده است.» با این حال با ناهماهنگی‌هایی که میان فرماندهی کل جنگ و فرماندهان سپاه وجود داشت، این عملیات انجام شد. دربارهٔ عامل لو رفتن عملیات مجموعه‌ای از کمک‌های اطلاعاتی ایالات متحده آمریکا به عراق، ستون پنجمی سازمان مجاهدین خلق ایران و پناهنده شدن برخی افراد رده‌بالای سیاسی، به خارج از کشور ذکر شده‌است. جلال‌الدین طاهری در جریان این عملیات گفت:

اردستانی، رئیس سابق مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه، در این خصوص در کتاب تنبیه متجاوز نوشته‌است:

دیوید کریست؛ مورخ ارشد و مشاور پیشین وزارت دفاع ایالات متحده، در مرداد ۱۳۹۲ در مصاحبه‌ای با بی‌بی‌سی فارسی تأیید کرد که ایالات متحده با ارائه اطلاعات عملیات کربلای ۴ به عراقی‌ها، باعث شکست این عملیات شده‌است. به‌طور کلی آمریکا، حداقل از حدود ۲ سال قبل از عملیات کربلای ۴ تصمیم به حمایت اطلاعاتی از حکومت عراق گرفته بود. مطابق یک سند از طبقه‌بندی خارج شده، در سال ۱۹۸۴ رونالد ریگان در دستوری دولت آمریکا را موظف به جلوگیری از سقوط صدام حسین در مقابله با جمهوری اسلامی ایران کرده بود. دستوری که در سال‌های بعد، به کمک‌های اطلاعاتی مؤثر واشینگتن به بغداد انجامید.

 عملیات 

اردستانی، رئیس پیشین مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه، در کتاب تنبیه متجاوز نوشته‌است:

غواص‌ها باید قبل از آغاز عملیات از رودخانه عبور می‌کردند و از ساعت ۲۱ به آب زدند. اردستانی رئیس سابق مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه نوشته‌است:

محمدعلی اسفنانی؛ نماینده فریدن در مجلس شورای اسلامی، در خاطره‌ای با اشاره به این که خودش از غواصان حاضر در این عملیات بوده‌است، گفت:

در این عملیات ابتدا حدود ۱۵ هزار نفر از نیروهای ایرانی به رهبری گروهی از تکاوران نیروی زمینی ارتش و غواصان، نیمهٔ جنوبی شط العرب (دجله) و نیمه شمالی اروندرود (کارون و دجله) را پشت سر گذاشتند و با گذر از جزیره‌های ام‌الرصاص، ام‌البابی، قطعه ۲ و سهیل (عرض این قسمت از رودخانه حدود ۴۸۰ متر و جریان آب آن آرام است و جزایر به صورت پی‌درپی در عرض رود قرار گرفته‌اند) به خاک عراق وارد شده و خط دفاعی حد فاصل سپاه سوم عراق در شرق بصره و سپاه هفتم در منطقه نزدیک شبه‌جزیره فاو را شکستند.

عبدالحلیم ابوغزاله در کتاب جنگ عراق و ایران نوشت:

در این عملیات یکی بزرگترین جابه‌جایی‌های نیروها با استفاده از بالگرد، در طول مدت کوتاهی توسط هوانیروز ارتش و نیز قایق‌های تندرو و هاورکرافت‌های نیروی دریایی ارتش انجام شد. همچنین پشتیبانی هوایی، توپخانه‌ای و پدافندی ارتش نیز در این عملیات ادامه داشت، ولی به دلیل مشکلات اساسی در طراحی و جمع شدن نیروها در یک منطقه، موجب شکست سنگین نیروهای ایرانی شد. درگیری به مدت حدود ۲۶ ساعت ادامه داشت و در نهایت با توجه به بروز مشکلات زیاد، عملیات در ساعت ۲۳:۴۵ روز چهارم دی ماه، متوقف گردید.

 تلفات 

هاشمی رفسنجانی (فرمانده عالی جنگ در زمان عملیات) در پانویس‌های روزانه‌اش در ۱۱ دی ماه می‌نویسد:

در بیانیه رسمی مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، تعداد کشته‌های این عملیات کمتر از ۱٫۰۰۰ نفر بوده‌است. حسین علایی از فرمانده‌های ارشد سپاه پاسداران در آن مقطع، در کتاب «روند جنگ ایران و عراق» در جلد دوم صفحه ۲۸۵ می‌نویسد:

تلویزیون عراق تصاویر تعداد زیادی از کشته شدگان ایرانی را پخش کرد که نشان دهنده تعداد بسیار زیاد تلفات نیروهای ایرانی است.
 نقل‌قول‌ها 
عبدالحلیم ابوغزاله، وزیر دفاع پیشین مصر در کتاب «جنگ عراق و ایران»، کربلای ۴ را بدترین عملیات این جنگ از نظر سازماندهی و طراحی مانور خوانده و آن را به «حمله پیادگان مأیوس و ناامید انگلیس و فرانسه و آلمان علیه نیروهای سنگر گرفته یکدیگر در کانال‌ها و مواضع دفاعی مجهز به تجهیزات پیشرفته در جنگ جهانی اول» تشبیه کرده‌است.

 شیوه فرماندهی 
در سال ۱۳۹۷ و در سالروز عملیات کربلای ۴، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس در بیانیه‌ای، ضمن دفاع از انجام این عملیات، گفت: اساساً غافلگیری کامل در هیچ عملیاتی امکان‌پذیر نبود. با وجود توان بالای ارتش عراق در استراق-سمع و امکان بهره‌گیری از اطلاعات ماهواره‌های جاسوسی، امکان نداشت که تعداد زیادی یگان جابه‌جا شوند ولی دشمن هوشیار نشود. به جز دو سه عملیات، همه عملیات‌های دوران دفاع مقدس بدون غافلگیری انجام شدند؛ از جمله عملیات فتح‌المبین و بیت‌المقدس، با وجود هوشیاری دشمن، با موفقیت اجرا گردید. پیروزی در نبردها به عوامل گوناگونی ارتباط دارد. در عملیات کربلای ۴ علاوه بر هوشیاری دشمن، پیچیدگی جغرافیایی منطقه، دلیل اصلی عدم‌الفتح بود. بر خلاف آنچه گفته شده‌است، در عملیات کربلای ۴ دو محور از سه محور شامل منطقه شلمچه و جزیره مینو موفق بودند به طوری که در محور شمالی عملیات، لشکرهای ۱۹ فجر و ۵۷ ابوالفضل توانستند یکی از سخت‌ترین مواضع ارتش عراق در شلمچه را بشکنند. همچنین در محور جنوبی، قرارگاه نوح (جزیره مینو) برخی یگان‌ها موفق شدند از خطوط مستحکم دفاعی ارتش عراق عبور کنند. اجرای عملیات کربلای ۴ در مرحله اول با توجه به موانع موجود در همان ساعت‌های اولیه متوقف شد. در این عملیات از ۲۶۰ گردان عملیاتی سپاهیان حضرت محمد، تنها ۴۰ گردان وارد عمل شده بودند. تدبیر و قدرت فرماندهی جنگ سبب شد، در حداقل زمان ممکن، عملیات کربلای ۴ متوقف و عملیات گسترده کربلای ۵ در کمتر از ۲ هفته با غافلگیری کامل عراق انجام شود؛ بنابراین عملیات موفق و سرنوشت ساز کربلای ۵ از دل کربلای ۴ بیرون آمد. بر خلاف تبلیغات برخی رسانه‌های خارجی آمار شهدای عملیات کربلای ۴ به استناد اسناد موجود، کمتر از ۱٫۰۰۰ نفر است.

محسن رضایی جمعه ۷ دی ۱۳۹۷ (۲۸ دسامبر ۲۰۱۸) در یک توئیت عملیات کربلای ۴ را عملیاتی برای فریب دشمن عنوان کرد: 

وی پس از واکنش‌های منفی به این توییت توضیح داد که آنچه گفته یک تحلیل پسینی است.

قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه و فرمانده لشکر ۴۱ ثارالله سپاه در جنگ ایران و عراق در این باره گفت

حسام‌الدین آشنا مشاور حسن روحانی و رئیس مرکز بررسی‌های استراتژیک در پاسخ به محسن رضایی در توییتر قسمتی از خاطرات مهدیقلی رضایی از کتاب لشکر خوبان را آورد:

 کشف پیکرهای غواصان ایرانی 
در سال ۱۳۹۴، با گذشت ۳۰ سال از عملیات کربلای ۴، کمیته جستجوی مفقودان ستاد کل نیروهای مسلح ایران اعلام کرد که اجساد ۱۷۵ غواص ایرانی را که با دستانِ بسته شهید شده‌اند، در منطقه ابوفلوس عراق کشف کرده‌است. فرمانده این ستاد همچنین اعلام کرد که برخی از اجساد کشف شده دارای هیچ جراحتی نیستند و نیروهای بعثی آن‌ها را زنده به گور کرده‌اند.

محسن رضایی در سال ۱۳۹۴ و در مراسم به خاک‌سپاری جنازه غواص‌های ایرانی می‌گوید: 

 مخالفت ارتش 
عملیات کربلای ۴ با مخالفت ارتش و نداشتن سواد نظامی سپاه پاسداران مواجه بود که یکی از فرماندهان مخالف، علی صیاد شیرازی بود که این مخالفت با جواب فیزیکی سیلی محسن رضایی مواجه شد.

 چالش‌ها 
در دی ماه سال ۱۳۹۷ و در پی انتشار یک توئیت از سوی محسن رضایی در مورد عملیات کربلای ۴، موجی از انتقادها در این باره علیه او و دیگر فرماندهان نظامی جنگ ایران و عراق، شکل گرفت. کار به جایی رسید که محسن رضایی در یک برنامه تلویزیونی حاضر شد و با حضور تلفنی قاسم سلیمانی دیگر فرمانده ارشد نظامی ایران به توضیح در مورد این عملیات پرداختند. در بخشی از این گفتگو سلیمانی گفت:

 مراسم خاک‌سپاری 
پیکر غواصان کشته‌شده در عملیات کربلای ۴ به همراه ۱۰۰ سرباز گمنام دیگر، طی مراسمی در روز ۲۶ خرداد ۱۳۹۴ در تهران و از میدان بهارستان تا معراج شهدا، تشییع شد. برخی از چهره‌های سیاسی، نظامی، ورزشی و هنری نیز در این مراسم حضور داشتند.

 جستارهای وابسته 

 فاجعه‌های مرگبار در دورهٔ جمهوری اسلامی ایران

 منابع 


 محسن رشید، گزارشی کوتاه/ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ویرایش: مهدی انصاری، تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیق جنگ، ۱۳۷۸، شابک: ۹۶۴–۶۳۱۵–۳۳-x

 مطالعه بیشتر 





رده:دسامبر ۱۹۸۶ (میلادی)
رده:عراق در ۱۹۸۶ (میلادی)
رده:عملیات‌های کربلا
رده:عملیات‌های گسترده ایران در جنگ ایران و عراق
رده:عملیات‌های نظامی جنگ ایران و عراق
رده:کشتارهای اسیران جنگی
رده:نبردهای ایران
رده:نبردهای عراق