عشتروت

عَثتَرت یا عَثتَرتو (اوگاریتی: 𐎓𐎘𐎚𐎗𐎚) عشتروت (عبری: עשתרת)، آستارته (یونانی باستان: Ἀστάρτη)، یکی از مهم‌ترین الهه‌های سامی شمال‌غربی در هزاره دوم و اول پیش از میلاد بود که در سرزمین‌های کنعان، فنیقیه، اوگاریت و بعدها در جهان مدیترانه پرستش می‌شد. او الهه‌ای چندوجهی با کارکردهای مرتبط با عشق، میل جنسی، جنگ و گاه سیاره زهره بود و از نظر ریشه‌شناسی و کارکرد اسطوره‌ای با ایشتار بابلی و اینانا سومری هم‌خانواده به شمار می‌رود.

در دوره‌های بعد، با گسترش فرهنگ فنیقی در مدیترانه، عثترت با الهه‌های دیگر همسان‌انگاری شد. یونانیان شکل هلنی‌شدهٔ او، آستارته را با آفرودیته و گاه با آرتمیس همانند دانستند. در متون کتاب مقدس عبری، عشتروت به عنوان یکی از «خدایان بیگانه» اقوام کنعانی و فنیقی معرفی می‌شود و پرستش او از سوی برخی اسرائیلیان مورد نکوهش قرار گرفته است. این بازتاب نشان‌دهنده حضور تاریخی آیین او در منطقه شام در عصر آهن است.

 ریشه‌شناسی 
شکل نیاسامی نام این الهه به‌صورت بازسازی‌شدهٔ ʿAṯtart («عَثتَرت») بوده است. این نام از ریشهٔ سامی باستانی ʿṯtr گرفته شده است. در گذشته، پژوهشگران بر این باور بودند که نام عثترت با افزودن پسوند مؤنث آفروآسیایی «ـت» به نام خدای مذکر «عَثتار» (ʿAṯtar) ساخته شده است؛ الگویی که در زبان‌های سامی برای ساخت صورت مؤنث از نام‌های مذکر رایج است. بر اساس این دیدگاه، «عَثتار» صورت اصلی و کهن‌تر بوده و «عَثتَرت» شکل مؤنث و تحول‌یافتهٔ آن محسوب می‌شده است. اما دیدگاه‌های جدیدتر زبان‌شناختی و اسطوره‌شناختی محتاط‌ترند. این دیدگاه‌ها می‌پذیرند که عثتار و عثترت از نظر ریشه‌شناسی به یک بن مشترک (ʿṯtr) بازمی‌گردند، اما رابطهٔ دقیق اشتقاقی میان آن‌ها ــ این‌که کدام یک مقدم بوده یا آیا یکی مستقیماً از دیگری ساخته شده است یا نه ــ هنوز روشن نیست. در برخی سنت‌های سامی جنوبی، مانند سبئی، عثتار ایزدی مذکر و آشکارا مرتبط با سیارهٔ زهره است؛ در حالی که در سنت‌های شمال‌غربی سامی، به‌ویژه در کنعان و فنیقیه، صورت مؤنث عثترت برجسته می‌شود. با این حال، معنای دقیق نام‌های عثتار و عثترت هنوز به‌طور قطعی مشخص نیست. هرچند پیوند آن‌ها با سیارهٔ زهره از نظر تاریخی و تطبیقی بسیار محتمل دانسته می‌شود، اما این‌که خود واژه در اصل چه معنای واژگانی‌ای داشته (برای مثال توصیفی از درخشندگی، طلوع، یا مفهومی دیگر)، همچنان محل بحث در میان پژوهشگران است.

در متون ماسورتی، این الهه با تلفظ «عَشْتورِت» آمده است. بیشتر پژوهشگران معتقدند این تلفظ یک تغییر مصنوعی است که واکه‌های کلمهٔ عبری «بوشِت» (בֹּ֫שֶׁת، به معنی «شرم») روی صامت‌های نام اصلی گذاشته شده است. برخی دیگر تصور می‌کنند این تغییر ناشی از تحول زبان کنعانی بوده است یا از یک شکل اولیه «عَشْتاریت» آمده است، جایی که تغییر واکه‌ها به شیوه‌ای متداول رخ داده است.

 نمای کلی 
در فرهنگ‌های گوناگون، عثترت با مجموعه‌ای از حوزه‌ها مرتبط بود: جنگ، میل جنسی، قدرت پادشاهی، زیبایی، درمان و — به‌ویژه در اوگاریت و امار — شکار؛ با این حال، منابع شناخته‌شده نشان نمی‌دهند که او الهه باروری بوده است، برخلاف دیدگاه برخی پژوهشگران قدیمی. نماد او شیر بود و اغلب با اسب و در نتیجه با ارابه نیز پیوند داشت. کبوتر هم ممکن است از نمادهای او بوده باشد، چنان‌که برخی مهرهای استوانه‌ای عصر مفرغ این موضوع را نشان می‌دهند. تنها تصاویری که با قطعیت کامل به عثترت نسبت داده می‌شوند، آن‌هایی هستند که او را به صورت جنگجویی سوار بر اسب یا در ارابه نشان می‌دهند. در گذشته بسیاری از نویسندگان ادعا می‌کردند که او به عنوان تجسم الهی ستاره صبح و شام شناخته می‌شده است، اما این موضوع مورد تردید قرار گرفته که آیا او اساساً ویژگی یا ماهیت نجومی داشته است یا نه، دست‌کم در اوگاریت و امار. فهرست‌های خدایان که از اوگاریت و دیگر شهرهای مهم سوریه در عصر مفرغ به دست آمده‌اند، او را همتای الهه آشوری-بابلی ایشتار و نیز الهه‌های هوری مشابه ایشتار مانند ایشارا (احتمالاً در جنبه «بانوی عشق») و شائوشکا می‌دانستند؛ در برخی شهرها، صورت‌های غربی نام و شکل شرقی «ایشتار» کاملاً به جای یکدیگر به کار می‌رفتند.

در دوره‌های بعدی، عثترت در سوریه و کنعان پرستش می‌شد. آیین او به قبرس گسترش یافت و احتمال دارد در آنجا با یک الهه باستانی قبرسی درآمیخته باشد. این الهه ترکیبی قبرسی شاید در دوره میسنی و عصر تاریک یونان وارد اسطوره‌شناسی یونانی شده و بعدها به صورت آفرودیته شناخته شده باشد. با این حال، یک دیدگاه قدیمی (که امروزه چندان پذیرفته نیست) می‌گفت که شخصیت عثترت در آغاز کمتر جنبه اروتیک و بیشتر جنبه جنگاورانه داشته است، احتمالاً به دلیل تأثیرپذیری از الهه کنعانی آنات؛ و بنابراین این ایشتار بوده، نه عثترت، که نیای مستقیم الهه قبرسی محسوب می‌شده است. اما شواهد مربوط به فینیقیه در عصر آهن نشان می‌دهد که عثترت نسبت به پرستش اولیه‌اش در اوگاریت و سوریه در عصر مفرغ، به الهه‌ای با جنبه‌های اروتیک‌تر تبدیل شده بود. همچنین کهن‌ترین شواهد مربوط به آفرودیته نیز او را بیشتر با ویژگی‌های جنگاورانه نشان می‌دهند. یونانیان در دوره کلاسیک، هلنیستی و رومی گاه آفرودیته را با عثترت و بسیاری دیگر از الهه‌های خاور نزدیک یکی می‌دانستند؛ این کار در راستای سنت رایج آنان در همسان‌سازی و تلفیق خدایان بیگانه با خدایان خودشان بود. افزون بر این، برخی جنبه‌های بعضی خدایان یونانی، مانند آرتمیس آستراتِیا، احتمالاً به شدت تحت تأثیر عثترت بوده‌اند.

در عصر آهن، مراکز اصلی پرستش عثترت در شهرهای دولت‌شهری فینیقی مانند صیدون، صور و بیبلوس قرار داشت. سکه‌های صیدون ارابه‌ای را نشان می‌دهند که در آن کره‌ای دیده می‌شود؛ احتمالاً سنگی که نماد عثترت بوده است. گفته شده است که «او اغلب بر سکه‌های صیدونی در حالی تصویر می‌شد که بر پیشانی یک کشتی ایستاده، اندکی به جلو خم شده و دست راست خود را دراز کرده است؛ از این رو می‌توان او را الگوی نخستین تندیس‌های جلوی کشتی‌های بادبانی دانست.» در صیدون، او معبدی مشترک با اشمون داشت. سکه‌های بیروت نیز پوزئیدون، عثترت و اشمون را در حال پرستش مشترک نشان می‌دهند.

دیگر مکان‌های مهمی که عثترت به وسیله دریانوردان و مهاجران فینیقی به آن‌ها معرفی شد، عبارت بودند از کیتِرا، مالت و اریکس در سیسیل؛ جایی که بعدها رومیان او را با نام «ونوس اریکینا» می‌شناختند.
سه کتیبه از لوح‌های پیرگی که حدود سال ۵۰۰ پیش از میلاد تاریخ‌گذاری شده‌اند و در نزدیکی کائره در اتروریا کشف شده‌اند، از ساخت نیایشگاهی برای عثترت در معبد الهه محلی «یونی-آستره» یاد می‌کنند.‌ در کارتاژ، عثترت در کنار الهه تانیت پرستش می‌شد و نام او اغلب به عنوان عنصری مقدس در نام‌های اشخاص به کار می‌رفت.

 نماد‌‌شناسی 
تصویرپردازی‌های نمادین از عشترت که شباهت زیادی به تانیت دارد اغلب او را برهنه و در حضور شیرها نشان می‌دهند؛ شیرها و برهنگی به‌ترتیب نماد جنگ و جنسیت هستند. در برخی نقش‌ها، عشترت بال‌دار است، تاجی از قرص خورشید و هلال ماه بر سر دارد، و شیرهایش یا به‌ حالت تسلیم در پای او افتاده‌اند یا زیر پایش هستند. علاوه بر شیر، عشترت با نمادهایی مانند کبوتر و زنبور نیز پیوند دارد، و همچنین با گیاهانی چون نخل و گل لوتوس هم مرتبط دانسته شده است.

یک نقش‌مایه‌ی خاص هنری، عشترت را با ائوروپه یکی می‌گیرد و او را در حال سوار بودن بر گاوی نشان می‌دهد که نماد خدای همراهش است. به‌همین‌گونه، پس از گسترش پرستش عشترت در مصر، او را اغلب با ارابه جنگی رع یا حوروس مرتبط می‌دانستند، و همچنین با نوعی سلاح به نام تبر هلالی. در فرهنگ ایبری، برخی پژوهشگران پیشنهاد داده‌اند که پیکره‌های بومی مانند مجسمه‌های بازار، التشه یا تپه‌ی سانتوس، بازنمایی محلی‌شده‌ای از عشترت یا تانیت باشند.

در برخی تصویرسازی‌ها، عشترت با ویژگی‌هایی میان‌جنسی، آندروجین، مانند ریش به‌تصویر کشیده شده است.Sugimoto, Tomotoshi. "The Judean Pillar Figurines and the." Transformation of a goddess (2014): 141-166.Orsingher, Adriano. "Giving a face to a name. Phoenician and Punic Divine Iconographies, Names and Gender." Archimède: Archéologie et histoire ancienne 8 (2021): 84-97. https://shs.hal.science/halshs-03279698v1/file/AR_D1_7_ORSINGHER.pdfManning, William. "The Double Tradition of Aphrodite's Birth and Her Semitic Origins." Scripta Mediterranea (2002). در چندین نمونه از پیکره‌های ستونی یهودا نیز، پیکره‌ای زنانه با سینه و ریش دیده می‌شود که دیسک خورشیدی را در دست دارد و گمان می‌رود که نمایانگر عشترت باشد.Sugimoto, Tomotoshi. "The Judean Pillar Figurines and the." Transformation of a goddess (2014): 141-166.

 ابلا و ماری 
کهن‌ترین گواه مربوط به عثترت از شهر اِبلا در شمال سوریه و متعلق به هزارهٔ سوم پیش از میلاد به دست آمده است؛ جایی که نام او در صورت‌های «اشتارتا» (𒀾𒁯𒋫) و «ایشتارتا» (𒅖𒁯𒋫) ثبت شده است. مرکز اصلی و برجستهٔ پرستش عثترت در دوره‌های بعدی شهر ماری، واقع بر کرانهٔ فرات، بود. در متون کهنِ به‌دست‌آمده از معبد او — که به دورهٔ پیش از ویرانی ماری به دست امپراتوری اکدی (حدود سدهٔ بیست‌وسوم پیش از میلاد) تعلق دارند — نام او به صورت «عَثترات» (𒀭𒀸𒁯𒊏𒀜) ثبت شده است. به نظر می‌رسد که در ماری، عثترت از همتای سامی شرقی‌اش، یعنی الههٔ میان‌رودانی ایشتار، متمایز دانسته می‌شد؛ هرچند نزدیکی آوایی و کارکردی این دو، گاه سبب هم‌پوشانی یا معادل‌سازی نوشتاری آن‌ها می‌شد. در یکی از متن‌های ماری آمده است که برای هر دو، یعنی عثترات و خدای رودخانه «ناروم»، به طور مشترک نذوراتی تقدیم می‌شد.

در دورهٔ آموریان (اوایل هزارهٔ دوم پیش از میلاد) نیز شهر ماری همچنان مرکز مهم پرستش عثترت باقی ماند. در این زمان، نام او به‌عنوان عنصری مقدس در نام‌های اشخاص به کار می‌رفت؛ از جمله در نام «اِشتارت-اَزی» (𒀭𒀸𒁯𒋫𒍣) که معنای تحت‌اللفظی آن «عَثترت نیروی من است» یا «عَثترت قدرت من است» می‌باشد. با این حال، نام او در خط میخی اغلب با ایدئوگرام‌ها و بدون بازتاب کامل پسوند مؤنث «ـت» نوشته می‌شد، به صورت‌های «اِش-دار» (𒀭𒀸𒁯) و حتی با ایدئوگرام «اینانا» (𒀭𒈹). افزون بر این، یک افسون هم‌زمان از اوگاریت — که برای مقابله با نیش مار به کار می‌رفت — از وجود جلوه‌ای از عثترت که در ماری اقامت داشت خبر می‌دهد.

 اوگاریت 
در اوگاریت، گونهٔ محلی عثترت با نام «عثترتو» (𐎓𐎘𐎚𐎗𐎚) شناخته می‌شد. او در اینجا هیچ جنبهٔ اخترشناختی نداشت و با عثتر نیز پیوندی نداشت، و در متن‌های اسطوره‌ای نقش کم‌رنگی ایفا می‌کرد. با این حال، در متن‌های آیینی و اداری اوگاریتی بارها از او یاد شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد برای نهاد پادشاهی اهمیت داشته است.

عثترتو در اوگاریت با الهه آنات مرتبط بود. معمولاً نام آنات پیش از عثترتو می‌آمد و این دو الهه اغلب از طریق موازنه‌ها و تقابل‌های شاعرانه به هم پیوند داده می‌شدند. هر دو دارای ویژگی‌های مشترکی مانند زیبایی کامل بودند؛ صفتی که الهه‌های جوان را توصیف می‌کرد. در لوح اوگاریتی شماره یک، متن سیزده، ستون سوم، زن انسانی «حورایا» با این دو الهه مقایسه شده و درباره او آمده است: «دل‌انگیزی او همچون دل‌انگیزی آنات است و زیبایی‌اش همچون زیبایی عثترتو.» در این متن، آنات و عثترتو از طریق ساختار موازی شاعرانه به هم مرتبط شده‌اند. ویژگی مشترک دیگر میان آنات و عثترتو، دلبستگی به جنگ بود. به نظر می‌رسد همراهی این دو الهه به سبب نقش مشترکشان به عنوان شکارگران زیبا و الهه‌های جنگاور شکل گرفته باشد. با این حال، عثترتِ اوگاریتی هنوز ویژگی‌های اروتیک و جنسیِ عثترتِ متأخرِ کنعانی را نداشت.

 به عنوان الهه شکارچی 
در متن اوگاریتی لوح شماره یک، متن نود و دو، عثترتو در سطرهای دو تا سه با عنوان «عثترتو شکارگر» یاد شده است. در سطر بعد گفته می‌شود که او «به بیابان می‌رود.» سطرهای بعدی بیان می‌کنند که الهه چیزی را می‌بیند، اما به دلیل آسیب‌دیدگی متن، نام آن از بین رفته است. در سطر پنجم آمده است که «ژرفاها از آب به خروش می‌آیند»؛ این عبارت ممکن است به نشانه‌ای آسمانی اشاره داشته باشد یا به زمینی نمناک که عثترتو در آن شکار می‌کرده است. در سطرهای شش تا سیزده، عثترتو در گودی زمین پناه می‌گیرد و در حالی که سلاح‌هایش را در دست دارد، به شکار ادامه می‌دهد و سرانجام در سطر چهاردهم حیوانی را می‌کشد که نام آن نیز از میان رفته است. پس از آن، او شکار خود را به خدایان اِل و یَرِخ می‌دهد تا بخورند.

بدین ترتیب، در این الهه سامی شمال‌غربی، ویژگی‌ای دیده می‌شود که با جنبه مذکر عثتر در عربستان جنوبی نیز مشترک بوده است؛ جایی که به افتخار او شکارهای آیینی به عنوان مراسم باروری انجام می‌شد. با این حال، این جنبه شکارگری عثترتو تا هزاره نخست پیش از میلاد به‌تدریج کمرنگ شد.

در بخش پایانی همین متن، به عثترتو لباسی داده می‌شود و سپس از او با عبارتی یاد می‌شود که معنای آن می‌تواند «سایه‌ای چون ستارگان برمی‌افرازد» یا «چون ستارگان می‌درخشد» باشد. این توصیف می‌تواند اشاره داشته باشد که خود عثترتو همچون ستارگان درخشان است. در ادامه همین روایت، بعل به سبب زیبایی عثترتو شیفته او می‌شود و به سویش می‌رود.

عثترتو همچنین در متن لوح شماره یک، متن صد و چهارده، به صورت شکارگر ظاهر می‌شود. در اینجا او و خواهرش آنات همواره در کنار هم شکار می‌کنند و شکار خود را نزد خدایان می‌آورند و گوشت آن را میان آنان تقسیم می‌کنند. در این متن، برخلاف بیشتر متون اوگاریتی، نام عثترتو پیش از آنات آمده است. با این حال، این دو الهه بار دیگر از طریق موازنه شاعرانه به هم پیوند داده می‌شوند؛ چنان‌که در سطرهای ده و یازده آمده است: «به عثترتو و آنات نزدیک شد؛ عثترتو برای او گوشت کبابی آماده کرد و عنات گوشت لطیفی برایش فراهم ساخت.»

 به عنوان الهه جنگجو 
گواهی‌های مربوط به عثترتو به عنوان الهه جنگ در اوگاریت اندک است. مهم‌ترین مورد، نقش او در لوح اوگاریتی شماره یک، متن دو، ستون نخست، سطر چهل است؛ جایی که او و آنات با هم بعل را مهار می‌کنند و به‌ترتیب دست چپ و دست راست او را می‌گیرند. در همان متن، این دو الهه از طریق موازنه شاعرانه به هم پیوند داده شده‌اند، در عبارتی که می‌گوید: «دست راستش را آنات گرفت، دست چپش را عثترتو گرفت.»

در متن اوگاریتی شماره یک، متن هشتاد و شش، معروف به «کتاب رؤیاها»، از اسبان عثترتو یاد شده است؛ که ممکن است اشاره‌ای دیگر به نقش او به عنوان الهه‌ای جنگاور باشد. احتمالاً به سبب همین نقش جنگاورانه، عثترتو گاه در متون اوگاریتی در کنار خدای رشف ذکر می‌شود؛ برای نمونه در اسناد اداری، در لوح شماره چهار، متن دویست و نوزده، بلافاصله پس از هم از خمره‌های شراب برای معبد عثترتو و معبد رشف-گن یاد شده است. همچنین در لوح شماره یک، متن نود و یک، از «رشف‌ها» به صورت جمع نام برده می‌شود. افزون بر این، حیوان نمادین رشف شیر بود؛ که این امر با شیر ماده به عنوان نماد الهه جنگاور عثترتو همسانی داشت.

 جستارهای وابسته 
 فهرست شخصیت‌ها، مکان‌ها و رویدادهای افسانه‌ای یونان باستان

 منابع 



رده:اسطوره‌شناسی شام باستان
رده:اسطوره‌شناسی فنیقی‌ها
رده:ایزدان در کتاب مقدس عبری
رده:ایزدبانوان باروری
رده:ایزدبانوان جنگ
رده:ایزدبانوان عشق و شهوت
رده:ایزدبانوان مصر
رده:سلیمان
رده:ایزدبانوان شکار
رده:شفای فراطبیعی
رده:ایزدبانوان سیاره‌ای
رده:ایزدان زهره