تاریخ سیستان

تاریخ سیستان از نوشته‌های کهن به زبان فارسی است که چندین تن (احتمالاً دو نفر) در طی سده‌های پنجم تا هشتم قمری آن را به نگارش درآورده‌اند. این کتاب جدا از ارزش تاریخی، از نظر زبان و ادبیات فارسی اهمیت بسیار زیادی دارد. از این کتاب تنها یک نسخهٔ خطی به دست آمده‌ است که متعلق است به پیش از سال ۸۶۴ هجری قمری که خودش از روی نسخهٔ کهن‌تری نوشته شده‌ است. این مجموعه با کوشش محمد تقی بهار نخستین بار در خرداد ۱۳۱۴ با عنوان «تاریخ سیستان» به چاپ رسید.

 نگارش کتاب و چاپ ویرایش آن 
از مجموعه‌ای که با عنوان «تاریخ سیستان» شناخته شده تنها یک نسخهٔ خطی متعلق به سال ۸۳۹ خورشیدی (۸۶۴ قمری) به دست آمده. این نسخه از روی نسخهٔ کهن‌تری نوشته شده که به گمان بهار می‌توانسته نسخهٔ اصل نویسنده بوده باشد و شاید نگارش آن پیرامون سال ۷۰۴ خ. (۷۲۵ ق) به پایان رسیده. این کتاب نوشته یک نفر نیست، بلکه دو یا سه نفر یکی پس از دیگری آن را به نگارش درآورده‌اند. نخستین بار این مجموعه در روزنامه ایران قدیم (از شمارهٔ ۴۷۴ تا ۵۶۴ مورخه ۱۲۹۹ تا ۱۳۰۲ قمری) از روی نسخهٔ خطی چاپ شد. این نسخه اندکی پس از آن به دست ملک‌الشعرا افتاد و او پس از ویرایش و افزودن پاورقی، آن را برای چاپ در اختیار وزارت معارف ایران قرار داد. «تاریخ سیستان» در حقیقت نامی است که در پاورقی روزنامه ایران قدیم به آن داده شد و بهار آن را در ویرایش خود نگه داشت. روشن نیست که نام اصلی این مجموعه چه بوده، هر چند که در بخش‌هایی از کتاب به نوشته‌های دیگری با نام‌های «فضایل سیستان» و «اخبار سیستان» و «تاریخ» به معنای کتاب اشاره شده.
به گفتهٔ بهار خواننده‌ای که در زمانی ناشناخته پیش از او به نسخهٔ خطی دسترسی داشته اشعاری از خود را به حاشیه‌های متن وارد کرده بوده و گاهی متن نوشته را دگرگون کرده بوده، و این دستکاری‌ها به متن چاپ شده در پاورقی روزنامه ایران کهن وارد شده بود. به گفتهٔ او این دخل و تصرف در نسخهٔ خطی روشن بوده و او توانسته نوشتهٔ ویرایش شده را از آنها بزداید. بهار در مقدمهٔ کتاب، احتمال آغاز نگارش متن به دست مولانا شمس‌الدین محمد موالی و پایان آن به دست محمود ابن یوسف اصفهانی را مطرح کرده.

 ساختار و سبک نوشتاری کتاب 

در صورت کنونی، کتاب در دو بخش مجزا با سبک‌های متمایز نوشته شده‌ است. بخش اول که کتاب بخش بزرگ آن نیز هست سبکی بسیار کهن دارد و به‌ احتمال متعلق به سده پنجم هجری قمری است. قسمت دوم کتاب در سده هشتم نوشته شده است و کسی شرح رویدادهای پسین را به‌طور خیلی خلاصه پیوست کتاب کرده‌ است. بخش اول کتاب بیش از ده برابر بخش دوم است.

بهار تاریخ سیستان را برخلاف التفهیم کتابی با انشای یکدست نمی‌داند. او فصل‌های آغازین کتاب را که از نثرهای پیشین نقل قول شده معرف نثر ابوالمؤید و بِشرِ مُقَسم می‌داند و باقی بخش نخست را نثری بسیار قدیمی و نمودار سبک بلعمی. بخش دوم کتاب به گفتهٔ او با سبکی دگرگونه نوشته شده که باید آن را مخلوطی از دورهٔ دوم (سده ششم) و دورهٔ سوم یعنی سده هفتم و دوره مغول دانست. او همچنین بخش‌های ترجمه شده را بسیار شبیه به جمله‌بندی عربی آن دوران می‌داند.

 ارزشمندی کتاب 

در تاریخ سیستان داستان‌ها و دانستنیهای ارزشمند تاریخی‌ای آمده که در نوشته‌های دیگر دیده نشده، از جمله ماجرای سرودن نخستین شعر فارسی دری و شاعران پارسی‌گوی دربار یعقوب لیث صفاری:

تاریخ سیستان در دو مورد از بندهشن نام برده و از پیدایش آغازین آتش کرکوی از «کتاب گرشاسب» ابوالمؤید بلخی سخن آورده، کتابی که شاید بخشی از شاهنامهٔ گمشدهٔ وی (شاهنامهٔ بزرگ) بوده. در پایان این داستان بازگفت سرود کرکوی آمده که شاید یکی از کهن‌ترین سروده‌ها به زبان پارسی یا گویشی بسیار نزدیک به آن باشد. این کتاب از زرتشتیان با عنوان «مزدیسنان» نام برده که بهار معرف آشنایی نزدیک نگارنده(ها) با این آیین می‌داند. این همخوانی‌ها با منابع پهلوی مانند شگفتی و برجستگی سیستان در میان متون فارسی بی‌مانند شمرده شده و از دید بهار نشانگر حضور پررنگ مغان و دبیران زرتشتی در سیستان است و اهمیت آن در حفظ آیین‌های کهن تا سده‌ها پس از پیدایش اسلام.

 پانویس 

 منابع 
مقاله



کتاب




وب


رده:ایران در قرون وسطی
رده:سیستان
رده:کتاب‌های تاریخی درباره ایران
رده:کتاب‌های تاریخی سیستان
رده:کتاب‌های تاریخی سده ۱۱ (میلادی)
رده:کتاب‌های تاریخی سده ۵ (قمری)
رده:کتاب‌های زبان فارسی سده ۱۱ (میلادی)
رده:کتاب‌های زبان فارسی
رده:کتاب‌های فارسی
رده:نثر فارسی دوره تکوین
رده:نثر مرسل فارسی
رده:نسخه‌های خطی