صائب تبریزی

میرزا محمدعلی صائب تبریزی اصفهانیامیری فیروزکوهی، سیدکریم. مقدمه بر دیوان صائب با حواشی و تصحیح بخطّ خود آن استاد، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۴۵، ص ۳۱ (زادهٔ ۱۰۰۰ هجری قمری — درگذشتهٔ ۱۰۸۷ هجری قمری) بزرگ‌ترین غزلسرای سده یازدهم هجری و نامدارترین شاعر زمان صفویه بود. او در دربار صفوی به عنوان ملک الشعرایی رسید و به او شاه شاعر سبک هندی می‌گویند. او در جوانی به هندوستان و مکه مسافرت کرد و حدود ۷ سال در هندوستان ماند و پس از بازگشت از هندوستان به دربار صفوی راه یافت.

 زندگی 
بندانگشتی| یادداشتی از صائب تبریزی در جُنگ میرزا محمّد فیّاض سبزواری
میرزا محمّدعلی صائب فرزند عبدالرحیم تبریزی اصفهانیصفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، جلد ۵، ص۱۲۷۱ در سال ۱۰۰۰ هجری قمری در اصفهانصفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، جلد ۵، ص۱۲۷۲ یا تبریز زاده شد. پدر او تاجری معتبر بود. عمویش، شمس‌الدین تبریزی معروف به شیرین‌قلم، از خوشنویسان برجستهٔ روزگار خود به‌شمار می‌رفت و به احتمال بسیار صائب که خط خوشی داشت، نزد وی خوشنویسی آموخته بود.امیری فیروزکوهی، ص۳۱ (مکرّر) خانوادهٔ صائب جزو هزار خانواری بودند که به دستور شاه عباس اول صفوی از تبریز کوچ کرده و در محله عباس‌آباد اصفهان ساکن شدند،قهرمان، ص ۷ این مردم را تبارزه (تبریزی‌های) اصفهان می‌نامیدند.

صائب در اصفهان به آموختن علوم عصر پرداخت. او در جوانی به حج رفت و در بازگشت به مشهد سفر کرد.

صائب در سال ۱۰۳۴ ه‍.ق از اصفهان عازم هندوستان شد و از آنجا به هرات و کابل رفت. حکمران کابل، خواجه احسن‌الله مشهور به (ظفرخان)، که خود شاعر و ادیب بود، مقدم صائب را گرامی داشت. ظفرخان پس از مدتی به خاطر جلوس شاه جهان، عازم دکن شد و صائب را نیز به همراه خود برد.

در سال ۱۰۴۲ ه‍.ق صائب به ایران بازگشت و در اصفهان اقامت گزید. شاه عباس دوم صفوی به او مقام ملک‌الشعرایی داد. صائب هشتاد و هفت سال زندگی کرد و در اصفهان دیده از جهان فروبست. درگذشت او در سال ۱۰۸۶ یا ۱۰۸۷ ه‍.ق بوده است.قهرمان، ص ۸

آرامگاه او در اصفهان، در محلهٔ عباس‌آباد (تبریزی‌ها، تبارزه) در محلی است که در زمان حیات او معروف به تکیه میرزا صائب بود. مقبرهٔ صائب در باغچه‌ای در اصفهان در خیابانی که به نام او نامگذاری شده است (خیابان صائب)، قرار دارد.

صائب شاعری کثیرالشعر بود، شمار اشعار صائب را از شصت هزار تا صد و بیست هزار بیت گفته‌اند. آثار صائب جز سه چهار هزار بیت قصیده و یک مثنوی کوتاه و ناقص به نام قندهارنامه و دو سه قطعه، همگی غزل است. افزون بر فارسی وی هفده غزل به ترکی آذربایجانی نیز دارد.Azeri Literature in Iran

 سبک و شیوهٔ صائب 
صائب سبکی را به کمال رساند که چند سده پس از او سبک هندی نامیده شد. او اسلوب معادله یا «مدعا مثل» را بیش از دیگر شاعران هم‌روزگارش به کار برده است. نازکی خیال و لطافت اندیشه و مضمون‌سازی‌های ظریف و معنی‌های بیگانه و باریک در شعر وی دیده می‌شود. ابیات غزل وی، استقلال معنایی دارند و در یک غزل از چندین موضوع سخن گفته است.

صائب را شاعر تک‌بیتها نیز گفته‌اند. از بیت‌های مشهور اوست:

نازک‌خیالی در تصویر صائب سوی چمن چو آب روان شو که غنچه‌ها چون ماهیان تشنه دهان باز کرده‌اند (صائب، صیادان معنی: ۶۴)

آثار

مرآت الجمال - ابیاتی در وصف معشوق است

آرایش نگار - ابیاتی مربوط به آینه و شانه

میخانه - اشعاری در باب می و میخانه

واجب الحفظ - برگزیدهٔ غزلهایش

 اشارات به تبریز و اصفهان 
صائب تبریزی در غزلیات خود به مولد (محل ولادت) خود اشاره کرده است:

مدرس تبریزی در ریحانة الادب، صائب را تبریزی الاصل و اصفهانی المولد و المنشأ و المدفن معرفی می‌کند.مدرس تبریزی، ریحانةالادب، جلد سوم، ص۳۴۰ در اشعار او از اصفهان به عنوان وطن یاد شده است:

https://ganjoor.net/saeb/divan-saeb/ghazalkasa/sh899/

او همچنین خاستگاه شعر خود را اصفهان می‌داند:

https://ganjoor.net/saeb/divan-saeb/ghazalkasa/sh428/

 نمونهٔ غزل‌ها 
 نمونه غزل فارسی 

 یک نمونه دیگر

صائب در وصف شهرش اصفهان ابیاتی زیادی سروده:

به جای لعل و گوهر از زمین اصفهان صائب

به ملک هند خواهد برد این اشعار رنگین را

زنده می‌گردند از گفتار او دلمردگان

کلک صائب اصفهان را زنده رود دیگرست

خامه صائب ز بس شیرین زبانی پیشه کرد

سرمه زار اصفهان را شکرستان کرده است

درین غزل به تأمل نگاه کن صائب

که بهترین غزلهای اصفهان من است

یاد بغداد و طواف مرقد شاه نجف

از دل صائب حضور اصفهان را می‌برد

اصفهان چشم جهان گر نیست صائب از چه رو

سرمه نتوانست از خاک صفاهان بگذرد؟

آنچه از آب و گل مازندران بر ما گذشت

گرد و خاک اصفهان را توتیا خواهیم کرد!

هر نمازی کز صراحی در صفاهان فوت شد

بی هوای ابر در اشرف قضا خواهیم کرد

 نمونه غزل ترکی 

 پیوند به بیرون 

  اشعار برگزیدهٔ صائب تبریزی
 موج شراب و موج آب بقا یکی‌ست ، صائب تبریزی، شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی
 دیوان کامل اشعار صائب تبریزی

 پانویس 

 منابع 
 امیری فیروزکوهی، سیدکریم. مقدمه بر دیوان صائب با حواشی و تصحیح بخطّ خود آن استاد، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۴۵
 کریمی، امیربانو. دویست و یک غزل صائب، انتشارات زوّار، چاپ سوّم، تهران، ۱۳۷۱
 قهرمان، محمد. مجموعه رنگین گل (گزیده اشعار صائب تبریزی)، انتشارات سخن، چاپ اول، تهران، زمستان ۱۳۷۱
 دائرةالمعارف فارسی (به سرپرستی غلامحسین مصاحب)

رده:اهالی تبریز
رده:درگذشتگان ۱۶۷۷ (میلادی)
رده:زادگان ۱۵۹۲ (میلادی)
رده:زادگان ۱۶۰۱ (میلادی)
رده:شاعران اهل تبریز
رده:شاعران دوره صفویان
رده:شاعران سبک هندی
رده:شاعران سده ۱۷ (میلادی) اهل ایران
رده:شاعران فارسی‌زبان اهل ایران
رده:شاعران فارسی‌زبان سده ۱۱ (قمری)