زبان‌های فینو-اوگری

زبان‌های فینو-اوگری (;;;) نام زیرگروهی از زبان‌های اورالی است. بسیاری از زبان‌شناسان زبان‌هایی چون مجاری، فنلاندی، استونیایی و شماری دیگر را در این دسته جای‌می‌دهند. برخلاف بیشتر زبان‌هایی که در اروپا گویشورانی دارد، این زبان‌ها پیوندی با زبان‌های هند و اروپایی ندارند. زبان‌های سمویدی هم زیرگروهی از زبان‌های اورالی‌است. پاره‌ای از زبانشناسان اورالی و فینو-اوگری را برابر هم می‌دانند. دسته کوچکی از زبان‌های فینو-اوگری با خطر نابودی رودررویند.

فینو-اوگری‌ها به مردمانی گفته می‌شود که به یکی از زبان‌های این خانواده سخن بگویند.

 خاستگاه 
زادگاه زبان‌های فینو-اوگری به درستی آشکار نیست. بیشتر، مرکز و شمال روسیه و باختر کوه‌های اورال را در زمان هزاره سوم پیش از میلاد، خاستگاه این زبان‌ها می‌انگارند. این نگره از اینجا برخاسته است که سه زبان اورالی از سه شاخه گوناگون -موردوویایی، ماری و پرمی- در کناره میانه‌های رود ولگا جای‌گرفته‌اند. از دیگرسو نام برخی گیاهان و جانوران در این زبان‌ها (نام‌هایی مانند صنوبر، کاج سیبری، صنوبر سیبری، نارون سرخ و…) با این‌جای‌انگاری همخوانی دارند. دربازسازی زبان نیافینو-اوگری وامواژه‌های بسیاری از زبان‌های هند و ایرانی به چشم می‌خورد. پیشینه درونشد این واژگان شاید به زمان زیست قوم‌های ایرانی سکاها و سرمتی‌ها در استپ‌های اوراسیا بازگردد.

از گواهی‌ها برمی‌آید که اسلاوها پس از کوچشان به سرزمین‌های روسیه، فینو-اوگری‌زبانان را از منطقه میان کوه‌های اورال تا دریای بالتیک که زیستگاهشان بوده‌است، تارانده‌اند. این را از پخش فرهنگ سفال‌ابزاری وابسته به دوره پارینه‌سنگی برداشت کرده‌اند. این فرهنگ را که به ۴۲۰۰ تا ۲۰۰۰ (پیش از میلاد) بازمی‌گردد را از آن توده‌های فینو-اوگری‌زبان می‌انگارند.

با اینکه کوشش شده‌است تا این خانواده زبانی را پیوسته به زبان‌های هند و اروپایی بشناسانند، ولی اختلاف دستوری عمومی این زبان‌ها با زبان‌های هندواروپایی این کوشش را نافرجام گذارده‌است.

 دسته‌بندی 
فینو-اوگری زیرشاخه‌ای از خانواده بزرگ زبان‌های اورالی است. خانواده فینو-اوگری خود چنین دسته‌بندی می‌شود:

اوگری:
 مجاری
 مجاری
 اوب-اوگری
 خانتی
 مانسی

فینو-پرمی
 پرمی
 کومی
 کومی-پرمیاک
 اودمورت
 فینو وُلگایی
 ماری
 ماری
 موردوینی
 ارزیا
 موکشا
 زبان‌های فینوولگایی مرده با جایگاه ناآشکار
 مریا
 مشچریایی
 مورومیایی
 فینو سامیک
 سامیک
 سامیک باختری
 سامی جنوبی
 اومه سامی (نزدیک به نابودی)
 لوله سامی
 پیته‌آ سامی (نزدیک به نابودی)
 سامی شمالی
 سامیک خاوری
 کمی سامی (مرده)
 ایناری سامی
 آککالا سامی (مرده)
 کیلدین سامی
 اسکولت سامی
 تر سامی (نزدیک به نابودی)
 بالتیک-فینی
 استونیایی
 فنلاندی
 اینگریایی (نزدیک به نابودی)
 کارلیایی
 کارلیایی سره
 لودی
 اولونتس کارلیایی
 استونیایی جنوبی
 لیوونیایی (نزدیک به نابودی)
 وپس
 ووتیک

 سنجش واژگان 
 فارسی فنلاندی استونیایی سامی شمالی ایناری سامی ماری کومی خانتی مجاری بازسازی فینو-اوگری دل sydän, sydäm- süda, südam- - - šüm śələm səm szív *śiδä(-mɜ) / *śüδä(-mɜ) دامنِ پوشاک syli süli salla, sala solla šəl syl jöl öl *süle / *sile سیاهرگ suoni soon suotna, suona suona šön sən jan ér *sōne / *se̮ne رفتن mennä, men- minna, min- mannat moonnađ mije- mun- mən- menni, megy *mene- ماهی kala kala guolli, guoli kyeli kol - kul hal *kala دست käsi, käte-gen. käden, part. kättä käsi, kät-gen. käe, part. kätt giehta, gieđa kieta kit ki köt kéz *käte چشم silmä silm čalbmi, čalmmi čalme šinča śin sem szem *śilmä یک yksi, yhte-gen. yhden, part. yhtä üks, üht-gen. ühe, part. üht(e) okta, ovtta ohta ikte ət'ik ĭt egy *ykte دو kaksi, kahte-gen. kahden, part. kahta kaks, kaht-gen. kahe, part. kaht(e) guokte kyeh´ti kokət kyk kät kettő/két *kakta / *käktä سه kolme kolm golbma kulma kumət kujim koləm három *kolme / *kulme یخ jää jää jiekŋa, jieŋa jiena ij ji jöŋk jég *jäŋe شپش täi täi dihkki tikke tij toj tögtəm tetű *täje

 شمارگان 
 شماره فنلاندی استونیایی وورو سامی شمالی سامی ایناری ارزیا ماری مرغزاری مانسی مجاری نیافینو-اوگری ۱ yksi üks ütś okta ohta vejke ikte akva egy *ykte ۲ kaksi kaks katś guokte kyeh´ti kavto kokət kityg kettő *kakte ۳ kolme kolm kolm golbma kulma kolmo kumət hurum három *kolm- ۴ neljä neli nelli njeallje nelji ńiľe nələt nila négy *neljä- ۵ viisi viis viiś vihtta vitta veƭe wizət at öt *vit(t)e ۶ kuusi kuus kuuś guhtta kutta koto kuδət hot hat *kut(t)e ۷ seitsemän seitse säidse čieža čiččam śiśem šəmət sat hét N/A ۸ kahdeksan kaheksa katõsa gávcci käävci kavkso kandaš(e) ńololov nyolc N/A ۹ yhdeksän üheksa ütesä ovcci oovce vejkse indeš(e) ontolov kilenc N/A ۱۰ kymmenen kümme kümme logi love kemeń lu lov tíz N/A

 منابع 

 نویسندگان ویکی‌پدیای انگلیسی،Finno-Ugric languages. (۱۷ آوریل ۲۰۰۷)

رده:تاریخ اورال
رده:زبان‌های استونی
رده:زبان‌های اورالی
رده:زبان‌های فنلاند
رده:زبان‌های فین و اوگری
رده:زبان‌های مجارستان