آرامگاه خیام

آرامگاه عمر خیام (گشایش: ۲ آوریل ۱۹۶۳م/ ۱۲ فروردین ۱۳۴۲) مکان خاکسپاری عمر خیام، از قطب‌های گردشگری نیشابور، نماد شهر نیشابور و نمونهٔ برجستهٔ معماری نوین ایرانی است که طراحِّ آن هوشنگ سیحون بود و آن را در ۶ شهریور ۱۳۴۱ پایان داد. طرحش برگرفته از زندگی، زمانه و اندیشه‌های عمر خیام است که بر هر سه «ریاضی‌دان»، «اخترشناس» و «شاعر» بودنِ خیام استوار است و سازه‌های پیرامون آرامگاه، به پیشهٔ پدری خیام (خیمه‌دوزی) رویکرد دارد؛ ۲۲ متر بلندا دارد؛ پیکربندی‌اش بتنی با هستهٔ فلزی است و در باغی در حومهٔ جنوب شرقی شهر نیشابور جای دارد.

این بنا در تاریخ  با شمارهٔ ثبت ۱۱۷۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 پیشینهٔ آرامگاه خیام 
پس از درگذشت عمر خیام در ۱۱۲۳م یا ۱۱۳۴م، پیکرش در گورستان مرکزی حیرهٔ نیشابور دفن شد که گوربنای ویژه‌ای نداشته است. نظامی عروضی نقل کرده که خیام در ۱۱۱۲م در نشستی دوستانه دربلخ گفت «گور من در موضعی باشد که هر بهار، شمال [نسیم] بر من گل‌افشان می‌کند.»؛ سپس نظامی نوشت:

 دوران نوین 
 پیشنهادهای اولیه 
در دوران نوین، آرامگاه خیام در ضلع شرقی مسجد محمد محروق درون یک اتاقک ایوان‌مانند جای داشته است. خارجی‌هایی که از آرامگاه بازدید می‌کردند بارها درخواست کرده‌بودند که آرامگاهی برای خیام بسازند اما دولت ایران به آنها اجازه نداد.
وقتی مورتیمر دیورند، وزیر مختار بریتانیا در ایران، از سوی باشگاه عمر خیام لندن پیشنهاد ساخت آرامگاهی جنب امامزاده محروق برای خیام را به ناصرالدین شاه قاجار داد، ناصرالدین شاه به او پاسخ داد که «ما در ایران شاعرانی بسیار بهتر از خیام داریم، از جمله خود من.»‏
در هشتم تیر ۱۳۰۶ که در خواست ارباب کیخسرو نماینده زرتشتیان در مجلس شورای ملی مطرح بود که بیست هزار تومان از بودجه مجلس صرف ساخت آرامگاه فردوسی شود، عبدالله یاسایی نماینده سمنان و دامغان پیشنهاد داد که آرامگاه خیام نیز با همین مبلغ بازسازی شود و گفت:

«مقبره خیام خیلی بد نماست. کراراً بنده آنجا رفته‌ام و هر وقت رفتم حقیقتاً متأثر شده‌ام و هر خارجی که به آنجا می‌آید و این منظره را می‌بیند متأثر می‌شود. با این که می‌دانید رباعیات و اشعار حکیم خیام در اروپا چقدر مورد تقدیر است و با این که ساختمان این مقبره چندان خرجی ندارد چرا ما باید در این کار بی‌اعتنایی کنیم. آن محل در یک جای باصفا و بانزهتی است و در نزدیکی نیشابور واقع است و در مجاورت همان دهی است که خیام در او سکنا داشته است. حالا که خارجی‌ها می‌آیند و می‌خواهند این مقبره را تعمیر کنند، هیچ سزاوار نیست که خودمان این کار را نکنیم و باید دانست همان مفاخری را که حکیم ابوالقاسم فردوسی برای ما تهیه کرده همان مفاخر را هم حکیم خیام تهیه کرده است».

با پیشنهاد یاسایی موافقت نشد و از او خواسته شد طرح جداگانه‌ای برای ساخت آرامگاه خیام بدهد.

 سنگ یادبود 
بندانگشتی|گوربنای قدیمی خیام در جنب امامزاده محروق که پس از ساختن شدن آرامگاه جدید به میدان خیام نیشابور منتقل شد.

سنگ یادبود ساده خیام تا سال ۱۳۱۳ برپا بود تا اینکه فراخواندگان مراسم گشایش آرامگاه فردوسی که به توس می‌رفتند، در میان راه از این آرامگاه نیز دیدن کردند. سپس پیشنهاد بازسازی این گوربنا، به‌شکلی بهتر و شایسته‌تر مطرح شد؛ بنابراین، هم‌زمان با برپایی جشن هزارهٔ فردوسی، انجمن آثار ملی آرامگاهی برای خیام ساخت.
طراحی و ساخت این سنگ یادبود با کریم طاهرزاده بهزاد بود.
این آرامگاه، به شکل سکویی چهارگوش و ساختمان سنگی روباز ساخته شد که در کنار آرامگاه و مسجد محمد محروق جای گرفت. آرامگاه عبارت بود از دو ایوان بالا و پائین و دیوار کوتاه سنگی از سنگ خلج که دراطراف محل قبر و روی قبر که سه یا چهار متر از دیوار بقعه فاصله داشت بکار رفته بود؛ و نیز یک ستون سنگی همراه یک رباعی از ملک الشعرای بهار با خط نستعلیق بر آن نقش کردند.
این اثر با ترکیب فرم‌های غربی و تزئینات ایرانی و مشابه آثار شیوه آر دکو ساخته شده بود.

گوربنا، مشابه وضعیت آرامگاه فردوسی (که بهزاد ساخت آن را نیز بر عهده داشت) از همان ابتدا با مشکلات سازه‌ای بسیاری مواجه بود و به علت عدم اجرای شالودهٔ مناسب در اندک مدتی نشست و شکست در اثر پیدا شد.

 آرامگاه کنونی 
آرامگاه کنونی سومین گوربنای خیام در دوران نوین است.
در سال ۱۳۳۸ هوشنگ سیحون به دستور انجمن آثار ملی آرامگاه بزرگتری برای خیام طرح‌ریزی کرد.
در آنزمان گوربنای طرح بهزاد نشست کرده بود، همچنین این بنا روی محل اصلی قبر خیام و بسیار نزدیک به آرامگاه محروق بود.
سیحون طرح خودش برای آرامگاه را در اردیبهشت ۱۳۳۷ در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران ارائه کرد و با تأیید محسن فروغی (رئیس دانشکده و از اعضای اصلی انجمن آثار ملی) کار ساخت آرامگاه شروع شد.
در قراردادی که سیحون با انجمن آثار ملی امضا کرد ۵ درصد کل هزینه ساخت آرامگاه به حقوق سیحون اختصاص داده شد و سیحون مسئولیت طراحی، ساخت، و نظارت بر اجرا را بر عهده گرفت تا مشکلی که برای آرامگاه پیشین به طرح کریم طاهرزادهٔ بهزاد پیش آمد برای آن پیش نیاید.
با پیشنهاد سیحون و اراده انجمن آثار ملی، قبر خیام شکافته شد و پس از عکس‌برداری و مطالعهٔ بقایا، خیام در باغی مجاور امامزاده محروق دفن شد تا بتوان ابعاد و شخصیت مناسبی برای آرامگاه خیام تعبیه کرد،
همچنین ورودی مجموعه تغییر کرد تا آرامگاه خیام در محور اصلی حرکت قرار بگیرد و نه امامزاده محروق، چرا که به گفتهٔ سیحون «ما هزاران امامزاده داریم و فقط یک خیام.»
زمان‌بندی اجرای پروژه به گونه‌ای بود که بتوان آنرا همزمان با آرامگاه کمال‌المک نیشابور و آرامگاه نادرشاه در مشهد (که سیحون در طرح و اجرای آنها هم نقش داشت) افتتاح کرد.
اجرای سازهٔ دشوار بنا به زاره گریگوریان مهندس جوان ایرانی که تحصیل‌کرده دانشگاه هاروارد بود سپرده شد.
اجرای آرامگاه بدون مشکل جدی انجام شد.
سازهٔ گوربنای پیشین به شهر نیشابور جابه‌جا شد و هم‌اکنون در میدان خیام برپاست.

 ساختار 
این آرامگاه در یک باغ کهن جای داردو مجموعه‌ای از کتابخانه، موزه و مهمانخانه را داراست. تندیسی از خیام در درآمد باغ نصب شده است. مساحت باغ خیام بیست هزار متر مربع و طول گوربنا ۱۸ متر است که پیراموش درختان کاج‌اند.اشم جوادزاده، ص ۱۴۰ این گوربنا، آمیزه‌ای هنر معماری مدرن و کهن ایرانی است که طراحش هوشنگ سیحون بود.
در کتیبه‌های لوزی و کاشی‌کاری شدهٔ آرامگاه، بیست رباعی از خیام به خط تعلیق به‌خط مرتضی عبدالرسولی در ۱۳۳۹ ش نگاشته است.فضائلی، ص ۴۱۶–۴۱۷بحرالعلومی، ص ۳۰۷ که تحت نظارت طراح و معمار بنا، مهندس سیحون انجام شده و نمونه‌ای منحصر به فرد از کاربرد خط تعلیق در کتیبه‌نگاری بناها به‌شمار می‌رود. خط تعلیق هر چند امروزه فراموش شده اما نخستین خط ایرانی است و در روزگار خیام در میان کاتبان کاربرد فراوانی داشت.
هوشنگ سیحون خود دربارهٔ این بنا می‌گوید:

این بنا ۱۰ پایه دارد که ۱۰، اولین عدد دورقمی ریاضی و پایهٔ اصلی اعداد است. از هر پایه دو تیغه مورب به صورت مارپیچ به سمت بالا می‌رود تا یکدیگر را می‌بُرند و سقف بنا را بسازند و از سوی دیگر فرود آیند که این خود یکی از شکل‌های پیچیده ریاضی است. این شکل هندسی و عدد ۱۰ هر دو نماد دانش ریاضی خیام است.
برخورد تیغه‌ها با همدیگر، فضاهایی پر و خالی و به ویژه در بالا، ستاره‌هایی درهم را می‌سازند که از میانشان، آسمان آبی نیشابور پیدا است و کم‌کم نزدیکِ سرِ گنبد، ستاره‌ها کوچکتر می‌شوند و درآخر یک ستاره پنج‌پر آن‌ها را کامل می‌کند. این ستاره‌ها و نقش آسمان، اشاره به شخصیت نجومی خیام دارند.
برخورد تیغه‌ها همدیگر، ده لوزی بزرگ می‌سازند که با کاشی کاری‌هایی به خط نستعلیق شکسته و به روش خطاطان بزرگی مثل میرعماد، به شکل انتزاعی و مدرن از رباعیات خیام پر شده‌اند. رباعیات را جلال همایی برگزید و زیبانویسی‌ها به‌دست مرتضی عبدالرسولی انجام شد. در تاریخ معماری ایران این نخستین بناست که خط شکسته نستعلیق در آن به کار می‌رفت. از درون نیز همین لوزی‌ها پر از شعر با نقش گل و برگ و پیچک، با کاشی معرق تزیین شدند که همگی به شاعری خیام اشاره دارند.هوشنگ سیحون دربارهٔ سازه‌های پیرامون آرامگاه خیام گفته:

 رباعی‌های به کار رفته در کتیبه‌ها 
بندانگشتی|444x444پیکسل|نمایی نزدیک از بنای آرامگاه
به درخواست انجمن آثار ملی، جلال الدین همایی بیست رباعی از اشعار منسوب به خیام را انتخاب کرد و این بیست رباعی با خط مرتضی عبدالرسولی بر کاشی‌های معرق لاجوردی و زرد تغاری در لوزی‌هایی که بر پایه‌های بنا قرار داشت جای گرفت (هر لوزی دو رباعی):
 پایه اول (غربی)

هو الله تعالی ـ بسم الله الرحمن الرحیم - هو الملک الکریم

هو الملک الکریم وله ایضاً رحمة الله علیه و غفر انه

حرره العبد الفقیر المحتاج برحمة الله عبدالرسولی ۱۳۳۹

 پایه دوم

بسم الله الرحمن الرحیم وله ایضاً علیه الرحمة والغفران

هو الملک الکریم وله رحمة الله علیه

 پایه سوم

حقیقة الحق سبحانه وتعالی بسم الله الرحمن الرحیم وله رحمة الله علیه وغفر الله له، هو الملک الکریم.

هو الله تعالی

 پایه چهارم

حقیقة الحق سبحانه وتعالی وله رحمة الله علیه وغفر الله له

و له أیضاً رحمة الله علیه وغفر الله له

 پایه پنجم

هو الملک الکریم وله رحمة الله علیه وغفر الله له حقیقة الحق سبحانه و تعالی

هو العزیز هو العلی الأکبر وله رحمة الله علیه خیام علیه الرحمة والغفران فرماید

 پایه ششم

حقیقة الحق سبحانه وتعالی هو الله تعالی بسم الله الرحمن الرحیم وله رحمة الله علیه وغفر الله له

هو الملک الکریم. هو المحبوب وله ایضاً رحمة الله علیه وغفر الله له

 پایه هفتم

حقیقة الحق سبحانه وتعالی. هو الله تعالی. بسم الله الرحمن الرحیم

هو الملک الکریم

 پایه هشتم

هو الله تعالی بسم الله الرحمن الرحیم حکیم عمر خیام علیه الرحمة و الغفران فرماید

هو الملک الکریم وله ایضاً رحمة الله علیه و غفر الله له

 پایه نهم

حقیقة الحق سبحانه وتعالی. بسم الله الرحمن الرحیم وله رحمة الله علیه وغفر الله له

هو الملک الکریم وله ایضاً رحمة الله علیه وغفر الله له

 پایه دهم

بسم الله الرحمن الرحیم و له ایضاً علیه رحمة و الغفران

و له رحمة علیه و الغفران

 نگارخانه 

 پانویس 

 جستارهای وابسته 
 فهرست آثار ملی شهرستان نیشابور

 منابع 

 هاشم جوادزاده، ۱۳۸۰، کتاب خراسان، کانون آگهی ایران نوین
 وبگاه حکیم عمر خیام نیشابوری
 رباعیات حکیم عمر خیام، به کوشش نساء حمزه زاده، مقدمه :دکتر محمدحسن سیدان، چاپ: شرکت چاپ ابریشم رشت
 حبیب اللّه فضائلی، اطلس خط، چاپ مشعل، اصفهان ۱۳۵۰ ش
 حسین بحرالعلومی، کارنامه انجمن آثار ملّی، تهران ۱۳۵۵ ش
 Arch Net
 باغ و آرامگاه خیام از زبان اولین نگهبان آن

 پیوند به بیرون 
 وبگاه حکیم عمر خیام نیشابوری
 نگاهی به "آرامگاه خیام" جاذبه گردشگری خراسان رضوی + تصاویر - خبرگزاری میزان
 تصاویر ۳۶۰ درجه از باغ آرامگاه خیام، روز نیشابور

رده:آثار دوره پهلوی در شهرستان نیشابور
رده:آرامگاه‌ها در ایران
ع
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۶۳ (میلادی) در ایران
رده:جاذبه‌های گردشگری استان خراسان رضوی
رده:ساختمان‌ها و سازه‌ها در استان خراسان رضوی
رده:ساختمان‌ها و سازه‌های هوشنگ سیحون
رده:معماری ایرانی
رده:نمادهای نیشابور
رده:نیشابور
رده:یادمان‌های خیام
رده:ساختمان‌های مذهبی کامل‌شده در ۱۹۶۳ (میلادی)