علف چشمه

علف چشمه، ترتیزک آبی  یا کوزله، بولاغ اوتی، گُنَوی، آب‌تَره، ودر بیجار و در زبان کردی گروسی کۊز و در زبان لری بختیاری باکلو یا بَکَلو تلفظ میشود که گیاهی از تیرهٔ شب‌بوها به ارتفاع ۱۰ تا ۶۰ سانتی‌متر با برگ‌های کوچک به رنگ سبز تیره و گل‌های خوشه‌ای کوچک سفید و ساقه‌های خزنده است که از نقاط مختلف آن ریشه‌های کوچک و سفید خارج می‌شود و معمولاً در چشمه‌سارها کنار جوی‌ها و باتلاق‌ها می‌روید. این گیاه مقدار قابل توجهی آهن، کلسیم و اسید فولیک و کمی هم ویتامین‌های ث و آ دارد.

آهن قابل جذب علف چشمه از اسفناج هم بیشتر است و به همین جهت می‌تواند در بهبود کم‌خونی مؤثر باشد. کلسیم آن نیز بیشتر از شیر (تنها در مقادیر بسیار بالا) ، و ویتامین ث آن از پرتقال بیشتر است.

 تاریخچه 
علف چشمه به صورت وحشی در بسیاری از نقاط آسیا و اروپا می‌روید و انسان‌ها از دوران باستان با آن آشنا بوده و خاصیت‌های درمانی گوناگونی را به آن نسبت می‌دادند. این گیاه هم به خاطر این خاصیت‌های دارویی و هم مزهٔ تند خوش‌گوار آن مورد علاقهٔ بسیاری بوده‌است. کسنوفون فرماندهٔ جنگی و مورخ یونانی از سربازانش می‌خواسته برای تقویت نیروی خود علف چشمه بخورند. وی همچنین در کتاب کورش‌نامه خود در توضیح زندگی پارسیان در مراکز تربیتی آن‌ها به این نکته اشاره می‌کند که علف چشمه از غذاهای اصلی آنان بوده‌است. در مورد کودکان می‌نویسد؛ «غذای عمدهٔ آن‌ها نان و بولاغ اوتی است، که از خانه با خود می‌آورند و فنجانی دارند، که با آن از رودخانه آب می‌آشامند.»حسن پیرنیا، تاریخ ایران باستان، جلد اول، چاپ پنجم، تهران: دنیای کتاب، ۱۳۷۰، صفحهٔ ۲۴۷ و در مورد نوجوانان؛ «غذای دیگر این نوجوانان، جز آنکه ذکر شد، فقط گوشت شکار است با بولاغ اوتی.»حسن پیرنیا، تاریخ ایران باستان، ج اول، ص ۲۴۸ یونانیان و انگلوساکسونها علف چشمه را برای درمان طاسی مصرف می‌کرده‌اند. جرارد (۱۶۳۳) آن را برای درمان یرقان سفید دختران جوان توصیه می‌کرده‌است. فرانسیس بیکن هم خاصیت‌های جادویی همچون جوان کردن زنان سالخورده را به علف چشمه  نسبت داده‌است. ایرلندی‌ها هم ارزش خاصی برای علف چشمه قائل بوده و آن را غذای دانایان و فرزانگان می‌دانسته‌اند.Alan Davidson, Tom Jaine, Watercress," The Oxford companion to food, Oxford University Press, 2006, Page 840, 

 اثر درمانی 
برخی تحقیقات از اثر ضدسرطانی علف چشمه حکایت داشته‌است.

در سال ۲۰۱۰ تحقیق در دانشگاه ساوت‌همپتون نشان داد که تنها پس از چند ساعت از گذشت مصرف حدود ۸۰ گرم علف چشمه ، میزان مولکول‌های ضدسرطانی در خون افزایش یافته و از رشد سلول‌های سرطان پستان جلوگیری می‌شود. به این ترتیب این گیاه هم در جلوگیری از رشد سرطان پستان و هم در کمک به بهبودی مبتلایان به این بیماری و جلوگیری از عود آن مؤثر است.Watercress may help fight cancer  Daily Telegraph

مطالعه‌ای که در ژورنال «همه‌گیرشناسی سرطان» در سال ۱۹۹۵ به چاپ رسید از کاهش پیشرفت سرطان ریه در افراد سیگاری با مصرف منظم روزانه ۵۷ گرم علف چشمه حکایت داشت.Hecht SS, Chung FL, Richie JP, et al. "Effects of watercress consumption on metabolism of a tobacco-specific lung carcinogen in smokers", Cancer Epidemiology, December 1995 4; 877 مطالعه دیگری در دانشگاه اولستر که در «ژورنال آمریکایی تغذیه بالینی» در سال ۲۰۰۷ به چاپ رسید نشان داده که مصرف ۸۵ گرم علف چشمه در روز به مدت ۸ هفته حدود ۲۳٪ تخریب دی‌ان‌ای گلبول‌های سفید بر اثر سرطان را کاهش می‌دهد. اثر مثبت علف چشمه در افراد سیگاری چشمگیرتر است که این احتمالاً به کمبود آنتی‌اکسیدان‌ها در بدن سیگاری‌ها مربوط می‌شود.Watercress 'helps protect against cancer'  Times Online, 15 Feb 2007

 شرایط رشد و نگهداری 

نور: این گیاه به نور متوسط خورشید نیاز دارد و نباید به صورت کاملاً مستقیم مقابل نور ۱۰۰ درصد خورشید باشد.

آب: علف چشمه اغلب کنار آب‌ها و چشمه‌ها رشد می‌کند، پس یک گیاه آبزی‌ست. ریشه‌های آن فقط درون آب دوام می‌آورد.

توجه داشته باشید که ساقه‌های این گیاه باید تا ۵ سانتی‌متر در آب باشد.

خاک: این گیاه بیشتر در زمین‌های پر آب و یا باتلاقی با اسیدیته ۷٫۲ رشد می‌کند.

دما: بهترین حالت دمایی برای این گیاه نواحی معتدل تا گرم است.

البته این گیاه در دمای منفی ۱۵ درجه سانتی‌گراد هم بدون مشکل رشد می‌کند.

 عوارض 
به سبب مهار آنزیم سیتوکروم p۴۵۰ در مصرف زیاد این گیاه، ممکن است در متابولیسم برخی داروها اختلال ایجاد کند.

 ارزش غذایی 

 منابع 

رده:داروهای گیاهی
رده:سبزیجات آسیایی
رده:سبزیجات برگی
رده:سبزیجات چندساله
رده:سرطان
رده:شب‌بویان
رده:فهرست سرخ IUCN از گونه‌های کمترین نگرانی
رده:گیاگان آسیای معتدل
رده:گیاگان آلاسکا
رده:گیاگان ایالات متحده آمریکا
رده:گیاگان بریتانیا
رده:گیاگان کارائیب
رده:گیاگان لبنان
رده:گیاهان آب شیرین
رده:گیاهان آبزی
رده:گیاهان دارویی
رده:گیاهان در اروپا
رده:گیاهان علفی