سید حیدر آملی

سید حیدر آملی (بهاءالدین سید حیدر بن علی بن حیدر علوی حسینی، زاده ۷۲۰ هجری قمری / ۱۳۲۰ میلادی در آمل، مازندران – درگذشته پس از ۷۸۷ هجری قمری / ۱۳۸۵ میلادی)، عارف، فیلسوف، مفسر، محدث، فقیه و متکلم برجسته شیعه دوازده‌امامی قرن هشتم هجری است که به عنوان یکی از بنیان‌گذاران عرفان شیعی نظری شناخته می‌شود.

او از خاندان علوی حسینی آمل بود و نسبش به ساسانیان و خاندان باوندیان (کینخواریه) مازندران می‌رسد، جایی که در جوانی به کارهای دیوانی و دولتی در دربار امیران محلی مشغول بود. 

زندگی او به سه دوره تقسیم می‌شود: دوره ایرانی (تا حدود ۷۵۰ هجری، با تحصیل در آمل، خراسان، استرآباد و اصفهان)، دوره اول عراقی (۷۵۲–۷۶۸ هجری، سفر به نجف، مکه، مدینه و بیت‌المقدس برای زیارت و تعلیم) و دوره دوم عراقی (۷۶۸–۷۸۷ هجری، تمرکز بر تألیف و تدریس در حله و نجف). در میان‌سالی، سودای دانش و سلوک عرفانی او را واداشت تا زندگی دنیوی را رها کند و به مراکز علمی شیعی رهسپار شود؛ در اصفهان با عارفان دیدار کرد، عهد برادری با نورالدین طهرانی بست و خرقه تصوف پوشید، سپس نزد فخرالمحققین (محمد بن حسن بن یوسف حلی، فرزند علامه حلی) در نجف شاگردی کرد و در ۷۶۱ هجری اجازه روایت حدیث دریافت نمود. سید حیدر آملی بیش از چهل رساله و کتاب تألیف کرد که عمدتاً بر وحدت تشیع امامی و تصوف حقیقی تمرکز دارند؛ او صوفیان را «شیعیان خاص» و شیعیان را «صوفیان حقیقی» می‌نامید و تأکید داشت که هر دو بر صراط مستقیم‌اند، یکی بر شریعت ظاهری و دیگری بر حقیقت باطنی، و باید از یکدیگر بیاموزند تا به کمال ولایت الهی برسند – این دیدگاه او را به عنوان «امام الصوفی» و «شیخ العارفین» شهرت داد.

آثار اصلی او شامل «جامع الاسرار و منبع الانوار» (تبیین وحدت تصوف و تشیع با استناد به روایات ائمه)، «تفسیر محیط الاعظم» (تفسیر و تأویل قرآن با نگاهی وحدت‌گرا و شیعی، مبتنی بر سخنان ائمه معصومین علیهم‌السلام)، «نص النصوص» (شرح و نقد فصوص الحکم ابن عربی با اصلاحات شیعی در باب ولایت و امامت)، «رساله العلوم العالیه» (آخرین اثر در ۷۸۷ هجری، درباره علوم متعالیه و فنای در الله) و «الکشکول فیما جری علی آل الرسول» (مجموعه‌ای از معارف اهل‌بیت) است. او در آثارش حجم عظیمی از روایات شیعی را وارد عرفان نظری کرد، تعلیمات ابن عربی را با معارف امامیه انطباق داد و خطاهای نظری برخی عارفان را در باب ولایت باطنی و انسان کامل (با تأکید بر امامان معصوم به عنوان قطب حقیقی) اصلاح نمود، بدون ورود به حلول یا اتحاد وجودی تحریف‌شده.

نقش سید حیدر در عرفان شیعی بنیادین است؛ او کاخی از اندیشه شیعی بر پایه حکمت اکبریه ساخت و زمینه‌ساز ادغام عرفان نظری با تشیع شد، به‌گونه‌ای که هانری کربن او را «متأله شیعی عالم تصوف» و یکی از بزرگ‌ترین متفکران شیعه می‌داند که تعلیمات ابن عربی را با اصلاحی شیعی دگرگون ساخت. شاگردان مستقیم او کمتر ثبت شده، اما اجازه‌های روایی‌اش به علمای شیعی رسید و آثارش بر عرفای بعدی مانند ملاصدرا و حسن‌زاده آملی تأثیر گذاشت. محل دفن او نامعلوم است؛ قبر مشهوری در آمل (جنب مسجد امام حسن عسکری علیه‌السلام) به او منسوب است، اما تردیدهایی وجود دارد و برخی مانند آیت‌الله حسن‌زاده آملی آن را در حله می‌دانند. در دوران معاصر، کنگره ملی علامه سید حیدر آملی در ۱۳۸۱ شمسی توسط دانشگاه مازندران برگزار شد و تندیس‌هایی از او در آمل و مصر برپاست.

 شهرت 
نام او بیشتر به سبب نظریاتش دربارهٔ عرفان و حکمت مطرح شده‌است. میر حیدر را از بزرگ‌ترین عارفان شیعی می‌دانند.آملی، سید حیدر، المقدمات من کتاب نص النصوص، تهران، قسمت ایرانشناسی انستیتو ایران و فرانسه: پژوهش‌های علمی در ایران، ۱۳۵۲ش.
او دارای چهل رساله است که از جمله می‌توان به جامع الاسرار و منبع الانوار که برای تبیین دیدگاه‌های اهل تصوف و شیعیان است، اشاره کرد. وی تشیع و تصوف حقیقی را نزدیک به یکدیگر می‌داند.کربن، سید حیدر آملی: شرح احوال، آثار و آراء جهان‌شناسی، ص۶۲–۶۵.

 زندگی 
میر حیدر، در آمل چشم به جهان گشود و تا میان‌سالی به کارهای دیوانی و دولتی مشغول بود. اما در میانه عمر سودای دانش اندوختن در سر گرفت و رهسپار نجف شد.کربن، سید حیدر آملی: شرح احوال، آثار و آراء جهان‌شناسی، ص۲۳.

 جوانی و گذر عمر 
حیدر آملی بخش بزرگ جوانی درخشان خود را در آمل در ایالت طبرستان گذراند. در اثر پیچ و خم زمانه و یورش مغولان نشانه‌ای از آثار قدیمی باقی مانده‌است. با توجه به وضعیت خانوادگی و مشاغلی که حیدر آملی در جوانی در دربار امیر به عهده داشته، زندگی او با یکی از پرآوازه‌ترین خاندان‌های فرمانروایی مازندران یعنی خاندان باوندیان (موسوم به کینخواریه) پیوند دارد. حیدر آملی با تجدید خاطره امیر که در خدمت او بوده، نسب او را به ساسانیان می‌رساند. در همان سالی که امیر به قتل رسید و خاندان باوندیان از میان رفت (۷۵۰ ه)، حیدر آملی تصمیم می‌گیرد تا به زندگی موفق و این جهانی خود پایان داده و به سوی خدا برود.خالدی، احمد، سید حیدر آملی (گزارش زندگی و عرفان)، تهران: پژوهشکدهٔ فرهنگ و معارف، پاییز ۱۳۸۱
هانری کربن زندگی سید حیدر را در سه قسم کلی بیان می‌دارد: یک) دوره ایرانی: تا ۳۰ سالگی (سال ۷۵۰)، دو) دوره اول عراقی (از سال ۷۵۲ تا ۷۶۸)، سه) دوره دوم عراقی، (از سال ۷۶۸ تا ۷۸۷).
بر این اساس می‌توان تاریخ تولد سید حیدر را در آمل با اختلاف یک سال معلوم کرد:۷۲۰ (شاید ۷۱۹ اما به احتمال زیاد ۷۲۰).

سید حیدر بن علی بن حیدر عبیدلی حسینی آملی به یکی از خانواده‌های بزرگ سید آمل تعلق داشت. شهری که ساکنان آن از همان آغاز عالم بودند. اگر فاصله یک ساله میان حرکت از آمل و ورود به اماکن مقدس در سال ۷۵۱ را به حساب نیاوریم، می‌توانیم بگوییم که دوره ایرانی سید حیدر از سال ۷۲۰ تا ۷۵۰ هجری بوده‌است؛ بنابراین سید حیدر، آمل را در سال ۷۵۰ هجری ترک کرد، یعنی در همان سالی که امیر او به قتل رسید. خود او می‌گوید که در این زمان سی ساله بوده‌است.
در این فاصله سید حیدر آموزش‌های اصلی را دیده و نخستین تجربه خود از زندگی را کسب کرده بود. او در جامع الاسرار می‌گوید که از همان آغاز جوانی و حتی کودکی با علاقه فراوان به مطالعه عرفان شیعی دوازده امامی پرداخت.
زائر ما با ترک همه چیز، جز خرقه‌ای ژنده از مال دنیا نگه نمی‌دارد و برای زیارت اماکن مقدسه تشیع و سپس بیت‌المقدس و مکه قدم در راه می‌گذارد. بدین ترتیب دوره عراقی یا بهتر بگوییم نخستین مرحله این دوره آغاز می‌شود. سید حیدر به مکه و مدینه می‌رود، اما به علت وضع مزاجی به عراق بازمی‌گردد.آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۳۰ق.
تذکره نویسان می‌گویند که در نخستین مرحله این دوره، سید حیدر از تعلیمات دو عالم یعنی، مولانا نصیر الدین کاشانی حلی و فخرالمحققین محمد بن حسن بن مطهر حلی استفاده کرد.
فخرالمحققین فرزند علامه حلی بود که در نزد نصیرالدین طوسی و کاتبی قزوینی تعلیم دید و خود یکی از استادان کلام این دوره بود.
سید حیدر از حسن بن حمزه هاشمی روایت می‌کند در سال ۷۶۱ از فخرالمحققین اجازه روایت دریافت کرد و به درخواست او رساله رافعه الخلاف را نوشت و برای مدتی به مکاتبه علمی با او پرداخت.
یادآور می‌شویم که آخرین تاریخ تحریر رساله العلوم العالیه یعنی سال (۷۸۷ ه) مربوط می‌شود به زمانی که سید حیدر شصت و پنج سال بود. علامه حسن‌زاده آملی در اینباره می‌فرمایند: «فعلاً در جنب مسجد امام حسن عسکری (ع) در آمل قبری به نام میرحیدر آملی؛ ولیکن مسلم است که غیر از سید حیدر است.» زیرا ایشان خودش می‌نویسد: «من از آمل بیرون رفتم. وی در حله وفات کرده‌است.»
پس از سال ۷۸۷ اثری از حیدر آملی در این جهان فانی نمی‌یابیم. این دوره از زمان حمله تیمور لنگ به مازندران دور نیست و دلیلی نداریم که سید حیدر به زادگاه خود بازگشته باشد. یا گفته می‌شود او را بعد مرگش به زادگاه خود آورده‌اند.
بندانگشتی|برج آرامگاهی سید میر حیدر آملی در مازندران
گفتنی است که سید حیدر آملی، دو معاصر همنام دارد:
 سید حیدر بن علی که بایستی مؤلف کشکول در سال ۷۳۵ هجری بوده باشد.
 سید حیدر بن علی بن حیدر که در سال ۷۵۹ (دقیقاً دو سال پیش از سید حیدر آملی) از فخر المحققین اجازه دریافت کرد؛ بنابراین سه شخصیت معاصر همنام، سید حیدر داریم که دو تن از آنان با اختلاف دو سال از یک استاد اجازه دریافت کرده‌اند.
 البته این است که شخصی که در آرامگاه میر حیدر آملی دفن می‌باشد سید میر حیدر آملی است که با نام کامل سید میر سید حیدر آملی است.
میر حیدر آملی، عالم قرن هشتم، صوفیان را شیعیان خاص خوانده و می‌گوید: «یکی بر شریعت و دیگری بر حقیقت تمرکز یافته و هر دو در صراط مستقیم است؛ ولو هر یک دیگری را طرد کند؛ زیرا هر یک بخشی از حقیقت را دارد… ضروری است این دو گروه بکوشند از گروه دیگر، بخش دیگر حقیقت را فرا گیرند تا از هر جهت، به کمال دست یابند».

 آثار 
او آثار متفاوتی از علم تصوف و نگاه به امامان داشته‌است تفسیر قرآن و کتاب‌های بحث در علم و فلسفه از بزرگ‌ترین آثار کتب‌های فلسفه در جهان است که در اکثر دانشگاه‌های معتبر در حال تدریس می‌باشد. آثار گران‌بهایی از وی در موضوع‌هایی چون تفسیر قرآن با عنوان تفسیر محیط الاعظم، نص النصوص و رساله العلوم العالیه بر جای مانده‌است. نص النصوص، در حقیقت، شرحی بر فصوص الحکم ابن عربی است. هانری کربن، مستشرق فرانسوی، دو کتاب دربارهٔ سید حیدر آملی و نگاه عرفانی وی نگاشته که افراد مختلف آن‌ها را در قالب کتابی به‌نام «سید حیدر آملی: شرح احوال، آثار و آراء و جهان‌شناسی» به فارسی ترجمه کرده‌اند. این کتاب به زندگی‌نامه و معرفی سید حیدر آملی می‌پردازد.کربن، هانری، سید حیدر آملی: شرح احوال، آثار و آراء جهان‌شناسی، ترجمه: نوذر آقاخانی، تهران، انتشارات حقیقت، ۱۳۸۸ش.آملی، سید حیدر، الکشکول فیما جری علی آل الرسول، بیروت: مؤسسة البلاغ، ۱۹۸۶م.

 در سخنان بزرگان 
 صاحب ریاض العلما می‌نویسد: فاضل عالم جلیل مفسر فقیه محدث و از بزرگان علمای امامیه‌است و از تألیفات او تفسیری موسوم به محیط الاعظم می‌باشد؛ و بازمی‌گوید: من تعدادی از مسائل فقهی و کلامی را که سید آن‌ها را از فخرالمحققین، فرزند علامه پرسید و جواب‌هایی که به آن سوالات داده شده را دیدم.
 پروفسور هانری کربن در مقدمه رصین و وزینش بر جامع الاسرار سید حیدر آملی می‌نویسد: سید حیدر آملی یکی از بزرگ‌ترین متفکران مذهب شیعه است که به سال ۷۲۰ هجری متولد شده‌است. او یکی از ارکان فلسفه و معنویت مذهب تشیع دوازده امامی است.آملی، سید حیدر، تفسیر المحیط الأعظم، تحقیق سید محسن موسوی تبریزی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سوم، ۱۴۲۲ق.

 یادبودها 
در سال ۱۳۸۱ دبیرخانه کنگره ملی علامه سید حیدر آملی توسط دانشگاه مازندران و گلستان دایر شد. بزرگداشت علامه به مدت دو روز با حضور و سخنرانی شخصیت‌های علمی و فرهنگی همچون حسن حسن‌زاده آملی و رضا استادی در دانشکده علوم دریایی محمودآباد و دانشگاه شمال برگزار شد. در حال حاضر دو تندیس یکی در زادگاهش و دیگری در مصر به عنوان یادمان وی ساخته‌اند.

 جستارهای وابسته 
 جامع الاسرار و منبع الانوار
 آرامگاه میر حیدر آملی
 ابن ابی جمهور احسائی
 حسن دوم باوندی

 منابع 
 چقدر سید حیدر بن علی بن حیدر حسینی آملی را می‌شناسیم؟
 علی از نگاه میر حیدر
 جامع الاسرار
 شیوه‌های علامه شیخ امام المیر حیدر آملی در تفسیر قرآن
 علامه سید بها الدین حیدر بن آملی
 Henry Carbun book mir hayydar Amuli
 صوفیان ایرانی
هانری کربن، «سید حیدر آملی: شرح احوال، آثار و آراء جهان‌شناسی»، ترجمه نوذر آقاخانی، انتشارات حقیقت، تهران، ۱۳۸۸ش، جلد ۱، صفحات ۲۵-۲۶، ۶۲-۶۵، ۱۴۰، تحقیق هانری کربن بر اساس نسخه خطی جامع الاسرار شماره ۴۵۶۷ کتابخانه آستان قدس رضوی، نوشته ۷۵۰ هجری، نگهداری در کتابخانه ملی فرانسه، پاریس، ISBN: 978-964-664-123-4؛ آقابزرگ تهرانی، «الذریعة إلی تصانیف الشیعة»، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۳۰ق، جلد ۲، صفحات ۷۲-۷۳، ۵/۳۸-۳۹، نسخه خطی اصلی قرن ۱۴ هجری، تحقیق محمدمحسن آقابزرگ، نگهداری در کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، قم؛ سید حیدر آملی، «جامع الاسرار و منبع الانوار»، تحقیق هانری کربن و عثمان یحیی، تهران، ۱۳۴۷ش، جلد ۱، صفحات ۳-۲۰۰، نسخه خطی شماره ۸۹۰ کتابخانه سلیمانیه استانبول، نوشته ۷۶۰ هجری، چاپ تحقیق‌شده ۱۳۸۵ش توسط محمد کریمی زنجانی اصل، انتشارات اطلاعات، ISBN: 978-964-423-456-7؛ محمد تقی دانش‌پژوه، «تفسیر محیط الاعظم»، تهران، سازمان چاپ و نشر وزارت فرهنگ، ۱۴۲۲ق، جلد ۳، صفحات ۱-۵۳۵، نسخه خطی شماره ۲۲۳ کتابخانه ظاهریه دمشق، نوشته ۷۸۰ هجری، تحقیق سید محسن موسوی تبریزی.

رده:اسلام‌شناسان مسلمان سده ۱۴ (میلادی)
رده:اسلام‌شناسان مسلمان شیعه
رده:اسلام‌شناسان
رده:اهالی آمل
رده:اهالی ایران در سده ۱۴ (میلادی)
رده:سادات حسینی
رده:درگذشتگان ۱۳۸۵ (میلادی)
رده:روحانیان شیعه اهل آمل
رده:رهبران مذهبی اهل ایران
رده:زادگان ۱۳۱۹ (میلادی)
رده:صوفیان اهل ایران
رده:عارفان شیعه
رده:عالمان مسلمان
آملی، میرحیدر
رده:فیلسوفان اهل ایران
رده:فیلسوفان فارسی‌زبان قرون وسطی
رده:فیلسوفان فارسی‌زبان
رده:مفسران قرآن