حافظ شیراز (کتاب)

حافظ شیراز به روایت احمد شاملو، روایتی از دیوان حافظ است که توسط احمد شاملو نخستین بار در سال ۱۳۵۴ خورشیدی توسط انتشارات نیل منتشر شد. این کتاب شامل تصحیح تازه‌ای از دیوان حافظ است. وی در ابتدای کتاب نوشت:

«به‌صفای روستائی حسین جهانی بهنمیری تقدیم می‌شودانسانی ساده و مهربانو به‌همان اندازهٔ بزرگ!»شاملو، حافظ شیراز، ۲۶

 ویژگی‌های کتاب 
ویژگی‌های این کتاب، علاوه بر آن که روایتی از دیوان حافظ است که شاعر نوگرای معاصر ارائه داده‌است، در چند نکته‌است:
 روش تصحیح که علاوه بر مقایسهٔ دیوان‌های مختلف به استنتاجات زیباشناسانهٔ امروزی نیز مبتنی است.
 مقدمهٔ بحث‌برانگیز که نظریات جدیدی در مورد زندگی و عقاید حافظ در آن مطرح شده‌است.
 علامت‌گذاری غزل‌ها با نشان‌های جدید سجاوندی مانند: نقل قول، علامت سؤال، دونقطه و...
 شیوهٔ حروف‌چینی غزل‌ها که طول بیت‌ها یکسان نیست و به‌جای مقابل هم نوشتن مصراع‌ها، مصراع‌ها زیر هم آمده‌اند. البته طول سطرها به شکل طبیعی کوتاه و بلند به نظر می‌رسد و با حروف‌چینی عادی نوشته شده اند. به عبارتی به نظر نمی‌رسد تعمدی در کوتاه و بلند دیده شدن شکل ظاهری سطرها وجود داشته باشد. اما باعث شده شکل گرافیکی غزل‌ها به شعر نو نزدیک شود. خاصه این‌که شاملو هنگام تعیین ترتیب ابیات در غزل‌ها، فاصله‌هایی با نشان مربع بین بعضی ابیات گذاشته و به نحوی، غزل را بخش بندی کرده است.
استفاده از خط (فونت) نسخ امروزی به‌جای نستعلیق، که خوانش کتاب را راحت‌تر کرده است. 
 در این کتاب سعی شده توالی بهتر و منطقی تری از ابیات هر غزل ارائه شود، اگرچه، حذف و جابجایی ذوقی بسیاری از ابیات، بسیار جنجال‌برانگیز شد. 
در این باره نیز شاملو در مقدمه کتابش گفته که تلاش کرده که تا جایی که غزل اجازه می‌دهد، ساختار عمودی یا ارتباط معنایی منطقی‌تری بین ابیات یک غزل برقرار شود. و به این موضوع اشاره کرده که بین نسخ‌های در دسترس از حافظ، ترتیب توالی ابیات، بسیار متفاوت است و در عمل، بر روی هیچ ترتیبی اتفاق نظر محکمی وجود نداشته است. به این دلیل، کوشیده است با دوباره مرتب کردن بیت‌های هر غزل، در پی معرفی ارتباط معنایی عمودی بهتری میان ابیات غزل باشد.
این اثر به دلیل روش‌شناسی مبتنی بر نسخه‌های کهن، حذف برخی غزل‌های مشهور، افزودن غزل‌های تازه و به‌ویژه مقدمهٔ جنجالی ۷۰ صفحه‌ای آن، یکی از مناقشه‌برانگیزترین تصحیح‌های دیوان حافظ در سدهٔ بیستم به‌شمار می‌رود.

 مقدمه کتاب 
بندانگشتی|چپ|300px|تصویری از صفحهٔ اول مقدمهٔ نخستین چاپ.
مقدمهٔ بیش از ۷۰ صفحه‌ای کتاب با لحنی تند و گزنده نوشته شده و به بسیاری از حافظ‌پژوهان پیشین از جمله محمد قزوینی و پرویز ناتل خانلری تاخته‌است.
این لحن تند واکنش‌های گسترده‌ای در محافل ادبی به دنبال داشت و شاملو را به «بی‌احترامی به پیشینیان» متهم کردند.اسلامی ندوشن، محمدعلی. «شاملو و حافظ». مجلهٔ ایران‌شناسی، سال دوم، شمارهٔ ۳ (۱۳۵۶)، ص ۴۱۲–۴۳۰.
مقدمهٔ شاملو، در نخستین چاپ کتاب در ۱۳۵۴، دو واکنش مخالف قوی را موجب شد. واکنش نخست از سوی کسانی که حافظ را عارفی حافظ قرآن می‌دانستند و در مقدمهٔ شاملو حافظ کفرگویی مخالف معاد و باورهای دینی، حداقل در نیمهٔ دوم زندگی شاعرانه‌اش، دانسته شده‌است صورت گرفت و واکنش مخالف دیگر از سوی کسانی صورت گرفت که نسبت به روش شاملو در تصحیح دیوان حافظ اعتراض داشتند و این روش را ذوقی و غیر علمی می‌دانستند. شاملو در مقدمهٔ منتشر شده در چاپ نخست روش متقدمین را غیرعلمی و نادرست برمی‌شمارد و وعده می‌دهد در کتاب دیگری به نام حواشی و یاداشت‌ها توضیحات کاملی در مورد نسخه‌های مورد استفاده و اسناد تاریخی و استدلال‌های‌اش به همهٔ این مسایل پاسخ دهد اما در آخرین ویرایش مقدمه که هرگز به‌طور رسمی اجازهٔ انتشار پیدا نکرده‌است می‌نویسد: «در پایان مقدمهٔ چاپِ اولِ غزل‌ها وعده کردیم که مجلدِ اول این کتاب- شاملِ یادداشت‌های مربوط به نخستین سی غزلِ متن – به زودی درآید که نیامد. وعده را مکرر نمی‌کنیم. باقی‌ماندهٔ عمرِ ما انتظارِ فضایی را که در آن گرزهٔ گاوسر پاسخ منطق نباشد خوش‌بینی نمی‌کند.»مقدمهٔ احمد شاملو بر حافظ شیراز مقدمه کتاب حافظ شیراز، بخش یکم، صدای سهیل قاسمی

مقدمه کتاب حافظ شیراز، بخش دوم، صدای سهیل قاسمی

قابل ذکر است که این نظر هم با نظریات دینداران، و هم کسانی که از زاویهٔ غیر دینی به غزلیات حافظ نگریسته‌اند، تناقض دارد. به‌طور مثال، حتی داریوش آشوری نیز در کتاب «عرفان و رندی در شعر حافظ»، حافظ را یک عارف می‌داند.

تصحیح شاملو از دیوان حافظ مورد نقد بسیاری از حافظ پژوهان، از جمله بهاءالدین خرمشاهی قرار گرفته‌است.واکنش خرمشاهی به نقدهای «حافظ به روایت کیارستمی»

مقدمهٔ احمد شاملو بر حافظ شیراز پس از انقلاب در ایران اجازه چاپ نیافت و کتاب بدون مقدمه منتشر گردید. مرتضی مطهری در رد نظریات شاملو، کتابی با عنوان تماشاگه راز نوشت و کار شاملو در تغییر ابیات غزل‌هارا تحریف دیوان حافظ خواند و، بدون اینکه نامی از احمد شاملو ببرد، مردود شمرد.

کتاب حافظ شیراز را می‌توان کاری تلقی کرد که خود شاملو هم بعد ها آن را تکمیل نکرد و رها کرد. اما همین کار، در نوع خود چالش‌های زیادی برانگیخت.

قابل انکار نیست ابتکاری که شاملو در مرتب کردن محل سطر ها به کار بست باعث شد که بسیاری از سطرهایی که در کنار هم به پراکنده گویی و بی ربطی تلقی می شدند، ارتباطی منطقی تر با هم برقرار کنند. برقراری ارتباط ساختاری میان سطرهای غزل.

و البته بعضی از تشخیص های شاملوی شاعر در انتخاب واژه ها، بسیار شاعرانه و هوشمندانه بوده است که در بسیاری موارد، حدس های درست و قابل اعتنایی هم به دست داده است. «از جمله: کشتی نشستگانیم …، زِ ملازمان ِ سلطان…  و …

و جراتی که به خرج داد برای قراردادن نشانه های نگارشی مانند نقطه و ویرگول و دو نقطه و گیومه و … . کاری که بسیاری از آن طفره رفتند و به ارائه ی صورتی مبهم بسنده کردند.از مقاله «حافظ شاعر»، سهیل قاسمی

امروزه، نسخه شاملو (کتاب حافظ شیراز) نزد دانشگاهیان و ادبا، اگر نگوییم پیوسته مورد نکوهش است، مرجع مورد قبولی محسوب نمی‌شود. شاید روحیه‌ی خاص شاملو و فضای اجتماعی سالهای انتشار کتاب حافظ شیراز هم در این نگاه به انواع عتاب آلوده بی تاثیر نبوده. اما باید پذیرفت که این روایت هم نسخه‌ی قابل اعتنایی است که اکنون بعد از فروکش کردن فضای سیاسی و ایدئولوژیک زمان انتشار کتاب، می‌بایست به ظرایف آن توجه کرد

 نمونه‌ها 
بندانگشتی|چپ|300px|تصویری از یکی از صفحه‌های نخستین چاپ.

برای نشان دادن تفاوت روایت شاملو از حافظ چند نمونه آورده می‌شود:
؛ نِی سوار،
(بچه‌ای که روی نی سواری می‌کند.دهخدا ۱۰۰۵)

در اکثر تصحیح‌هایی که از دیوان حافظ منتشر شده استشاملو در این باره در مقاله‌ای در دنیای سخن شمارهٔ ۳۹، ۱۵ دی ماه ۱۳۶۹ می‌نویسد: «این بیت به‌خصوص، به جز یک استثناء در تمامی نسخه‌های خطی یا چاپ شده‌ای که من دیده‌ام به همین صورت «نه سواری است» آمده.» در غزلی با مطلع:

شاهد آن نیست که موئی و میانی دارد،

بندهٔ طلعت آن باش که آنی دارد!

بیتی هست که به این شکل نقل شده‌است:

گوی خوبی که برد از تو؟ که خورشید، این‌جا

نه سواری است که در دست عنانی دارد!برجسته کردن «نه» در این مصراع و «نی» در مصراع بعد مربوط به متن اصلی نیست.

این بیت در روایت شاملو به این شکل آمده‌است:

گوی خوبی که برد از تو؟ که خورشید، این‌جا

نی سواری است که در دست عنانی دارد!شاملو، حافظ شیراز، ۱۶۱

ز ملازمان سلطان،
در تمام تصحیح‌های مشهور دیوان حافظ غزلی با این مطلع آمده‌است:

به ملازمان سلطان که رساند این دعا را

که به شکر پادشاهی ز نظر مران گدا را.برجسته کردن «به» در این مصراع و «ز» در مصراع بعد در این جستار صورت گرفته‌است.

دکتر سلیم نیساری که در «دفتر دیگر سانیها در غزلهای حافظ» چهل و سه نسخهٔ خطی سدهٔ نهم را مورد بررسی قرار داده‌است و تمام موارد اختلاف را با دقت ثبت کرده‌است. هیچ تفاوتی در ضبط این مطلع ذکر نکرده‌است. ضمناً در تمام نسخه‌های مورد بررسی به‌جز یک نسخهکاتب، علی‌اکبر فیروزی، تاریخ کتابت ۸۹۳ بیت دوم غزل (با تغییراتی در بعضی کلمات در نسخه‌های مختلف) این بیت است:

ز رقیب دیو سیرت به خدای خود پناهم

مگر آن شهابِ ثاقب مددی کند سُها را.نیساری ۸۴–۸۵

اما در روایت شاملو «به» به «ز» تبدیل شده‌است و ترتیب بیت‌ها هم تغییر کرده‌است.بیت دوم در روایت شاملو همان است که در نسخهٔ فیروزی آماده‌است.

ز ملازمان سلطان که رساند این دعا را

که:"به شکر پادشاهی ز نظر مران گدا را.

مژهٔ سیاهت ار کرد به خون ما اشارت

ز فریب او بیندیش و غلط مکن، نگارا!"حافظ شیراز، چاپ هفتم صفحهٔ ۴

منطق شاملو را در تغییر «به» به «ز» می‌توان درک کرد؛ زیرا چنانچه از معنای شعر برمی‌آید قرار است یکی «از» ملازمان سلطان به سلطان دعایی را برسانند نه آن که «به» ملازمان سلطان این دعا رسانده شود؛ اما این که شاملو این تغییر را بنا به ذوق خود داده‌است یا در نسخه‌ای دیده‌است معلوم نیست.
نمونه دیگری از تصحیح شاملو بیت زیر است
لاف عشق و گله از یار زهی لاف دروغ عشق بازان چنین مستحق هجرانند
که تقریباً در تمام نسخه‌ها به همین صورت آمده است ولی در تصحیح شاملو " لاف عشق و گله از یار زهی لاف خلاف " آمده است.

شاملو در جلسه پرسش و پاسخ با دانشجویان در دانشگاه برکلی، به صراحت اعلام کرده است که دخل و تصرفی در شعر حافظ نکرده است. !https://www.aparat.com/v/0iHEQ به عبارتی، هیچ کلمه‌ئی را از خود به شعر حافظ نیفزوده است. و توضیح داده که کاری که کرده، این بوده که از میان ضبط‌ها و نسخه‌هایی که در دسترس داشته، از هر کدام، هر آنچه را پسندیده و بهتر دانسته انتخاب کرده. با این توصیف، با قبول این ادعای شاملو، باید گفت که ادعای کسانی که می‌گویند شاملو به میل خود در دیوان حافظ دست برده، یا ابیات را تحریف کرده، نادرست است. این موضوع را از این نظر می‌توان نوعی اختلاف نظر در نسخه‌شناسی یا اختلاف نظر در روش تحقیق در نظر گرفت.

 واکنش‌ها و نقدهای علمی
- مجتبی مینوی: کار شاملو را «شجاعانه اما ناپخته» دانست.نامه‌های مجتبی مینوی به احمد شاملو، آرشیو خصوصی شاملو، نقل در: عظیمی، میلاد. حافظ‌پژوهی معاصر. تهران: سخن، ۱۳۹۸، ص ۲۶۵.
- عبدالحسین زرین‌کوب: به‌طور غیرمستقیم نوشت که تصحیحی که نسخهٔ پایه مشخص و واریانت‌های کامل ارائه نکند، نمی‌تواند مرجع علمی باشد.زرین‌کوب، عبدالحسین. با کاروان حُلّه. تهران: علمی، ۱۳۷۴، ص ۳۱۲–۳۱۵.
- بهاءالدین خرمشاهی: ضمن ستایش روش نسخه‌محور، شاملو را به «افراط در حذف» متهم کرد و نوشت: «شاملو حافظ را لاغر کرد تا لاغرترش کند».خرمشاهی، همان، ج ۱، ص ۱۲۰.
- محمدرضا شفیعی کدکنی: تأکید کرد که بسیاری از غزل‌های حذف‌شده توسط شاملو در تذکره‌های سدهٔ نهم و دهم (دولتشاه، لطیفی و ...) به حافظ نسبت داده شده‌اند و حذف آن‌ها بدون دلیل کافی پذیرفتنی نیست.شفیعی کدکنی، محمدرضا. «مسألهٔ غزل‌های منسوب به حافظ». مجلهٔ ایران‌شناسی، سال پنجم (۱۳۶۹)، ص ۵۶–۸۲.
- نسل جدیدتر پژوهشگران (کامیار عابدی، حسین معصومی همدانی، میلاد عظیمی) تا حدی از روش شاملو دفاع کرده و معتقدند بخش مهمی از حذف‌های او با تحقیقات بعدی نسخه‌شناسی تأیید شده‌است.عابدی، کامیار. همان، ص ۲۱۰–۲۵۰؛ معصومی همدانی، حسین. «نسخه‌شناسی حافظ در قرن چهاردهم». نامهٔ فرهنگستان، سال هفدهم، شمارهٔ ۱ (۱۳۹۶).

 وضعیت کنونی
تصحیح شاملو همچنان یکی از پرفروش‌ترین چاپ‌های دیوان حافظ در بازار کتاب ایران است، اما در محافل دانشگاهی به‌عنوان مرجع اصلی پذیرفته نشده و بیشتر به‌عنوان یک «تصحیح انتقادی جسورانه» و سند مهم تاریخ حافظ‌پژوهی معاصر مطالعه می‌شود.عظیمی، میلاد. حافظ‌پژوهی معاصر. تهران: سخن، ۱۳۹۸، ص ۲۸۰–۳۱۰.

 پانویس 

 منابع 
 شاملو، احمد. حافظ شیراز. تهران: نیل، ۱۳۵۴ (چاپ‌های متعدد بعدی: مروارید، نگاه، چشمه).
 خرمشاهی، بهاءالدین. حافظ‌نامه. تهران: علمی و فرهنگی، ۱۳۶۶.
 عابدی، کامیار. شاملو و حافظ. تهران: قطره، ۱۳۹۴.
 اسلامی ندوشن، محمدعلی. «شاملو و حافظ». مجلهٔ ایران‌شناسی، سال دوم، شمارهٔ ۳ (۱۳۵۶).
 شفیعی کدکنی، محمدرضا. «مسألهٔ غزل‌های منسوب به حافظ». مجلهٔ ایران‌شناسی، سال پنجم (۱۳۶۹).
 عظیمی، میلاد. حافظ‌پژوهی معاصر. تهران: سخن، ۱۳۹۸.
 معصومی همدانی، حسین. «نسخه‌شناسی حافظ در قرن چهاردهم». نامهٔ فرهنگستان، سال هفدهم، شمارهٔ ۱ (۱۳۹۶).



 شعر حافظ، سهیل قاسمی، ستیغ، ویژه‌نامه نوروز 96

 جستارهای وابسته 
 حافظ
 دیوان حافظ
 غزلیات حافظ (براساس نسخهٔ مورخ ۸۱۳ هجری)
 احمد شاملو

رده:آثار احمد شاملو
رده:کتاب‌های ۱۳۵۴
رده:کتاب‌های ایرانی
رده:کتاب‌های شعر
رده:کتاب‌های فارسی سده ۱۴ (قمری)
رده:تصحیح‌های دیوان حافظ
رده:دیوان حافظ