جنگ اول تریاک

جنگ اول تریاک بین بريتانيا و چين در سال‌های ۱۸۴۰ تا ۱۸۴۲ میلادی روی داد. این جنگ و همچنین جنگ دوم تریاک، نخستین مرحله نفوذ مؤثر کشورهای غربي به چین به‌شمار می‌رود. ملی‌گرایان چینی در قرن بیستم، سال ۱۸۳۹ را آغاز یک سده تحقیر می‌دانستند و بسیاری از مورخان آن را آغاز تاریخ مدرن چین می‌دانند.

 پیش‌زمینه‌ها 
بندانگشتی|نقاشی صادراتی پشت شیشه از سیزده کارخانه در گوانگژو چین در سال ۱۸۰۵
در میانه قرن نوزدهم، قدرت‌های امپریالیستی غربی مانند بریتانیا، فرانسه و ایالات متحده با استفاده از قدرت اقتصادی و نظامی، نفوذ خود را در سراسر جهان افزایش می‌دادند. این کشورها مفهوم تجارت آزاد را پذیرفته بودند و نیروهای نظامیشان به اندازه‌ای قدرتمند شده بودند که بتوانند این مفاهیم را بر دیگر کشورها تحمیل کنند. از سوي ديگر، چین در قرن نوزدهم یک امپراتوری بزرگ و عمدتاً زمینی، با دولت‌داری مبتنی بر بوروکراسی تقریباً ۲۰۰۰ ساله و تحت تأثیر ایده‌های کنفوسیوس و محافظه‌کار بود. همه این‌ها باعث شدند چین در برخی جهات بسیار متفاوت از قدرت‌های اروپایی آن زمان باشد و در برابر با نفوذ خارجی مشکلات جدی داشته باشد.

در دهه‌هایی که به جنگ اول تریاک منتهی می‌شد، تجارت بین چین و غرب تحت سياست هاي محافظت شده اي در جنوب چين صورت ميگرفت. در سال ۱۷۵۷، امپراتور چیان‌لونگ،‌ ششمین امپراتور دودمان چینگ، دستور داد که گوانگژو تنها بندری باشد که به خارجی‌ها اجازه تجارت داده شود و تجارت فقط از طریق تاجرانی چینی با مجوز انجام شود. این کار عملاً تجارت خارجی را محدودتر کرد و تحت مقررات دولت چین قرار داد. بریتانیا برای سال‌ها در چارچوب این سیستم عمل می‌کرد: پنبه‌ی هندی و نقره بریتانیا را به چین می‌فرستاد، و چای و سایر کالاهای چینی را به بریتانیا وارد می‌کرد. در قرن ۱۸ و اوایل ۱۹، تراز تجاری به نفع چین بود: مصرف‌کنندگان بریتانیایی به چای چینی و کالاهایی مثل سرامیک و ابریشم علاقه‌ زیادی داشتند، ولی مصرف‌کنندگان چینی کالاهای بریتانیایی را به همان اندازه نمی‌خواستند. برای جبران این کسری تجاری، بریتانیا به تدریج به استفاده از تریاک روی آورد. زيرا پس از آنکه بریتانیا بخش‌هایی از هند را استعمار کرد، کمپانی هند شرقی بریتانیا سرمایه‌گذاری زیادی در کشت و فرآوری تریاک، به ویژه در استان بنگال در شرق هند کرده بود. این تبدیل برای بریتانیا از لحاظ اقتصادی موفق بود؛ در دهه‌های ۱۸۲۰ تراز تجاری به نفع بریتانیا شد، و چین بود که مجبور شد برای پرداخت کالاهایی که وارد می‌کرد، نقره مصرف کند.

تا اوایل قرن نوزدهم، روز به روز افراد بیشتری در چین مصرف تریاک را به صورت تفريحي شروع کردند، اما برای بسیاری اين تفریح بدل به اعتیاد شد و سرانجام دولت چین تشخیص داد که تریاک دارد به يك مشکلی جدی اجتماعی تبدیل می‌شود، و در سال ۱۸۰۰ تولید و ورود تریاک را ممنوع کرد. در ۱۸۱۳، استعمال تریاک و دخانیات آن ممنوع و مجازات برای متخلفان تعیین شد.
بندانگشتی|دو مرد چيني معتاد به ترياك در قرن نوزدهم
در ادامه سياست هاي ضد ترياك حاكميت چين، در ۱۸۳۹، لین ز شو، مقام دولتی توانمند و بلندپرواز كه ترياك را شري براي ين تلقي ميكرد، به گوانگژو آمد تا ممنوعیت تجارت تریاک را اجرا کند و استفاده از آن را سرکوب نماید. او اقدامات مختلفی انجام داد: نامه‌ای سرگشاده به ملکه ویکتوریا نوشت و حمایت بریتانیا از این تجارت و اخلاقی بودن آن را زیر سؤال برد. مهم‌تر اینکه، او فروشندگان چینی را بازداشت کرد، لوله‌های تریاک را ضبط و نابود کرد، و تقاضا کرد که شرکت‌های خارجی به ویژه شرکت‌های بریتانیایی موجودی تریاک‌شان را با چای معاوضه کنند. وقتی بریتانیایی‌ها نپذیرفتند، لین تمام تجارت خارجی را متوقف کرد و منطقه‌ای را که خارجی‌ها در آن بودند قرنطینه نمود.

 جنگ 
حرکات آغازین
در آستانه جنگ تریاک، ساختار فرماندهی چین متشکل از سه سطح بود: دریاسالار گوان تیانپی که پیشتر در نبرد چوانپی با بریتانیایی‌ها جنگیده بود، فرماندهی نیروهای دریایی در گوانگ‌ژوو را بر عهده داشت. ژنرال یانگ فانگ مسئولیت ارتش جنوبی و پادگان‌ها را عهده‌دار بود، و فرماندهی کل در نهایت به امپراتور دائوگوانگ و دربارش می‌رسید. دولت چین با این تصور که همانند ماجرای ناپیر در ۱۸۳۴ موفق به اخراج بریتانیایی‌ها شده، هیچ آمادگی برای پاسخ نظامی بعدی بریتانیا نداشت و بیشتر توجه خود را به تهدید جنگ با سیک‌ها معطوف کرده بود.

در سوی مقابل، بریتانیا تحت هدایت هنری جان تمپل، با نام دیگر لرد پالمرستون، در لندن این جنگ را به عنوان یک "عملیات تنبیهی" محدود تعریف کرد. نیروهای نظامی تحت فرماندهی سرلشکر هیو گاف (نیروی زمینی) و دریابان گوردون برمر (نیروی دریایی) سازماندهی شدند. بریتانیا با بسیج نیرو از سراسر امپراتوری خود - از جمله تشکیل واحدهای داوطلب بنگالی از هند و اعزام کشتی از آفریقای جنوبی و استرالیا - پایگاه عملیاتی خود را در سنگاپور مستقر کرد. اگرچه مشکلاتی مانند آب‌وهوای نامساعد، آسیب‌دیدگی کشتی‌های جنگی اصلی و درگیری در سوریه باعث تأخیر در عملیات شد، اما نیروهای بریتانیایی تا ژوئن ۱۸۴۰ آماده‌سازی‌های خود از جمله تمرینات پیاده‌سازی نیرو در ساحل را به پایان رساندند.Elliott, Mark (June 1990). "Bannerman and Townsman: Ethnic Tension in Nineteenth-Century Jiangnan". Late Imperial China 11 (1): 51.

شروع حملات بریتانیا
در پایان ژوئن ۱۸۴۰، نخستین نیروهای اعزامی بریتانیا متشکل از ۱۵ کشتی ترابری، چهار ناوگان توپدار و ۲۵ قایق به چین رسیدند. این نیرو تحت فرماندهی دریابان برمر، با صدور اولتیماتومی برای دریافت غرامت بابت خسارات تجاری و نابودی تریاک، با پاسخ منفی مقامات چینگ در گوانگژو روبرو شد. بریتانیایی‌ها سپس به مجمع‌الجزایر ژوشان حمله کرده و پس از نبرد شدید دریایی در ۵ ژوئیه، بندر استراتژیک دینگهای، که در ژوشان قرار دارد، را تصرف کردند. اگرچه شیوع بیماری در پاییز همان سال تلفات سنگینی به نیروهای اشغالگر وارد آورد.
بندانگشتی|تصرف ژوشان توسط بریتانیا
پس از تصرف دینگهای، نیروهای بریتانیایی به دو بخش تقسیم شدند و مذاکراتی با مقامات چینگ به رهبری کی‌شان انجام دادند. در بهار ۱۸۴۱، با رسیدن نیروهای تقویتی از هند و پیوستن کشتی بخار پیشرفته نمسیس به ناوگان بریتانیا، عملیات نظامی گسترش یافت. بریتانیایی‌ها با تصرف سد ماکائو و تسلط بر بنادر استراتژیک، تمرکز خود را بر کنترل رودخانه مروارید و گوانگ‌ژوو معطوف کردند تا موقعیت مذاکره‌ای خود را تقویت نمایند.

عملیات رودخانه مروارید
در اوایل سال ۱۸۴۱، هنگامی که نیروهای بریتانیایی در شمال فعال بودند، دریاسالار گوان تیانپی با پیش‌بینی حمله بریتانیا از طریق رودخانه مروارید به گوانگژو، مواضع چینگ در هومِن (بوکا تایگریس) را به شدت تقویت کرد. دژهای هومِن با استقرار ۳۰۰۰ سرباز و ۳۰۶ توپ، مسیر رودخانه را مسدود کردند و تا زمان آماده‌باش ناوگان بریتانیا، حدود ۱۰٬۰۰۰ سرباز چینگ برای دفاع از گوانگژو مستقر شدند.
بندانگشتی|ملوانان بریتانیایی در حال تلاش برای تصرف گوانگ‌ژوو در می ۱۸۴۱
در اوایل سال ۱۸۴۱، نیروهای بریتانیایی در نبرد دوم چوانپی پیروزی قطعی به دست آوردند. آنان با نابودی ۱۱ کشتی جنک چینی و تصرف دژهای استراتژیک هومِن، توانستند مسیر رودخانه مروارید به سمت گوانگ‌ژوو را کنترل کنند. اگرچه کی‌شان و الیوت پیمان صلح چوانپی را امضا کردند که شامل مبادله هنگ‌کنگ با ژوشان و پرداخت غرامت بود، اما هر دو دولت این پیمان را رد کردند.

در ادامه، بریتانیایی‌ها با تصرف وامپو و انجام عملیات برادوی، مواضع خود را در اطراف گوانگ‌ژوو تقویت کردند. در مارس ۱۸۴۱ آنان موفق به تصرف کارخانه‌های سیزده‌گانه گوانگ‌ژوو شدند و شهر را به اشغال جزئی درآوردند. با ورود ییشان در آوریل، چینی‌ها با تجهیز ۵۰٬۰۰۰ سرباز و تقویت دفاعات، آماده مقابله شدند. در مه ۱۸۴۱ با تشدید تنش‌ها، الیوت دستور تخلیه بازرگانان بریتانیایی از گوانگ‌ژوو را صادر کرد و نیروهای دو طرف برای درگیری نهایی آماده شدند.Lovell, Julia (2015). The Opium War: Drugs, Dreams, and the Making of Modern China. The Overlook Press. .

در شب ۲۱ مه ۱۸۴۱، نیروهای چینگ حمله شبانه گسترده‌ای علیه مواضع بریتانیا ترتیب دادند. آنان با بهره‌گیری از توپخانه‌های پنهان و ارسال قایق‌های آتش‌زن به سمت ناوگان بریتانیا، موقتاً کارخانه بریتانیایی‌ها را بازپس گرفتند. با این حال، این حمله با ضدحمله قدرتمند بریتانیایی‌ها به رهبری ژنرال گاف روبرو شد که منجر به تصرف ارتفاعات استراتژیک گوانگ‌ژوو و فرار نیروهای چینگ شد. در حادثه معروف سانیوانلی، مردم محلی به گروهی از سربازان هندی حمله کردند، اما در نهایت گوانگژو به طور کامل تحت اشغال بریتانیا درآمد.

پس از این رویدادها، الیوت پیمان صلح "باجگوانگ‌ژوو" را بدون مشورت با فرماندهان نظامی امضا کرد که به خروج نیروهای بریتانیایی از منطقه در ازای دریافت غرامت مالی منجر شد. در حالی که مقامات چینگ مانند ییشان این نتیجه را یک موفقیت دیپلماتیک جلوه دادند، امپراتور دائو گوآنگ از واقعیت شکست نظامی بی‌اطلاع مانده بود و همچنان بر بازپس‌گیری هنگ کنگ اصرار می‌ورزید. این در حالی بود که ارتش بریتانیا کاملاً دست‌نخورده باقی مانده بود و تنش‌ها برای درگیری‌های آتی ادامه داشت.Lovell, Julia (2015). The Opium War: Drugs, Dreams, and the Making of Modern China. The Overlook Press. .

چین مرکزی
پس از عقب‌نشینی از گوانگژو، نیروهای بریتانیایی در هنگ‌کنگ مستقر شدند و در مورد ادامه جنگ میان فرماندهان اختلاف نظر وجود داشت. با انتصاب پاتینجر به جای الیوت در اوت ۱۸۴۱، استراتژی جنگ تغییر کرد و ناوگان بریتانیایی به سمت شمال و شهر بندری شیامن (آموی) حرکت کرد.
بندانگشتی|سربازان ایرلندی در حال جنگ برای تصرف آموی (شیامن) در آگوست ۱۸۴۱
در ۲۵-۲۷ اوت ۱۸۴۱، نیروهای بریتانیایی پس از درگیری‌های شدید و نبردهای دریایی و زمینی، شیامن را تصرف کردند. اگرچه بریتانیایی‌ها از غارت شهر جلوگیری کردند، اما چینی‌ها چند روز بعد شهر را بازپس گرفتند و فرماندار محلی با ادعای غرق کردن پنج کشتی دشمن، این رویداد را به عنوان یک پیروزی گزارش داد.

در ۳۰ اوت ۱۸۴۱، لرد پالمرستون که حامی سرسخت اقدامات تهاجمی علیه چین بود، از سمت وزارت خارجه برکنار شد و ویلیام لمب وایکنت ملبورن جایگزین او شد. ویلیام لمب اگرچه همچنان از اهداف جنگ حمایت می‌کرد اما رویکرد محتاطانه‌تری در پیش گرفت و به دنبال راه‌حل دیپلماتیک بود.

در میدان نبرد، نیروهای بریتانیایی تهاجم گسترده‌ای را به سواحل مرکزی چین آغاز کردند. در اکتبر ۱۸۴۱، آنان با تصرف مجدد ژوشان، کنترل بندر استراتژیک دینگهای را به دست گرفتند و در ادامه با تصرف شهر مهم نینگبو در ۱۳ اکتبر، ضربه مهلکی به توان دفاعی چینگ وارد آوردند. سقوط نینگبو نه تنها کارخانه مهم توپسازی امپراتوری را به دست بریتانیایی‌ها انداخت، بلکه مسیر دسترسی به رودخانه کیانتانگ را نیز برای آنان گشود.

در بهار ۱۸۴۲، شکست سنگین در نبرد نینگبو در ۱۰ مارس، نیروهای چینگ به رهبری ییجینگ نتوانستند شهر را بازپس بگیرند. بریتانیایی‌ها با استفاده از تاکتیک‌های برتر نظامی، حمله چینی‌ها را در خیابان‌های شهر به دام انداخته و تلفات سنگینی به آنان وارد کردند. این پیروزی راه را برای تصرف شهرهای کیکسی در ۱۵ مارس و ژاپو در ۱۸ مه هموار کرد. در نبرد ژاپو، اگرچه ۳۰۰ سرباز نخبه پرچم هشت‌گانه چینگ با مقاومتی قهرمانانه پیشروی بریتانیایی‌ها را برای چند ساعت متوقف کردند، اما در نهایت این بندر مهم نیز سقوط کرد.Frontier and Overseas Expeditions From India, vol. 6, p. 382

عملیات یانگ‌تسه
با مسدود شدن یا اشغال بسیاری از بنادر چین توسط بریتانیایی‌ها، سرلشکر گاف در ماه مه برای فلج کردن مالی امپراتوری چینگ، حمله به رودخانه یانگ‌تسه را برنامه‌ریزی کرد. در ۱۴ ژوئن، دهانه رود هوانگپو توسط ناوگان بریتانیا تصرف شد. در ۱۶ ژوئن، نبرد ووسونگ رخ داد و شهرهای ووسونگ و بائوشان به اشغال بریتانیا درآمدند. حومه دفاع‌نشده شانگهای نیز در ۱۹ ژوئن سقوط کرد. دریاسالار چن هوچنگ در دفاع از دژ ووسونگ کشته شد. در ۱۴ جولای، ناوگان بریتانیا پیشروی به بالادست یانگتسه را آغاز کرد. در ۲۱ ژوئیه، نبرد ژنژیانگ - آخرین نبرد بزرگ جنگ - درگرفت. مهندسان بریتانیایی دروازه غربی شهر را منفجر کردند و نبرد خیابانی شدیدی درگرفت. این نبرد با ۳۶ کشته، سنگین‌ترین تلفات رزمی بریتانیا در کل جنگ بود. تصرف ژنژیانگ باعث قطع کانال بزرگ شد و سیستم توزیع غله امپراتوری را فلج کرد. بریتانیایی‌ها در ۳ اوت به سمت نانجینگ حرکت کردند و تا ۱۱ اوت در موضع حمله به شهر قرار گرفتند. مقامات چینگ در شهر، با وجود عدم دریافت مجوز رسمی از امپراتور، با درخواست مذاکره بریتانیایی‌ها موافقت کردند.

پیمان نانجینگ و پایان جنگ
بندانگشتی|تابلوی رنگ روغن از امضای پیمان نانجینگ
در ۱۴ اوت، یک هیئت چینی به رهبری کی یینگ، مقام بلندپایه مانچو و لیپو، از نانجینگ به سوی ناوگان بریتانیا حرکت کرد. مذاکرات به مدت چندین هفته به طول انجامید، زیرا هیئت بریتانیایی اصرار داشت که این پیمان باید توسط امپراتور دائو گوآنگ  پذیرفته شود. دربار به امپراتور توصیه کرد که معاهده را بپذیرد و در ۲۱ اوت، امپراتور دائوگوانگ به دیپلمات‌های خود اجازه داد تا پیمان صلح را با بریتانیا امضا کنند.

جنگ اول تریاک به طور رسمی در ۲۹ اوت ۱۸۴۲ با امضای پیمان نانجینگ به پایان رسید. این سند توسط مقامات امپراتوری‌های بریتانیا و چینگ در کشتی اچ‌ام‌اس کورنوالیس امضا شد.

نتایج جنگ
این جنگ با امضای پیمان نانجینگ به پایان رسید. در «عهدنامه تکمیلی بوگ»، امپراتوری چینگ همچنین بریتانیا را همتراز با چین به رسمیت شناخت و به اتباع بریتانیایی امتیازات قضاوت برون‌مرزی در بنادر معاهده اعطا کرد. در سال ۱۸۴۴، ایالات متحده و فرانسه به ترتیب عهدنامه‌های مشابهی با چین به نام های «عهدنامه وانگشیا» و «عهدنامه وامپو» منعقد کردند.

علاوه بر گشودن چین به روی تاجران تریاک اروپایی، تجارت اروپایی کارگران اسیر چینی، که به آنها کولی گفته میشد، نیز رونق گرفت.

چین موظف شد اجازه فعالیت میسیونرهای خارجی را بدهد و عهدنامه‌های نابرابر، صلاحیت قضایی قدرت‌های اروپایی بر مأموریت‌های مذهبی و نیز برخی اختیارات بر مسیحیان چینی را به آنان اعطا کرد.

 جستارهای وابسته 
 جنگ‌های تریاک
 جنگ دوم تریاک

 منابع 

 colonialism, Western. (2010). Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica.



 پیوند به بیرون 

رده:تاریخ تفنگداران دریایی سلطنتی
رده:تاریخ چین
رده:تاریخ نظامی تایوان
رده:تریاک
رده:جنگ تریاک نخست
رده:چین در ۱۸۳۹ (میلادی)
رده:چین در ۱۸۴۰ (میلادی)
رده:چین در ۱۸۴۱ (میلادی)
رده:چین در ۱۸۴۲ (میلادی)
رده:قاچاق
رده:نانجینگ