دودمان زنگیان

زنگیان یا زنگی‌ها که با نام و عناوینی همچون اتابکان موصل، حلب و دمشق (به عربی: أتابکة الموصل وحلب ودمشق) و دولت زنگیان (به ترکی قدیم آناتولی: ، ترکی جدید: ; ) نیز شناخته می‌شوند، یکی از دولت اتابکی تابع امپراتوری سلجوقی بود که در سال ۱۱۲۷ تأسیس و ایجاد شد. زنگیان خاندانی ترکمن سنی‌مذهب بودند که بر بخش‌هایی از شامات، جزیره و در اندک زمانی مصر حکم می‌راندند. عمادالدین زنگی بنیان‌گذار سلسلهٔ زنگیان و پسرِ آق‌سنقر، اتابک، فرماندهٔ ترک و امیرِ دست‌نشاندهٔ سلطان ملکشاه سلجوقی در حلب (۴۷۹ق/۱۰۸۶م تا ۴۸۷ق/۱۰۹۴م) بود. ریشهٔ لقب زنگی مشخص نیست. معنای محتمل آن می‌تواند سیاه‌پوست آفریقایی باشد که به رنگ پوست تیره اشاره دارد؛ اما چنین معنایی برای یک ترک غیرمعمول است. در سال ۵۲۱ق/۱۱۲۷م، سلطان محمود دوم، زنگی را به عنوان حاکم موصل و اتابک دو پسرش منصوب کرد. شرایط بی‌ثباتِ سلطنت سلجوقیان غرب و ظهور دیگر اتابکان نیمه‌مستقل و امیرنشین‌های ترک، مانند بوریان و ارتقیان، به ظهور زنگیان کمک کرد. پایگاه زنگی در موصل، در موقعیت مناسبی برای گسترش قلمرو به سمت غرب از طریق جزیره به سوریه و به سمت شمال قلمروی‌اش قرار داشت. او در مواقعی با سلطان سلجوقی مخالفت کرد، با امیران محلی عرب و ترکمن درگیر شد و با بیزانسی‌ها و فرانک‌های صلیبی جنگید. تصرف ادسا یا اورفا در سال ۵۳۹ق/۱۱۴۴م و شکست کنت ژوسلین دوم، که پایان کنت‌نشین صلیبی ادسا را رقم زد، او را به قهرمان جهان سنی تبدیل کرد.

پس از مرگ زنگی، قلمرو او بین پسرانش تقسیم شد؛ سیف‌الدین غازی اول، پسر بزرگتر، موصل و توابع آن یعنی سنجار، اربل و جزیره را به ارث برد و نورالدین محمود، فتوحات سوری زنگی را در اختیار گرفت. بعدها، شاخهٔ سوم خاندان زنگی، حدود پنجاه سال در سنجار حکومت کرد و خط چهارم، پس از آنکه مسعود بن مودود در موصل تابع ایوبیان شد، در جزیره ابن عمر ادامه یافت؛ درحالی‌که خط پنجم، مدت کوتاهی در شهرزور حکومت کرد. سیاست نورالدین در سوریه و اراضی در مقابل صلیبیون و فاطمیانِ روبه‌زوال، راه را برای قدرت‌گرفتن صلاح‌الدین ایوبی در آن منطقه و تشکیل سلطنت ایوبیان هموار کرد. شاخهٔ سوری زنگیان بعدها در شاخهٔ موصل ادغام شد؛ سپس زنگیان ناگزیر با ایوبیان، که سیاست توسعه‌طلبانه‌ای در جزیره و دیاربکر داشتند، درگیر شدند. صلاح‌الدین دو بار در سال‌های ۵۷۸ق/۱۱۸۲م و ۵۸۱ق/۱۱۸۵م در تصرف موصل ناکام بود؛ اما مسعود بن مودود، مسعود یکم، مجبور به پذیرش شرایط شد و ایوبیان را به عنوان فرمانروای خود به رسمیت شناختند.

پایان حکومت زنگیان با برتری بدرالدین لؤلؤ در موصل، نایب و امیر ارسلان‌شاه (دوم) بن مسعود (دوم)، رقم خورد. پس از مرگ ارسلان‌شاه دوم، نایب‌السلطنهٔ او به امارت رسید. وقتی آخرین زنگی، محمود بن مسعود دوم، در سال ۶۳۱ق/۱۲۳۴م، به قولی به قتل رسید، لؤلؤ اتابک موصل شد. او و پسرانش تا زمان ظهور هلاکوخان مغول و اخلاف او، سلسله‌ای کوتاه‌مدت در آنجا تشکیل دادند.

 حاکمان و امیران زنگی 

خاندان زنگی در چندین شاخه در چندین منطقه میان سوریه و عراق داشت.

 امیران و حاکمان موصل 
 عمادالدین زنگی، ۱۱۲۷–۱۱۴۶
 سیف‌الدین غازی (یکم)، ۱۱۴۶–۱۱۴۹
 قطب‌الدین مودود،  ۱۱۴۹–۱۱۶۹
 سیف‌الدین غازی (دوم)، ۱۱۷۰–۱۱۸۰
 عزالدین مسعود، ۱۱۸۱-۱۱۹۳
 نورالدین ارسلان‌شاه (یکم)، ۱۱۹۳-۱۲۱۱
 عزالدین مسعود (دوم)، ۱۲۱۱-۱۲۱۸
 نورالدین ارسلان‌شاه (دوم)، ۱۲۱۸-۱۲۱۹
 ناصرالدین محمود، ۱۲۱۹-۱۲۳۴

 امیران و حاکمان حلب 
 عمادالدین زنگی، ۱۱۲۸–۱۱۴۶
 نورالدین محمود، ۱۱۴۶-۱۱۷۴
 الصالح اسماعیل، ۱۱۷۴-۱۱۸۱
 عمادالدین زنگی (دوم)، ۱۱۸۱-۱۱۸۳

 امیران و حاکمان دمشق 
 نورالدین محمود، ۱۱۵۴-۱۱۷۴
 الصالح اسماعیل، ۱۱۷۴

 امیران سنجار 
 عمادالدین زنگی (دوم)، ۱۱۷۱-۱۱۹۷
 قطب‌الدین محمد، ۱۱۹۷-۱۲۱۹
 عمادالدین شاهنشاه، ۱۲۱۹-۱۲۲۰
 فتح‌الدین عمر، ۱۲۲۰

 امیران جزیره ابن عمر 
 معزالدین سنجرشاه، ۱۱۸۰-۱۲۰۸
 معزالدین محمود، ۱۲۰۸-۱۲۵۰/۱۲۵۱
 مسعود شاهنشاه، ۱۲۵۰/۱۲۵۱

 امیران شهرزور 
 عمادالدین زنگی (سوم)، ؟-۱۲۳۳
 نورالدین ایل ارسلان، ۱۲۳۳-۱۲۵۱

 پانویس 

 منابع 






رده:آسیا در دهه ۱۱۲۰ (میلادی)
رده:اتابک
رده:اردن در قرون وسطی
رده:افراد سوری ترک‌تبار
رده:افراد عراقی ترک‌تبار
رده:امارت‌های پیشین
رده:امپراتوری سلجوقی
رده:انحلال‌های ۱۲۵۰ (میلادی) در سلطنت مملوک
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۱۲۷ (میلادی)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در ۱۲۵۰ (میلادی)
رده:ایالت‌های رعیتی پیشین
رده:بنیان‌گذاری‌های سده ۱۲ (میلادی) در آسیا
رده:بنیان‌گذاری‌های سده ۱۲ (میلادی) در امپراتوری سلجوقیان
رده:تاریخ سوریه
رده:تاریخ عراق
رده:جنگ‌های صلیبی
رده:درگذشتگان ۱۱۸۰ (میلادی)
رده:درگذشتگان به علت سل
رده:دودمان‌های مسلمان
رده:سلجوقیان
رده:سلسله‌های ترک
رده:سوریه در قرون وسطی
رده:مسلمانان جنگ صلیبی دوم
رده:مسلمانان در جنگ‌های صلیبی