آرایه‌های ادبی

آرایه‌های ادبی یا صناعات ادبی یا صنایع بدیع در ادبیات فارسی، به‌کار بردن فنونی است که رعایت آن‌ها بر جلوه‌ها و جنبه‌های زیبایی و هنری سخن می‌افزاید. صنایع ادبی، دو دسته است: تناسب‌هایی آوایی و تناسب‌های معنایی.بیان در شعر فارسی، دکتر بهروز ثروتیان، انتشارات برگ، چاپ اوّل، تهران، ۱۳۶۹فنون بلاغت و صناعات ادبی، علامه جلال‌الدین همایی، نشر هما، ویرایش اوّل، چاپ سی‌ویکم، شابک: ۹۷۸۹۶۴۶۱۷۱۰۶۰هادی، روح‌الله؛ آرایه‌های ادبی، قالب‌های شعر، بیان و بدیع، (کتاب سال سوم آموزش متوسطه، شاخه نظری، رشته ادبیات و علوم انسانی)

آرایه‌های ادبی به این دلیل وجود دارند که زبان عادی را به ادبیات تبدیل کنند. زبان ابزاری برای انتقال اندیشه است، اما ادبیات، زبانی شورانگیز است که هدفش تنها آگاه کردن «سر» نیست، بلکه برانگیختن «دل» و رسیدن به همدلی است.
آرایه‌های ادبی ابزارهایی هستند که این دگرگونی را ممکن می‌سازند و به سخن، تواناییِ آفرینش زیبایی و انگیزندگی می‌بخشند. در واقع، این دانش‌ها «دستور زبانِ ادب» به‌شمار می‌روند. سود اصلی این آرایه‌ها این است که یک «آموزه» را به یک «انگیزه» تبدیل می‌کنند؛ یعنی پیامی می‌آفرینند که صرفاً آموختنی نیست، بلکه با درگیر کردن ذهن و دلِ مخاطب، تأثیری پایدار بر او می‌گذارد.

دانش زیباشناسی سخن به سه شاخهٔ اصلی تقسیم می‌شود:
 بدیع: به آرایه‌هایی می‌پردازد که مانند زیورآلات، به ظاهر و پیکر سخن زیبایی می‌بخشند. این آرایه‌ها بیرونی هستند و سخنی را می‌آرایند که خود از پیش استوار باشد..
 بیان: شگردهای هنری برای بازگو کردن یک اندیشه است. هنرهایی مانند تشبیه، استعاره، مجاز و کنایه در این دسته قرار می‌گیرند و درونی‌تر از بدیع هستند. این‌ها مانند زیبایی‌های ذاتی یک فردند نه زیورهای آویخته به او.
 معانی: درونی‌ترین و نهان‌ترین لایهٔ زیبایی‌شناسی است و به هماهنگ‌کردن سخن با حال شنونده و موقعیت می‌پردازد. زیبایی‌های این دانش چنان با جانِ سخن آمیخته‌اند که به‌آسانی دیده نمی‌شوند و مانند آن «آنِ» رازآلودی هستند که دلی را می‌ربایند.

 گونه‌ها 
 نام آرایه معنی فارسی ساده توضیح نمونه ابهام  دوپهلوگویی  واژه یا جمله‌ای با چند معنی  «شیر آمد» (حیوان یا نوشیدنی) ارسال‌المثل  مثل‌آوری  آوردن مثل مشهور در متن  «کار امروز را به فردا مسپار» اسلوب‌الحکیم  پاسخ فرزانه  جواب غیرمستقیم هدایت‌گر  پرسش: پول‌داری؟ پاسخ: علم بهتر است اسلوب معادله  هم‌سنگ‌سازی  دو پاره متن هم‌ارز و توضیح‌دهنده هم  «هر که بامش بیش، برفش بیشتر» استثنای منقطع  استثنای بیرون از جنس  استثنا کردن چیزی از غیرجنس  «نماند چیزی، الا یاد تو» اغراق  بزرگ‌نمایی  نشان دادن چیزی بزرگ‌تر از واقع  «از اشک، دریا ساختم» اضافهٔ استعاری  اضافهٔ خیالی  اضافه‌ای غیرواقعی و تشبیهی  «دست زمان» اشتقاق  هم‌ریشگی  کنار هم آوردن واژه‌های هم‌ریشه  «علم، عالم، معلوم» استعاره  تشبیه پنهان  تشبیه بدون ادات  «چهره‌اش ماه است» ایهام  دوپهلو  واژه با دو معنی هم‌زمان  «دوش دیدم…» (دیشب/شانه) تخلّص  نام‌آوری  آوردن نام شاعر در شعر  «سعدیا…» ترصیع  هم‌ترازی  هم‌وزنی و هم‌آهنگی واژه‌ها یا عبارت‌ها در دو بخش از یک جمله یا بیت  «از دوست به یادگار دردی، و از دشمن به یادگار گردی» تشخیص  جان‌بخشی  دادن ویژگی انسان به بی‌جان  «باد خندید» تشبیه  همانندسازی  همانندسازی با ادات تشبیه  «چون ماه» تصدیر  آغاز یکسان  تکرار واژه در آغاز مصراع/جمله  «من… من…» تضمین  گفتاورد  آوردن بیت یا مصراع دیگری در شعر  گنجاندن بیتی از حافظ تکرار  بازگویی  تکرار واژه یا ساخت برای آهنگ  «رفت، رفت، رفت» تمثیل  مثل‌زدن  آوردن مثال یا حکایت برای معنی  حکایت مور و سلیمان تلمیح  یادآوری پنهان  اشاره غیرمستقیم به یک داستان، آیه، افسانه یا رویداد.  حافظ: «رضوان به دو گندم بفروخت پدرم را» (یادآوری داستان آدم و حوا) تضاد  ناهمسان‌آوری  گردآوری دو واژهٔ متضاد  «شب و روز» تفسیر  توضیح‌افزایی  آوردن توضیح روشن بعد از واژه  «دلتنگم؛ یعنی بی‌قرارم» جناس  هم‌گونی، هم‌نوایی  دو واژه از نظر آوا شبیه هم باشند ولی معنی متفاوت بدهند.  در نوع کامل خود: «گور» (قبر/گورخر) جناس تام  هم‌صدا/هم‌نوشت کامل  واژه‌های کاملاً هم‌شکل با معنای متفاوت  «گور» (قبر/گورخر) جناس ناقص (حرکتی)  هم‌صامت  صامت‌ها یکسان، مصوت‌ها متفاوت  «مَلِک/مَلَک/مُلک» جناس ناقص (اختلافی)  یک‌حرف تفاوت  اختلاف در یک حرف  «خروش/خروس» جناس ناقص (افزایشی)  افزوده  یکی یک حرف بیش‌تر دارد  «جام/جامه» حسن تعلیل  بهانه‌آرایی  آوردن علتی خیالی و شاعرانه برای یک پدیده  «ابر دماوند را پوشانده تا چشم بشر نبیند روی او را» سجع  هم‌پایانی  هم‌آوا شدن واژه‌های پایان جمله‌ها یا عبارت‌های پی‌درپی  «هر نفسی که فرومی‌رود ممدّ حیات است و چون برمی‌آید مفرّح ذات.» (پایان‌های «ـات») سؤال و جواب  پرسش‌پاسخ  طرح پرسش و پاسخ در متن  «کجاست؟ اینجاست» عکس  وارونه‌سازی  برگرداندن ترتیب یا نسبت‌ها  «از ده به شهر، از شهر به ده» کنایه  معنای غیرمستقیم  گفتن غیرمستقیمِ معنی رایج  «دستش تنگ است» (= فقیر) لف‌ونشر  پراکنده و جمع  آوردن چند واژه و سپس شرح مرتبشان  «گل و خار؛ اولی خوشبو، دومی گزنده» مجاز  جایگزینی معنایی  کاربرد واژه در غیرمعنای اصلی با رابطه  «لب دریا» (=ساحل) متناقض‌نما  ناسازه‌نما  جمع دو چیز متضاد در ظاهر  «خاموشِ فریاد» مراعات نظیر  هم‌دسته‌چینی  آوردن واژه‌های هم‌حوزه  «ابر و باد و باران» مثلث  سه‌گانه  آوردن سه واژهٔ آهنگین یا هم‌ساخت  «عشق و عقل و عهد» موشح  بندبند  بندهای منظوم با قافیه‌های زنجیره‌ای  ابیات بندبند واج‌آرایی  تکرار صدا  تکرار یک واج در چند واژهٔ نزدیک  «سایه سرد سحر»

 آرایه‌های لفظی 
به آن دسته از آرایه‌های ادبی که از تناسب‌های آوایی و لفظی میان واژه‌ها پدید می‌آید می‌گویند.

 واج‌آرایی (نغمهٔ حروف) 

به تکرار یک واج صامت یا مصوت در یک بیت یا عبارت گفته می‌شود به گونه‌ای که طنین آن در گوش بر جای بماند و باعث پیدایش موسیقی آوایی در آن بخش از سخن شود. تکرار آواها در چند دسته قابل تقسیم‌بندی‌اند: تکرار یک واج، چند واج درون یک هجا، کل هجا و توالی چند هجا.

(واج‌آرایی با تکرار حرف /ر/ به شعر آهنگ داده است)

(واج‌آرایی با تکرار صامتهای /خ/ز/)

این دو حرف را می‌توان تداعی‌کنندهٔ فصل خزان دانست.

قابل ذکر است که واج تکرارشونده ممکن است صامت یا مصوت باشد (البته تکرار صامت بارزتر است). برای مثال:

که همان‌طور که دیده می‌شود، تکرار مصوت کوتاه «اِ» در مصراع نخست، تکامل‌بخش موسیقی درونیِ شعر است.

 سجع 

سجع به معنی آوردن کلمات هم‌وزن و قافیه در یک عبارت یا نوشته یا انشا است. آوردن سجع می‌تواند به بهتر شدن مطلب، انشا یا نوشته ما بسیار کمک کند.

 ترصیع 

هر گاه اجزای دو بخش از یک بیت یا عبارت، نظیر به نظیر، هم‌وزن و در حرف آخر مشترک باشند. البته منظور از حروف آخر حروف اصلی و انتهایی است.

در مثال بالا ای و وی، منوّر و مقّرر، نجوم و رسوم و جلال و کمال هم وزن و در حرف آخر یکسان هستند، کلمات تو و به هم عیناً تکرار شده‌اند.

بر ظاهرش عیب نمی‌بینم و در باطنش غیب نمی‌دانم

 جناس 

جناس یا هم‌جنس‌سازی، نزدیکی هر چه بیشتر واژه‌ها از نظر لفظی است. آرایه جناس به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود: جناس تام و جناس ناقص (که جناس ناقص نیز ۴ نوع است).

 جناس تام 
در جناس تام، تمام صامت‌ها و مصوت‌های دو کلمه یکسان هستند، اما معنی آن‌ها با یکدیگر متفاوت است. به‌عبارتی دیگر، واژگانی که دو بار در یک بیت یا عبارت به‌کار می‌روند و هر بار معنایی متفاوت از آن‌ها برداشت می‌شود، متجانس‌اند.

(روان در مصراع نخست به معنی جاری و در مصراع دوم به معنی جان و روح است)

(بهشت اول به معنی جنت است و بهشت دوم به‌معنی واگذاشت از مصدر هلیدن)

(پروانه دوم به معنی پروایی نیست می‌باشد)

(ترسایی اول با ترس آیی و تر سایی جناس تام دارد)

جناس تام دارای فروعی نیز هست، جناس مرکب (یا جناس مَرْفُوّْ) که دو زیر مجموعه نیز دارد: مرکب مَقرون و مرکب مَفروق. همچنین جناس مُلَفَّق نیز از فرعیات جناس مرکب است.

 جناس مُلَفَّق 
در جناس مُلَفَّق هر دو طرف جناس واژه مرکب هستند.

(نازارمت اول به معنی نیازارم ترا و نازارمت دوم به معنی ناز آورم ترا می‌باشد)

 جناس مَرْفُوّْ 
در جناس مَرْفُوّْ یکی از ارکان جناس مفرد و دیگری مرکب از دو کلمه است. 

(سر آب)

(پروانه دوم به معنی پروایی نیست می‌باشد که مرکب است ولی پروانه اول مفرد)

 جناس غیرتام (ناهمسان) 
هر گاه دو واژه در یکی از موارد آوایی زیر با هم اختلافی جزئی داشته باشند و در یک بیت یا عبارت به‌کار روند؛ که انواع آن جناس ناقص، جناس زاید، جناس مذیّل، جناس مرکّب، جناس مفروق، جناس مقرون، جناس متشابه، جناس مطرّف،
جناس خط، جناس لفظ و جناس مکرّر هستند که در مرور زمان به دلیل تقسیم‌بندی زیاد در حال کنار گذاشته شدن هستند.

 جناس محرّف 
اختلاف دو واژه در صداهای کوتاه (اِعراب) جناس ناقص محرف یا جناس ناقص حرکتی است:

(دریاب اولی با فتحه است و دریاب دومی با ضمه)

 جناس اختلافی یا جناس ناقص به حرف 
هر گاه دو رکن جناس در یکی از حروف با هم اختلاف داشته باشند به آن جناس اختلافی یا جناس ناقص به حرف می‌گویند..
کمند/سمند.. آزاد/آزار.. زحمت/رحمت..

(گُل و مُل در حرف اول با هم اختلاف دارند)

(دستی، مستی و هستی فقط در حرف نخست باهم متفاوتند)

(بلا و ولا در حرف نخست با هم متفاوتند)

 جناس افزایشی، یک واژه یک حرف بیش از دیگری دارد 
خاص و خلاص،کام و کامل

(جان و جهان جناس افزایشی دارند)

(قدم و مقدم جناس افزایشی دارند)

(دم و دمبدم جناس افزایشی دارند)

(بیا و بیار جناس افزایشی دارند)

(جام و جامه جناس افزایشی دارند)

(عذر و عذار جناس افزایشی دارند)

 یک واژه از ترکیب دو واژه دیگر به دست می‌آید 
 مثال هرگاه دو کلمه یکی ساده و دیگری مشتق آمد



 متشابه یا هم‌آوا 
هر گاه دو رکن جناس در تلفظ و خواندن با یکدیگر یکسان باشند اما در نوشتار با هم متفاوت باشند و معنی آنان تغییر کند به آن جناس لفظی می‌گویند..
صبا/سبا.. خوان/خان.. حیاط/حیات.. خیش/خویش.. خار/خوار

 اختلاف دو واژه در جابه‌جایی حروف است 

(کلمه فرق و فقر با جابه‌جایی دو حرف قاف و را به یکدیگر تبدیل می‌شوند)

 تخلص 
تَخَلُّص در ادبیات، نام هنری شخصی که نام دیگر دارد. به‌طور مثال: سعدی تخلص است و نام اصلی او (مشرف‌الدین) بوده است، حافظ (خواجه شمس‌الدین)، نظامی گنجوی (الیاس بن یوسف) و… تخلص را آرایه می‌نامند زیرا در یک شعر آوردن آن بسیار سخت است.

 آرایه‌های معنوی 
به آن دسته از آرایه‌هایی که بر پایه تناسب‌های معنایی واژه‌ها شکل می‌گیرند، آرایه‌های معنوی گویند.

 مراعات نظیر و تناسب 

به آوردن حداقل دو واژه در یک بیت یا عبارت که در خارج از آن بیت یا عبارت نیز رابطه‌ای آشنا و خاص میان آن‌ها برقرار باشد مراعات نظیر یا تناسب گویند و برخلاف نظر عموم، تفاوتی بین مراعات نظیر و تناسب وجود ندارد.شجاعی، امیرنجات؛ نظری، مهدی؛ ادبیات فارسی؛ تهران: انتشارات بین‌المللی گاج؛ شابک ۹۷۸-۶۰۰-۳۵۹-۴۳۵-۷

(لاله و نرگس هر دو نوعی گل هستند)

(ابر و باد و مه و خورشید و فلک همگی جز عناصر و پدیده‌های طبیعت هستند)

(ابر بهار، سمن، سنبل و نسرین همه جزء عناصر بهار هستند)

(نی، قول، نغمه و چنگ همه عناصر موسیقی هستند)

(داس، درو، مزرع و کشته همگی مربوط به کشاورزی و درو کردن محصول هستند)

(فلس، ماهی، بحر و نهنگ همه جزئی از دریا هستند)

 تضاد 

هر گاه دو واژه با معنای متضاد در یک بیت یا عبارت به‌کار رود، آرایه تضاد پدید می‌آید.

(واژه‌های پخته و خام و یک و دو با هم متضادند)

(واژه‌های /نومیدی/ با /امید/ و همچنین واژگان /سیه/ با /سپید/ متضاد و مخالف هستند)

(واژه‌های هست و نیست با هم متضاد هستند)

(واژه‌های دوست و دشمنان با هم متضاد هستند)

(واژه‌های روز و شب، روز و شام و یک و دو با هم متضادند)

(سفیدی و سیاهی با هم متضادند)

 متناقض‌نما (پارادوکس) 

هرگاه دو مفهوم متضاد را به‌هم نسبت دهیم یا آن دو را در یک چیز جمع کنیم، آرایهٔ متناقض‌نما شکل می‌گیرد و معمولاً معنایی عمیق و پرمغز در پسِ آن نهفته است.

«جامه‌اش شولای عریانی است»
(عریانی به شولا نسبت داده شده، اما شولا نوعی جامه است و در واقع ضد عریانی است)

جیب‌هایم پُر از خالی است. {در عالَم واقع، جمع شدن پُر و خالی با هم غیرممکن است و همدیگر را نقض می‌کنند}

(در این شعر حافظ دولت را که به معنی ثروت است در کنار متضادش یعنی فقر آورده است)

(گوش خراش بودن صفت سر و صدا است و به سکوت نسبت داده شده است. همچنین دیدن گفته‌ها حس آمیزی است)

(زهر نماد کشنده بودن است و شاعر دلیل زنده بودن خود را زهر عنوان کرده)

 عکس 
هرگاه در یک بیت یا عبارت بین دو مورد (مثل «الف» و «ب»)رابطه‌ای برقرار کنیم و مثلاً بگوییم «الف»، «ب» است یا «الف»، «ب» را آورد و در بخش دیگری از همان بیت یا عبارت بین آن دو مورد همان رابطه را برقرار کرده اما جای آن دو را با هم عوض کنیم آرایه عکس به‌دست می‌آید. همانند عکس نقیض در منطق.

 لف و نشر 

هر گاه دو یا چند جزء از کلام بدون توضیحی در پی هم بیایند (لف) و آن گاه توضیحات مربوط به هر یک در پی هم آورده شوند (نشر)، آرایه لفّ‌ونشر شکل می‌گیرند.

(پروانه از من افروختن را، شمع از من سوختن را، و گل از من جامه دریدن را آموخت)

یعنی: (۱) با شمشیر سر را برید و (۲) با خنجر سینه را درید و (۳) با گرز پا را شکست و (۴) با کمند دست را ببست.

هنر (لف ۱)، جادوی (لف ۲) | راستی (نشر ۱)، گزند (نشر ۲)

 تلمیح (اشاره) 

هر گاه با شنیدن بیت یا عبارتی به یاد داستان و افسانه، رویدادی تاریخی و مذهبی یا آیه و حدیثی یا … بیفتیم، بدون آنکه آن موضوع مستقیماً تعریف شده باشد، آن بیت یا عبارت دارای آرایه تلمیح است.

(اشاره به داستان آدم و رانده شدن او از بهشت به خاطر خوردن میوه ممنوعه (سیب) در بهشت)

(اشاره به داستان یوسف و یعقوب است)

(اشاره به داستان خلقت و «بلی» گفتن خلائق بعد از «الست بربکم» گفتن خداوند)

(«سابقه» به معنی سبقت‌گیرنده یا پیشی‌گیرنده بر طبق آیه قرآنی «أن الله سبقت رحمته غضبه» (براستی رحمت خداوند بر غضبش پیشی گرفته است) اشاره به رحمت خداوند دارد. البته معنی دیگر سابقه گذشته انسان است. شعر را می‌تواند با هر دو معنی تفسیر کرد که نشان از صنعت ایهام در این شعر دارد)

(در این شعر حافظ به داستان موسی و کوه طور اشاره می‌کند)

 تضمین 

هر گاه شاعر یا نویسنده‌ای، بخشی از نوشته فردی دیگر را در میان اثر خود جای دهد، آن شعر یا نوشته را تضمین نموده است. دقت کنید که باید عین نوشته بیاید و اصولاً داخل «...» بیان می‌شود.

این دو بیت بخشی از بوستان سعدی است و سعدی بیتی معروف از فردوسی را در میان شعر خود عیناً نقل کرده است.

این دو بیت از دیوان حافظ که در آن خواجه از اشعار سعدی تضمین کرده است.

بیت اول از حافظ است که در آن خواجه از بیت دوم که از اشعار سعدی است تضمین کرده است.

بیت اول از حافظ است که در آن خواجه از بیت دوم که از اشعار سلمان ساوجی است تضمین کرده است.

بیت اول از حافظ است که در آن خواجه از بیت دوم که از اشعار سلمان ساوجی است تضمین کرده است.

بیت اول از حافظ است که در آن خواجه از بیت دوم که از اشعار اوحدی است تضمین کرده است.

بیت اول از حافظ است که در آن خواجه از بیت دوم که از اشعار اوحدی است تضمین کرده است.

 اغراق (مبالغه) 

هنگامی که شاعر یا نویسنده، صفتی را در فرد یا پدیده‌ای آنچنان برجسته نشان دهد که در عالم واقع امکان دستیابی به آن صفت در آن حد و اندازه وجود نداشته باشد، آرایه اغراق آفریده می‌شود. البته این ادعای غیرممکن باید به گونه‌ای بیان شده باشد که باعث افزایش گیرایی سخن گردد و شعار گونه وغیر واقعی جلوه نکند.

(اغراق در ممکن نبودن رهایی از انتقام پدر)

(اغراق در ترس از شنیدن نام افراسیاب که کوه آهن را ذوب می‌کند)

(اغراق در اینکه خورشید تنها شعله‌ای کوچک از آتش عشقی است که در قلب حافظ فروزان است)

(سعدی به گونه‌ای در روز وداع یار می‌گرید که سیل راه می‌افتد و راه بر کجاوه می‌بندد)

 حسن تعلیل 

هرگاه شاعر دلیلی ادعایی برای پدیده‌ای بیافریند یا بین دو پدیده رابطهٔ علت و معلولیی تخیّلی ایجاد کند به حسن تعلیل دست یافته است. حسن تعلیل بعد از ایهام، یکی از صناعت‌های غالب در شعر حافظ است.

حسن تعلیل: شاعر علت شاعر شدن خودش را دیدن چشم‌های معشوق و نیاز به بیان حس خودش بیان کرده است.

حسن تعلیل: شاعر علت ابر پوش بودن قله دماوند را بخاطر ندیده شدن آن از سوی بشر بیان کرده است.

حسن تعلیل: علت برآمدگی دماوند اینگونه توجیه شده است که «دماوند» قلب زمین تصور شده است که درد گرفته و از شدت درد، ورم نموده است.

حسن تعلیل: شاعر علت جاری بودن رود دجله در بغداد را گریستن خاک آن شهر به مرگ خلفا می‌داند و حال
آنکه می‌دانیم جاری بودن رود در بغداد امری طبیعی است.

حسن تعلیل: حافظ علت باران بهاری را گریه ابر بهاری به علت بدعهدی ایام می‌داند.

حسن تعلیل: حافظ علت رسیدن ذرات معلق در هوا به خورشید را بلند همتی آنان می‌داند.

حسن تعلیل: سرو علت میوه نداشتن خود را که نشان از تهی‌دستی درخت هم هست آزادگی می‌داند.

حسن تعلیل: در این بیت حافظ علت حل شدن شکر در آب را کم آوردن شکر در برابر شیرینی لب یار می‌داند.قدرت قاسمی پور، پروین گلی زاده؛ «صُوَر حُسن تعلیل در شعر حافظ»، مجله: فنون ادبی؛ بهار ۱۳۹۵ - شماره ۱۴

حسن تعلیل: در این بیت حافظ دلیل سرخی اشک خود را خجلت اشک از فاش کردن راز شاعر می‌داند.

 ارسال المثل 

هر گاه شاعر یا نویسنده در سخن خود از «ضرب‌المثلی» استفاده کند یا بخشی از سخن او آنقدر معروف باشد که به عنوان ضرب‌المثل به کار رود؛ آن بخش از کلام، دارای آرایه ارسال المثل یا به اختصار، مثل است. پس، ارسال المثل عبارت است از: آوردن مطلبی حکیمانه در شعر، که نتیجه آن باعث آرایش کلام و تقویت بنیه سخن می‌شود.گرکانی، محمدحسین (شمس العلماء)؛ ابدع البدایع (به اهتمام حسین جعفری)، تبریز، احرار، ۱۳۷۷، چاپ اول، ص ۴۱.

«مثل» یا «ضرب‌المثل» گفتاری کوتاه و شایع است که معمولاً در قالب بیانی کلیشه‌ای مطرح شده به دلیل ایجاز کلام و غنی بودن مفهوم آن، با استقبال عامه مواجه می‌شود و مردم در گفتگوها، مجادله‌ها و اندرزهایشان از آن استفاده می‌کنند، مانند: «بادآورده را باد می‌برد».

منشأ ایجاد مثل، تودهٔ مردم است. علی اکبر دهخدا دربارهٔ مثل می‌گوید: «پدران ما، مثل را یکی از اقسام بیست و چهارگانه ادب شمرده‌اند و همانند دیگر قسمت‌ها به آن اهمیت داده‌اند. پدران ما کمتر فکری است که نکرده و کمتر اندیشه‌ای است که در عبارتی کوتاه و رسا در دسترس همه نگذاشته باشند، گویا از قدیم ایرانیان به حکمت و مثل مشهور بوده‌اند.»دهخدا، علی اکبر؛ گزیده و شرح امثال و حکم دهخدا (جلد اول)، (به کوشش فرج‌الله شریفی گلپایگانی)، ۱۳۷۶، تهران، هیرمند، چاپ اول

گاه آوردن یک مَثَل در نظم و نثر یا خطابه و سخنرانی، اثرش در پروراندن مقصود و جلب توجه خواننده و شنونده، بیش از چندین بیت منظوم و چند صفحه مقاله و رساله باشد.همایی، جلال الدین؛ فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران، 1334، دانشگاه سپاهیان انقلاب.

*

*

*

*

همهٔ بیت اخیر، ضرب‌المثل شده است

 تمثیل 

هر گاه برای تاًیید یا روشن شدن مطلبی (معمولاً پیچیده) آن را به موضوعی ساده‌تر تشبیه کنیم یا برای اثبات موضوعی نمونه‌ای بیاوریم آرایه تمثیل را به کار گرفته‌ایم.

(حافظ خطاب به زاهدان و واعظان می‌گوید که من اگر خوب یا بد هستم ربطی به شما ندارد و شما همان بهتر که مراقب اعمال خود باشید، همچنان‌که هر کسی هنگام درو آنچه را که خود کاشته است برداشت می‌کند. شاعر برای درستی گفته خود در مصراع نخست، در مصراع دوم موضوعی ساده را که درستی آن بر همه آشکار است به عنوان نمونه‌ای برای ان ذکر می‌کند)

(رنج و سختی‌های زندگی منجر به پخته شدن و کمال فرد می‌شود. این موضوع به گرما و سختی که به گل برای گلاب شدن وارد می‌شود تشبیه شده)

 سؤال و جواب 
سؤال و جواب یا مناظره یا پرسش و پاسخ یا گفتگو یا مراجعه؛ آن است که متکلم آنچه را که بین دو کس واقع شده، در شعر به‌صورت پرسش و پاسخ یا پیغام و جواب به لفظی بلیغ و با اسلوبی لطیف بیان کند،پاکرو، فاطمه؛ و کمالی اصل، شیوا؛ زیباشناسی شعر فارسی، تهران، روزگار، ۱۳۸۳، چ اول، ص ۹۲ و تمام شعر مبتنی بر پرسش و پاسخ یا گفتگو باشد.محمدی، محمدحسین؛ بلاغت، تهران، زوار، 1387، چ اول، ص ۱۷۴ به عبارتی دیگر، در اصطلاح ادبی، شعر یا نثری است که در آن دو چیز یا دو کس در مقابل هم قرار می‌گیرند و بر سر موضوعی با هم به بحث و گفتگو می‌پردازند تا سرانجام یکی بر دیگری غالب آید و نتیجهٔ دلخواه و از پیش معلوم، حاصل شود.

در این نوع شعر معمولاً، در مصرع یا بیت اول سؤال به میان می‌آید و در مصرع یا بیت دوم جواب آن داده می‌شود و شکلی از گفتگو را ایجاد می‌کند و مخاطب را در جواب شعری و لذت هنری شعر سهیم می‌کند. نمونه‌های این صنعت از نخستین برهه‌های پیدایش ادبیات فارسی وجود دارد. مانند: «گفتگوی زاغ سیاه و باز» در دیوان عنصری و سؤال و جواب‌های عاشقان و معشوقان، اشیاء و آدم‌ها، آدم‌ها با آفریده‌های ذهنی؛ نمونه‌های موفق سؤال و جواب را در شعر حافظ، مولانا، نظامی گنجوی، پروین اعتصامی و دیگر شاعران و نویسندگان بزرگ می‌توان دید.محبتی، مهدی؛ بدیع نو، تهران، سخن، ۱۳۸۰، چ اول، صص ۸۵–۸۶

در این طرز سخن، کلماتی که بیان‌گر سؤال و جواب هستند به‌کار می‌رود مانند: گفتم، گفتا.اسفندیارپور، هوشمند؛ عروسان سخن، تهران، فردوس، ۱۳۸۴، چ اول، ص ۲۴۰ «مناظرهٔ خسرو با فرهاد» در مثنوی خسرو و شیرین نظامی گنجوی، نمونه‌ای از این آرایه است:

نمونه‌ای از پروین اعتصامی:

سؤال و جواب مرهون عوامل دیگری هم هست؛ از جمله: اسلوب حکیم (به این معنا که شنونده، سخن یا پاسخ گوینده را به معنی دیگر حمل کند. این تبدیل و تغییر معنا را در اصطلاح اسلوب حکیم می‌گویند)، حسن تعلیل، تشبیه و جناس.وحیدیان کامیار، تقی؛ بدیع از دیدگاه زیبایی‌شناختی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها، ۱۳۸۳، چ اول، صص ۱۵۶–۱۵۷

 اسلوب معادله 

هرگاه شاعر بیتی بسراید که با عوض کردن جای مصراع اول و مصراع دوم خللی در مفهوم بیت ایجاد نشود و بیت دوم مصداقی برای بیت اول باشد، به آن آرایهٔ اسلوب معادله گویند. صائب تبریزی از جمله شاعرانی است که اسلوب معادله را به عنوان یک عنصر اصلی در اشعار خویش قرار داده است. (شاعر در مصراعی سخن می‌گوید و برای اثبات سخن خود از مثل استفاده می‌کند)

 اسلوب الحکیم 

در اصطلاح آن است شاعر جمله‌ای آورد که حمل بر بیش از یک پاسخ شود و پاسخ برخلاف انتظار باشد.

 استثنای منقطع 
حکمی راکه هیچ ربطی به هم ندارد مورد استثنا قرار دادن، همچنین در این صنعت از حروف استثناء استفاده می‌شود.

(سعدی)

(فردوسی)

 تشبیه 

یعنی مانند کردن چیزی به چیز دیگر که به جهت داشتن صفت یا صفاتی با هم مشترک باشند.

هر تشبیه دارای چهار رکن یا پایه است:
 مشبه: کلمه‌ای که آن را به کلمه‌ای دیگر تشبیه می‌کنیم.
 مشبه به: کلمه‌ای که کلمهٔ دیگر به آن تشبیه می‌شود.
 وجه شبه: صفت یا ویژگی مشترک بین مشبه و مشبه به است. (دلیل شباهت)
 ادات تشبیه: کلمات یا واژه‌هایی هستند که نشان دهندهٔ پیوند شباهت می‌باشند و عبارتنداز: همچون، چون، مثل، مانند، به سان، شبیه، نظیر، همانند، به کردار و ….
مثال: علی مانند شیر شجاع است.
به ترتیب: مشبه (علی)؛ ادات تشبیه (مانند)؛ مشبه به (شیر)؛ وجه شبه (شجاع)
اگر تشبیهی ادات تشبیه داشته باشد تشبیه را مرسل می‌گویند.

اضافه تشبیهی:هرگاه در تشبیه، یکی از طرفین تشبیه (مشبه یا مشبه به) به دیگری اضافه (مضاف واقع شود) شود. به آن «اضافهٔ تشبیهی» می‌گویند.
مثال:آفتاب نظر بپرورند.
آفتاب نظر یک ترکیب اضافی است که در واقع دو رکن اول و دوم یک تشبیه بوده‌اند.

(تن در جامه به باده در جام و دل در سینه به نقره در آهن تشبیه شده است)

(شاعر خود را به غواص، میکده را به دریا و عشق را به دردانه تشبیه کرده است)

(شاعر شب را به چاه بیژن و خود را به بیژن در چاه تشبیه کرده است)

(منوچهری در این شعر راندن اسب را به حرکات دست نوازنده ارغنون تشبیه کرده است)

(منوچهری در این شعر رنگ برگ درختان پاییزی را به پیرهن رنگ‌رزان تشبیه کرده است)

 مجاز 

به کار رفتن واژه‌ای به جای واژه دیگر مجاز نام دارد. هیچ‌گاه چنین امری ممکن نیست مگر آن که میان آن دو واژه در خارج از کلام رابطه‌ای بر قرار باشد.
برای مثال:
آن قدر گرسنه‌ام که می‌توانم تمام ظرف را بخورم. تمام ظرف را بخورم مجاز از محتویات درون ظرف
و رابطه‌ای میان دو واژه‌ای ظرف و غذا در این عبارت است.

ماه دشت لاله‌ها را روشن کرده است (ماه: مجاز از نور ماه است)

(سر اینجا بمعنی فکر و اندیشه است، یعنی آفتاب در فکر برآمدن نیست)

(منظور از کمر کمربند است و کمروار یعنی مانند کمربند میان‌تهی)

 استعاره 

هر گاه واژه‌ای به دلیل شباهتی که با واژه دیگر دارد به جای آن به کار رود استعاره پدید می‌آید. (همچنین بیان امری نا شناخته بر حسب امر شناخته شده) در واقع استعاره نوعی از تشبیه است که یکی از دو طرف تشبیه در آن ذکر نشده باشد (یا مشبه یا مشبه به ذکر نشده باشد).

بر کشته‌های ما جز باران رحمت خود مبار. (کشته‌ها به کسر «ک»)
در این عبارت رحمت خدا به باران مانند شده است. روشن است که در این عبارت، منظور از کشته‌ها معنایی لفظی آن نیست بلکه مقصود اعمال بندگان است.

در «هرچه خواهی در سوادش رنج برد تیغ صرصر خواهدش حالی سترد»، «تیغ صرصر» استعاره از باد است.

استعاره از واژهٔ عاریه آمده است بمعنی عاریه گرفتن ویژگی از کسی یا چیزی برای دیگری

استعاره خود دو نوع دارد  

 استعاره مکنیه 
این نوع استعاره به نوعی از تشبیه گفته می‌شود که در آن مشبه به حذف شده باشد.

 استعاره مصرح 
این نوع استعاره به نوعی از تشبیه گویند که در آن مشبه محذوف باشد.

 اضافه استعاری 
در تشبیه، هم مشبه وجود دارد و هم مشبه به ولی اگر یکی از این‌ها غایب باشد! و به جایش لوازم یا ویژگی‌اش را ببینیم که به‌صورت اضافی آمده است، اضافه استعاری می‌نامیم. هم چنین در اضافه استعاری «مضاف» در معنی حقیقی خود به‌کار نمی‌رود و ما «مضاف‌الیه» را به چیزی تشبیه می‌کنیم که دارای جزء یا اندامی است ولی چنین جزء و اندام که «مضاف» است برای «مضاف‌الیه» یک واقعیت نیست بلکه یک تصور و فرض است.
مثال:دامن شب-رقص مرگ-دل شب

(بت استعاره از یار، گل استعاره از صورت و سنبل استعاره از زلف ریخته بر صورت است)

(نرگس استعاره از چشم است)

(نرگس استعاره از چشم است)

(بازار استعاره از دنیاست)

(سرو استعاره از یار بلند قد است)

 کنایه 

به جملات زیر توجه کنید
«تنها همان رتبه‌های بالا را وعده بگیر و مابقی را نقداً خط بکش»
«با حال استیصال پرسیدم پس چه خاکی بر سرم بریزم؟»
دو عبارت مشخص شده در جمله‌های بالا دارای دو معنی نزدیک و دور هستند اما معنی دور آن‌ها مورد نظر است. خط بکش در اصطلاح یعنی نادیده بگیر و چه خاکی به سرم بریزم یعنی چه کار باید بکنم در جمله‌های ذکر شده این معانی دور مورد نظر است و معانی نزدیک و واقعی مقصود نویسنده را نمی‌رساند و به این کار برد کنایه می‌گویندکتاب ادبیات 2 متوسطه
مثال
«هنوزم از دهانت بوی شیر می‌آید»
بوی شیر کنایه از خردسال بودن است.

 تشخیص (جان‌بخشی به اشیاء) 

هر گاه صفات انسان یا یک جاندار را به یک جسم بی جان ربط بدهیم از آرایهٔ تشخیص استفاده کرده‌ایم.
مثال:
این کتاب من را به خواندنش دعوت می‌کند، دیوارهای زندان پرواز می‌کردند.

اینچنین که موج ساحل را نوازش می‌کند | یک نگاه ساده را انگار خواهش می‌کند

 حس‌آمیزی 

آمیختن دو یا چند حس را در متن و… را حس‌آمیزی می‌گویند.
هر گاه موضوعی را که مربوط به یکی از حواس است به چیزی نسبت دهیم که با آن حس قابل احساس نباشد، آرایه حس‌آمیزی آفریده می‌شود که در زبان روزمره نیز کم‌کاربرد نیست.

طعم پیروزی را چشید…

در این عبارت «مزه» که مربوط به حس چشایی است به پیروزی نسبت داده شده است. اما پیروزی با حس چشایی قابل احساس نیست.

حقیقت تلخ است.

در این عبارت تلخی که مربوط به حس چشایی است به حقیقت نسبت داده شده است. اما حقیقت با حس چشایی قابل احساس نیست.

آمیختن دو یا چند حس را در متن و… را حس‌آمیزی می‌گویند. (این توضیح در کتاب ادبیات پایه دهم آمده است)

در این شعر رودکی از حس لامسه در مصرع دوم استفاده می‌کند:

گاهی شاعر از چند حس را با هم استفاده می‌کند. به عنوان مثال حقوقی حس رنگ و صدا را به این شکل با هم درآمیخته است:

از نمونه‌های دیگر حس‌آمیزی درهم‌آمیختن سه حس شنوایی، بینایی و بساوایی در این شعر شفیعی کدکنی است:

با حنجره چکاوک خردی که ماه دی

از پونه بهار سخن می‌گوید

وقتی کزان گلوله سربی

با قطره قطره خونش

موسیقی مکرر و یکریز برف را

ترجیعی ارغوانی می‌بخشد.

 تکرار 

تکرار آرایه است که در آن شاعر به‌منظور نشان دادن اهمیت، و برجسته ساختن یک واژه یا یک عبارت در شعر یا ایجاد موسیقی و آرایش سخن، لفظ یا الفاظی را مکرر می‌آورد.
 مثالبنی طالبی، امین، فروزنده، مسعود. (۱۳۹۶). «بررسی انواع تکرار و کارکردهای آن در ویس و رامین»، فنون ادبی, 9(3), pp. 27-42. doi: 10.22108/liar.2017.93955

 مثال

 مثال

 جستارهای وابسته 
 بدیع
 شعر بندتنبانی
 رشته زبان و ادبیات فارسی

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 آرایه‌های ادبی (مقدمه)
 صنایع ادبی در اشعار حافظ
 صنایع بدیع معنوی
 «زیباشناسی سخن پارسی» نوشتهٔ میر جلال‌الدین کزازی


رده:ادبیات داستانی
رده:روایت‌شناسی
رده:شعر
رده:شکل‌های سخنرانی
رده:علم بدیع
رده:علوم بلاغی