پیشینه تقسیمات کشوری ایران

پیشینه تقسیمات کشوری ایران، به بررسی تاریخی تقسیمات کشوری ایران، یعنی تغییرات و تطورات تاریخی محدوده‌سازی و بخش‌بندی ایران می‌پردازد.

 دوران باستان 
سرزمین ایران در دوران باستان به شیوه‌های مختلفی بخش‌بندی شده‌اند. اسامی ولایات قدیم ایران موافق کتیبه‌های داریوش بزرگ (فارسی قدیم)، اَوستا، نوشتهٔ مورخین، جغرافی‌دانان عهد قدیم و اسامی کنونی (فارسی جدید) آن‌ها در جدول زیر آمده‌است.

ردیف کتیبه‌های داریوش (پارسی قدیم)  اَوستا  هِرودوت  اِسترابون  ایزدیدور خاراکسی  موسی خورِن  اسامی کنونی (فارسی جدید)۱تپورستانطبرستانتپوریا تپرستان با آمل و رویانمازندران ۲ پارسَ   پِرسِر  پِرسیس-پِرسِپُلیس   پارس با اِسپهان و ایساتیس و کرمان و غیره  فارس ۳   کارماتا  کارمانیا   پارس با اِسپهان و ایساتیس و کرمان و غیره  کرمان۴ایزاطیخه-ایزدیسیَشْتْ-یَزْتْ-یَسْنْایساتیسایساتیس-ایستخایپارس با اِسپهان و ایساتیس و کرمان و غیرهیزد ۵ مادَ رَگَ  مِدِر  مِدیای بزرگ  مدِیای علیا  مِدی فریدن ۶ آتروپات   آتروپاتنا  مِدیا-آترُپاتِن  مِدیای سُفلی  آترُپاتاکان  آذربایجان ۷ اکباتان   هاکاماتانا   ماتیانا  اَهمَتان  همدان ۸ راگا     کامبادِن رای  ری ۹ کاسپیانَ  کاسپیانا  کاسپیانا   کسپین  قزوین ۱۰ خووَجَ   سوزیانا اِلامیس   اِلامیس  لرستان ۱۱ سوزیانَ   سوزیانا  سوزیس    شوش - خوزستان ۱۲ پَرثَو  ورِنَ  پارتِر  پارثی بِه آ  خُوآرِن ارثی یِن  خراسان ۱۳ اسپاد   آسپادانا  پاراایتاسِن   پارس با اِسپهان و ایساتایس و کرمان و غیره  اصفهان ۱۴  وَهرکانَ  سوغدرر  دیرکانیا  هیرکانیا  ورکان  گرگان ۱۵ زَرَنکَ  هااِتومَنت  سَرَنمن  زارانگیا  آنابُن   سیستان ۱۶    گِدرُزیا    بلوچستان ۱۷   پرسیکُوس سینوس     خلیج فارس ۱۸ هَرَای وَ  هَرَاِوَ  آری یر  آریا  آریا  آریا  هَرات ۱۹ باختریشَ  باخذی  باکتریا  باکتریانا    بَلخ ۲۰ مَرجانا  مورو   مَرگیانا  مَرگیانا   مَرو ۲۱ سرغودَ  سوغدَ (گوَ)   سُغدیانا    سُغد ۲۲ خِوارَزمیش  هوَای ریزیم   خُرازمی ای    خوارزم - خیوه ۲۳     ساکاستِن   سَکستان ۲۴ هَرَخوواتیش  هَرَخواثی تی  ساتاگی تِن  آراخُزیا  آراخُزیا   رُخَج - قَندهار ۲۵ ثَ تَ کوش       پَنجاب ۲۶ مَکا       مکَران ۲۷   اوروَ     غزنه - طوس ۲۸  چَخرَ  خُرازمیر   کُمیسِن   ۲۹   ساگارتی یِر   درَنگیانا   ۳۰      آستابن  ۳۱      آپاوارک تی سِن  ۳۲   کاندارِر     قندهار* 

 بخش‌بندی کشوری ایران پیش از اسلام 
 مادها 
سرزمین مادها شامل: ماد کوچک (آذربایجان) و ماد بزرگ (شامل کرمانشاهان وری و کردستان و [هگمتانه) و شمال آن رودخانه ارس، غرب ابواب خزر (هیرکانیا) طالشان، غرب آن کوه‌های زاگرس و جنوب آن کویر و محدوده اصفهان بود.

 هخامنشیان 
400پیکسل|بندانگشتی|ساتراپی‌های (خْشَثْرَ پاون) شاهنشاهی هخامنشی
در عصر هخامنشیان، داریوش کشور را به سی خشتره یا شتره که همان شهر یا کشور می‌باشد، تقسیم کرد و برای هر یک از آنها مأمورینی گماشت که آنها را خشتره پوان یا شتربان یا به قولی شهربان و به یونانی ساتراپ می‌گفتند. رود فرات سرزمینهای هخامنشیان را به دو بخش خشتره‌های غرب و شرق رود فرات تقسیم می‌کرد. در دوران سلوکیان، با تغییر مرزهای جغرافیایی و کاسته شدن از وسعت ایران، تقسیمات دوره هخامنشی از بین رفت. در این زمان کشور به ۷۲ بخش تقسیم شد

در دوره هخامنشیان سرزمین ایران از شرق رود سیردریا، غرب دریای اژه، شمال دریای کاسپی و دریای سیاه و کوه‌های قفقاز و از جنوب به دریای عمان و دریای پارس منتهی می‌شد. بعضی از ایالت‌های آن: ایالت نیمه جنوبی پارس با مرکز پارسه، ایالت جنوب غربی شوش با مرکز شهر شوش، ایالت ماد در شمال غرب با شهر مهم هگمتانه (همدان)، ایالت هیرکانی یا گرگان در محدوده شمال و ساحل دریای کاسپی و شهر مهم آن زاداکارتا، ایالت پارت یا خراسان و قومس (سمنان)، ایالت زرنگ، نیمروز، سَکستان (سیستان) در جنوب شرق، ایالت کارمانیا در ساحل خلیج فارس، ایالت گدار و سیاه (بلوچستان امروزی)

 اشکانیان 
سنت‌های حکومت هخامنشی در حکومت اشکانیان یا پارتها ادامه داشته و بخشی از سرزمین‌های تحت قلمرو آنها به ساتراپی‌هایی تقسیم می‌شده‌است. اداره کنندگان ساتراپی‌ها از سوی شاه انتخاب می‌شد. به غیر از نواحی ساتراپی، نواحی از کشور نیز تحت الحمایه مستقیم شاه بوده‌اند و گاهی اداره چند ساتراپ به‌وسیله یک نفر بوده‌است. کوچک‌ترین واحد دارای دیز یا به یونانی استاتم نامیده می‌شد که این واحد از تجمیع چند روستا تشکیل شده و به‌وسیله یک مقام دولتی اداره می‌گردید.

در زمان اشکانیان خاک ایران از سوی غرب با رودخانه فرات پایان می‌یافت. پیش از آن سلوکیان هشتاد سال بر قلمرو ایران فرمانروایی داشتند و پایتخت آن‌ها سلوکیه بر کرانه رود دجله بود. قلمرو پارت‌ها یا اشکانیان ۷۲ بخش بود. ملاک آن‌ها در تقسیم‌بندی برای اداره کشور شهرها بودند که خودمختاری نسبی داشتند. از پایتخت‌های آن به ارشک، صددروازه، هگمتانه، تیسفون و دیگر شهرها مهم آن به نسا، تاپه، دارابگرد، گور و زاداکارتا می‌توان اشاره کرد.

 ساسانیان 
تقسیمات کشوری در ابتدای دوره ساسانیان به روال گذشته بود ولی در طول زمان تغییر پیدا کرد. براساس بررسیهای محققان، تقسیمات کشوری در دوره ساسانیان چند بار دچار تحول شده‌است. قبل از انوشیروان بخشهای مختلف کشور به دست کسانی اداره می‌شد که عنوان مرزبان داشتند. مؤلف ایران در عهد باستان به این موضوع اشاره کرده می‌نویسد:

در زمان انوشیروان کشور به ۴ قسمت یا به اصطلاح آن زمان به ۴ پاذوگس یا استان شرقی، غربی، شمالی و جنوبی تقسیم می‌شد. این تقسیم بر اساس حدود جغرافیایی و جهات چهارگانه به شرح ذیل متکی بوده‌است:
 استان شمال شرقی خراسان و کرمان
 استان غربی شامل عراق و بین‌النهرین
 استان شمالی شامل ارمن و آذربایجان
 استان جنوبی شامل فارس و خوزستان

در زمان ساسانیان بخش‌بندی‌های کشوری ایران شامل سرزمین (ایالت)، خوره (استان) و تسوگ (شهرستان) و رُستاک (دهستان) بود.یاقوت حموی ج ۱ ص ۴۱.

در زمان ساسانیان ایران دارای پنج ایالت بزرگ (کوست) شامل: ایالت شمالی (اپاختر)، ایالت جنوبی (نیمروز)، ایالت شرقی (خراسان)، ایالت غربی (خوروران) و فرارود (ورارود)، بخش‌هایی از افغانستان، میانرودان و آسیای کوچک هم بخشی از این ایالت‌ها بود و تصمیم‌گیری حکومتی متمرکز بود. از شهرهای مهم آن اصطخر، گندی شاپور، تمیشه (بهشهر)، ارگان (بهبهان)، ابرشهر (نیشابور)، اردشیر خوره، شاپورخواست و تیسفون بود.

 تقسیمات کشوری ایران پس از اسلام 
 دوره آغازین اسلام 
ایران در آغاز دوره اسلامی به نه منطقه یا ایالت تقسیم می‌شده‌است که بسیار همسان با تقسیم ایالتی دوره پایانی ساسانیان بوده‌است:جغرافیای تاریخی شهرها، عبدالحسین نهچیری، انتشارات مدرسه، چاپ سوم، تهران (۱۳۸۰).
 آذربایجان و ارمینه و اران
 جبال (عراق عجم)
 فارس
 خراسان و سیستان
 قومس
 گیلان و طبرستان و جرجان
 خوزستان
 کرمان
 مکران

 دوره عباسی 
250px|بندانگشتی|تقسیمات سیاسی ایران در زمان خلفای عباسی
تقسیم‌بندی قلمروی عباسی در قرن چهارم بدین شکل بود:
 بصره در دست محمدبن رائق با مرتبه امیرالامرایی،
 خوزستان در دست ابوعبداللّه حسن بن بریدی،
 فارس در دست عمادالدوله علی بن بویه،
 ری و اصفهان و جبل در دست رکن الدوله حسن بن بویه و دیگران،
 موصل و دیار بکر و دیار مُضَر و دیار ربیعه در دست حمدانیان،
 مصر و شام در دست محمدبن طُغْجْ اخشید،
 خراسان و ماوراءالنهر در دست سامانیان،
 طبرستان و گرگان
 بحرین و یمامه در دست قرامطه.

 غزنوی 
در دوره غزنوی که از قرون چهارم تا ششم بطول انجامید، عمید یا والی امور ایالاتی را که به‌طور منظم تحت اداره حکومت بودند مانند سیستان، تخارستان، خراسان و برای مدت کوتاهی ری و جبال، را بر عهده داشتند. در مناطق ناآرامتر مثل هندوستان شمالی ارتش مأمور دریافت مالیات بود و حکومت غیرنظامی قادر به اجرای این کار نبود. بعد از سال ۴۳۰، ولایات دور از غزنهٔ خراسان و جبال و ری به دست دیوان‌های مستقر در ری و نیشابور اداره می‌شدند. در هر کدام از این ولایت‌ها، دبیری ایرانی به عنوان یک عمید غیرنظامی، مسئول امور نظامی و سیاسی، و غلامی ترک به عنوان سپهسالار حضور داشتند.

 سلجوقیان 
در دوره سلجوقیان بزرگ که از ۴۲۹ تا ۵۵۴ بطول انجامید حکومت مشتمل بر ولایاتی عیناً منطبق با واحدهای امپراتوری ساسانی بود. این حکومت دو بخش داشت، نواحی مستقیماً زیر نظر سلطان و نواحی در اختیار امرا و دیگران. تا پایان دوره ملکشاه، نواحی زیر نظر مستقیم او گسترش یافته و بعدها کوچک شدند. تقسیمات اداری سلجوقیان کاملاً با تقسیمات ایالات منطبق نبود ولی پس از تجزیه این حکومت، واحدهایی جغرافیایی پدید آمدند که ولایات بزرگتر خراسان و آذربایجان و عراق و کرمان و فارس مرکز ثقل آن بودند. این تقسیمات کوچکتر از ولایات مرکزشان مهم‌ترین شهر ناحیه بود و وسعت متغیری داشتند. این سلاطین از تجربه اداره کشورهای متمدن بی‌بهره بودند برای همین از کارگزاران ایرانی سود جستند که در بین آن‌ها شهرت خواجه نظام الملک از همه بیشتر است. در دوره وزارت او در دربار الب ارسلان، مستوفی ریاست دیوان استیفا را بر عهده داشت و او برای هر ولایت کشور نایبی منصوب می‌کرد. در دورهٔ آنان نظام اقطاع، که در بین قبایل ترک مرسوم بود و طبق آن ارثیه باقیمانده رئیس قبیله بین خویشان مرد وی تقسیم می‌شد، با اعطای ولایات و نواحی به عنوان حصه و سهم ملکی به اعضای خاندانشان توسعه پیدا کرد. حکومت سلجوقی در نیمه دوم قرن پنجم وسعت زیادی داشت و واگذاری قدرت اداری به حکومت‌های محلی از سوی دولت مرکزی دوراندیشانه به نظر می‌رسد. در قرن بعدی امرا در ولایات خود با دولت مرکزی به مخالفت مشغول شده و اهداف خود را به پیش بردند.

 ایلخانیان 
در حکومت ایلخانان بین ۶۵۴ تا ۷۵۰، دبیران و وزیران ایرانی چون شمس الدین جوینی و رشید الدین فضل‌الله نظام اداری ایران را پس از دوره‌ای پریشانی، بهبود دادند. آنان به دیوان رونق داده آن را به پایگاه اداره کشور تبدیل کردند.

 دوره قاجار 
در اوایل دوره قاجار ایران به پنج حکمرانی و دوازده حاکم‌نشین تقسیم می‌شد:
 حکمرانی آذربایجان (ک شامل شهرهای آذربایجان می‌شد) مقر ولیعهد و تحت فرمان او بود.
 حکمرانی دوم شامل ایالت‌های کردستان، کرمانشاه، سرحد عراقین و لرستان
 حکمرانی سوم فارس بود که بندر بوشهر و بندرهای و جزایر خلیج فارس، کهگیلویه، بختیاری و خوزستان را در بر می‌گرفت. (ایالت فارس)
 حکمرانی چهارم عبارت از خراسان و سیستان بود
 حکمرانی پنجم را کرمان و بلوچستان تشکیل می‌داد.

از آغاز قرن سیزدهم هجری شمسی این تقسیم‌بندی تغییر کرد و قلمرو بعضی از حکمرانی‌ها تقسیم شد. در اواسط سلطنت ناصرالدین شاه قاجار ایران دارای چهار ایالت و ۲۳ ولایت بود:
 ایالت آذربایجان
 ایالت خراسان و سیستان
 ایالت فارس
 ایالت کرمان و بلوچستان

در سال ۱۲۴۱ هجری قمری ایران به ۸ ایالت بزرگ تقسیم شد که اسامی آن‌ها عبارتند بودند از: آذربایجان، گیلان، مازندران، استرآباد، خراسان (ولایت شرقی قائنات و قهستان و سیستان جزو آن محسوب می‌شدند)، ایالت کرمان و بلوچستان (شامل کرمان و بلوچستان و بندرهای دریای عمان)، فارس (که کهگیلویه، بوشهر و بندرهای خلیج فارس از مضافات آن بود) و خوزستان(شامل ارجان(بهبهان) و اهواز)

 تقسیمات کشوری ایران در دوره معاصر 
این دوره با اندیشه‌های ترقی جویانه مشروطیت همراه می‌باشد و از جهات سیاسی، ایران شاهد اولین تقسیمات قانونی و رسمی کشوری است.

 اولین قانون تقسیمات کشوری 

اولین قانون تقسیمات کشوری ایران پس از جنبش مشروطه و در سال ۱۲۸۶ هجری خورشیدی تحت عنوان قانون «تشکیلات ایالات و ولایات» به تصویب رسید و کشور به ۴ ایالت و ۱۲ ولایت تقسیم شد.

نقشه‌ای تاریخی (سال نامعلوم، اواخر قرن ۱۳ شمسی) از ایالات و ولایات ایران|thumb|400px
400px|بندانگشتی|نقشه تقسیمات اداری ایران، ایالات و ولایات، بر اساس قانون مصوب ۱۲۸۶ خورشیدی

بر اساس این قانون ایران به چهار ایالت ۱) آذربایجان، ۲) کرمان و بلوچستان، ۳) فارس و بنادر و ۴) خراسان و سیستان و دوازده ولایت ۱) استرآباد، ۲) مازندران، ۳) گیلان، ۴) خمسه (زنجان)، ۵) اردلان (سنندج)، ۶) لرستان، ۷) کرمانشاهان، ۸) همدان، ۹) اصفهان، ۱۰) عراق  (سلطان‌آباد)، ۱۱) خوزستان و ۱۲) دارالخلاقه تهران تقسیم شده بود.

در تعریف ایالت و ولایت چنین آمده‌است: «ایالت قسمتی از مملکت است که دارای حکومت مرکزی و ولایت حاکم‌نشین جزء است؛ و ولایت قسمتی از مملکت است که دارای یک شهر حاکم‌نشین و توابع باشد، اعم از اینکه حکومت آن تابع پایتخت یا تابع مرکز ولایتی باشد.» واحدهای دیگر تقسیماتی مشخص شده در قانون؛ بلوکات و ناحیه بوده‌است.

حدود ایالات، ولایات و بلوکات به موجب اصل سوم متمم قانونی اساسی (۱۴ ذیقعده ۱۲۸۵ هـ. ش) ثابت و تغییر در آن‌ها به حکم قانون بوده‌است.

چهار سال پس از تصویب «تشکیلات ایالات و ولایات»، در تاریخ ۲۹ مرداد ۱۲۹۰ هـ. ش، مجلس شورای ملی «قانون انتخابات مجلس شورای ملی» را تصویب کرد. علاوه بر تعیین شرایط حق رای و حق کاندید شدن، این قانون حوزه‌های انتخابیه مجلس شورای ملی برای انتخابات‌های آتی را مشخص کرد. در این راستا، متن «قانون انتخابات مجلس شورای ملی»، شامل لیست کامل از ایالات و ولایات وقت ایران، به همراه بلاد، شهرها، و مناطق تابعه هر یک می‌باشد. بر اساس متن قانون مجلس، در سال ۱۲۹۰، به جز «طهران دارالخلافه»، در مملکت ۴ ایالت و ۲۲ ولایت وجود داشت (مجموعا ۲۷ واحد حکمرانی).بشیری احمد، کتاب آبی، گزارش‌های محرمانه وزارت امور خارجه انگلیس دربارهٔ انقلاب مشروطه ایران، جلد ۶، ص ۱۴۴۰، ۱۴۴۱

پایتخت
 طهران دارالخلافه
ایالات
 آذربایجان
 خراسان و سیستان
 فارس و بنادر
 کرمان و بلوچستان
ولایات
 استرآباد (گرگان)
 اصفهان
 خمسه (زنجان)
 سمنان و دامغان
 ساوه
 شاهرود و بسطام
 دماوند
 عراق (سلطان‌آباد)
 عربستان (خوزستان، ناصری)
 قزوین
 قم
 کاشان
 اردلان (سنندج)
 کرمانشاهان (کرمانشاه)
 گرّوس (بیجار)
 گلپایگان (گلپایگان)
 گیلان (رشت)
 لرستان (بروجرد)
 مازندران (ساری)
 ملایر
 همدان
 یزد

 دومین قانون تقسیمات کشوری 
تا ۱۶ آبانماه سال ۱۳۱۶ هجری شمسی که «قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران» به تصویب رسید، تغییرات عمده‌ای در محدوده تقسیمات کشوری به عمل نیامد. البته طی سال‌های مذکور تغییرات متعددی در تغییر نام عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری به وجود آمد که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: «تغییر نام علی‌آباد به شاهی، حسین‌آباد به زابل، ترشیز به کاشمر، منصورآباد به مهران، دزدآپ به زاهدان، ناصری به اهواز، مشهد سر به بابلسر، اشرف به بهشهر و … .»

 استان‌های ششگانه 
همزمان با تصویب قانون «قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران»، اسامی واحدهای تقسیماتی و همچنین مسئولان واحدها تغییر یافت. براساس مصوبه‌ای نام‌های استان، شهرستان، بخش و دهستان، اسامی جدید واحدهای تقسیماتی گردیده و در ماده یک قانون تقسیمات کشوری و وظایف فرمانداران و بخشداران، کشور ایران مطابق نقشه و صورت ضمیمه به ۶ استان و ۵۰ شهرستان تقسیم شد. هر استان مرکب از چند شهرستان و هر شهرستان مرکب از چند بخش و هر بخش مرکب از چند دهستان و هر دهستان مرکب از چند قصبه.

استان‌های کشور با توجه به موقعیت جغرافیایی استقرار آن‌ها و جهات اربعه، نامگذاری گردید:
 استان شمال غرب شامل شهرستان‌های سلماس، خوی، رضائیه (ارومیه)، مهاباد، تبریز، اردبیل، میانه و مراغه.
 استان شمال شامل گیلان، مازندران، تهران، اصفهان، مرکزی، زنجان و سمنان فعلی
 استان غرب شامل شهرستان‌های: کردستان، گروس، کرمانشاهان، ایلام ،باوندپور، لرستان، بروجرد، همدان، خرمشهر و آبادان، خوزستان، کهگیلویه
 استان جنوب شامل نواحی بوشهر، کرمان، هرمزگان، فارس و یزد
 استان شمال شرق شامل خراسان و شاهرود
 استان مکران شامل بم، بشاگرد، جاسک، میناب و زابل.

 استان‌های ده‌گانه 
بندانگشتی|نخستین استان‌های ایران برپایهٔ قانون اصلاح‌شدهٔ تقسیمات کشوری.
در نوزدهم دیماه سال ۱۳۱۶، با اصلاح قانون تقسیمات کشوری و براساس ماده یک آن، کشور ایران مطابق نقشه و صورت ضمیمه به ۱۰ استان و ۴۹ شهرستان [و ۲۹۰ بخش] تقسیم شد. در این اصلاحیه نیز، هر استان مرکب از چند بخش و هر بخش مرکب از چند دهستان و هر دهستان مرکب از چند قصبه و ده است. استان‌های ده‌گانه کشور و شهرستان‌های تابعه:ماده 2: اصلاح تقسیمات کشوری، استانهای دهگانه، 1316  پایگاه اطلاعات قوانین و مقررات کشور
 استان یکم - شامل ۶ شهرستان:
 ۱ـ رشت ۲ـ قزوین ۳ـ ساوه ۴ـ سلطان‌آباد (اراک) ۵ـ زنجان ۶ـ شهسوار (تنکابن) (به مرکزیت رشت)
 استان دوم شامل ۶ شهرستان:
 ۱ـ قم ۲ـ کاشان ۳ـ تهران ۴ـ سمنان ۵ـ ساری ۶ـ گرگان (به مرکزیت تهران
 استان سوم شامل ۲ شهرستان:
 ۱ـ اردبیل ۲ـ تبریز (به مرکزیت تبریز)
 استان چهارم شامل ۵:
 ۱-خوی ۲ـ رضائیه (ارومیه) ۳ـ مهاباد ۴ـ مراغه ۵ـ بیجار (به مرکزیت ارومیه)
 استان پنجم
شامل۶ شهرستان:
 ۱ـ همدان ۲ـ کرمانشاهان (کرمانشاه)۳ـ شاه‌آباد (اسلام‌آباد غرب) ۴ـ سنندج ۵ـ ملایر ۶ـ ایلام (به مرکزیت کرمانشاه)
 استان ششم شامل ۴ شهرستان:
 ۱ـ خرم‌آباد ۲ـ گلپایگان ۳ـ اهواز ۴- خرمشهر (به مرکزیت اهواز)
 استان هفتم شامل ۶ شهرستان:
 ۱- بهبهان ۲ـ شیراز ۳ـ بوشهر ۴ـ فسا ۵ـ آباده ۶- لارستان (لار) (به مرکزیت شیراز)
 استان هشتم شامل ۵ شهرستان:
 ۱ـ کرمان ۲ـ بم ۳ـ بندرعباس ۴ـ خاش ۵ـ زابل (به مرکزیت کرمان) 
 استان نهم شامل ۷ شهرستان:
 ۱ـ مشهد ۲ـ تربت حیدریه ۳ـ سبزوار ۴ـ فردوس ۵ـ قوچان ۶ـ بجنورد ۷ـ گناباد ٨_بیرجند (به مرکزیت مشهد)
 استان دهم شامل ۳ شهرستان:
 ۱ـ اصفهان ۲ـ یزد ۳ـ شهرکرد (به مرکزیت اصفهان)

طی تبصره مندرج در ماده ۲ قانون، جزایر مجاور هر یک از شهرستان‌ها، تابع آن شهرستان می‌باشد.
در صورت ضمیمه قانون اصلاح قانون در تقسیمات کشوری نام ۴۹ شهرستان و ۲۹۰ بخش زیرعنوان ده استان قید شده‌است.اصلاح تقسیمات کشوری، استانهای دهگانه، 1316  پایگاه اطلاعات قوانین و مقررات کشور

 تغییرات تدریجی استان‌های دهگانه 

500px|بندانگشتی|تقسیمات کشوری - ۱۳۵۰ خورشیدی
از سال ۱۳۱۶ به بعد تقسیمات کشوری به استناد تبصره ماده ۲ قانون سال ۱۳۱۶ به وجود می‌آید.
در ۱۳۲۵/۴/۳ استان سوم و چهارم تبدیل به یک استان به نام استان آذربایجان گردیده و در ۲۰ مهر ۱۳۲۶ شهرستان های قزوین، ساوه، محلات از استان یکم و شهرستان های تهران، قم، دماوند  از استان دوم با هم ادغام شده و استان مرکزی( به مرکزیت تهران) را تشکیل دادند. در این دوره برای اولین بار پدیده جدیدی تحت عنوان «فرمانداری کل یا فرمانداری» در تاریخ ۱۳۲۶/۲/۲۶ طی تصویب «فرمانداری کل بلوچستان»، که شامل استان سیستان و بلوچستان فعلی می شد ایجاد گشت.

فرمانداری در این نوع تقسیم، ابتدا مستقل از استانداری بود، امری که مشخص نیست هیئت وزیران بر چه اساسی دست به تاسیس فرمانداری زدند اما در تاریخ ۱۳۲۶/۵/۳۱ ماده ۲ مصوبه تغییر کرد و به جای کلمه «والی» عبارت «فرماندار کل» که هم ردیف با استاندار است قرار گرفت.
این روند از استان سیستان و بلوچستان فعلی آغاز شد در مصوبه ۱۳۲۶/۲/۲۶ که حوزه ی بلوچستان مرکب از ۳ فرمانداری تابعه سراوان، ایرانشهر و چابهار به مرکزیت زاهدان تحت نظر یک مأمور عالی رتبه به نام والی از طرف مرکز (تهران) اداره می شد.ضمن آن که زابل هم از استان نهم جدا و به بلوچستان الحاق شد  و در سال ۱۳۲۹ کلمه «کل» از کنار فرمانداري حذف شد اما «فرمانداری بلوچستان» تا ۱۳۳۶ به قوت خود باقی ماند.

در سال ۱۳۳۳، فرمانداری‌های کل بنادر و جزایر خلیج‌فارس و بنادر و جزایر دریای عمان و در سال ۱۳۳۶ فرمانداری کل خرم‌آباد ایجاد و فرمانداری کل بلوچستان به استان بلوچستان و سیستان تبدیل شد. در ادامه فرمانداری کل بختیاری و چهارمحال و استان کردستان و استان‌های سوم و چهارم در سال ۱۳۳۷ دوباره تأسیس شد.

در تغییر دیگر در قانون تقسیمات کشوری در ۱۳۳۹ استان‌ها به جای عدد با اسامی اصلی و تاریخی شان نامیده شدند و بر این اساس کشور به ۱۴ استان و ۶ فرمانداری کل و ۱۳۹ فرمانداری و ۴۴۹ بخشداری تقسیم شد. بخش بزرگی از استان مرکزی فعلی در استان مرکزی آن زمان به مرکزیت شهر تهران قرار داده شد.http://www.chap.sch.ir/pdf/040-054-C236-3.pdf  و صفحهٔ ۴۳

آستارا تا تقسیمات کشوری سال ۱۳۳۶ خورشیدی یکی از شهرهای شهرستان اردبیل در شرق استان آذربایجان بود. در سال ۱۳۳۶، آستارا با تأسیس فرمانداری، به یکی از شهرستان‌های استان آذربایجان شرقی مبدل شد و از خرداد سال ۱۳۳۹ خورشیدی به استان گیلان ملحق گردید.

در سال ۱۳۴۰ فرمانداری‌های کل سمنان، همدان، و لرستان ایجاد و فرمانداری کل بویراحمدی و کهگیلویه به مرکزیت یاسوج در سال ۱۳۴۲ تأسیس شد. فرمانداری‌های: کل ایلام و پشتکوه در سال ۱۳۴۳ و فرمانداری‌های کل بنادر و جزایر بحر عمان و خلیج‌فارس منحل و استان ساحلی بنادر و جزایر خلیج‌فارس و دریای عمان به مرکزیت بندرعباس تأسیس می‌شود.

در سال ۱۳۴۸ فرمانداری‌های کل بوشهر، زنجان و یزد ایجاد گردیده و در سال ۱۳۵۲، استان‌های بوشهر، یزد و چهارمحال و بختیاری، لرستان، زنجان و همدان تأسیس می‌یابد. در سال ۱۳۵۵، فرمانداری‌های شمیرانات و ری منحل و در محدودهٔ شهرستان تهران، شمیرانات و ری شهرستان‌های جدیدی به مرکزیت شهر تهران از ترکیب بخش‌های حومه، ری، فشاپویه، لواسانات و رودبار قصران تأسیس شد. در همان سال استان‌های بویراحمد و کهگیلویه و سمنان تأسیس یافته و نام استان ساحلی و بنادر و جزایر خلیج‌فارس و دریای عمان به استان هرمزگان تغییر می‌یابد. در سال ۱۳۵۶، مرکز استان مرکزی از تهران به اراک انتقال یافته، شهرستان قزوین به استان زنجان الحاق، و فرمانداری‌های تهران و کرج در محدودهٔ شهرستان‌های مربوط مستقیماً زیر نظر وزارت کشور قرار گرفت. در سال ۱۳۵۷، در محدوده شهرستان تهران و کرج و ورامین، استان تهران به مرکزیت شهر تهران ایجاد شده و شهرستان‌های شمیران و ری بار دیگر تأسیس گردید.

در سال ۱۳۵۷ و تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، کشور ایران دارای ۱۶۵ شهرستان و ۴۷۵ بخش بوده‌است.

 تقسیمات کشوری دوره انقلاب اسلامی 
پس از رخدادن انقلاب اسلامی ایران، در سال ۱۳۵۸ بخشی از تغییرات، تغییرات مختصر در نام عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری بود؛ مثلاً استان بلوچستان و سیستان به سیستان و بلوچستان، استان بویراحمد و کهگیلویه به کهگیلویه و بویراحمد، بختیاری و چهارمحال به چهارمحال و بختیاری، و … تغییر نام دادند. علاوه بر، شهرستان‌های مهریز، خوانسار، شادگان، قائنات، ترکمن، رامسر، دلیجان، مشیز، علی‌آباد، فریدون‌شهر و آستانه اشرفیه تأسیس و در سال ۱۳۵۹ شهرستان های کهنوج، فلاورجان، دیر، تاکستان، لردگان، فارسان، شیروان و چرداول، سوادکوه، کردکوی، سربند، کنگاور، سرپل ذهاب، گیلان‌غرب و اندیمشک ایجاد و کیش به بخش تبدیل شدند. در سال ۱۳۶۱، شهرستان ابوموسی ایجاد شده و از سال مذکور به بعد به علت انجام مطالعات مربوط به تهیه و تدوین قانون جدید تقسیمات کشوری، کلیه تغییرات تقسیماتی متوقف گردید.

 سومین قانون تقسیمات کشوری 
قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری در سال ۱۳۶۲ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. چارچوب این قانون همان چارچوب قانون مصوب ۱۹ دی ۱۳۱۶ بوده بدین‌گونه که واحدهای تقسیماتی و سطوح موجود در هر دو قانون، عبارت بودند از استان، شهرستان، بخش و دهستان. در قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری برای هر یک از سطوح تقسیماتی تعاریف، معیارها و ضوابط معینی برای شناسایی و ایجاد و تأسیس آن‌ها در نظر گرفته شد. این معیارها شامل پارامترهای جمعیت با درنظرگرفتن تراکم، و شاخص‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و … مناطق است.

در اجرای مراحل اولیه قانون، نزدیک به ۲۳۲۰ دهستان و ۸۱۰ بخش تأسیس شده، ولی ایجاد و تأسیس شهرستان تا سال ۱۳۶۶ متوقف بود. شهرستان جاسک به عنوان اولین شهرستان پس از تصویب قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری در ۱۲ دی ۶۶ به تصویب رسیده، و از آن پس:

در سال ۱۳۶۷ با ایجاد شهرستان‌های دلفان و کوه‌دشت در استان لرستان بار دیگر تأسیس شهرستان‌ها آغاز شد.

در سال ۱۳۶۸ شهرستان‌های دورود در لرستان هریس و کلیبر و بناب و شبستر و بستان آباد در آذربایجان شرقی، ساوجبلاغ و شهریار در تهران، جوانرود در باختران، مینودشت و بابلسر در مازندران، شوش در خوزستان، کبودرآهنگ در استان همدان، برخوار و میمه در اصفهان سرخس، نهبندان، خواف و چناران در استان خراسان، لامرد در استان فارس، نیک‌شهر در سیستان و بلوچستان، رودان در هرمزگان و بوکان در آذربایجان غربی ایجاد و تأسیس شد.

در سال ۱۳۶۹ شهرستان‌های اردل در چهارمحال و بختیاری، اسدآباد در همدان، مبارکه در اصفهان، میبد در یزد، باغ‌ملک در خوزستان، شاهین‌دژ و تکاب در استان آذربایجان غربی ایجاد و تأسیس گردید.

در سال ۱۳۷۰ شهرستان‌های بیله‌سوار و پارس‌آباد در استان آذربایجان شرقی و همچنین فریمان در استان خراسان، بهار و رزن در استان همدان، صحنه در استان باختران و حاجی‌آباد در استان هرمزگان به تصویب رسیدند.

در سال ۱۳۷۲ طی یک ماده واحده، قانون تأسیس استان اردبیل تصویب، و طی آن به دولت اجازه داده می‌دهد نسبت به تأسیس استانی تحت عنوان اردبیل به مرکزیت شهر اردبیل در محدوده شهرستان‌های اردبیل، پارس‌آباد، بیله‌سوار، گرمی، مشگین‌شهر و خلخال اقدام نماید.

این روند در سال ۱۳۷۳ نیز ادامه یافته و شهرستان‌های دیواندره و کامیاران در استان کردستان، اسلامشهر در استان تهران، سلسله، ازنا و پلدختر در لرستان و ابرکوه در استان فارس به وجود آمد.

در سال ۱۳۷۴ شهرستان‌های بردسکن در استان خراسان، ملکان و جلفا در استان آذربایجان شرقی، چالدران در استان آذربایجان غربی، محمودآباد، نکا و چالوس در استان مازندران، آبدانان در استان ایلام، بوانات در استان فارس، دیلم در استان بوشهر و تفت در استان یزد و نیز آران و بیدگل در استان اصفهان، نمین و کوثر در استان اردبیل، ماه‌نشان در استان زنجان، امیدیه در استان خوزستان، رباط‌کریم، فیروزکوه و بوئین‌زهرا در استان تهران و راور در استان کرمان ایجاد و تأسیس گردید.

در سال ۱۳۷۵ قانون ایجاد استان قم به مرکزیت شهر قم و متشکل از بخش‌های مرکزی جعفرآباد، خلجستان، سلفچگان و نوفل لوشاتو به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. علاوه بر آن در سال مذکور شهرستان‌های جاجرم در استان خراسان، رضوانشهر، املش و سیاهکل در استان گیلان، ایجرود و طارم در استان زنجان، پاسارگاد، ارسنجان و خرم‌بید در استان فارس، تیران و کرون در استان اصفهان، اسکو و آذرشهر در استان آذربایجان شرقی، پاکدشت در استان تهران، صدوق در استان یزد و جویبار و بندرگز در استان مازندران به تصویب رسید.

در سال ۱۳۷۶ دو استان گلستان و قزوین به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. استان گلستان مشتمل بر شهرستان‌های گرگان، گنبد کاووس، مینودشت، ترکمن، کردکوی، علی‌آباد، بندرگز و استان قزوین متشکل از شهرستان‌های قزوین، بوئین‌زهرا و تاکستان.

در سال ۱۳۷۸ شهرستان‌های زرین‌دشت و خاتم در استان یزد و کلاله و آق‌قلا در استان گلستان، سرباز در سیستان و بلوچستان، چاراویماق در استان آذربایجان شرقی، بستک در هرمزگان، دنا در کهگیلویه و بویراحمد، مانه و سملقان، در خراسان ایجاد و تأسیس شد.

در سال ۱۳۸۰ شهرستان‌های آذرشهر و ارسباران و عجب‌شیر در استان آذربایجان شرقی، آزادشهر و رامیان در استان گلستان، کوهرنگ در چهارمحال و بختیاری، آبیک در قزوین، مهر، قیر و کارزین در استان فارس به تصویب رسیدند.

در سال ۱۳۸۱ شهرستان‌های ثلاث باباجانی در استان کرمانشاه، سروآباد در کردستان، منوجان در کرمان، چادگان در اصفهان، زرندیه و کمیجان در استان مرکزی، جم در بوشهر، نظرآباد در تهران، فراشبند در استان فارس و رشتخوار در خراسان به تصویب رسیده و ایجاد گردیدند.

در سال ۱۳۸۲ شهرستان‌های کلات، سربیشه و خلیل‌آباد در خراسان، عنبرآباد در کرمان، لالی و هندیجان در خوزستان و سمیرم سفلی در اصفهان به تصویب رسیدند.

در سال ۱۳۸۳ شهرستان‌های فاروج، گاوبندی، روانسر، لیکک، خمیر، کوهبنان، الوند و خنج تأسیس و استان‌های خراسان شمالی و خراسان جنوبی به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیدند.

در سال ۱۳۸۴ نیز شهرستان‌های درمیان (اسدیه)، فیض‌آباد، دالاهو، پاسارگاد (سعادت‌شهر)، گتوند، رامشیر، کنارک، گلوگاه، سرایان، زهک، رودبار و قلعه‌گنج به تصویب رسیدند.

در سال ۱۳۸۴ کشور ایران دارای ۳۳۶ شهرستان، ۸۸۹ بخش، ۲۴۰۰ دهستان و ۱۰۱۶ شهر می‌بوده‌است.

با توجه به تغییرات ایجاد شده، تعداد عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری تا ۲۷ مهرماه ۱۳۸۷ از قرار ۳۶۳ شهرستان، ۹۲۰ بخش، ۲۴۳۰ دهستان و ۱۰۶۸ شهر بوده‌است.

 تقسیمات منطقه‌ای استان‌های کشور 

در روز سه‌شنبه ۱۸ آذر ۱۳۹۲ عبدالرضا رحمانی فضلی وزیر کشور دولت یازدهم جمهوری اسلامی ایران گفت: «طرح منطقه‌ای کردن استان‌های کشور و تقسیمات جدید کشوری از سوی وزارت کشور در دست بررسی و مطالعه است.» وی افزود: «اجرای این طرح نیازمند اصلاح قانون است و مسیر طولانی خواهد داشت، اما وزارت کشور به شکل قراردادی برای هر چهار یا پنج استان کشور به صورت یک منطقه برنامه‌ریزی کرده‌است.»[خبر طرح منطقه‌ای کردن استان‌های کشور http://www.dolat.ir/NSite/FullStory/News/?Serv=8&Id=233301 ] این طرح یک طبقه‌بندی داخلی مربوط به وزارت کشور با اهداف توسعه بهتر است که همان سال با ۵ منطقه‌بندی تعیین گردیده‌است.

 تقسیمات کنونی 

براساس آخرین وضع تقسیمات کشوری در آبان ۱۴۰۱ خورشیدی، کشور ایران از ۳۱ استان، ۴۷۱ شهرستان، ۱۱۶۲ بخش، ۲۷۲۵ دهستان، ۱۴۳۱ شهر و ۴۱ فرمانداری ویژه تشکیل یافته‌است.https://old.moi.ir/fa/%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%AA%D9%82%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D9%88-%D9%88%D8%A7%D8%AD%D8%AF%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%AA%D9%82%D8%B3%D9%8A%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%8A

 پانویس 

 منابع 
 سیر تقسیمات کشوری در ایران از گذشته تا کنون - پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت کشور
 جغرافیای تاریخی شهرها، عبدالحسین نهچیری، انتشارات مدرسه، چاپ سوم، تهران (۱۳۸۰). Ghorbani, M. (2013). The Economic Geology of Iran: Mineral Deposits and Natural Resources. Springer Geology. Springer. ISBN 978-94-007-5625-0. Retrieved 3 November 2014.
40x40px|link=|alt=

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ پیشینه تقسیمات کشوری ایران موجود است.

 یادداشت‌ها 

 پیوند به بیرون 
 تاریخچه تقسیمات کشوری در ایران 

رده:پیوند رده انبار که به صورت محلی تعریف شده است
رده:شهرهای باستانی ایران
رده:شهرهای باستانی
رده:نام‌های پیشین شهرها
هگمتانه
تقسیمات کشوری پیشین ایران
رده:زیربخش‌های ایران
رده:ویکی‌سازی رباتیک