مجادله (سوره)

سوره مجادله سوره ۵۸ از قرآن است و ۲۲ آیه دارد.
این سوره به شهادت سیاق آیاتش در مدینه نازل شده است. همانند دیگر سوره‌های مدنی، محتوای این سوره پیرامون احکام فقهی، زندگی اجتماعی و روابط مسلمانان با غیر مسلمانان است. ابتدا از الغای حکم جاهلی ظهار سخن می‌گوید و سپس در مورد آداب جمعی مانند درگوشی صحبت کردن (نجوا کردن) بحث‌هایی دارد و در آخرین بخش در مورد منافقان مطالبی مطرح کرده و مؤمنان را به رعایت «دوست‌داشتن به خاطر خدا» و «بغض به خاطر خدا» و پیوستن به «حزب خدا» (حزب‌الله) دعوت می‌کند.

 خلاصه آیات 
 ۱–۵: لغو یک رسم کهن عربی در زمینهٔ طلاق (ظِهار)
 ۶–۷: تهدید مخالفان محمد
 ۸–۱۱: نکوهش و ممنوعیت نشست‌های پنهانی علیه محمد
 ۱۲–۱۴: لزوم تکریم و احترام پیامبر خدا
 ۱۵–۲۱: سرزنش مسلمانانی که با یهودیان و کافران دوستی می‌کنند
 ۲۲: پرهیز از نزدیک‌ترین خویشاوندان در صورت کفر به‌عنوان دشمنان اسلام 

شش آیهٔ نخست به وضعیت حقوقی «ظهار» می‌پردازد؛ موضوعی که به درخواست خَولَه مطرح شد. این آیات به‌روشنی بیان می‌کنند که ظِهار شیوه‌ای نامشروع برای طلاق است. همچنین دربارهٔ موارد پیشینِ ظِهار نیز سخن می‌گویند و راه بازگشت از آن را آزاد کردن یک برده می‌دانند. پس از نزول این آیات، محمد توضیح داد که اگر امکان آزاد کردن برده وجود نداشته باشد، فرد مرتکب ظِهار می‌تواند دو ماه روزهٔ پیوسته بگیرد یا شصت فقیر را اطعام کند. در ادامه، سوره دخالت مستقیم خدا در جامعهٔ نخستین مسلمانان را نشانه‌ای از حضور دائمی او معرفی می‌کند («او با شماست هر جا که باشید و خدا آنچه می‌کنید می‌بیند»).

بخش بعدی، آیات ۷ تا ۱۳، به مباحث سیاسی می‌پردازد و این مباحث را در چارچوب «یاران خدا» و «یاران شیطان» قرار می‌دهد. این آیات دربرگیرندهٔ آموزش‌هایی برای مسلمانان در زمینهٔ چگونگی برگزاری مجالس عمومی (المجالس) است. در اصل، همهٔ افراد می‌توانند در این مجالس حضور یابند، اما آیات بر اهمیت مشارکت اهل دانش تأکید دارند. همچنین در این بخش هشدار داده می‌شود که نشست‌های پنهانیِ توطئه‌آمیز برای «گناه، دشمنی و نافرمانی از پیامبر خدا» ممنوع است.

بخش پایانی، آیات ۱۴ تا ۲۱، طولانی‌ترین بخش (رکوع) این سوره است. در این آیات، «یاران خدا» (حزب‌الله) کسانی معرفی می‌شوند که «به خدا و روز واپسین ایمان دارند» و «یاران شیطان» (حزب‌الشیطان) کسانی‌اند که «یاد خدا را فراموش کرده‌اند». این گروه دوم شامل کسانی است که آشکارا با خدا و محمد دشمنی می‌کنند و نیز منافقان را در بر می‌گیرد. سوره در پایان به وعدهٔ پاداش‌هایی می‌پردازد که خداوند بر اساس قرآن به یاران خود عطا خواهد کرد.

 تاریخ نزول 
بر اساس سنت اسلامی، این سوره در دوران مدنی پیامبری محمد نازل شده و ازاین‌رو در شمار سوره‌های مدنی قرار می‌گیرد. با این حال، نظر اقلیتی از مفسران آن است که تنها ده آیهٔ نخست آن مدنی و بقیه مکّی بوده است. دیدگاه اقلیتی دیگر نیز بر این باور است که آیهٔ نهم در مکه و دیگر آیات در مدینه نازل شده‌اند.

بر پایهٔ نظر هم مفسران سنتی و هم پژوهشگران مدرن قرآن، نزول این سوره در فاصلهٔ سال‌های ۴ تا ۷ هجری (حدود ۶۲۵–۶۲۸ میلادی) و احتمالاً پس از نبرد خندق رخ داده است. در این دوره، جامعهٔ مسلمانان در مدینه تحت رهبری محمد قرار داشت و از سوی قریش در مکه، همچنین از سوی «منافقان» (افرادی که در ظاهر مسلمان اما در باطن مخالف بودند) و نیز برخی قبایل یهودی در مدینه تهدید می‌شد. «میثاق مدینه» همچون یک قانون اساسی برای این جامعه عمل می‌کرد و قرآن ـ که مسلمانان آن را وحی الهی می‌دانستند ـ مبنای حقوقی به‌شمار می‌رفت. محمد نیز به‌عنوان مرجع نهایی در تفسیر قانون و داوری در اختلافات ایفای نقش می‌کرد.

این سوره نخستینِ ده سورهٔ مدنی است که به مسائل حقوقی در دولت نوپای مدینه می‌پردازد.[۵] در ترتیب نزول مصحف مصری سنتی، این سوره ۱۰۵مین سوره پس از سورهٔ «منافقون» معرفی شده است؛ اما در «کرونولوژی نلدکه» (اثر خاورشناس تئودور نلدکه)، آن را ۱۰۶مین سوره دانسته‌اند.

 زنی که به شکایت برخاست 
بخش نخست سوره (آیات ۱ تا ۶) در پاسخ به شکایت حقوقی زنی مسلمان به نام خولَه بنت ثعلبه نازل شد که نام سوره نیز به او اشاره دارد. همسر او، مردی مسلمان به نام اوس بن صامت، او را با بهره‌گیری از رسم جاهلی «ظِهار» طلاق داد. بر اساس این رسم، هنگامی که مرد به همسر خود می‌گفت: «تو برای من همچون پشت مادرم هستی»، عملاً از تعهدات خود نسبت به همسرش رها می‌شد و می‌توانست دوباره ازدواج کند، در حالی که زن نه حق ازدواج مجدد داشت و نه از محدودیت رها می‌شد. این شیوه در آن زمان منحصر به فرد نبود و بسیاری از تازه‌مسلمانان در مدینه نیز از آن استفاده می‌کردند.

خولَه این رسم را ناعادلانه و به زیان زنان دانست و از محمد، به‌عنوان حاکم و قاضی مدینه، خواست تا طلاق را باطل کند. او در این دادخواست خود از استدلال‌های اخلاقی و حقوقی بهره برد. محمد در آغاز به سود او حکم نکرد، زیرا این رسم در جامعه رایج بود و هنوز وحی قرآنی در مخالفت با آن نازل نشده بود. بنا بر روایت اسلامی، خولَه در این شرایط به درگاه خداوند دعا کرد. در پی آن، نخستین شش آیهٔ سورهٔ مجادله بر محمد نازل شد و بیان کرد که دعای او مستجاب شده است؛ این وحی نه‌تنها رأی محمد را نقض کرد، بلکه عملاً رسم ظِهار را ممنوع اعلام نمود.

 نامگذاری 
این سوره «المجادلة» نام دارد که به‌معنای «زنی که به شکایت برخاست» است و به خولَه بنت ثعلبه اشاره دارد؛ همان زنی که دادخواست او سبب نزول بخشی از آیات سوره شد. نام دیگر آن «المجادلة» (با فتح دال) است که معنای «گفت‌وگو» یا «مجادله» می‌دهد و به موضوع گفت‌وگو و روش دیالکتیکی اشاره دارد که از مضامین اصلی این سوره به‌شمار می‌آید.

 منابع 

 پیوند به بیرون 

 متن سوره به همراه ترجمهٔ فارسی

رده:سوره‌های قرآن
رده:سوره‌های مدنی قرآن