میرداماد

میر برهان‌الدّین محمّدباقر استرآبادی (۱۶۳۱–۱۵۶۱ م، ۱۰۴۰–۹۶۹ ق) نامور به «میرداماد» و «معلّمِ ثالث»، متخلّص به اشراق؛ فیلسوف، متکلم و فقیه برجستهٔ دورهٔ صفویه و از ارکانِ مکتب فلسفی اصفهان است. میرداماد فرزندِ میر شمس الدین محمد استرآبادی مشهور به داماد و از سادات حسینی گرگان است. محمد استرآبادی با دختر علی بن عبد العالی معروف به محقق کرکی ازدواج نمود و به همین خاطر او را داماد نامیدند. میرداماد این لقب را از پدر خود به ارث برده است. وی از دوستان نزدیک شیخ بهائی بود. دربارهٔ سال تولد او، اطلاعات کافی در دست نیست؛ ولی کتاب «نخبة المقال فی اسماء الرجال» تولد او را سال ۹۶۹ ذکر کرده است.غلامحسین ابراهیمی دینانی، ماجرای فکری فلسفی در جهان اسلام، طرح نو، ص ۳۰۱.

 تحصیل 
در کودکی به توس هجرت کرد و علوم دینی را نزد سید علی فرزند ابی‌الحسن موسوی عاملی و دیگر استادان آن دیار آموخت.فصلنامه مشکوة، ش ۴۳، ص ۹۴؛ میر محمدباقر داماد، قبسات، به اهتمام مهدی محقق، نشر دانشگاه تهران، ۱۳۶۷، مقدمه، ص ۲۵، به نقل از سایه اشراق؛ زندگینامه میرداماد، عباس عبیری، ص ۱۷، قم، ۱۳۷۶.
همچنین علوم فلسفه و ریاضیات را در دوران حضورش در توس آموخت. میر محمدباقر سپس راه قزوین پیش گرفت. در سال ۹۸۸ دوباره به خراسان آمد و تا سال ۹۹۳ در آنجا ماندگار شد و سپس به کاشان مهاجرت کرد.

 استادان 
 عبدالعالی بن علی بن عبدالعالی کرکی
 شیخ عزالدین حسین بن عبدالصمد عاملی (پدر شیخ بهایی)وی که از علمای بزرگ منطقه جبل عامل و از شاگردان معروف شهید ثانی بود. چون در ایران مذهب تشیع رسمیت یافته و محل امنی برای شیعیان بود به ایران مهاجرت کرد؛ که بعداً در قزوین، «شیخ الاسلام» دولت صفوی بود.
 سید نورالدین علی بن الحسین موسوی عاملیوی از شاگردان شهید ثانی بود که به ایران مهاجرت کرد.
 علی بن ابی الحسن عاملی
 تاج‌الدین حسین صاعد بن شمس‌الدین توسی
 میر فخرالدین محمد حسینی سماک استرآبادیوی مهم‌ترین استاد میرداماد در علوم عقلیه بود.

 شاگردان 

 آقا حسین خوانساری
 صدرالدین محمد شیرازی معروف به ملاصدراوی از مشاهیر فلسفه اسلامی و مؤسس «حکمت متعالیه» است. مهم‌ترین اثر او، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة نام دارد.
 حکیم ملا عبدالرزاق لاهیجی
 ملا محسن فیض کاشانی
 حکیم قطب‌الدین لاهیجی
 احمد بن زین‌العابدین علوی
 ملاخلیل قزوینی
 علی نقی کمره‌ای
 نظام‌الدین امیر احمد بن زین‌العابدین عاملی
 محمدتقی بن ابی‌الحسن حسینی استرآبادی
 عبدالغفار بن محمد بن یحیی گیلانی
 امیر فضل‌الله استرآبادی
 دوست علی بن محمد
 عادل بن مراد اردستانی
 شمس‌الدین محمد گیلانی
 میرزا شاهرخ بیگار
 محمدحسین حلبی
 عبدالمطلب بن یحیی طالقانی
 ابوالفتح گیلانی
 میر منصور گیلانی
 عبدالله سمنانی
 محمدحسن زلالی خوانساری
 محمد گنابادی
 حسین بن محمد بن محمود حسینی آملی
 نظام‌الدین احمد گیلانی

 آثار 
 نام کتاب (عربی)  برگردان فارسی  موضوع و توضیحات اثولوجیا (میمرات)  الهیات  فلسفه اربعة ایام  چهار روز  فلسفه الاعضالات العشرینیة  دشواری‌های بیست‌گانه  فلسفه و کلام الاعضالات العویصات فی فنون العلوم و الصناعات  دشواری‌های پیچیده در فنون علوم  علوم و صنایع الافق المبین  کرانه آشکار  در فلسفه و عرفان.در فلسفه و عرفان. الایقاضات  بیدارباش‌ها  در مسئله جبر و اختیار.در مسئله جبر و اختیار. الیقاضات فی خلق الاعمال و افعال العباد  بیدارباش‌ها در آفرینش اعمال  در حاشیه قبسات به چاپ رسیده است.در حاشیه قبسات به چاپ رسیده است. الیماضان التشریقات  دو درخشش اشراقی  در حدوت و قدم عالم؛ که در حاشیه قبسات به چاپ رسیده است.در حدوت و قدم عالم؛ که در حاشیه قبسات به چاپ رسیده است. امانت الهی  امانت الهی  معارف اسلامی انموذج العلوم  نمونه علوم  حل بیست اشکال دربارهٔ ریاضی، کلام و اصول فقه.حل بیست اشکال دربارهٔ ریاضی، کلام و اصول فقه. برهان اسد و اخضر  برهان استوارتر و سبزتر  کلام و منطق تأویل المقطعات  تأویل حروف مقطعه  علوم قرآنی تبراس الضیاة  مشعل روشنایی  در معنی «بداء».در معنی «بداء». تحقیق علم الواجب  تحقیق در علم واجب  کلام و الهیات تشریق الحق  برآمدن حق  کلام و حکمت التصحیحات و التقویمات  اصلاحات و استوارسازی‌ها  شرح کتاب تقویم الایمان.شرح کتاب تقویم الایمان. تعلیقه رجال کشی  حاشیه بر رجال کشی  علم رجال تعلیقه شرایع الاسلام  حاشیه بر شرایع الاسلام  فقه تعلیقه صحیفه سجادیه  حاشیه بر صحیفه سجادیه  دعا و عرفان تفسیر سوره اخلاص  تفسیر سوره توحید  تفسیر قرآن تفسیر قرآن  تفسیر قرآن  معارف قرآنی تقدیسات  پاکداشت‌ها  در حکمت الهی و رد شبهه ابن کمونه.در حکمت الهی و رد شبهه ابن کمونه. تقویم الایمان  استوارسازی ایمان  در اثبات وجود خدا و صفات باری تعالی است.در اثبات وجود خدا و صفات باری تعالی است. جذوات  اخگرها  در فلسفه و علم حروف.در فلسفه و علم حروف. جدوی الدعا  سودمندی دعا  اخلاق و دعا الجمع و التوفیق بین رایی الحکیمین  سازگاری میان رأی دو حکیم  در حدوث عالم.در حدوث عالم. الجنة الواقیة و الجنة الباقیة  سپر نگهدارنده و بهشت جاوید  دعا و حرز حاشیه بر شرح مختصر عضدیه  حاشیه بر شرح مختصر عضدی  اصول فقه حاشیه تعلیقات ابن سینا  حاشیه بر تعلیقات ابن سینا  فلسفه حاشیه تقویم الایمان  حاشیه بر تقویم الایمان  کلام حاشیه جمع بین رایی الحکیمین  حاشیه بر الجمع و التوفیق  فلسفه حاشیه حاشیه خفری بر شرح تجرید  حاشیه بر حاشیه خفری  کلام حاشیه حدوث العالم  حاشیه بر حدوث عالم  در فلسفه.در فلسفه. حاشیه رساله تنازع الزوجین  حاشیه بر تنازع زوجین  در فقه.در فقه. حاشیه شفا  حاشیه بر شفا  فلسفه مشاء حاشیه قواعد الاحکام  حاشیه بر قواعد الاحکام  در فقه. حاشیه مختلف الشیعة  حاشیه بر مختلف الشیعه  در فقه. حاشیه معراج نامه  حاشیه بر معراج‌نامه  کلام و حدیث حاشیه من لا یحضره الفقیه  حاشیه بر من لایحضره الفقیه  در حدیث.در حدیث. الحبل المتین  ریسمان استوار  در فلسفه. الحرز الحارز  حرز نگهدارنده  دعا و طلسمات الحروف و الاعداد  حروف و اعداد  علوم غریبه الحکمة  حکمت  فلسفه حل الاعضالات  گشودن دشواری‌ها  علم و فلسفه حل مسایل اقلیدسی  حل مسائل اقلیدس  هندسه و ریاضی خلسة الملکوتیة  خلوت ملکوتی  عرفان و فلسفه الخلسات و الخلعیات  خلوت‌ها و کندن علایق  عرفان الخلعیة فی الصلوة و مقدماتها  رساله خلعیه در نماز  فقه و عبادت خطبه النکاح  خطبه عقد  در فقه. درة البیضا  گوهر سپید  کلام و عرفان دوازده امام  دوازده امام  کلام شیعی دیوان اشراق  دیوان اشراق  اشعار میرداماد رسالة الاغالیط  رساله مغالطه‌ها  منطق رساله‌ای در ابطان زمان موهوم  ابطال زمان موهوم  فلسفه طبیعی رسالة فی اثبات سیادة المنتسب بالام الی هاشم  اثبات سیادت از طریق مادر  فقه و نسب‌شناسی رسالة فی التوحید  رساله در توحید  کلام رساله‌ای در تولی و تبری  تولی و تبری  جهت‌گیری‌های میرداماد دربارهٔ مذهب شیعه است.جهت‌گیری‌های میرداماد دربارهٔ مذهب شیعه است. رسالة فی تنازع الزوجین قبل الدخول فی قدر المهر  تنازع زوجین در مهر  فقه رسالة فی تحقیق مفهوم الوجود  تحقیق در مفهوم وجود  فلسفه (هستی‌شناسی) رساله‌ای در جیب  رساله در سینوس  زاویه سینوس؛ در علم ریاضی.زاویه سینوس؛ در علم ریاضی. رسالة فی حدوث العالم ذاتاً و قدمه زمانا  حدوث ذاتی و قدم زمانی عالم  فلسفه و کلام رسالة فی خلق الاعمال  آفرینش اعمال  کلام رسالة فی صیغ العقود  صیغه‌های عقد  فقه رسالة فی الصلاة الجمعة  نماز جمعه  فقه رسالة فی علم النبی (ص)  علم پیامبر  کلام رسالة فی علم الواجب  علم واجب‌التعالی  الهیات بالمعنی الاخص رسالة فی فنون العلم و الصناعات  فنون علم و صنایع  علمی رسالة فی فضیلة سورة التوحید  فضیلت سوره توحید  حدیث و تفسیر رسالة فی قدرة الواجب  قدرت واجب‌التعالی  کلام رسالة فی مذهب ارسطاطالیس  مذهب ارسطو  تاریخ فلسفه رسالة فی معنی القدرة  معنای قدرت  کلام و فلسفه رسالة فی المنطق  رساله در منطق  منطق رسالة فی النصف النهار  رساله نصف‌النهار  نجوم و ریاضی الرواشح السماویة فی شرح الاحادیث الامامیة  تراوش‌های آسمانی در شرح احادیث  در حدیث. السبع الشداد  هفت استوار  کلام و فلسفه سدرة المنتهی  سدرةالمنتهی  در تفسیر قرآن (حمد، جمعه و منافقون).در تفسیر قرآن (حمد، جمعه و منافقون). شارح النجاة  شرح‌دهنده نجات  در فقه. شرح استبصار  شرح استبصار  حدیث و فقه شرح التسمیة  شرح نام‌گذاری  حدود دو هزار بیت دربارهٔ امام عصر (عج) است.حدود دو هزار بیت دربارهٔ امام عصر (عج) است. شرح تهذیب الاحکام  شرح تهذیب الاحکام  حدیث شرح حدیث انما الاعمال بالنیات  شرح حدیث نیت  حدیث و اخلاق شرح حدیث تمثیل علی بسورة التوحید  شرح حدیث تمثیل علی به سوره توحید  کلام و مناقب شرح حدیث نیة المؤمن خیر من عمله  شرح حدیث نیت مؤمن  حدیث و اخلاق شرح مختصر الاصول  شرح مختصر الاصول  اصول فقه شرح نجات  شرح نجات  فقه شرح تقدمه تقویم الایمان  شرح مقدمه تقویم الایمان  کلام صراط المستقیم  راه راست  در فلسفه. ضوابط الرضاع  قواعد شیردهی  فقه عرش التقدیس  عرش پاکداشت  فلسفه و کلام عیون المسائل  چشمه‌های مسائل  فلسفه و منطق عیون المسائل المنطوی علی لطائف الدقائق و طرائف الجلائل  چشمه‌های مسائل پیچیده  حکمت و عرفان قبسات  شعله‌ها  مهم‌ترین کتاب اوست که به شرح یکی از مهم‌ترین مباحث فلسفی یعنی حدوث و قدم عالم پرداخته است.مهم‌ترین کتاب اوست که به شرح یکی از مهم‌ترین مباحث فلسفی یعنی حدوث و قدم عالم پرداخته است. القبضات  دستگیره‌ها  کلام و فلسفه قضا و قدر  قضا و قدر  کلام قوس النهار  کمان روز  نجوم و ریاضی قیاسات حق‌الیقین  قیاس‌های حق‌الیقین  کلام و منطق قانون العصمة و برهان الحکمة  قانون عصمت و برهان حکمت  کلام و فلسفه اللوامع الربانیة فی رد شبه النصرانیة  درخشش‌های ربانی در رد شبهات مسیحیت  کلام تطبیقی لطائف غیبیة  لطیفه‌های غیبی  عرفان و الهیات مخزن الاسرار و مشرق الانوار  مخزن رازها و برآمدن نورها  عرفان و حکمت المعلقات علی تقویم الایمان  تعلیقات بر تقویم الایمان  کلام المعلقات علی السبع الشداد  تعلیقات بر سبع شداد  حکمت المناهج السویة  راه‌های راست  اخلاق و فقه مواقیت العلوم  زمان‌های علوم  طبقه‌بندی علوم میزان المقادیر  سنجش اندازه‌ها  ریاضی و فیزیک قدیم

 شعر و ادب 
میرداماد مانند بسیاری از حکما و عرفا، که ذوق شعر و شاعری داشته‌اند، به سرودن شعر عربی و فارسی می‌پرداخته و به «اشراق» تخلص می‌نموده است. مجموعه اشعار او بعدها به نام «دیوان میرداماد» گردآوری شده است.میرداماد، دیوان اشعار، به نقل از سایه اشراق، ص ۷۰؛ فصلنامه مشکوة، ش ۴۳، ص ۱۰۵.

میرداماد در قصیده ای مقام علمی خود را برتر از افلاطون و ارسطو دانسته و می‌گوید:

ز شفای من ارسطو شده بهره‌مند دانش / ز رُموز من فَلاطون زده گام در معانی

 گرایش‌های عرفانی 
میرداماد افزون بر تکیه کردن به برهان و استدلال، گرایش‌های عرفانی نیز داشت؛ به طوری که روح اشراق بر افکارش غلبه داشته و سیر روحی‌اش در راه عرفان بود.سایه اشراق، ص ۳ و ۵۲؛ فوائد الرضویة، ص ۴۲۴.

 درگذشت 
میرداماد در سال ۱۰۴۰ در بین راه مسیر کربلا و نجف درگذشت. پیکر او در حرم امام علی دفن شد.شرح حال و آراء فلسفی ملاصدرا، ص ۵.

 پانویس 

 منابع 
 جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم. گلشن ابرار. ج ۴، چ ۱، نشر معروف، قم: ۱۳۸۴.
 شرح حال میر داماد و میرفندرسکی، اکبر هادی حسین‌آبادی، انتشارات میثم تمار اصفهان، ۱۳۶۳.
 کتاب القبسات، به اهتمام دکتر مهدی محقق، انتشارات دانشگاه تهران، مرداد ۱۳۶۷.
 فهرست آثار مرکز پژوهشی میراث مکتوب

 جستارهای وابسته 
 محقق کرکی
 ملاصدرا
 فیض کاشانی
 معلم اول
 معلم ثانی

 پیوند به بیرون 

رده:اسلام‌شناسان صفوی
رده:افراد سلسله صفوی
رده:اهالی ایران در سده ۱۷ (میلادی)
رده:اهالی گرگان
رده:سادات حسینی
رده:دانشمندان و فقیهان دوره صفویان
رده:درگذشتگان ۱۰۴۰ (قمری)
رده:درگذشتگان ۱۶۳۱ (میلادی)
رده:درگذشتگان دهه ۱۶۳۰ (میلادی)
رده:عالمان شیعه
رده:فیلسوفان اهل ایران
رده:فیلسوفان فارسی‌زبان
رده:فیلسوفان مسلمان
رده:مخترعان اهل ایران
رده:مراجع تقلید در دوره صفوی