پارک ملی گلستان

پارک ملی گلستان یا بوستان ملی گلستان، منطقهٔ حفاظت‌شده‌ای در شرق استان گلستان و غرب استان خراسان شمالی است. این منطقه قدیمی‌ترین پارک ملی زیبای ثبت شده در کشور ایران و پناهگاهی کم‌نظیر برای حیات‌وحش است که ۱۳۵۰ گونهٔ گیاهی و ۳۰۲ گونهٔ جانوری، از جمله نیمی از گونه‌های پستان‌داران ایران را در حدود ۹۰۰ کیلومتر مربع مساحت خود جای داده‌ و به‌همین‌دلیل از سوی یونسکو به‌عنوان ذخیره‌گاه زیست‌کره در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌است.

جنگل گلستان در شرق استان گلستان به‌نوعی دروازه ورود به شمال کشور و این استان سرسبز شمالی برای مردم شرق و شمال‌شرق و حتی جنوب‌شرق کشور است که برای مسافرت به شمال ایران این جاده را انتخاب کرده‌اند. این جاده زیبا در بعضی از روزهای سال مانند ایام مذهبی و تعطیلات مختلف مانند عید نوروز به‌دلیل موقعیت خاص آن برای مسافران بارگاه منور رضوی و مسافران‌ شمال کشور مورد بازدید گردش‌گران داخلی و خارجی می‌باشد. جنگل گلستان بدون‌تردید ارزشمندترین منطقه ایران چه از لحاظ کمیت و چه از نظر تنوع حیات جانوری و گیاهی است. تنوع زیستی پارک ملی گلستان حتی فراتر از برخی کشورهای اروپایی است که صدها برابر این پارک وسعت دارند. نام استان گلستان هم از روی این منطقه انتخاب شده‌است.

پارک ملی گلستان از بهترین زیستگاه‌های پستان‌داران بزرگی چون پلنگ، خرس قهوه‌ای، گرگ، وشق، مرال، شوکا، گوسفند وحشی و بز وحشی، آهوی ایرانی و گراز است و به‌ویژه به‌خاطر جمعیت فراوان قوچ و میش اوریال معروف است. جمعیت قوچ‌‌ها و میش‌های این پارک ملی در دهه ۱۳۵۰ حدود ۱۵۰ هزار رأس برآورد شده‌بود که معادل نزدیک به سه‌چهارم کل جمعیت گوسفندان اوریال دنیا می‌شد.

درحال حاضر امکان کمپینگ و شب‌مانی در جنگل وجود ندارد. برای بازدید بیش‌تر از یک روز، می‌بایست هنگام تاریکی از پارک خارج شده و شب را در خانه‌های روستایی نزدیک به پارک گذراند و در طلوع روز بعد به پارک بازگشت.

 تاریخچه 
بندانگشتی|جاده ۲۲,در میانهٔ جنگلِ گلستان
این جنگل در ۱۹ مرداد ۱۳۳۶ به نام «منطقه حفاظت شده آلمه وایشکی» تحت حفاظت کانون شکار قرار گرفت. در شهریور ۱۳۴۲ به «پارک محمدرضا شاه» تغییر نام داد و در ۲۲ فروردین ۱۳۴۳ «پارک وحش» نامیده شد. در شهریور ۱۳۵۰ محدوده‌ای در شرق پارک به نام «قُرخود» با وسعت ۳۴ هزار هکتار به آن الحاق شد و در ۱۳۵۳ عنوان پارک وحش به «پارک ملی» تغییر داده شد.

در سال ۱۳۵۴ اولین پارک ملی ایران شد که در فهرست میراث جهانی یونسکو به عنوان یکی از ۵۰ ذخیره‌گاه زیست‌محیطی کره زمین به ثبت رسیده‌است. ۲۰۰۸ بعد از پیروزی انقلاب در بهمن ۱۳۵۷ دو منطقه قرخود و آلمه مجدداً از یکدیگر جدا شدند و پارک فعلی به «پارک ملی گلستان» تغییر نام داد که تحت حفاظت سازمان محیط زیست است.

پارک ملی گلستان همچنین پانزدهمین اثر ملی است که توسط سازمان میراث فرهنگی در ۳ دی ۱۳۸۷ در فهرست میراث طبیعی ایران قرار گرفت.

 جاده گلستان 
اصلی‌ترین مسیر ارتباطی شمال کشور و استان خراسان شمالی (و محور ارتباطی بجنورد-گرگان) از این جنگل می‌گذرد. این جاده دقیقاً در طولانی‌ترین و گودترین دره این منطقه کوهستانی احداث شده‌است که از روستای تنگراه در غرب پارک ملی آغاز شده و تا روستای دشت مماس با حد جنوبی پارک به سمت بجنورد امتداد می‌یابد. رودخانه مادرسو (دوغ) در این دره جریان دارد که نهایتاً به گرگان‌رود می‌ریزد. کمتر از یک‌چهارم پارک در جنوب جاده قرار می‌گیرد که از تنگه تا قریه دشت حدود ۲۰ هزار هکتار را شامل می‌شود و بقیه در قسمت شمالی است.

یکی از مهم‌ترین خطرات زیست‌محیطی جنگل گلستان وجود این جاده و حجم بالای تردد در آن است. آمار کشته شدن پستانداران پارک ملی گلستان در این جاده بسیار بالا است. تنها در سال ۱۳۸۴ بیش از ۱۳۰ گونه حیوان و حدود ۶۰ جغد در برخورد با ماشین‌ها قربانی شدند. در سیل مهیب مرداد ۱۳۸۰ در منطقه بسیاری از کشته‌شدگان (۲۴۷ جسد انسان کشف شد) از مسافران این جاده بودند. در سال‌های ۸۱، ۸۲ و ۸۳ نیز سیل‌های دیگری تلفات و خسارات‌های زیادی را بر این جاده وارد کرد. سیل‌های متوالی علاوه بر تلفات انسانی و حیوانی و خسارات مالی به نابودی بخش‌هایی از جنگل نیز منجر شد.

از سال ۱۳۵۰ تاکنون گهگاه اعلام شده و حتی در دولت نیز به تصویب رسیده که این جاده به یک مسیر توریستی تبدیل شود و جادهٔ اصلی فعلی به مسیر گرگان-کلاله - چهار داغ – گلی‌داغ - اسلام‌آباد - آشخانه-بجنورد منتقل شود.

در داخل پارک ۱۲ پاسگاه محیط بانی وجود دارد که ۴ پاسگاه به دلیل کمبود نیرو غیرفعال‌اند. کل کادر پارک ۵۳ نفر است که از این تعداد ۳۲ نفر تنها مأمور اجرایی هستند و در هر شیفت حداکثر ۲۰ نیرو از پارک حفاظت می‌کند.

 جغرافیا 
پارک ملی گلستان بزرگ‌ترین پارک طبیعی ایران است. مساحت آن در برخی منابع بیش از ۹۱ هزار هکتار بی‌بی‌سی فارسی، «آتش‌سوزی در پارک ملی گلستان»، ۲۰۰۸:
http://www.bbc.co.uk/persian/iran/story/2008/08/080825_ag-golestan-fire-pics.shtml و در برخی منابع ۸۷٬۴۰۲ هکتار ذکر شده‌است. محیط پیرامونی پارک حدود ۱۹۸ کیلومتر برآورد می‌شود. حد غربی پارک ملی گلستان از روستای تنگ‌راه در استان گلستان آغاز شده و حد شرقی آن به روستای رباط قره‌بیل در استان خراسان شمالی می‌رسد. بخش عمدهٔ پارک در استان گلستان قرار دارد، در حالی‌که حدود ۳۴ درصد از مساحت آن در استان خراسان شمالی و بخش بسیار کوچکی نیز در استان سمنان واقع شده‌است.

اختلاف ارتفاع در پارک حدود ۲۰۰۰ متر است و ارتفاع آن از حدود ۴۰۰ متر تا ۲۴۱۱ متر از سطح دریا متغیر است. این دامنهٔ گستردهٔ ارتفاعی موجب شکل‌گیری تنوع قابل‌توجهی از زیستگاه‌ها و ریزبوم‌ها در محدودهٔ پارک شده‌است. میانگین بارندگی سالانه در بخش‌های مختلف پارک متفاوت است و در نواحی جنگلی به حدود ۷۰۰ میلی‌متر می‌رسد، در حالی‌که در مناطق کم‌ارتفاع‌تر و شرقی پارک میزان بارندگی کمتر است.

از آبشارهای شاخص پارک ملی گلستان می‌توان به آبشار آق‌سو و آبشار جنگل گلستان اشاره کرد که ارتفاع آن‌ها حدود ۷۰ متر و آب‌دهی آن‌ها نزدیک به ۳۰ لیتر در ثانیه است.

در این پارک رودخانه‌های متعددی جریان دارد و بیش از ۲۱ دهنه چشمه در آن شناسایی شده‌است. از مهم‌ترین رودخانه‌ها و چشمه‌های پارک می‌توان رودخانه‌های مادرسو، زاو و قرتو و همچنین چشمه‌های گلشن، گلستان، جانو، سردارخانه، دوشان، آق‌سو و کرکولی را نام برد.

از مهم‌ترین ارتفاعات، تنگه‌ها و دره‌های این پارک می‌توان به ارتفاعات قره‌قون، تنگهٔ گل، شاخا، یکه‌قدم، آلمه، قره‌قاشلی و قوفی‌قورچی و دره‌های آلمه، آنسر، قرغون، آق‌سو، آلی‌دالی، آدِنس، جمشیدآباد، قزقلعه، آلوباغ و خشک اشاره کرد.

 حیات وحش 
یک‌هشتم از گونه‌های گیاهی، یک‌سوم گونه‌های پرندگان و بیش از ۵۰ درصد از گونه‌های پستانداران کشور در پارک ملی گلستان زیست می‌کنند.

تاکنون ۶۹ گونه پستاندار وابسته به ۶ راسته، ۲۱ خانواده و ۵۰ سرده در این پارک شناسایی شده‌است. از گوشت‌خواران بزرگ پارک می‌توان به پلنگ و خرس قهوه‌ای اشاره کرد.

پارک ملی گلستان دارای بیشترین جمعیت پلنگ ایرانی در جهان است و ارتفاعات شرقی پارک از مهم‌ترین زیستگاه‌های این گونه به‌شمار می‌روند. این منطقه از معدود نقاطی است که در آن می‌توان خرس قهوه‌ای را علاوه بر زیستگاه‌های جنگلی، در نواحی دشتی و خشک نیز مشاهده کرد. آهوی گواتردار در دشت‌های جنوب‌شرقی پارک با تراکم بالایی یافت می‌شود. در سال‌های اخیر، به‌واسطهٔ استفاده از دوربین‌های تله‌ای و گشت‌های شبانه، حضور کفتار در پارک بارها ثبت و تأیید شده‌است. سمور جنگلی نیز از جمله گوشت‌خوارانی است که شواهدی از حضور آن در پارک ملی گلستان وجود دارد.

دیگر پستانداران مهم این منطقه شامل مرال، شوکا، گراز، گوسفند وحشی (قوچ و میش)، بز کوهی (کل و بز)، گرگ، گربه جنگلی، گربهٔ وحشی، گربهٔ پالاس، تشی، وشق و روباه سرخ هستند. از راستهٔ خفاش‌ها تاکنون ۱۸ گونه در پارک ملی گلستان شناسایی شده‌است.

این پارک یکی از بهترین زیستگاه‌های گوسفند وحشی اوریال، بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین زیرگونهٔ گوسفند وحشی ایران، به‌شمار می‌رود و یکی از خالص‌ترین جمعیت‌های قوچ و میش اوریال را در خود جای داده‌است. جمعیت این گونه در دههٔ ۱۳۵۰ حدود ۱۵۰ هزار رأس برآورد شده بود که نزدیک به سه‌چهارم کل جمعیت اوریال جهان را تشکیل می‌داد Ovis orientalis IUCN Red List, 2008  .هرچند امروزه جمعیت آن‌ها کاهش چشمگیری یافته‌است، اما همچنان مشاهدهٔ آن‌ها، به‌ویژه در ارتفاعات جنوبی پارک، نسبتاً آسان بوده و به یکی از نمادهای پارک ملی گلستان تبدیل شده‌اند.

یکی از ویژگی‌های شاخص این پارک برای گردشگران، حضور پرتعداد گرازها در حاشیهٔ جاده‌ای است که از مرکز پارک عبور می‌کند؛ به‌گونه‌ای که این حیوانات بدون ترس از انسان، برای دریافت غذا به خودروها نزدیک می‌شوند. از دیدگاه کارشناسان محیط‌زیست، این رفتار پدیده‌ای نادرست و غیراصولی تلقی می‌شود که می‌تواند بر چرخهٔ زیستی گراز و اکوسیستم جنگل‌های هیرکانی اثرات منفی برجای بگذارد. هرچند در برخی کشورها نترسیدن حیات‌وحش از انسان امری طبیعی است، اما در ایران پدیده‌ای نادر و غیرمعمول محسوب می‌شود. شایان ذکر است که این وضعیت تقریباً تنها در مورد گرازها مشاهده می‌شود و سایر جانوران پارک، مانند اغلب حیات‌وحش ایران، به‌شدت از انسان گریزان هستند. http://www1.jamejamonline.ir/papertext.aspx?newsnum=100843761786 به سرزمین گیاهان گوناگون خوش آمدید]  محسن کاظم‌پور، روزنامهٔ جام‌جم، ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۰

در مجموع، ۱۴۹ گونه پرنده متعلق به ۱۵ راسته، ۴۲ تیره و ۸۹ سرده در پارک ملی گلستان شناسایی شده‌است. از این تعداد، ۴۸ گونه در فصل‌های بهار و تابستان در منطقه حضور دارند و ۶۲ گونه بومی پارک هستند. از مهم‌ترین پرندگان این منطقه می‌توان به قرقاول، کبک، تیهو، کوکر سینه‌سیاه، ابیا، بلدرچین معمولی، گونه‌های مختلف دارکوب، بلبل، توکا، سهرهها، زردپرهها، مگس‌گیرها، زنبورخوارها، چرخ‌ریسک‌ها و پرندگان شکاری و جغدهایی چون قرقی، شاه‌بوف، دلیجه، سارگپه پابلند، سارگپه، عقاب دوبرادر، دال سیاه، دال، عقاب دریایی دم‌سفید، بالابان، طرلان و هما اشاره کرد.

تنوع گیاهی پارک ملی گلستان، به‌دلیل وجود اقلیم‌های متفاوت، بسیار بالاست. مهم‌ترین گونه‌های گیاهی آن شامل بلوط، بلند مازو، ممرز، انجیلی، افرا، نمدار، خرمندی (از خانوادهٔ آبنوس), زبان گنجشک، پلت، شیردار، کرکو، آزاد، آوری، توسکا، بارانک، انجیر، توت، ملچ، داغداغان، ازگیل، ولیک، زالزالک، سیاه‌تلو، گوجه وحشی، شیرخشت، گردو، تمشک، انار وحشی، گلابی وحشی، زرشک، تاغ، گز، پرند، کاروان‌کش، کلاه میرحسن، گون، چوبک، درمنه، خار شتر و ارس است.

از مجموع جانوران این منطقه، ۱۹ گونه در فهرست گونه‌های در خطر انقراض قرار دارند که پلنگ از جملهٔ آن‌هاست. همچنین گونه‌هایی مانند مرال، شوکا، کل و بز و قوچ و میش بیش از سایرین در معرض شکار غیرمجاز قرار دارند.

 منابع 
 پارک ملی گلستان در وب‌سایت میراث جهانی یونسکو
 پارک ملی گلستان وبگاه کویرهای ایران
 پارک ملی گلستان، بهشت گمشده ایران را بهتر بشناسیم وبگاه دانشجویان و دانش‌آموختگان ترکمن
 تعریض جاده پارک ملی و ذخیره گاه زیستکره گلستان بر بستر سیل خیز کانون دیده‌بانان زمین، نسرین‌دخت خطیبی، آبان ۱۳۸۵

 پیوند به بیرون 

گلستان
رده:مناطق حفاظت‌شده استان خراسان شمالی
رده:مناطق حفاظت‌شده استان سمنان
رده:مناطق حفاظت‌شده استان گلستان
رده:جاذبه‌های گردشگری استان گلستان
رده:جغرافیای استان گلستان
رده:جنگل‌های ایران
رده:ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره ایران
رده:رده II اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت
رده:رشته‌کوه البرز
رده:میراث طبیعی ایران
رده:اعتراضات ضدجاده‌سازی