الرحمن

سورهٔ الرّحمن (به عربی: ٱلرَّحْمٰنِ، به‌صورت لاتین: ar-raḥmān؛ به‌معنای «بخشنده»، «بسیار مهربان» یا «رحمان‌ترین»)، پنجاه‌وپنجمین سورهٔ قرآن کریم است و ۷۸ آیه دارد. این سوره در مکه نازل شده و بر موضوعاتی چون رحمت الهی، آفرینش، و رابطهٔ میان خدا و انسان تأکید می‌کند. همین امر سبب شده که سورهٔ الرحمن جایگاه ویژه‌ای در تعالیم اسلامی داشته باشد.

نام سوره الرَّحمن در آیهٔ نخست آمده و به‌معنای «بسیار بخشنده» یا «بخشاینده‌ترین» است. این لقب الهی در فرمول افتتاحیه که پیش از هر سوره‌ای (به جز سورهٔ توبه) ذکر می‌شود نیز ظاهر می‌گردد: «به نام خداوند بخشندهٔ مهربان». ترجمه‌های انگلیسی نام سوره شامل «The Most Gracious» (بسیار مهربان)،The Koran, trans. A. J. Arberry (Oxford Islamic Studies Online), Q55. «The All Merciful» (همه‌رحم)،The Qur’an, trans. M. A. S. Abdel Haleem (Oxford: Oxford University Press, 2010), 353. «The Lord of Mercy» (پروردگار رحمت)، «The Beneficent» (بخشاینده)، و «The Mercy-Giving» (دهندهٔ رحمت) هستند.

در قرن چهارم میلادی، سنگ‌نوشته‌های پیش از اسلام در جنوب عربستان کم‌کم جای خود را به عبارات یکتاپرستانه دادند و در آن‌ها اصطلاح رحمان به کار گرفته شد.Robert Schick, Archaeology and the Quran, Encyclopaedia of the Qur'an

در مورد اینکه سورهٔ الرَّحمن از سوره‌های مکی است یا مدنی، اختلاف نظر وجود دارد. تئودور نلدکه و کارل ارنست آن را از سوره‌های اوایل دورهٔ مکی می‌دانند (با توجه به کوتاهی طول آیات)، در حالی که عبد الحلیم در ترجمهٔ خود آن را مدنی دسته‌بندی کرده است.Haleem, The Qur’an, 353. با این حال، بیشتر دانشمندان مسلمان سورهٔ الرحمن را سوره‌ای مکی می‌دانند. بر اساس ترتیب سنتی مصر، الرحمن ۹۷مین سورهٔ نازل‌شده است.Carl Ernst, How to Read the Qur'an (Chapel Hill: The University of North Carolina Press, 2011), 40. نلدکه آن را زودتر، در جایگاه ۴۳ قرار داده و ارنست آن را پنجمین سورهٔ نازل‌شده می‌داند.Ernst, How to Read the Qur'an, 44.

 خلاصهٔ محتوا 
 ۱–۴: خداوند قرآن را به انسان آموخت.
 ۵–۱۶: خداوند خالق همهٔ چیزهاست.
 ۱۷–۲۵: خداوند بر دریاها و آنچه در آن‌هاست احاطه دارد.
 ۲۶–۳۰: خداوند همیشه زنده است، در حالی که همهٔ دیگران نابود و فناپذیرند.
 ۳۱–۴۰: خداوند بی‌تردید هم انسان‌ها و هم جنّیان را داوری خواهد کرد.
 ۴۱–۴۵: خداوند گناهکاران را به دوزخ خواهد سپرد.
 ۴۶–۷۸: لذت‌ها و نعمت‌های بهشت توصیف شده است. 

 ساختار سوره 
سورهٔ الرَّحمن به‌طور کامل به سجع نوشته شده است؛ نثری موزون و مبتنی بر آهنگ که از ویژگی‌های شعر نخستین عربی است."Rhyming Prose", in Encyclopaedia of the Qur’an, ed. Jane Dammen McAuliffe (Leiden: Brill, 2001).

ویژگی ساختاری برجستهٔ این سوره، تکرار آیه‌ای تکرارشونده است:

«پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را انکار می‌کنید؟»[۲] (یا در ترجمهٔ آربی: «ای، کدام یک از بخشش‌های پروردگارتان را انکار خواهید کرد؟»[۳]) که در ۳۱ مورد از ۷۸ آیه تکرار شده است.

سورهٔ ۵۵ (سورهٔ الرحمن) از ۲۶ دوبیتی، ۴ سه‌بیتی و یک بند ابتدایی ۱۳ آیه‌ای تشکیل شده است که همه با همین آیهٔ تکرارشونده پایان می‌یابند. دوبیتی پایانی با ستایش نام خدا دنبال می‌شود.

از نظر موضوعی، سورهٔ الرحمن را می‌توان به تقریباً سه بخش تقسیم کرد:Arberry, The Koran, Q55:15.
 آیات ۱–۳۰: نمایش‌های طبیعی قدرت آفرینش و رحمت خداوند، و نعمت‌هایی که بر ساکنان زمین نازل می‌شود.
 آیات ۳۱–۴۵: داوری نهایی و کیفر سنگینی که بر گنهکاران وارد خواهد شد.
 آیات ۴۶–۷۸: توصیف لذت‌ها و نعمت‌هایی که برای پرهیزکاران در بهشت مهیا است.

 در حدیث 
به دلیل زیبایی شعری سورهٔ الرحمن، این سوره غالباً با عنوان «عروس قرآن» شناخته می‌شود. مطابق حدیثی، عبدالله بن مسعود نقل می‌کند که پیامبر خدا (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) فرمود:

«هر چیزی زینتی دارد و زینت قرآن، سورهٔ الرحمن است.»

 منابع 

رده:جزء ۲۷ قرآن
رده:سوره‌های قرآن
رده:نام‌های نیکوی خداوند