افغان (نام قومی)

اَفغان از نظر تاریخی برای اشاره به قوم پشتون بوده‌است و معنی آن روشن نیست.History Of The Mohamedan Power In India  by Muhammad Qāsim Hindū Šāh Astarābādī Firištah, The Packard Humanities Institute Persian Texts in Translation. اولین بار در کتیبه شاهپور اول ساسانی به واژه /βɡɒ:n/ اشاره شده است که نام قومی در خاور ایران بزرگ بوده‌است. بعدها در زبان فارسی نو واژه /βɡɒ:n/ به «اڤغان» و سپس به «افغان» تغییر کرد که در کتاب حدود العالم نیز بدان اشاره شده‌است.The Khalaj West of the Oxus ; excerpts from "The Turkish Dialect of the Khalaj", Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London, Vol 10, No 2, pp 417-437 (retrieved 10 January 2007).در اسناد قدیمی پیش از اسلام به زبان بلخی،حاکمان هپتالی بلخ و تخارستان خود و اتباع خویش را افغان نامیده اند در قرن نوزدهم میلادی، اصطلاح «افغان» نیز توسط نویسندگان مختلف به‌عنوان مترادف «پشتون» مورد استفاده قرار گرفت.

 ریشه نام شناسی 
شاپور یکم ساسانی پادشاه ایران نخستین کسی بود به نام ابگان (افغان) در حدود قرن سوم میلادی اشاره کرد. در اسناد یافت شده مربوط به قرن چهارم میلادی به اقوام شمالی منطقه بلخ(باختر) افغان گفته شده‌است
واژهٔ افغان به‌طور تاریخی فقط به پشتون‌ها گفته می‌شد. این نام از گذشته دور بکار می‌رفته‌است. ستاره‌شناس هندی قرن ششم میلادی وَراهَ میهیرا (Varāha Mihira) در کتاب خود به نام برهات سامهیتا (Bṛhat-saṃhitā) واژهٔ «اَوَگانا» (Avagāṇa) را برای اشاره به این قوم به کار برده‌است.Ch. M. Kieffer, 'AFGHAN', Encyclopædia Iranica, 1983 این واژه به معنی جنگجو و جنگاور و در مواردی اسب‌سوار بوده و به مردمان مبارزی که در خاور ایران بزرگ یعنی جغرافیای کنونی افغانستان می‌زیستند و در پرورش اسب با تجربه بودند اشاره می‌شده‌است.

من افغان نیستم

واژه «افغان» در گذر تاریخ نه همواره به معنای «تابع دولت شهروند افغانستان» بوده، بلکه سابقهٔ قومی و زبانی داشته است. همچنان در گذشته‌ها، «افغان» مترادف با قوم پشتون بوده؛ مردمی با زبان پشتو، فرهنگ قبیله‌ای و ساختار اجتماعی خاص. امروزه برخی شهروندان افغانستان واژه افغان را ریشه قوم‌پرستی در افغانستان می‌خوانند "زیرا کلمه افغان برگرفته شده از یک قوم خاص افغانستان است درحالیکه افغانستان کشور چند قومیتی است و تمی‌توان آن‌را به تمام ملت افغانستان تحمیل کرد" و باورمند است که ازبین بردن این ریشه پایان دادن به قوم‌گرایی و قوم‌پرستی در افغانستان است.

اما با گسترش مفهوم دولت–ملت، به‌ویژه در سده بیستم، «افغان» کم‌کم به معنای شهروند یا تبعه کشور افغانستان درآمد؛ یعنی ملیت، نه فقط قومیت. این تحوّل در معنا و هویت طبیعی و ناگزیر در کشورهای چندقومی پیامدهای اجتماعی، سیاسی و هویتی مهمی به همراه داشته است.

 ریشه و تاریخچه معنا 
نخستین استفاده ثبت‌شده از «افغان/Afġān» به معنی قومی به پشتون‌ها بازمی‌گردد؛ در آثار جغرافیایی و تاریخی مانند «Hudud al-'Alam» (حدود قرن ۱۰ میلادی) آمده است. تا سده نوزدهم و اوایل حکومت‌های مدرن، «افغان» عمدتاً به پشتون‌ها اطلاق می‌شد؛ سایر اقوام (تاجیک، هزاره، ازبکو …) با نام‌های دیگر شناخته می‌شدند.

با تأسیس دولت مرکزی و گسترش قلمرو: سرزمین تحت حکومت پشتون‑محور رفته‌رفته «افغانستان» نام گرفت «سرزمین افغانان». تغییر رسمی معنا پس از تصویب قانون اساسی ۱۹۶۴: این قانون «افغان» را به عنوان شهروند افغانستان برای همه اقوام تعریف کرد، نه فقط پشتون‌ها.

 کارکردهای مختلف 
+ کارکردهای مختلف هویت «افغان» کارکرد  توضیح  مخاطب/کاربرد قومی (اتنیکی)  در گذشته «افغان» مترادف با قوم پشتون بوده و در متون فارسی و عربی قرون میانه به این معنا آمده است.  پشتون‌ها ملی (مدنی)  پس از تشکیل دولت افغانستان، «افغان» به‌عنوان هویت ملی برای تمام ساکنان کشور به‌کار رفت.  تمام شهروندان افغانستان سیاسی/ایدئولوژیک  در حکومت‌های مانند حکومت طالبان، «افغان» تنها برای پشتون‌ها به‌کار رفته و به‌نوعی نشان‌دهنده اولویت قوم حاکم بوده است.  ابزار مشروعیت سیاسی حقوقی (قانونی)  در تذکره تابعیت و اسناد رسمی، «افغان» به‌عنوان تابعیت رسمی کشور ذکر می‌شود.  شهروندان دارای تابعیت افغانستان مورد مناقشه  برخی اقوام غیرپشتون، مانند تاجیک‌ها، هزاره‌ها، ازبک‌ها و سایر اقلیت‌ها هویت «افغان» را مختص یک قوم دانسته و از پذیرش آن به‌عنوان هویت ملی خودداری می‌کنند.  جریان‌های هویتی منتقد دولت ملی‌گرا

 چالش‌ها و تنش‌های هویتی 
وقتی «افغان» در عرف اجتماعی معنی پشتون دارد، اقوام غیرپشتون (تاجیک، هزاره، ازبک و …) ممکن است بگویند «من افغان نیستم» یعنی «من پشتون نیستم». این مسئله اعتراض و خواست به شناسایی هویت قومی را به همراه دارد. - سیاست‌های دولت مرکزی در سده‌های گذشته گاه سعی کردند «یک ملت افغان» بسازند یعنی زبانی مشترک، هویت ملی، وحدت که با واقعیت چندقومی تضاد داشت. این امر منجر به مقاومت هویتی برخی اقوام شد.

بعد از ۱۹۷۸ و فروپاشی ساختارهای مرکزی، اقوام بزرگ و اقلیت‌ها دوباره بر هویت قومی خود تأکید کردند و ملیت خود را در تذکره تابعیت افغانستان (تذکره‌های قدیمی افغانستان که به تذکره کتابچه‌ی نیز معروف است) به‌عنوان (افغان تاجیک هزاره ازبک ترکمن پشه‌ای و...) ثبت کردند و اهمیت قومیت را در افغانستان نشان دادند. اما در تذکره امروزی افغانستان (که بنام تذکره الکترونیکی معروف است هویت ملی تمام اقوام به‌عنوان افغان (پشتون) ثبت شده‌است.

 هویت چندلایه: قومی + ملی 
امروز در افغانستان می‌توان هم «هویت قومی» داشت (مثلاً تاجیک، هزاره، ازبک، پشتون) و هم «هویت ملی / شهروندی» (افغان). این ترکیب، اگر با احترام و برابری همراه باشد، می‌تواند عامل همبستگی باشد.

اما تجربه تاریخی نشان داده که وقتی «افغان = پشتون» معنا می‌شود، هویت‌های قومی دیگران نادیده گرفته می‌شود و این منجر به تضاد، نابرابری یا اعتراضات حقوقی/سیاسی می‌شود.

امروزه «افغان» به‌طور ضمنی «پشتون برتر» استعمال می‌شود.

 جستارهای وابسته 
 افغانستانی‌ها
 پارسی‌سازی
 من افغان نیستم

 پانویس 

 منابع 




رده:اقوام در افغانستان
رده:تاریخ افغانستان
رده:تاریخ پاکستان
رده:کمبوجه
رده:نام‌های قومی
رده:واژه‌های انگلیسی