المعجم فی معاییر اشعار العجم

اَلمُعْجَم فی مَعاییرِ أشعارِ العَجَم «مطالب روشن و منظم دربارهٔ قوانین اشعار فارسی»، کتابی است به فارسی نوشتهٔ شمس قیس رازی در سدهٔ ۷ ق که به علم عروض، قافیه و نقد شعر می‌پردازد. این کتاب سال‌ها مرجعی معتبر برای اهل ادب بود و هنوز نیز ارزش ادبیِ خود را تا حد زیادی حفظ کرده است.نقد ادبی، نوشتهٔ حمیدرضا شایگان‌فر، تهران: دستاندر معرفت شعر، گزیدهٔ المعجم فی معاییر اشعار العجم، انتخاب و توضیح سیروس شمیسا، تهران: سخن، چاپ اوّل، ۱۳۷۴، مقدمه، ص ۲۱
این اثر پس از سال ۶۳۰ ق نگاشته شده است. این کتاب را اهل فن غالباً و به اختصار با عنوان المعجم می‌شناسند. شمس قیس، المعجم را به نام شاهزاده ابوبکر بن سعد بن زنگی نگاشته است.

پس از دیباچه و شرح نحوهٔ شکل‌گیری کتاب، در قسم اول به فن عروض، در قسم دوم به علم قافیه و نقد شعر، و در خاتمهٔ کتاب به لوازم شاعری و نقد شعر و انواع سرقات ادبی اشاره شده است. بخش عروض المعجم قدیمی‌ترین و جامع‌ترین منبع باقی‌ماندهٔ عروض فارسی است. بخش صناعات المعجم عمدتاً برگرفته از کتاب حدائق السحر فی دقائق الشعر اثر رشیدالدین وطواط است و حدائق السحر هم برگرفته از ترجمان‌البلاغه محمد بن عمر رادویانی است؛ اما احتمالاً شمس قیس ترجمان‌البلاغه را در اختیار نداشته و در مواجهه با حدائق‌السحر اصلاحاتی ایجاد کرده؛ مثلاً ترتیب صنایع را تغییر داده و نام برخی را عوض کرده است. همچین، از شاعرانی که پس از رشید وطواط بوده‌اند یا او عامدانه از آن‌ها نامی نیاورده، شاهد آورده است.

اهمیت این اثر در این است که در داوری‌هایش نسبت به درست و نادرستِ زبان و ادبیات، کاربرد رسمیِ اهل زبان و شاعران را معیار می‌داند (نه گفته‌های مکرر ادبیات عرب یا موارد دیگر) و همچنین در داوری شعرها انصاف و بی‌طرفی ورزیده‌ است، به‌طوری که هرچند خاقانی و انوری و… را می‌ستاید، در بخش عیوب شعر از آن‌ها مثال می‌آورَد.

زبان و سبک کتاب در مقدمه به نثر فنی است؛ اما متن آن به سبک مرسل فصیح و در چند جا، به اقتضای موضوع، شاعرانه است؛ در سطح لغوی دارای کلمات فارسی نادر و به لحاظ نحوی سنجیده و موجز است. این کتاب را محمدتقی مدرس رضوی در سال ۱۳۳۸ در انتشارات دانشگاه تهران چاپ کرد و پس از آن سیروس شمیسا با مقابلهٔ نسخهٔ خطی تازه آن را در سال ۱۳۸۸ منتشر کرد.

 منابع 

رده:کتاب‌ها درباره وزن شعر فارسی
رده:کتاب‌های فارسی
رده:کتاب‌های نقد ادبی
رده:نثر فارسی دوره تکوین