نقشه‌نگاری

نقشه‌نگاری یا کارتوگرافی  علم و هنر ترسیم نقشه‌های زمین است. در معنای عام به تمامی عملیات نقشه‌برداری (عملیات صحرائی و دفتری و…) نقشه‌نگاری نیز گفته می‌شود. واژه کارتوگرافی از دو کلمه Carte graphie تشکیل یافته است که Carte یا Cartogram به معنی نقشه (آماری جغرافیایی) و graphie به معنی ترسیم کردن است؛ بنابراین کارتوگرافی دانش تهیه نقشه است و از آنجا که نمی‌توان قسمتی از سطح کره زمین را به اندازه واقعی خود بر روی صفحه‌ای تصویر کرد باید عوارض و پدیده‌های مختلف زمین را به نسبت معینی کوچک نمود و این عمل براساس مبانی و اصول کارتوگرافی به نحوی انجام می‌گیرد که کاربران با توجه به نسبت کوچک شده و مشخصات فنی آن بتوانند به مقدار اصلی کمیت پی‌ببرند. نقشه‌نگاری هنر، علم و فن تهیه انواع نقشه است که طی مراحل مختلف اندازه‌گیری و محاسبه و ترسیم بخشی یا تمام سطح کره زمین را بر سطحی مستوی با تکیه بر اصول ریاضی و تناسب هندسی به نمایش درمی‌آورد. تا در ساختار اقتصادی، فرهنگی، دفاع ملی، روابط بین‌الملل، تعلیم و تربیت، جهانگردی و موارد متنوع دیگر مورد استفاده قرار گیرد.

مردمان تمدن حاشیهٔ رودهای دجله و فرات و اروند رود جزو قدیمی‌ترین متخصصان در زمینه نگارش نقشه جغرافیایی هستند. مصری‌ها نیز در این مورد جایگاه خاصی دارند. در گذشته نقشه‌ها با مداد و کاغذ ترسیم می‌شدند ولی گسترش توانایی‌های رایانه‌ها، نقشه‌نگاری را دگرگون کرده است. هم‌اکنون بیشتر نقشه‌های فنی و تجاری توسط نرم‌افزارهای نقشه‌کشی و نقشه‌نگاری تهیه می‌گردند. در بسیاری از کشورها هنوز هم نقشه‌های جغرافیایی از طبقه‌بندی محرمانه برخوردارند. اگرچه برنامه گوگل ارث این طبقه‌بندی کلاسیک را تا حدی بی‌معنا ساخته اما هنوز هم حساسیت‌هایی روی نقشه‌ها وجود دارد. در زمان‌های قدیم نقشه فقط برای فرماندهان درجه اول یا پادشاهان و رهبران تهیه می‌شد و به صورت محرمانه نگهداری می‌شد. اما امروزه نقشه به راحتی در اختیار همگان قرار دارد، حتی نقشه‌هایی با مقیاس‌های بسیار حساس و دقیق که در آن‌ها پایگاه‌ها، میله‌های مرزی یا نیروهای نظامی قابل مشاهده است.
بندانگشتی|Copy (1472) of St. Isidore's نقشه جهان

در بازدید از موزه نقشه‌های قرون گذشته، انسان ناخودآگاه چنان در برابر شاهکار دقت، هنر و آراستگی کار نقشه نگاران باستان شیفته می‌ماند که از هدف واقعی آنان یعنی تقدیم نقشه به پادشاهان و امرا که قلمرو سرزمینی را اختیار و اداره و دفاع از آن را بر عهده داشته‌اند، فراموش می‌نماید.

بندانگشتی|چپ|upright=1.3|The نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق, رسم‌شده توسط شریف ادریسی م. ۱۱۵۴

 نقشه‌های سبک بطلمیوس 
نقشه‌های نخستین بار به سبک بطلمیوس کشیده شدند بطلمیوس نقشه‌هایی هستند که جهان را به صورت تصور اولیه انسان از زمین ترسیم کرده‌اند در این نقشه‌ها فقط قاره‌های اروپا - آسیا و آفریقا آن‌هم به صورت ناقص وجود دارد. خلیج فارس مربع شکل است و دریای احمر و اقیانوس هند متفاوت با واقعیت امروزی و واقعیشان می‌باشند. در رابطه با تاریخ کارتوگرافی کتاب‌ها و اطلس‌های متعددی چاپ شدند.

این اطلس نقشه‌ها را بر اساس تاریخ ترسیم آن‌ها آورده و چگونگی تکامل و دقیق‌تر شدن آن‌ها را با استناد به نقشه‌ها توضیح داده است. اطلاعات موجود در نقشه‌های جهان‌نما تا سال۱۷۰۰میلادی همچنان فراتر از ۷ دریا و ۷ اقلیم نرفته و به سبک قدیم و سبک جغرافیا نویسان مسلمان بدین ترتیب بوده است: چین در شرق، روس در شمال، فرانک در اروپا و افریقیه در جنوب. لبه‌های پایانی دنیا و دریای محیط به دور دنیا و کوه قاف حلقه پایانی دنیای سینی شکل است. حدود سال ۱۷۵۳میلادی نیکلاس دیفر (۱۶۹۴–۱۷۵۴م) اولین بار نقشه جهان را تقریباً به شکل امروزی ترسیم کرده است.

بندانگشتی|300px|تصویری قرون وسطایی از اکومن (۱۴۸۲, یوهانس اشنیتزر، engraver), جغرافیا (بطلمیوس)

. توضیح چند نقشه از اطلس تونس:جرارد ون شاگن نقشه‌نگار هلندی در سال۱۶۸۹ (میلادی) و در آمستردام نقشه‌ای از جهان ترسیم کرد.این نقشه به سبک کنده‌کاری با فلز مس و رنگ‌کاری دستی تزئین شده است. نقشه مس‌آرایی شده، نقشه‌ای کمیاب است. فقط یک رونوشت از آن در دانشگاه آمستردام موجود می‌باشد و نسخه‌ای مشابه در کتابخانه‌های آمریکا ندارد. 
خلیج پارس به زبان لاتین قدیمی: Sinus Persicus امروزه:Sinus Persici در نقشه آورده شده است. ابعاد اصلی نقشه ۴۸٫۳ در ۵۶ سانتی‌متر می‌باشد.
بندانگشتی|200px|چپ|نقشه ۱۷۵۳
در سال ۱۷۵۳ میلادی در آمستردام پایتخت هلند نقشه‌ای منتشر گردید که منحصراً مربوط به خلیج پارس بود. در این نقشه از خلیج فارس با نام Persische Golf یاد شده است. . نقشه یادشده در اطلس تونس وجود دارد.
در سال۱۵۰۲ میلادی نقشه‌ای ترسیم شد که از شرق تا غرب همه مستعمرات پرتغال در آن درج شده بود. در نقشه ۱۵۰۲ کانتینو نام خلیج فارس و دریای سرخ موجود است.
,IRIB,
اناکسیماندر (۶۱۰–۵۴۶ ق. م)، (به انگلیسی: Anaximander)، جغرافیدان یونانی در نقشه جهان خود از خلیج پارس نام برده است. این اثر در کتاب Kleinere schriften، اثر (Joachim Lelewel (1836 آورده شده است.
هکاتئوس (۵۵۰–۴۷۶ ق. م)، ، از سرشناس‌ترین جغرافیدانان یونانی آن زمان نقشه‌ای از جهان ترسیم کرده است که آب‌های اقیانوس پیرامون خشکی‌ها را گرفته‌اند و در این نقشه نام خلیج پارس دیده می‌شود.

.United Nations Group of Experts on Geographical Names Working Paper No. 61, 23rd Session, Vienna, 28 March – 4 April 2006. accessed October 9, 2010

کلودیوس پتوله یا بطلمیوس (۹۰–۱۶۸ میلادی)، ، منجم و جغرافیدان مشهور اسکندریه، نخستین کسی است که اطلسی شامل ۳۶ نقشه از نقاط مختلف جهان تهیه می‌کند که در آن آب‌های جنوب ایران را سینوس پرسیکوس که به معنی خلیج پارس است، نامیده است.

نقشه والدسیمولر که توسط نقشه‌نگار آلمانی با نام مارتین والدسیمولر ترسیم شده است، این نقشه در آوریل ۱۵۰۷ میلادی منتشر شده است.

نقشه پیترو کوپو نقشه‌ای است که در سال ۱۵۲۰ میلادی ترسیم شده است.

در خلال سال‌های ۱۷۰۰ تا ۱۷۲۰ میلادی، نقشه‌کش آلمانی به نام جووان باپتسیت هومان نقشه‌ای از ایران و کشورهای اطرافش ترسیم کرد. .

وسط|بندانگشتی|300 px|نقشه امپراطوری ایران که بین سال‌های ۱۷۰۰ تا ۱۷۲۰ میلادی ترسیم شده است.

 نقشه‌های مدرن 
بندانگشتی|راست|نقشه اقیانوس هند|330px
 کارتوگرافی امروزه از پیشرفته‌ترین تکنیک‌ها استفاده می‌کند ماهواره و جی‌پی‌اس کمک بزرگی به نگارگران نشانه‌های طبیعی می‌کند.
 نقشه‌های منطقه‌ای
 نقشه‌های کشوری
 نقشه‌های جهان
 نقشه‌های ماهواره‌ای

 نگارخانه نقشه‌ها سبک بطلمیوسی و سبک مدرن 
بندانگشتی|۱۷۹۴ میر اریترا - سینوس پرسی -جهان قدیم
بندانگشتی|راست|300px|نقشه توسط جیمز رنل، ۱۷۹۹.
بندانگشتی|500px|نام‌ها، دریای اریترا+پرشن سی
بندانگشتی|300px|۱۶۰۰سینوس پرسی
بندانگشتی|دریای پارسی

 جستارهای وابسته 
 نقشه‌نگاری آسمان
 سازمان نقشه‌برداری کشور
 نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق
 نقشه جهان
 اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان
 وصف خلیج فارس در نقشه‌های تاریخی
 تحلیل فضایی

 منابع 

 جعفری، عباس، فرهنگ بزرگ گیتاشناسی (اصطلاحات جغرافیائی). تهران: انتشارات گیتاشناسی، چاپ اول، خرداد ۱۳۶۶.
 کارتوگرافی چیست؟

 پیوند به بیرون 
سازمان نقشه‌برداری کشور
اطلس‌های ملی ایران
نقشه شهرهای کشور
 چند نمونه از جدال‌های نقشه‌ای 


رده:جغرافیا
رده:ژئومورفولوژی
رده:شاخه‌های جغرافیا
رده:مصورسازی (گرافیک)
رده:نقشه‌برداری
رده:ویکی‌سازی رباتیک