شمس تبریزی

محمد بن علی بن ملک‌داد تبریزی ملقب به شمس‌الدین یا شمس تبریزی (۵۸۲ – ۶۴۵ ه.ق)لغت‌نامهٔ دهخدا از صوفیان ایرانیManouchehr Mortazavi. Zaban-e-Dirin Azerbaijan (On the Old language of Azerbaijan). Bonyat Moqoofaat Dr. Afshar. 2005(1384). منوچهر مرتضوی، زبان دیرین آذربایجان، بنیاد موقوفات دکتر افشار، 1384. pg 49, see comments on the old language of Tabriz as well as زبان آذری
Claude Cahen, "Pre-Ottoman Turkey: a general survey of the material and spiritual culture and history, c. 1071-1330", Sidgwick & Jackson, 1968. pg 258: "He may also have met the great Persian mysitic Shams al-Din Tabrizi there, but it was only later that the full influence of this latter was to be exerted on him."
Everett Jenkins, "Volume 1 of The Muslim Diaspora
The Muslim Diaspora: A Comprehensive Reference to the Spread of Islam in Asia, Africa, Europe, and the Americas, Everett Jenkins", McFarland, 1999. pg 212: "The Persian mystic Shams al-Din Tabrizi arrived in Konya (Asia Minor)". , 9780786404315
Siavash Lornejad, Ali Doostzadeh "On the Modern Politicization of the Persian Poet Nezami Ganjavi", Edited by Victoria Arakelova, YEREVAN SERIES FOR ORIENTAL STUDIES (Editor of the Series Garnik Asatrian), Caucasian Centre for Iranian Studies, Yerevan, 2012.
pg 162:
"In a poem from Rumi, the word buri is mentioned from the mouth of Shams Tabrizi by
Rumi. Rumi translates the word in standard Persian as biyā (the imperative “come”). This
word is also a native word of the Tabrizi Iranian dialect which is mentioned by Persian Sufi,
Hafez Karbalaie in his work Rawdat al-Jenān. In the poem of Baba Taher, the word has come
down as bura (come) and in the NW Iranian Tati dialects (also called Azari but should not be
confused with the Turkish language of the same name) of Azerbaijan, in Harzandi Tati it is biri
and in Karingani Tati it is bura (Kiya 1976). It should be noted that Shams Tabrizi was an
Iranian Shafi‖ite Muslim like the b"

pg 167:
The Shafi‖ite mazhab was followed by such Iranians as Shams Tabrizi, Shaykh Mahmud
Shabistari, Shāhab al-Din Suhrawardi, Bābā Faraj Tabrizi, Hafez Hossein Karbalai and most of
the notable Muslims figures in Iranian Azerbaijan and adjacent areas before the Safavids. It
should be noted that historically(and even today), Turks overwhelmingly follow the Hanafite
mazhab. Western Iranians mainly followed the Shafi‖ite mazhab, while the Hanafi doctorine
was followed by the majority of Iranian in Khurasan as well as some of them in the Caucasus.
The Shārvanshahs and parts of Shārvan were possibly Hanafis: e.g. , Nezami mentions that
wine is legal for the king of Shārvan. مشهور سدهٔ هفتم هجری است. سخنان وی را که در مجالس مختلف بر زبان آورده، مریدان گردآوری کرده‌اند که به نام مقالات شمس تبریزی معروف است. او اشعاری به زبان فارسی و پهلوی می‌سروده و در برخی اشعار از عربی و رومی استفاده کرده است.

 پیشینه 

شمس در تب بلوغ

دورانِ نوجوانیِ شمس، آن برزخِ پرتلاطمِ میانِ کودکی و بزرگسالی، خود نیز آکنده از بحران بود.
در همین ایام بود که شمس سی‌چهل شبانه‌روز به اسارتِ بی‌اشتهاییِ سخت درافتاد؛ خواب از دیده‌اش گریخت و خوراک از گلویش برید. هر بار که غذایی پیشِ رویش می‌نهادند، سرِ سرکشی می‌جنبانید و از فرمانِ خوردن سر باز می‌زد. جهانِ عبادت‌های دیرینش یک‌سره واژگون شد؛ تبِ حقیقت در جانش زبانه کشید و تشنگیِ گشودنِ رازها، رازِ هدفِ زندگی، رازِ پدید آمدن، فلسفه‌ی زیستن و سرانجامِ مرگ، همه‌ی وجودش را در بر گرفت. تردید، چون خنجری برّنده، دلش را می‌شکافت و خواب و خوراک را از او می‌ستاند.

شمس، در همین لحظه‌هایِ بحرانیِ بلوغِ تن و اندیشه، با خود می‌گفت:

-	"مرا چه خوردن و خفتن؟ تا آن خدا که مرا همچنین آفرید، با من سخن نگوید، بی هیچ واسطه ای ، و  من از او چیزها نپرسم ، و نگوید!

-	مرا چه خفتن و خوردن؟

-	... چون چنین شود، و من با او بگویم و بشنوم... آنگاه بخورم و بخسبم!

-	بدانم که چگونه آمده ام ؟ 

-	- و کجا می روم ؟ 

-	و عواقب من، چیست؟ ..."

شمس آن تبِ فلسفی و آن طوفانِ اندیشه را که در برزخِ نوجوانی‌اش بر او هجوم آورد، «این عشق» می‌نامد؛
عشقی سرکش که خواب را از چشم می‌رباید، لقمه را از گلو می‌بُرد،
نوجوان را به اعتصابِ غذا می‌کشاند،
او را به ستیز با خویشتن وامی‌دارد
و در برابرِ دیگران، لجاجتی آتشین در دلش شعله‌ور می‌سازد.کتاب خط سوم،اثر محمدحسن ناصرالدین صاحب الزمانی، انتشارات عطایی، چاپ ۱۳۹۲ ، صفحه ۸۰ و ۸۱ 

از زندگی شمس تبریزی و احوال شخصی او تا آنگاه که مقالات شمس کشف شد، خبر مهمی در دست نبود. قدیمی‌ترین مدارک دربارهٔ شمس تبریزی، ابتدانامه سلطان ولد و رساله سپهسالار است که گفته «هیچ آفریده‌ای را بر حال شمس اطلاعی نبوده چون شهرت خود را پنهان می‌داشت و خویش را در پرده اسرار فرو می‌پیچید».محمدعلی موحد، شمس تبریزی، تهران ۱۳۷۵ در کتاب مقالات اگر چه شمس تبریزی به شرح احوال و معرفی پیشینه خود نپرداخته‌است اما می‌توان او را از میان توصیفات و خاطرات بازشناخت، توصیفاتی که او به مناسبت‌های گوناگون دربارهٔ افراد و اقوال مطرح می‌کند.

دربارهٔ پدر و مادر شمس تبریزی آن قدر می‌دانیم که او در مقالات آن‌ها را به نازک‌دلی و مهربانی توصیف می‌کند و اینکه آن‌ها شمس تبریزی را نازپرورده کرده بودند: «این عیب از پدر و مادر بود که مرا چنین به ناز برآوردند.» شمس تبریزی در جایی دربارهٔ پدر خود می‌گوید: «نیک مرد بود… الا عاشق نبود، مرد نیکو دیگر است و عاشق دیگر…»مقالات، ۱۱۹ «پدر از من خبر نداشت. من در شهر خود غریب، پدر از من بیگانه، دلم از او می‌رمید. پنداشتمی که بر من خواهد افتاد. به لطف سخن می‌گفت، پنداشتم که مرا می‌زند، از خانه بیرون می‌کند.»مقالات، ۷۴۰ همچنین، از اشعار مولانا می فهمیم که زبان مادری شمس تبریزی آذری باستان بوده که امروزی تاتی نامیده می شود.

شمس تبریزی در محضر استادانی چون شمس خونجی تحصیل می‌کرده‌است. او سپس به سیر و سلوک پرداخت و در نزد پیران طریقت، کسانی چون پیر سله‌باف و شیخ رکن الدین محمد سُجاسی معروف به پیر سُجاسی، به کسب معرفت پرداخت. شمس تبریزی چنان‌که از مقالات او بر می‌آید از برخی از بزرگان زمان خود تأثیر برد و از آن میان نام‌های شهاب هریوه (اندیشمند خردگرا)، فخر رازی، اوحدالدین کرمانی و محی‌الدین ابن عربی در مقالات شمس آمده‌است.شمس تبریزی، محمدعلی موحد، ص ۸۳–۱۰۵

 شمس تبریزی و مولانا 
شمس تبریزی عاشق سفر بود و عمر را به سیر و سیاحت می‌گذرانید و در یک جا قرار نمی‌گرفت، آن‌چنان که به روایت افلاکی «جماعت مسافران صاحبدل او را پرنده گفتندی جهت طی زمینی که داشته‌است.»مناقب‌العارفین، ج ۲، ص ۶۱۵
شمس تبریزی در ۲۶ جمادی‌الثانی ۶۴۲ (معادل ۶ دسامبر ۱۲۴۴ میلادی و ۱۶ آذر ۶۲۳ هجری خورشیدی) به قونیه رسید. با مولانا ملاقات کرد و با شخصیت نیرومند و نفس گرمی که داشت مولانا را دگرگون کرد. تا پیش از دیدار شمس تبریزی، مولانا از عالمان و فقیهان و اهل مدرسه بود. در آن زمان به تدریس علوم دینی مشغول بود، و در چهار مدرسهٔ معتبر تدریس می‌کرد و اکابر علما در رکابش پیاده می‌رفتند.مناقب‌العارفین، ج ۲، ص ۶۱۸

با دیدار شمس تبریزی، مولانا لباس عوض کرد، درس و وعظ را یکسو نهاد و اهل وجد و سماع و شاعری شد. برای مردم قونیه مخصوصاً پیروان مولانا تغییر احوال او و رابطهٔ میان او و شمس تبریزی تحمل ناکردنی بود. عوام و خواص به خشم آمدند، مریدان شوریدند، و همگان کمر به کین او بستند. شمس تبریزی بعد از شانزده ماه در ۲۱ شوال ۶۴۳ بی‌خبر قونیه را ترک کرد. اندوه و ملال مولانا در آن ایام بی‌کرانه بود.

سرانجام نامه‌ای از شمس تبریزی رسید و معلوم گشت که او در شام است. مولانا فرزند خود سلطان ولد را با بیست تن از یاران برای بازآوردن او فرستاد. شمس تبریزی در ۶۴۴ با استقبال باشکوه به قونیه بازگشت. محفل مولانا غرق شور و شادی و وجد و سماع شد.

اما شادمانی‌ها دیری نپایید. باز آتش کینه و تعصب بالا گرفت و رنج‌ها و آزارها به شمس تبریزی رسید. او با همه عشق و علاقه‌ای که به صحبت مولانا داشت تصمیم به ترک قونیه گرفت. به مولانا می‌گفت: «سفر کردم آمدم و رنج‌ها به من رسید که اگر قونیه را پر زر کردندی به آن کرا نکردی، الا دوستی تو غالب بود… سفر دشوار می‌آید، اما اگر این بار رفته شود چنان مکن که آن بار کردی»مقالات شمس، ج ۲ ص ۲۶۷ به سلطان ولد فردها می‌گفت:

 شمس و زبان پارسی 
شمس در مقالاتش می‌گوید: زبان پارسی را چه شده‌است؟ بدین لطیفی و خوبی، که آن معانی و لطافت که در زبان پارسی آمده‌است و در تازی نیامده است.مقالات شمس تبریزی. به تصحیح محمدعلی موحد، انتشارات خوارزمی، تهران ۱۳۶۹ خورشیدی

 مزار شمس تبریزی 

 جستارهای وابسته 

 جلال‌الدین محمد بلخی
 مقالات شمس تبریزی
 خط سوم

 پانویس 

 منابع 


 پیوند به بیرون 
 کلیات شمس تبریزی از مجموعه‌ی دیجیتال کتابخانه‌ی دانشگاه (هاله-ویتنبرگ) و ایالت زاکسن-آنهالت (آلمان)

رده:اهالی ایران در سده ۱۲ (میلادی)
رده:اهالی ایران در سده ۱۳ (میلادی)
رده:اهالی تبریز
رده:اهالی خوی
رده:ایرانیان قرون وسطی
رده:خاک‌سپاری‌ها در مقبرةالعرفا
رده:درگذشتگان ۱۲۴۸ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۶۴۵ (قمری)
رده:زادگان ۱۱۸۵ (میلادی)
رده:زادگان ۵۸۲ (قمری)
رده:شاعران اهل تبریز
رده:شاعران ایران بزرگ
رده:شاعران سده ۱۲ (میلادی) اهل ایران
رده:شاعران سده ۱۳ (میلادی) اهل ایران
رده:شاعران فارسی‌زبان
رده:شاعران مرد اهل ایران
رده:صوفیان اهل ایران
رده:فیلسوفان اهل ایران
رده:فیلسوفان فارسی‌زبان
رده:مولوی
رده:نویسندگان مرد اهل ایران
رده:پیروان مذهب شافعی