دیوان شمس

دیوان شمس تبریزی یا دیوان کبیر، دیوان جلال‌الدین محمد بلخی شامل غزل‌ها، رباعی‌ها و ترجیع‌های اوست. دیوان شمس تبریزی در عُرف خاندان مولانا و سلسلهٔ مولویه در روزگاران پس از مولانا با عنوان دیوان کبیر شناخته می‌شده‌است. گویا آنچه در تداول مولویان جریان داشته‌است همان دیوان یا غزلیات بوده‌است و بعدها آن را دیوان کبیر نامیده‌اند. همچنین عنوان دیوان شمس تبریزی یا کلیات شمس تبریزی نیز از عنوان‌هایی است که در دوره‌های بعد بدان داده شده‌است، به اعتبار این که بخش اعظم این غزل‌ها را مولانا خطاب به شمس‌الدین تبریزی سروده‌است.غزلیات شمس تبریز، مقدمه، گزینش و تفسیر: محمدرضا شفیعی کدکنی، ص ۴۳ مقدمه

نسخه‌های مختصر و کامل این دیوان از قدیم نزد اهل ذوق و اصحاب خانقاه رواج داشته که به تناسب مجالس سماع معمولاً به ترتیب بحور وزنی اشعار بوده و پس از رواج چاپ هم با عنوان دیوان شمس تبریزی یا کلیات شمس تبریزی بارها و بارها در ایران و هند به چاپ رسیده‌است. آخرین، جامع‌ترین و درست‌ترین چاپ آن با بهره‌گیری از ۱۲ نسخه قدیمی و مهم به‌ترتیب حروف قوافی [حرف آخر بیت]، توأم با ترتیب بحور هر حرف، در ده مجلد به دست بدیع‌الزمان فروزانفر اولین بار در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۳۶ تا ۱۳۴۵ توسط انتشارات دانشگاه تهران منتشر شد.کلیات شمس یا دیوان کبیر، به تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر، انتشارات امیرکبیر، چاپ سوم ۱۳۶۳، مقدمه مصحّح. هفت جلد نخست از ده جلد دیوان شمس تبریزی در چاپ تصحیح‌شدهٔ فروزانفر شامل غزلیات، ترجیعات و ترکیبات و انتهای جلد هفتم فرهنگ نوادر لغات دیوان و جلد هشتم شامل رباعیات و دو جلد آخر شامل فهرستهای گوناگون دیوان کبیر استگزیده غزلیات شمس، جلال الدین محمد بلخی، به کوشش: محمدرضا شفیعی کدکنی، انتشارات امیرکبیر، چاپ پانزدهم ۱۳۸۱، ص بیست‌ونه پیشگفتار. که روی هم رفته شامل ۳۶۳۶۰ بیت، و دارای ۳۲۳۰ غزل و ۱۹۹۴ رباعی و ۴۴ ترجیع است.

در دیوان شمس تبریزی بعضی غزل‌ها فاقد تخلص است و بعضی خمُش، خامُش و خاموش و خمش‌کن در پایان غزل دارد که تخلص مولوی است. در حدود صد غزل یا کمتر با تخلص به نام حسام‌الدین چلبی و نیز صلاح‌الدین زرکوب دارد، و بقیهٔ غزل‌ها به نام شمس و شمس تبریز و شمس‌الحق تبریز است.غزلیات شمس تبریز، مقدمه، گزینش و تفسیر: محمدرضا شفیعی کدکنی، ص ۴۵ مقدمه
 نمونه‌ای از غزلیات دیوان شمس تبریزی 
غزل شماره ۲۰۳۹، این غزل را مولانا در بستر بیماری خطاب به فرزند خویش سروده‌است:

 واژه‌های یونانی در دیوان شمس تبریزی 
در زیر غزل، بازنویسی متن یونانی با الفبای فارسی و نیز لاتین آمده است. غزل شماره‌ی ۱۲۰۷:
 نیم شب از عشق تا دانی چه می‌گوید خروس | خیز شب را زنده دار و روز روشن نستکوس /νηστικός
 پرها بر هم زند یعنی دریغا خواجه‌ام | روزگار نازنین را می‌دهد بر آنموس /άνεμος
 در خروش است آن خروس و تو همی در خواب خوش | نام او را طیر خوانی نام خود را آنثروپوس /άνθρωπος
 آن خروسی که تو را دعوت کند سوی خدا | او به صورت مرغ باشد در حقیقات انگلوس /άγγελος
 من غلام آن خروس ام که او چنین پندی دهد | خاک پای او بِ آید از سر واسیلیوس /βασιλιάς
 گَردِ کفشِ خاکِ پای مصطفی را سرمه ساز | تا نباشی روز حشر از جمله‌ی کالویروس /καλόγερος
 رو شریعت را گزین و امر حق را پاس دار | گر عرب باشی و اگر ترک و اگر سراکنوس/ Σαρακηνός

+یونانی-فارسییونانیفارسیافندیس مَس ان، کی آگاپومن تُن/دُنΑφέντης μας έν κι αγαπούμεν τονاو سرور ما است و ما او را دوست داریم (عاشق او ایم)He is our Master and we love himکی اپ اکِینون اِن کالی زوی مَسκι απ’ εκείνον έν καλή η ζωή μαςبه خاطر او است که زندگی ما خوش استIt is because of him that life is sweetییَتی ییریسِس، ییَتی ورومیسِسγιατί γύρισες γιατί βρώμισεςچرا برگشتی؟ چرا بیمار ای؟Why did you turn around because you were ill?په مه تی اپاتِس، په مه تی اخاسِسπε με τι έπαθες, πε με τι έχασες!به من بگو ترا چه افتاد؟ به من بگو چه گم کرده‌ای؟Tell me what happened to you? Tell me what did you loose?ایلا کالی مو! ایلا شاهی مو!Έλα καλέ μου, έλα σάχη μου·بیا زیبای من، بیا شاه من.Come my beautiful, come my king.ایلا کالی مو! ایلا شاهی مو!χαρά δε δίδεις, δος μας άνεμο![اگر] شادی نمی‌دهی، به ما رایحه‌ای بده."If you do not give us joy, give us "wind"/"breath"!پو دیپسا پینِی، پو پونِی لَلِیΠου διψά πίνει, που πονεί λαλεί·آن که تشنه است می‌نوشد، آن که خسته [=زخمی] است می‌گرید.The thirsty one drinks while the wounded one fleesمیدِن چاکوسِس، کاله، تو ییالیμηδέν τσάκωσες, καλέ, το γυαλίای زیبا، آیا تو جام را شکسته‌ای؟Tell me beautiful, did you break the cup?

 پانوشت‌ها 

 منابع 

 مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، غزلیات شمس تبریز، مقدمه، گزینش و تفسیر: محمدرضا شفیعی کدکنی، چاپ اول ۱۳۸۷، تهران، انتشارات سخن
 کلیات شمس یا دیوان کبیر، به تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۳۶–۱۳۴۵
 غزلیّات شورانگیز شمس تبریزی، به انتخاب: فریدون کار، با مقدمهٔ دکتر لطفعلی صورتگر، انتشارات فروغی، تهران، پائیز ۱۳۷۰

 Dunn, P. , Mascetti, M. D. , and Nicholson, R. A. The Illustrated Rumi ~ A Treasury of Wisdom from the Poet of the Soul, Foreword by Huston Smith, The Book Laboratory Inc. , 2000.
 Anvar, Iraj. Divan-i Shams-i Tabriz ~ Forty-Eight Ghazals, Foreword by Peter Chelkowski, Introduction by Mohammad Ali Movahed, Semar Publishers, March 2002. 

جستارهای وابسته
مثنوی معنوی
 پیوند به بیرون 
 کلیات شمس تبریزی از مجموعه‌ی دیجیتال کتابخانه‌ی دانشگاه (هاله-ویتنبرگ) و ایالت زاکسن-آنهالت (آلمان)

رده:آثار مولوی
رده:ادبیات تسنن
رده:ادبیات تصوف
رده:ادبیات عرفانی کهن
رده:ادبیات فارسی
رده:علم کلام
رده:کتاب‌های الهیات اسلامی
رده:کتاب‌های ایرانی
رده:کتاب‌های سده ۱۳ (میلادی)
رده:کتاب‌های شعر
رده:کتاب‌های فارسی
رده:غزل