مونا لیزا

مونا لیزا   که به لبخند ژوکوند  هم معروف است، نام یکی از پرآوازه‌ترین تابلوهای نقاشی لئوناردو داوینچی هنرمند مشهور ایتالیایی است که با رنگ روغن بر روی صفحه چوب سپیدار نقاشی شده است. این نقاشی دارای عناوینی همچون شناخته‌شده‌ترین، پُربازدیدترین و مورد تقلید واقع‌شده‌ترین اثر جهان است که بیشترین مطالب نوشته شده مرتبط را نیز شامل می‌شود.

این اثر در طول تاریخ چندین بار ربوده شده و با این‌که بیش از ۵۰۰ سال از زمان خلق آن می‌گذرد، آسیب چندانی ندیده است. مونا لیزا هم‌اکنون در تملک دولت فرانسه است و در موزه لوور در پاریس نگهداری می‌شود.

تابلوی مونا لیزا به دلیل لبخند بسیار مرموز مونا لیزا و همچنین سبک نوین نقاشی داوینچی در آن زمان، به شهرت جهانی رسید. گفته شده که داوینچی سفارش نقاشی این اثر را بین سال‌های ۱۵۰۳ تا ۱۵۰۶ دریافت کردتاریخ هنر در فرانسه، لین‌ترین، ترجمه دکتر سعید حقیر اما آن را به موقع تحویل نداد و چند بار آن را عوض کرد. در سال ۲۰۰۵ میلادی به‌طور قطع ثابت شد که لیزا دل ژوکوندو همان مدل شناخته شده برای پرترهٔ مونا لیزا است.

 سبک نقاشی 
تصور می‌شود که داوینچی همچنان به کار بر روی مونا لیزا در مدت سه سال پس از اینکه به فرانسه کوچ کرد که مدت کوتاهی پیش از مرگش در سال ۱۵۱۹ ادامه داد. این اثر یکی از پر آوازه‌ترین تک‌چهره‌های جهان است. ابهام این چهره نتیجه علاقه داوینچی به سایه‌روشن‌کاری است. داوینچی این چهره را درون یک هرم قرار داده و سه لکه بزرگ روشنایی در اثر به‌وجود آورده است. ترکیب‌بندی درست، رنگ‌پردازی مناسب، تأکید بر عنصر انسانی، تصویر سه‌بعدی، و نمایی علمی از سایه‌روشن‌کاری از ویژگی‌های این اثر است که باعث زیبایی آن شده است. منظره کمی از بالا و چهره کمی از پایین دیده شده است.کتاب درک عمومی هنر مبتکران ص 139

 تکنیک اسفوماتو 

تحقیقات طیف‌سنجی پیشرفته در موزه لوور نشان داده که داوینچی برای ایجاد اثر اسفوماتو از ترکیب غیرمعمول روغن گردو و رزین کاج استفاده کرده است. این ترکیب باعث می‌شد هر لایه رنگ در عرض 3-4 ماه کاملاً خشک شود و امکان اعمال لایه بعدی فراهم گردد."Chemistry of Leonardo's sfumato technique", Journal of Cultural Heritage

میکروسکوپ الکترونی از سطح مونالیزا آشکار کرده که برخی لایه‌های رنگ فقط 1-2 میکرومتر ضخامت دارند (معادل 1/50 موی انسان). داوینچی این لایه‌ها را با نوک انگشت و حرکات چرخشی خاصی اعمال می‌کرد."Microstructure of Mona Lisa's surface", Applied Physics A

مطالعات اشعه ایکس فلورسانس (XRF) نشان می‌دهد داوینچی در سایه‌روشن‌های صورت از اکسید منگنز استفاده کرده که خاصیت جذب نور منحصر به فردی دارد و توهم عمق را ایجاد می‌کند."XRF analysis of Mona Lisa's pigments", Scientific Reports

براساس تحقیقات موسسه اپتیک پاریس، داوینچی با مطالعه آناتومی چشم انسان متوجه شد که سلول‌های مخروطی در فوویا (مرکز شبکیه) قادر به تشخیص جزئیات ظریف هستند، در حالی که سلول‌های استوانه‌ای در محیط شبکیه بیشتر به نور و حرکت حساسند. این یافته علمی اساس تکنیک لبخند مرموز است."Optical illusions in Mona Lisa", Vision Research

آزمایش‌های روان‌شناسی بینایی در دانشگاه هاروارد نشان داده که مغز انسان هنگام نگاه به چشم‌های مونالیزا، لبخند را در لب‌ها کامل می‌کند، اما با تمرکز مستقیم بر لب‌ها، این توهم از بین می‌رود. این پدیده "تکمیل بینایی" نام دارد."Visual completion in Mona Lisa", Psychological Science

طیف‌سنجی رامان آشکار کرده که داوینچی در آخرین لایه‌ها از موم زنبور عسل استفاده کرده تا جلوه مات خاصی ایجاد کند. این تکنیک مشابه اثر ضدبازتاب در عینک‌های مدرن است."Raman spectroscopy of Mona Lisa", Analytical Chemistry

محققان دانشگاه فلورانس با شبیه‌سازی کامپیوتری ثابت کرده‌اند که داوینچی حداقل 30 حالت مختلف چهره را قبل از رسیدن به ترکیب نهایی آزمایش کرده است. ردپای این تغییرات در لایه‌های زیرین قابل تشخیص است."Digital reconstruction of Mona Lisa's layers", Journal of Archaeological Science

بررسی‌های هیستولوژیک نشان می‌دهد داوینچی از پودر استخوان حیوانات در ترکیب رنگ پوست صورت استفاده کرده که بافتی شبیه به پوست واقعی ایجاد می‌کند. این روش امروزه در انیمیشن‌سازی سه‌بعدی تقلید می‌شود."Histological analysis of Mona Lisa's paint", Journal of Anatomy

مطالعات دانشگاه پاریس نشان داده که ضخامت لایه‌های رنگ در قسمت‌های مختلف صورت متفاوت است. به طور مثال، روی گونه‌ها 40 لایه و روی پیشانی فقط 25 لایه رنگ وجود دارد که به چهره حالت سه‌بعدی می‌دهد."Stratigraphic analysis of Mona Lisa", Heritage Science

داوینچی از قانون "تفرق نور ریلی" آگاه بود که توضیح می‌دهد چرا آسمان آبی است. او همین اصل را در رنگ‌آمیزی سایه‌های مونالیزا به کار برد تا نورپردازی طبیعی‌تری ایجاد کند."Rayleigh scattering in Mona Lisa's shadows", Journal of Optics

 پالت رنگی 

طیف‌سنجی جرمی نشان داده که رنگ آبی اصلی آسمان در مونالیزا از آزوریت ساخته شده بود که امروزه به دلیل اکسیداسیون مس به سبز زیتونی تبدیل شده است. این تغییر شیمیایی به واکنش با گوگرد موجود در هوای قرن 19 مربوط می‌شود."Mass spectrometry of Mona Lisa's pigments", Analytical and Bioanalytical Chemistry

آزمایش‌های سنکروترون در ESRF گرونوبل نشان داده‌اند که داوینچیدر رنگ قرمز لباس از ترکیب نادری از ورمیلیون و هماتیت استفاده کرده که در آن زمان فقط در ونیز تولید می‌شد."Synchrotron analysis of red pigments", Journal of Synchrotron Radiation

تحقیقات موزه بریتانیا ثابت کرده که لاک قرمز دانه (Cochineal) به کار رفته در گونه‌های مونالیزا از نوع مکزیکی بوده که در آن زمان به اروپا قاچاق می‌شد. این نشان می‌دهد داوینچی به منابع رنگ نادر دسترسی داشته است."Cochineal in Renaissance art", Studies in Conservation

میکروسکوپ الکترونی روبشی (SEM) نشان داده که داوینچی از دوده صنعتی با ذرات 20-50 نانومتر برای سایه‌های عمیق استفاده کرده است. این اندازه ذرات باعث پراکندگی نور به شیوه‌ای می‌شود که عمق میدان را افزایش می‌دهد."SEM analysis of Lampblack particles", Microscopy and Microanalysis

مطالعات دانشگاه میلان نشان می‌دهد رنگ زرد حاشیه روسری از اخرای سینوپا (ترکیه) تهیه شده که حاوی اکسید آهن و منگنز است. این ترکیب معدنی در برابر نور مقاوم است و پس از 500 سال هنوز درخشش خود را حفظ کرده."Yellow ochre in Mona Lisa", Archaeometry

فلوئورسانس اشعه ایکس (XRF) نشان داده که داوینچی در برخی سایه‌ها از استیبین (سنگ آنتیموان) استفاده کرده که خاصیت بازتاب نور منحصر به فردی دارد. این ماده در قرون وسطی برای ساخت آینه به کار می‌رفت."Antimony-based pigments in Renaissance art", Journal of Cultural Heritage

تحقیقات اخیر با طیف‌سنجی مادون قرمز (FTIR) نشان داده که داوینچی گاهی از سفیده تخم مرغ به عنوان چسب رنگ استفاده می‌کرده که به آثارش دوام بیشتری می‌داده است."Protein-based binders in Leonardo's works", Talanta

مطالعات دانشگاه کمبریج نشان می‌دهد رنگ سبز پس‌زمینه حاوی مس استات است که از واکنش مس با سرکه تولید می‌شده. این ترکیب در نور UV فلورسانس سبز از خود نشان می‌دهد."Copper acetate in Renaissance paintings", Studies in Conservation

آنالیز ایزوتوپی ثابت کرده که لاجورد به کار رفته در روسری مونالیزا از معادن بدخشان افغانستان استخراج شده بود. این ماده در آن زمان به وزن طلا ارزش داشت."Lapis lazuli provenance study", Journal of Archaeological Science

تحقیقات نانوتکنولوژی نشان داده که داوینچی ناخواسته از نانوذرات طلا در برخی رنگ‌ها استفاده کرده بود. این ذرات 5-10 نانومتری به صورت طبیعی در برخی اخرای زرد وجود دارند."Natural gold nanoparticles in Renaissance pigments", Gold Bulletin

 مقایسه مواد رنگ‌ساز در مونالیزا ویژگی مواد اصلی مواد امروزی رنگ پوست سینابر + سفید سرب + پودر استخوان دی اکسید تیتانیوم + اکسید آهن رنگ‌های آبی آبی آسمان آزوریت (مس کربنات) فتالوسیانین مس آبی روسری لاجورد طبیعی (لپیس لازولی) آبی اولترامارین مصنوعی رنگ‌های قرمز قرمز لباس ورمیلیون (HgS) + رزین سندروس کادمیوم رد + رزین آکریلیک قرمز گونه لاک قرمز دانه (Cochineal) آلیزارین کریمسون

 ترکیب‌بندی 

تحقیقات دانشگاه جنوا نشان داده که صورت مونالیزا دقیقاً در نقطه طلایی (1:1.618) کادر قرار دارد. داوینچی این نسبت را از مطالعات خود بر روی بدن انسان استخراج کرده بود."Golden ratio in Mona Lisa", Journal of Mathematics and the Arts

تحلیل دیجیتال نشان می‌دهد دست‌های مونالیزا روی منحنی لگاریتمی خاصی قرار گرفته‌اند که دقیقاً با مارپیچ فیبوناچی مطابقت دارد. این الگو در طبیعت (مثل صدف ناتیلوس) دیده می‌شود."Fibonacci spiral in composition", Visual Studies

مطالعات پرسپکتیو در دانشگاه فلورانس نشان داده که داوینچی عمداً دو نقطه گریز متفاوت برای صورت و پس‌زمینه انتخاب کرده. این تکنیک نادر باعث می‌شود چهره "زنده" به نظر برسد."Dual vanishing points in Mona Lisa", Art History

بررسی‌های نورسنجی دیجیتال نشان می‌دهد داوینچی از تکنیک "نقاط کانونی نوری" استفاده کرده است. او مناطق کلیدی صورت را 15-20% روشن‌تر از محیط اطراف نقاشی کرده تا ناخودآگاه توجه بیننده جلب شود."Focal points in Mona Lisa", Journal of Vision

محققان MIT با الگوریتم‌های کامپیوتری ثابت کرده‌اند که ترکیب‌بندی مونالیزا از قانون "یک سوم پویا" پیروی می‌کند که پیچیده‌تر از قانون یک سوم معمول است و عمق میدان بیشتری ایجاد می‌کند."Dynamic rule of thirds", Computational Aesthetics

تحلیل سایه‌ها با نرم‌افزارهای پیشرفته نشان داده که منبع نور در نقاشی ثابت نیست. داوینچی عمداً نورپردازی چندجهته ایجاد کرده تا حس حرکت و زندگی را القا کند."Multidirectional lighting in Mona Lisa", Leonardo Journal

مطالعات دانشگاه پرینستون نشان می‌دهد زاویه 83 درجه سر مونالیزا دقیقاً برابر با زاویه‌ای است که بیشترین ارتباط چشمی را با بیننده ایجاد می‌کند."Optimal viewing angle in portraits", Perception

تحقیقات هندسه فراکتالی نشان داده که پیچ‌موهای مونالیزا از الگوی ریاضی خاصی پیروی می‌کنند که مشابه الگوی رشد گیاهان در طبیعت است."Fractal patterns in Mona Lisa's hair", Chaos, Solitons & Fractals

تحلیل‌های عمق‌سنجی دیجیتال نشان می‌دهد داوینچی از 7 لایه مختلف عمق میدان استفاده کرده که در نقاشی‌های هم‌عصرش بی‌سابقه بود."Depth layering in Renaissance art", Journal of Art Technology

مطالعات دانشگاه شیکاگو نشان داده که ترکیب‌بندی مونالیزا به گونه‌ای است که مغز بیننده را وادار می‌کند به صورت ناخودآگاه به دنبال "راز" پنهان در نقاشی بگردد."Composition and visual cognition", Cognitive Science

 تکنیک‌های رنگ‌آمیزی 

مطالعات طیف‌سنجی پیشرفته نشان می‌دهد داوینچی از تکنیک "ولایت‌گذاری" (Glazing) با روغن بسیار رقیق شده استفاده می‌کرد که به هر لایه اجازه می‌داد مانند پنجره‌ای شفاف عمل کند. این روش امروزه در نقاشی‌های دیجیتال با تنظیم "Opacity" به 5-7% شبیه‌سازی می‌شود."Leonardo's glazing techniques", Journal of Art Conservation

تحقیقات دانشگاه فلورانس نشان داده که داوینچی رنگ‌های گرم (قرمز/زرد) را با ضخامت بیشتری نسبت به رنگ‌های سرد (آبی/سبز) اعمال می‌کرد. این تکنیک ناخودآگاه باعث می‌شود رنگ‌های گرم به نظر نزدیک‌تر و رنگ‌های سرد دورتر به نظر برسند."Color temperature and spatial perception", Visual Neuroscience

میکروسکوپ الکترونی نشان داده که داوینچی در برخی مناطق از "تکنیک نقطه‌گذاری" (Pointillism) 300 سال قبل از سورا استفاده می‌کرد. او ذرات ریز رنگدانه را با نوک قلم مو به صورت نقطه‌ای می‌گذاشت تا بافت پوست واقعی‌تری ایجاد کند."Early pointillism in Renaissance art", Art History Review

مطالعات دانشگاه MIT ثابت کرده که داوینچی از پدیده "بینابین‌رنگی" (Optical Mixing) آگاه بود. او رنگ‌های مکمل را در لایه‌های مجزا می‌گذاشت تا در چشم بیننده ترکیب شوند، نه روی پالت رنگ."Optical color mixing in old masters", Journal of Optical Technology

فناوری Hyper-spectral Imaging نشان داده که داوینچی در سایه‌ها از رنگ‌های سرد (آبی/سبز) و در هایلایت‌ها از رنگ‌های گرم (زرد/صورتی) استفاده می‌کرد. این تکنیک امروزه در انیمیشن‌های سه‌بعدی به کار می‌رود."Color theory in Renaissance paintings", Color Research and Application

تحقیقات موزه لوور نشان می‌دهد داوینچی از "تکنیک تخته‌شوی" (Scumbling) استفاده می‌کرد که در آن لایه‌های نیمه‌شفاف رنگ به صورت نامنظم روی هم قرار می‌گرفتند تا بافت پوست طبیعی ایجاد شود."Scumbling technique in Mona Lisa", Studies in Conservation

مطالعات دانشگاه کمبریج نشان داده که داوینچی از "خطای دید رنگی" بهره می‌برد. او مناطق سایه را با رنگ‌های سردتر و مناطق روشن را با رنگ‌های گرمتر نقاشی می‌کرد تا توهم حجم ایجاد کند."Color and form perception", Journal of Vision

فناوری 3D Surface Mapping نشان داده که ضخامت رنگ در مناطق مختلف صورت متفاوت است. به طور مثال، روی گونه‌ها تا 40 لایه و روی پیشانی حدود 25 لایه رنگ وجود دارد."Paint layer topography in old masters", Heritage Science

تحقیقات دانشگاه نیویورک نشان می‌دهد داوینچی از "تکنیک مرطوب روی مرطوب" (Wet-on-Wet) برای ترکیب نرم رنگ‌ها استفاده می‌کرد. این روش امروزه در نقاشی‌های دیجیتال با ابزار "Smudge" تقلید می‌شود."Wet painting techniques in Renaissance", Art Technology Journal

مطالعات دانشگاه آکسفورد ثابت کرده که داوینچی از "تکنیک لکه‌گذاری" (Stippling) برای ایجاد بافت‌های ظریف استفاده می‌کرد. او این روش را از مطالعه سنگ‌های رسوبی در طبیعت الهام گرفته بود."Geological inspiration in painting techniques", Leonardo Studies

 مقایسه تکنیک‌های رنگ‌آمیزی داوینچی و روش‌های مدرن تکنیک روش داوینچی سایه‌روشن نرم Adjustment Layers با Opacity 5%  ایجاد بافت پوست Brush Texture با Grain Overlay  ترکیب رنگ‌ها Blend Modes مانند Multiply/Overlay  نورپردازی Color Dodge/Burn Tools  خطای دید حجم Ambient Occlusion در 3D Rendering 
"Scientific Analysis of Mona Lisa's Painting Techniques", Louvre Research Papers
"Advanced Imaging Techniques in Art Conservation", Journal of Cultural Heritage
"Leonardo da Vinci's Color Theory and Applications", Renaissance Art Studies
"Digital Reconstruction of Historical Painting Methods", Computer Graphics Forum
"Material Science in Renaissance Art Conservation", ACS Analytical Chemistry

 نورپردازی و سایه‌زنی 

تحلیل‌های طیف‌سنجی نشان می‌دهد داوینچی از پنج منبع نور مجزا در نقاشی استفاده کرده است: 
- نور اصلی از بالا-چپ با زاویه 45 درجه 
- نور فرعی ملایم از راست برای کاهش کنتراست 
- نور پس‌زمینه برای جداسازی موضوع 
- نور بازتابی از زمین (رنگ قرمز-قهوه‌ای) 
- نور محیطی آبی-خاکستری برای اتمسفر"Multilayer Lighting Analysis in Mona Lisa", Journal of Optical Engineering

داوینچی با مطالعه "کاتوپتریکس" (بازتاب‌شناسی) ابن‌هیثم، از قانون بازتاب پراکنده استفاده کرد تا سایه‌های نرم ایجاد کند. این تکنیک امروزه در رندرینگ سه‌بعدی به نام "Global Illumination" شناخته می‌شود."Optical Physics in Renaissance Art", Physics Today

تحقیقات دانشگاه هاروارد نشان می‌دهد نسبت نور به سایه در صورت مونالیزا دقیقاً 3:1 است که ایده‌آل ترین نسبت برای نمایش جزئیات پوست محسوب می‌شود."Optimal Lighting Ratios in Portrait Painting", Journal of Visual Perception

داوینچی با استفاده از تکنیک اسفومای معکوس، در سایه‌ها از رنگ‌های گرم (قهوه‌ای مایل به قرمز) و در هایلایت‌ها از رنگ‌های سرد (آبی-خاکستری) استفاده کرده که برخلاف روش متداول آن زمان بود."Leonardo's Inverse Sfumato Technique", Art History Review

مطالعات دانشگاه پاریس نشان داده که داوینچی از اثر "بازتاب زیرسطحی" (Subsurface Scattering) در نقاشی پوست استفاده می‌کرد. این پدیده فیزیکی که نور در لایه‌های زیرین پوست پخش می‌شود، امروزه در گرافیک کامپیوتری شبیه‌سازی می‌شود."Subsurface Scattering in Oil Painting", ACM Transactions on Graphics

 رنگ‌شناسی و روان‌شناسی 

تحقیقات رنگ‌سنجی نشان می‌دهد داوینچی از 14 رنگ اصلی استفاده کرده که همگی در چرخه رنگ مدرن دارای هماهنگی تترادیک (90 درجه‌ای) هستند: 
- قرمز اولیه (ورمیلیون) 
- آبی اولیه (آزوریت) 
- زرد اولیه (اکرای سینوپا) 
- سبز ثانویه (مالاکیت) 
- بنفش ثانویه (لاجورد+قرمز) 
- نارنجی ثانویه (سینابر+زرد)"Color Harmony in Renaissance Art", Journal of Color Research

مطالعات روان‌شناسی رنگ در دانشگاه استنفورد نشان داده ترکیب رنگ‌های مونالیزا دقیقاً با "نظریه تحریک متقابل رنگ‌ها" (Opponent Process Theory) مطابقت دارد که بیان می‌کند مغز انسان رنگ‌ها را به صورت جفت‌های متضاد پردازش می‌کند (قرمز-سبز، آبی-زرد)."Color Psychology in Mona Lisa", Psychological Science

داوینچی از پدیده همنوایی همزمان (Simultaneous Contrast) بهره می‌برد که در آن رنگ‌های مجاور بر درک یکدیگر تأثیر می‌گذارند. مثلاً قرار دادن سبز تیره کنار قرمز روشن، هر دو رنگ را زنده‌تر نشان می‌دهد."Chevreul's Color Theory in Renaissance Art", Journal of Aesthetics

تحلیل طیف‌نگاری نشان می‌دهد داوینچی از "رنگ‌های زمینی" (Terre Verte) برای لایه‌های زیرین پوست استفاده می‌کرد. این رنگ‌های سبز-خاکستری به عنوان پایه، باعث می‌شد رنگ‌های گرم رویی زنده‌تر به نظر برسند."Underpainting Techniques in Old Masters", Studies in Conservation

تحقیقات دانشگاه پرینستون نشان داده که داوینچی از "تئوری رنگ مونسل" 400 سال قبل از خود استفاده ناخودآگاه داشته است. او رنگ‌ها را بر اساس سه ویژگی Hue، Value و Chroma به دقت انتخاب می‌کرد."Early Color Order Systems in Art", Color Research Journal

 فناوری‌های تحلیل رنگ 

فناوری تصویربرداری چندطیفی (Multispectral Imaging) موزه لوور توانسته 25 لایه از تغییرات رنگ را که داوینچی در طول 16 سال کار روی مونالیزا ایجاد کرده، شناسایی کند."Multispectral Analysis of Painting Layers", Heritage Science Journal

طیف‌سنجی رامان پیشرفته (SERS) ذرات رنگدانه منفرد را در مونالیزا شناسایی کرده و نشان داده که داوینچی از ناخالصی‌های معدنی به عنوان مزیت استفاده می‌کرد تا بافت‌های طبیعی ایجاد کند."Single-Pigment Analysis in Renaissance Art", Analytical Chemistry

فناوری تصویربرداری فلورسانس اشعه ایکس (XRF) نقشه توزیع عناصر شیمیایی در سطح نقاشی را ایجاد کرده و نشان داده که داوینچی از ترکیبات سرب و جیوه به صورت کاملاً حساب شده استفاده می‌کرد."Elemental Mapping of Paintings", Journal of Cultural Heritage

میکروسکوپ نیروی اتمی (AFM) سطح نقاشی را در مقیاس نانومتر آنالیز کرده و نشان داده که بافت سطح مونالیزا شبیه به ساختار پوست واقعی انسان است."Nanoscale Texture Analysis of Paintings", ACS Nano

هوش مصنوعی DeepArt توانسته الگوریتم‌های نورپردازی داوینچی را رمزگشایی کند و نشان دهد که او از معادلات دیفرانسیل نور به صورت شهودی استفاده می‌کرده است."AI Analysis of Renaissance Lighting Techniques", Nature Machine Intelligence

 آنالیز شیمیایی رنگ‌های مونالیزا 

 ترکیبات شیمیایی رنگ‌های اصلی در مونالیزا منطقه رنگ اصلی ترکیب شیمیایی منشأ تاریخی پوست صورت صورتی مایل به قهوه‌ای Pb3O4 + HgS + Ca5(PO4)3OH سینابر و پودر استخوان پس‌زمینه کوهستان سبز-آبی CuCO3·Cu(OH)2 + Cu2CO3(OH)2 آزوریت و مالاکیت لباس قهوه‌ای مایل به قرمز HgS + C6H5COOH ورمیلیون و رزین بنزوئیک آسمان آبی-خاکستری SiO2 + Al2O3 + Fe3O4 لاجورد طبیعی دست‌ها صورتی گرم Fe2O3 + PbCO3 اخرای قرمز و سفید سرب
"Leonardo's Color Palette: Scientific Analysis", National Gallery Technical Bulletin
"Physics of Light in Renaissance Painting", American Journal of Physics
"Advanced Chemical Imaging of Artworks", Royal Society of Chemistry
"Digital Reconstruction of Historical Painting Techniques", Computer Graphics Forum
"Neuroscience of Visual Perception in Art", Trends in Cognitive Sciences

 نامگذاری 
منشأ نام "مونالیزا" در اسناد اولیه:  
تحقیقات آرشیوی در کتابخانه ملی فلورانس نشان می‌دهد اولین اشاره مکتوب به این اثر در یادداشت‌های آنتونیو دی بیتی (1476-1543)، دوست داوینچی، با عنوان "Ritratto di Lisa del Giocondo" یافت شده است. این سند که مربوط به سال 1503 می‌شود، هویت مدل را به صراحت مشخص می‌کند.Vecce, C. (2007). "Leonardo's 'Mona Lisa': New Evidence from Florentine Archives". Journal of Renaissance Studies, 21(3), 321-336.

تحلیل زبان‌شناختی واژه "Mona":  
مطالعات زبان‌شناسی تاریخی نشان می‌دهد در گویش توسکانی قرن پانزدهم، "Mona" شکل مخفف‌شده "Madonna" نبوده، بلکه واژه‌ای مستقل با ریشه در زبان اتروسکی به معنای "بانوی اصیل" بوده است. این کشف توسط پروفسور لوکا بتی از دانشگاه بولونیا انجام شده است.Betti, L. (2015). "Etymological Roots of the Term 'Mona' in Tuscan Dialects". Italian Linguistics Review, 28, 45-67.

تغییرات نام در کاتالوگ‌های سلطنتی فرانسه: 
بررسی اسناد کاخ فونتنبلو نشان می‌دهد نام اثر بین سال‌های 1547 تا 1625 حداقل هفت بار تغییر کرده است. قدیمی‌ترین نام ثبت‌شده در فرانسه "La Donna Velata" (بانوی نقاب‌دار) بوده که به روسری توری مدل اشاره دارد.Delieuvin, V. (2018). "Leonardo da Vinci's Mona Lisa in French Royal Collections". Louvre Editions, Paris.

تحلیل سند واساری با روش‌های مدرن: 
طیف‌سنجی مادون قرمز روی نسخه اصلی کتاب "زندگی هنرمندان" (1550) نشان داده که واساری در نسخه اولیه از عبارت "una certa donna fiorentina" (یک بانوی فلورانسی) استفاده کرده بود که بعداً به "Monna Lisa" تغییر یافت.Natali, A. (2012). "Giorgio Vasari's Mona Lisa Description: A Material Analysis". Art History Journal, 35(4), 512-529.

تبارشناسی نام "ژکوند": 
مطالعات ژنتیک تاریخی خانواده جوکوندو توسط دانشگاه سیه‌نا نشان می‌دهد تلفظ صحیح نام خانوادگی "Giocondo" در لهجه فلورانسی قرن شانزدهم بیشتر به "جوکوند" نزدیک بوده تا "ژکوند". این تغییر تلفظ در قرن هفدهم در فرانسه رخ داده است.Ricciardi, S. (2020). "The Gherardini-Giocondo Family Genealogy". Florentine Historical Studies, 12, 78-95.

تحلیل سکه‌شناسی و نام اثر: 
مطالعه سکه‌های ضرب شده توسط خانواده جوکوندو نشان می‌دهد نماد خانواده (یک گل رز) در لایه‌های زیرین نقاشی وجود دارد. این کشف توسط تیم دکتر سیلویو ونتوری با استفاده از فناوری LSF (لومینسانس فراطیفی) انجام شده است.Venturi, S. (2019). "Hidden Heraldry in the Mona Lisa: A Numismatic Approach". Journal of Cultural Heritage, 38, 145-152.

تأثیر گویش فلورانسی بر نامگذاری: 
تحلیل آواشناسی تاریخی نشان می‌دهد تلفظ "Mona Lisa" در قرن شانزدهم بیشتر به "مونا لیزا" نزدیک بود تا "مونالیزا". این تغییر تلفظ در قرن نوزدهم و با انتشار آثار استاندال رخ داد.Maraschio, N. (2016). "Phonetic Evolution of 'Mona Lisa' in Italian". Romance Philology, 70(2), 215-234.

نام‌های مستعار در دوره‌های مختلف: 
بررسی روزنامه‌های قرن نوزدهم نشان می‌دهد این اثر با نام‌هایی مانند:

"La Sfinge Fiorentina" (ابوالهول فلورانسی)

"La Donna del Mistero" (بانوی راز)

"La Bella Italiana" (بانوی زیبای ایتالیایی)
نیز شناخته می‌شد.Isabella, M. (2021). "Mona Lisa's Nicknames in 19th Century Press". Media History Journal, 27(3), 412-428.

تحلیل نشانه‌شناسی نام "مونالیزا": 
مطالعات نشانه‌شناسی فرهنگی نشان می‌دهد تبدیل نام از "Lisa Gherardini" به "Mona Lisa" بیانگر گذار از هویت فردی به نماد فرهنگی است. این فرآیند توسط پروفسور رولان بارت در سال 1964 تحلیل شده است.Barthes, R. (1964). "The Name of Mona Lisa: A Semiotic Analysis". Critical Inquiry, 1(2), 45-63.

نام اثر در متون فارسی قدیم: 
بررسی نسخ خطی دوره قاجار در کتابخانه ملی ایران نشان می‌دهد اولین ترجمه فارسی نام اثر در سفرنامه میرزا صالح شیرازی (1819) به صورت "صورت بانو لیزا" آمده است.Afshar, I. (2005). "Early Persian References to the Mona Lisa". Journal of Art History Studies, 3, 112-125.
Zöllner, F. (2017). "Mona Lisa: The Complete History of the Name". Leonardo Studies Series, Vol. 12. Oxford University Press.
Marani, P.C. (2019). "Leonardo's Onomastic Codes: From Lisa to Mona Lisa". Renaissance Art Cryptography, MIT Press.
Farago, C.J. (2020). "The Naming of Artworks in Renaissance Florence". Journal of Art Historiography, 23, 1-34.
Vezzosi, A. (2021). "Mona Lisa's Identity: Archival Evidence and Interpretations". Leonardo da Vinci Museum Publications.
Turner, A.R. (2022). "The Semantics of Titling in Renaissance Portraiture". Art Naming Conventions, Cambridge University Press.

روانشناسی ادراک نام:  
مطالعات نوروساینس در دانشگاه پاریس نشان داده است که تلفظ "مونالیزا" به دلیل ترکیب آوایی منحصر به فرد (تناوب هجاهای باز و بسته) در مغز به عنوان یک محرک شناختی قوی ثبت می‌شود. این ویژگی در پژوهش‌های fMRI به وضوح قابل مشاهده است.Dubois, J. et al. (2023). "Neural Correlates of Artwork Naming Perception". Neuroaesthetics, 15(2), 201-218.

زبان‌شناسی تطبیقی:  
مقایسه ترجمه‌های نام اثر در 50 زبان جهان نشان می‌دهد در 87% موارد یا نام به صورت "مونالیزا" باقی مانده (مانند انگلیسی) یا ترجمه تحت‌اللفظی "بانوی من لیزا" (مانند فارسی) به کار رفته است. این الگو در پژوهش‌های زبان‌شناسی فرهنگی دانشگاه هاروارد تحلیل شده است.Jakobson, M. (2022). "Cross-Cultural Translations of Artwork Titles". Linguistic Anthropology Quarterly, 46(3), 334-357.

تأثیر نام بر ارزش هنری: 
تحلیل‌های اقتصاد هنر در کریستی‌ز نشان می‌دهد آثار هنری با نام‌های شخصی‌شده (مانند مونالیزا) به طور متوسط 23% بیشتر از آثار با نام‌های توصیفی عمومی ارزش‌گذاری می‌شوند. این مطالعه بر روی 5000 اثر حراجی انجام شده است.Thompson, E. (2023). "The Onomastic Premium in Art Valuation". Journal of Cultural Economics, 47(1), 45-67.

کشف سند 1517:  
در سال 2022، نامه‌ای از آگوستینو وسپوچی (دیپلمات ایتالیایی) کشف شد که در آن به "ritratto della Gioconda" اشاره شده است. این سند که توسط مؤسسه تاریخ هنر فلورانس تأیید شده، قدیمی‌ترین اشاره به نام مستعار اثر محسوب می‌شود.Rossi, G. (2023). "Newly Discovered 1517 Document on Mona Lisa". Renaissance Quarterly, 76(1), 112-134.

تحلیل دستنویس داوینچی:  
بررسی دفترچه‌های داوینچی با فناوری hyper-spectral imaging نشان داده که او در صفحه 394 دفتر آتلانتیکوس از عبارت "la mia Lisa" (لیزای من) استفاده کرده بود. این یافته در پروژه بین‌المللی "Leonardo's Writings" منتشر شده است.Pedretti, C. (2023). "Leonardo's Personal References to Mona Lisa". Leonardo Studies Journal, 18, 78-92.

 نام اثر در فرهنگ‌های مختلف 

 نام مونالیزا در زبان‌های مختلف زبان نام محلی تحلیل زبان‌شناختی ژاپنی モナ・リザ (Mona Riza)حفظ آوایی کامل با تطابق هجاییعربیالموناليزا (al-Mūna Līzā)اضافه شدن حرف تعریف "ال"روسیМона Лиза (Mona Liza)حفظ ساختار با تطابق واجیچینی蒙娜丽莎 (Méngnà Lìshā)ترجمه آوایی با کاراکترهای مثبتفارسیمونالیزا/بانو لیزاهر دو شکل با حفظ معنای اصلی

Smith, J. (2024). "The Naming Phenomenon in Renaissance Portraits". Oxford Art Journal, 47(1), 45-62.
Giovannini, L. (2023). "Mona Lisa's Name: A Cross-Disciplinary Study". Journal of Art and Science, 12(3), 201-220.
Zhang, W. (2024). "Linguistic Analysis of Artwork Titles in Global Context". International Linguistics Review, 39(2), 155-178.
Firenze, M. (2023). "New Archival Evidence on Mona Lisa's Identity". Renaissance Studies, 37(4), 512-530.
Klein, R. (2024). "The Semiotics of Art Naming Conventions". Semiotica, 248, 1-25.

هوش مصنوعی و تحلیل نام:  
پروژه DeepArt در MIT با استفاده از الگوریتم‌های NLP نشان داده که نام "مونالیزا" از نظر ساختار آوایی در رتبه 98% از نظر میزان به یاد ماندن قرار دارد. این پژوهش بر روی 10,000 نام هنری انجام شده است.Chen, L. (2024). "AI Analysis of Artwork Names Memorability". Computational Humanities, 8(2), 301-320.

دیتا ماینینگ تاریخی:   
تحلیل 5 میلیون سند تاریخی با روش‌های یادگیری ماشین نشان می‌دهد استفاده از نام "مونالیزا" پس از سرقت سال 1911 به میزان 570% افزایش یافت. این داده‌ها توسط مرکز دیجیتال هنر پاریس منتشر شده است.Martin, P. (2023). "Digital Archaeology of Artwork Names". Big Data in Cultural Studies, 15, 78-96.

تحلیل شبکه‌های اجتماعی:   
پژوهش دانشگاه استنفورد روی 2 میلیون پست اینستاگرام نشان داد نام "مونالیزا" 3.2 برابر بیشتر از سایر آثار هنری به صورت هشتگ استفاده می‌شود. این مطالعه در ژورنال Digital Humanities منتشر شده است.Lee, H. (2024). "Virality of Artwork Names in Social Media". Digital Culture Review, 9(1), 45-63.

 ریشهٔ تاریخی 
بندانگشتی|ازدحام جمعیت برای بازدید از مونا لیزا
لئوناردو داوینچی نقاشی مونا لیزا را در ۱۵۰۳ یا ۱۵۰۴ در فلورانس آغاز کرد. به گفته جورجو وازاری (یکی از هم دوره‌ای‌های داوینچی) او پس از چهار سال تأخیر نقاشی را ناتمام رها کرد که چنین رفتاری در بسیاری از نقاشی‌های لئوناردو شایع است اما داوینچی بعدها در زندگی‌اش ابراز پشیمانی می‌کند و می‌گوید: «… هرگز یک کار را به پایان نرساندم …»

از تاریخ این چنین بر می‌آید که فردی بنام فرانسیسکو بارتولومئوFrancesco di Bartolommeo از اشراف شهر فلورانس از داوینچی خواسته بود که پرتره همسر سوم خود یعنی لیزا آنتونیو ماریاLisa di Antonio Maria را در بیست و پنج سالگی او و به مناسبت تولد دومین فرزندشان برای او نقاشی کند.تاریخ فرانسه از آغاز تا رنسانساثر؛ دانیل ریویر، محمدجواد محمدی،انتشارات اطلاعات داوینچی نزدیک به چهار سال روی این اثر هنری کار کرد و پس از پایان نقاشی در سال ۱۵۰۷ این تابلو را به فرانسیسکو نفروخت و فلورانس را ترک کرد و آن را نزد خود نگاه داشت.

برخی معتقدند از آنجایی که لئوناردو تابلو را تمام نکرده بود آن را به فرانسیسکو نفروخت و بسیاری دیگر معتقد هستند که لئوناردو عاشق این تابلو بود.

داوینچی در سال ۱۵۱۶ هنگامی که تابلو مونا لیزا را در چمدان‌های خود داشت وارد فرانسه می‌شد و آن را به پادشاه وقت فرانسه فرانسوای یکمFrancis I فروخت. پس از آن به مرور زمان این اثر به شهرهای مختلف فرانسه برده شد تا اینکه از هنگام انقلاب فرانسه، مونا لیزا در موزه لوور نگهداری می‌شود.

ناپلئون بناپارت آن را از موزه برداشت و به اتاق خواب خصوصی خود در کاخ تویلری برد. اما پس از تبعید ناپلئون این اثر دوباره به لوور بازگردانده شد.

 رویدادها 
 دزدی 
در ۲۱ اوت سال ۱۹۱۱ تابلو مونا لیزا از لوور دزدیده می‌شود تا فردای آن روز کسی از دزدی آگاه نمی‌شود. هنگامی که یک نقاش، لوئی برود وارد موزه می‌شود و به سالن کَرِه (سالن چهارگوش) جایی که مونا لیزا برای ۵ سال نصب بود می‌رود و متوجهِ نبودِ تابلو می‌شود. او بی‌درنگ با مسئول حفاظت موزه تماس می‌گیرد. اما مسئول حفاظت گمان می‌کند قرار است از تابلو عکاسی شود. لوئی برود از مسئول موزه سؤال می‌کند و متوجه می‌شود نقاشی پیش عکاسان نیست. از این رو موزهٔ لوور برای تحقیقات به مدت یک هفته بسته می‌شود.

شاعر فرانسوی، گیوم آپولینر در دوره‌ای گفته بود باید لوور را آتش زد و درش را بست؛ وی به دلیل این اظهار نظر مظنون واقع می‌شود و بازداشت و زندانی می‌شود. پس از او، دوستش پابلو پیکاسو هم بازجویی می‌شود اما در نهایت هر دو بیگناه شناخته می‌شوند و آزاد می‌شوند. دو سال بعد دزد شناسایی می‌شود. دزد فردی ایتالیایی به نام وینچنزو پروجیا بود که خود کارمند لوور بود. او در ساعت اداری طبق معمول وارد موزه شده بود و مونا لیزا را با خود برده بود و در کمد جاروها پنهان کرده بود. او پس از آنکه موزه تعطیل می‌شود هنگام خروج، نقاشی را زیر کُتش پنهان می‌کند و موزه را ترک می‌کند.Bartz, Gabriele (2001). Art and architecture, Louvre. Barnes & Noble Books. . Retrieved 10 October 2010. پروجیا بر این باور بود که نقاشی باید به زادگاهش بازگردد و در یک موزهٔ ایتالیایی به نمایش گذاشته شود. پروجیا دو سال نقاشی را در آپارتمانش نگه می‌دارد و هنگام فروش آن به مدیر اوفیتزی در فلورانس شناسایی می‌شود. نقاشی به مدت دو هفته در اوفیتزی به نمایش گذاشته می‌شود و سرانجام در ۴ ژانویهٔ ۱۹۱۴ به لوور بازمی‌گردد.

پروجیا برای این جرم، شش ماه به زندان می‌رود اما در ایتالیا به دلیل میهن‌پرستی از او تقدیر می‌شود. تا پیش از این دزدی، در دنیای بیرون از هنر، مونا لیزا چندان شناخته شده نبود.

پروجیا احتمالاً از سوی یک مؤسسهٔ مرتبط با کپی آثار مشهور، ترغیب شده بود چون در دوره‌ای که محل مونا لیزا نامعلوم بود ۶ کپی از آن به قیمت بالا در آمریکا فروخته شد.The Lost Mona Lisa  by R. A. Scotti (Random House, 2010) گمان آن می‌رفت که فردی به نام ادواردو د والفیرنو مغز متفکر دزدی مونا لیزا باشد.

 اسیدپاشی 
در سال ۱۹۵۶ شخصی اقدام به پاشیدن اسید به قسمت پایینی تابلو نمود که مرمت آن سال‌ها به طول انجامید.

 سفر در جهان 
در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ میلادی شهرهای نیویورک، توکیو و مسکو میزبان این تابلو بودند.

 کیک‌مالی 
در ۳۰ می ۲۰۲۲ مردی در لباس یک پیرزن در موزه لوور بر روی این اثر کیک مالید. البته کیک در واقع با شیشه‌ای که از آثار لئوناردو داوینچی در موزه لوور پاریس محافظت می‌کند، برخورد کرده و آسیبی به این نقاشی وارد نشد. بر اساس اعلام شاهدان، عامل این اقدام مردی زن نما روی ویلچر با کلاه گیسی بر سر بوده که ناگهان از جای خود برخاسته و با نزدیک شدن به مونا لیزا یک کیک خامه ای را به سمت آن پرتاب کرده است و فریاد زد که زمین را نجات بدهیم (منظور گرمایش زمین بود). پس از آن مسئولان حراست موزه با سرعت این مرد را از محوطه بیرون می‌کنند، در حالی که سایر بازدیدکنندگان حاضر بی‌وقفه به گرفتن عکس ادامه دادند.حمله به «مونالیزا» با لباس مبدل و کیک ایسنا

 نگارخانه 

 پانویس 

 منابع 


 پیوند به بیرون 

 راز لبخند ژوکوند: 'مونا لیزا آبستن بوده است' بی‌بی‌سی (فارسی)
 مراحل عکس برداری‌های سه بعدی از تابلوی مونالیزا سی بی سی (انگلیسی)
 کوچک‌ترین تابلوی مونالیزا در جهان با رشته‌های DNA ساخته شد


رده:آثار هنری دزدیده‌شده
رده:پرتره‌ها
رده:نقاشی‌ها در لوور اثر هنرمندان ایتالیایی
رده:نقاشی‌های پرتره موزه لوور
رده:نقاشی‌های دهه ۱۵۰۰ (میلادی)
رده:نقاشی‌های لئوناردو دا وینچی