طغرا

طُغرا یا طُغری یا طُغراء (، ) تک‌نگار، یا امضای سلاطین ترک به گونهٔ خوشنویسی است که در طول تاریخ بر کلیهٔ اسناد و مکاتبات رسمی الصاق می‌شده است. طغرا همچنین با الهام از سنت تمغا، بر مهر سلطنتی و بر روی سکه‌های ضرب شده در زمان سلطنت سلاطین حک می‌شده است.

طغراها در آغاز سلطنت سلطان طراحی و توسط خطاط دربار (نشانچی یا طغرانویس) بر روی اسناد مکتوب حک می‌شدند. اولین نمونه‌های طغرا در قرن چهاردهم میلادی دیده شده‌اند. طغراها هدفی شبیه به کارتوش در مصر باستان یا سایفر سلطنتی پادشاهان بریتانیایی داشتند. هر سلطان عثمانی طغرای مخصوص به خود را داشته است.

 وجه تسمیه 
دو نظریهٔ اصلی در مورد ریشهٔ کلمه طغرا وجود دارد. اولی آن را برگرفته از یک نشان ترکی به نام «طغرق» می‌داند و دومی تلاش کاتبان پارسی برای شکل دادنِ نام حاکمان به نمادی کمان‌مانند به نام طورغا/طورغای (در زبان ترکی) که متعاقباً به اشتباه «طغرا» تلفظ شد.

دلیل اصلی نظریهٔ اول، سخنی از محمود کاشغری در دیوان لغات الترک است:
«طغرق مهر و امضای پادشاه [به گویش اوغوزی] است و برای ترکان [غربی] ناشناخته است. [من] منشأ آن را نمی‌دانم.»

 توصیف 
بندانگشتی|طغرای سلطان محمود دوم عثمانی با عبارت: «محمود خان بن عبدالحمید مظفر دائماً» (محمود خان پسر عبدالحمید همواره پیروز)
یک طغرا ساختار مشخصی دارد: دو حلقه در سمت چپ، سه خط عمودی در وسط، نوشته‌های روی هم در پایین و دو امتداد به سمت راست. هر کدام از این عناصر معنای خاصی دارند و با هم فرمی را می‌سازند که به راحتی به عنوان طغرا قابل تشخیص است.

بندانگشتی|200px|نخستین طغرای عثمانی در سال ۱۳۲۶ متعلق به اورخان یکم
نام سلطان در قسمت پایینی که سره  نامیده می‌شود، نوشته شده است. نخستین طغرای عثمانی در سال ۱۳۲۶، تنها عبارت اورخان پسر عثمان یکم را نشان می‌دهد. بعدها علاوه بر نام سلطان و پدرش، واژگانی برای تکریم سلطان نیز اضافه شدند.

بندانگشتی|اجزای تشکیل دهندهٔ طغرا
حلقه‌های سمت چپ طغرا را بیضه  می‌گویند که در زبان عربی به معنی تخم مرغ است. برخی از تفاسیر طرح طغرا، ادعا می‌کنند که بیضه‌ها قرار است نماد دو دریایی باشند که سلاطین عثمانی بر روی آنها تسلط داشتند: حلقهٔ بیرونی بزرگ‌تر نشان‌دهندهٔ مدیترانه و حلقهٔ داخلی کوچک‌تر نشان‌دهندهٔ دریای سیاه. خطوط عمودی بالای طغرا را توغ  یا چوب پرچم می‌نامند. سه توغ در طغرا نماد استقلال هستند. خطوط S شکلی که از توغ‌ها عبور می‌کنند، زلف  نامیده می‌شوند و به همراه بالای توغ‌ها که به سمت راست متمایل‌اند نشان‌دهندهٔ وزش بادها از شرق به غرب‌اند؛ نمادی که بیانگر مسیر پیشروی سنتی عثمانی‌ها بود. خطوط سمت راست طغرا خنجر  نامیده می‌شوند که تمثیلی از شمشیر و نماد قدرت هستند.

طغرا­نویسی با هر خطی امکان‌پذیر است. اما بیشترین خطی که با آن طغرا نوشته شده، دیوانی و ثلث است.

 در ادبیات 
به واژهٔ طغرا در ادبیات فارسی اشاره شده است. برای نمونه:

 در دوره مدرن 
امروزه در دنیای مدرن هنرمندان خوشنویسی هستند که از شکل و مشخصهٔ طغرا استفاده می‌کنند. برای نمونه طغراهای رئیس جمهور روسیه ولادیمیر پوتین و آکی‌هیتو امپراتور ژاپن که توسط هنرمندی به نام ولادیمیر پوپوف طراحی شده‌اند.

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 

 خلرتوا
 توتم

 منابع 


 پیوند به بیرون 

رده:اختراع‌های ترکیه‌ای
رده:امضا
رده:خوشنویسی اسلامی
رده:فرهنگ در عثمانی
رده:نشان‌ها
رده:واژه‌ها و عبارت‌های ترکی