امپراتوری گورکانی

امپراتوری گورکانی یا امپراتوری مغول یک پادشاهی ایرانی-هندی در دوران تاریخی اوایل دوران مدرن در آسیای جنوبی بود. در اوج خود، این پادشاهی از حاشیه بیرونی حوضه رود سند در غرب، افغانستان شمالی در شمال غرب، و کشمیر در شمال، تا سرزمین‌های مرتفع آسام امروزی و بنگلادش در شرق، و سرزمین‌های مرتفع فلات دکن در هند جنوبی گسترده شده بود.. Quote: "قلمرو تعریف و اداره شده به این شکل، سرزمینی پهناور به مساحت تقریبی  بود که از مرز آسیای مرکزی در شمال افغانستان تا ارتفاعات شمالی فلات دکن، و از حوضه سند در غرب تا ارتفاعات آسام در شرق گسترش یافته بود."

به‌طور متعارف گفته می‌شود که پادشاهی گورکانی در سال ۹۰۵ خورشیدی توسط بابُر، فرمانروای قسمت شرقی ایران بزرگ به پایتختی کابل با بهره‌گیری از کمک صفویان و امپراتوری عثمانی‌های همسایه، Quote: "بابُر سپس به طرز زیرکانه‌ای به عثمانی‌ها قول داد که در ازای کمک نظامی‌شان به آن‌ها حمله نکند، کمکی که به شکل جدیدترین اختراعات میدان نبرد، یعنی تفنگ فتیله‌ای و توپ‌های ریخته‌گری، و همچنین مربیانی برای آموزش افرادش جهت استفاده از آن‌ها، دریافت کرد." توانست ابراهیم لودی، سلطان دهلی، را در نخستین نبرد پانی‌پت شکست داده و به دشت‌های هند شمالی یورش برد. ساختار پادشاهی گورکانی، با این حال، گاهی به سال ۹۷۸ خورشیدی، زمان حکومت اکبر کبیر، نوه بابُر، نسبت داده می‌شود.. Quote: "تاریخ احتمالی دیگری برای آغاز حکومت گورکانی، سال ۹۷۸ خورشیدی است، زمانی که نهادهای تعریف‌کننده این حکومت به طور مستحکمی برقرار شدند و قلب امپراتوری مشخص شد؛ هر دوی این‌ها دستاورد اکبر، نوه بابُر، بودند." این ساختار پادشاهی تا سال ۱۱۰۹ خورشیدی، مدت کوتاهی پس از مرگ آخرین پادشاه بزرگ، اورنگ زیب،. Quote: "به طور متعارف، عمر امپراتوری خاندان گورکانی در سال ۱۰۸۶ خورشیدی، هنگام مرگ اورنگ زیب، یکی از نوادگان نسل پنجم بابُر، به پایان رسیده تلقی می‌شود. سلطنت پنجاه ساله او در سال ۱۰۳۷ خورشیدی آغاز شد در حالی که به نظر می‌رسید دولت گورکانی همچنان قوی یا حتی قوی‌تر از همیشه است. اما در سال‌های پایانی اورنگ زیب، دولت به ورطه نابودی کشیده شد، که یک دهه و نیم پس از مرگ او از هم پاشید؛ تا سال ۱۱۰۰ خورشیدی، حکومت پادشاهی گورکانی عمدتاً به پایان رسیده بود و عصر دو قرن امپراتوری بسته شده بود.". Quote: "تا تاریخ آخر (۱۱۰۰ خورشیدی)، ساختار اساسی دولت متمرکز به شکلی غیرقابل ترمیم از هم پاشیده بود." دوام داشت، دورانی که امپراتوری به حداکثر گستره جغرافیایی خود نیز رسید. این امپراتوری که متعاقباً تا سال ۱۱۴۰ خورشیدی به منطقه دهلی قدیم و اطراف آن کاهش یافته بود، پس از شورش ۱۸۵۷ هند، به‌طور رسمی توسط راج بریتانیا منحل شد.

اگرچه امپراتوری گورکانی از طریق جنگ‌های نظامی ایجاد و حفظ شد،. Quote: "لاف‌زنی دربارهٔ چنین اجدادی، خصلت محوری رژیم گورکانی به عنوان یک دولت جنگجو را برجسته می‌کرد: این دولت در جنگ زاده شد و تا قرن دوازدهم خورشیدی که جنگ آن را نابود کرد، با جنگ حفظ شد.". Quote: "دولت گورکانی برای جنگ تجهیز شده بود و تا زمانی که در نبردهایش پیروز می‌شد، موفق بود. قلمرو خود را تا حدی از طریق شبکه پایگاه‌هایش، از پایتخت‌های مستحکم آن در آگرا، دهلی یا لاهور که قلب این سرزمین‌ها را تعریف می‌کردند، تا قلعه‌های تبدیل‌شده و گسترش‌یافته راجستان و دکن، کنترل می‌کرد. اراده پادشاه اغلب در میدان نبرد اجرا می‌شد. صدها پیشاهنگ ارتش منبع مهمی برای اطلاعات بودند. اما ساختار اداری امپراتوری نیز توسط جنگ تعریف شده و به سمت آن هدایت شده بود. پاسگاه‌های نظامی محلی یا «تانا» ها نظم را حفظ می‌کردند. فرماندهان نظامی و غیرنظامی پادشاهی که مستقیماً منصوب می‌شدند («فوج‌دار» ها)، سواره‌نظام و پیاده‌نظام، یا امور اداری را در هر منطقه کنترل می‌کردند. دهقانان نیز اغلب مسلح بودند، توانایی حمایت از قدرت‌های منطقه‌ای را داشتند و مستعد شورش به نفع خود بودند: آرام‌سازی مداوم از فرمانروایان انتظار می‌رفت." Quote: "با کمک صفویان و عثمانی‌ها، گورکانیان به زودی به این دو قدرت در یک حکومت سه گانه از دولت‌های اوایل دوران مدرن که جنگجو محور، توسعه‌طلب، و هم از نظر نظامی و هم بوروکراتیک کارآمد بودند، پیوستند، دولت‌هایی که اکنون اغلب به دلیل مهارت مشترکشان در استفاده از چنین سلاح‌هایی برای تسخیر سرزمین‌هایی که به دنبال کنترل آن‌ها بودند، «امپراتوری‌های باروت» نامیده می‌شوند." اما فرهنگ‌ها و مردمی را که تحت سلطه خود درآورد، به شدت سرکوب نکرد؛ بلکه با شیوه‌های نوین اداری، و نخبگان حاکم متنوع، به برابرسازی و آرامش آن‌ها پرداخت که این امر به حکومتی کارآمدتر، متمرکزتر و استانداردتر منجر شد. پایه ثروت جمعی امپراتوری، مالیات‌های کشاورزی بود که توسط سومین پادشاه گورکانی، اکبر، وضع شده بود.. Quote: "پایگاه منابع نظام جدید اکبر، درآمد حاصل از زمین بود.". Quote: "امپراتوری گورکانی در داخل یک توده زمینی بزرگ مستقر بود و بخش عمده درآمد خود را از کشاورزی به دست می‌آورد." این مالیات‌ها که بالغ بر بیش از نیمی از محصول یک کشاورز دهقان بود،. Quote: "برآورد می‌شود که به خوبی بیش از نیمی از محصول مزارع در قلمرو او، پس از تأمین هزینه‌های تولید، از طریق مالیات‌های رسمی و عوارض غیررسمی از تولیدکنندگان دهقان گرفته می‌شد. علاوه بر این، پرداخت‌ها به صورت پول مطالبه می‌شد و این امر نیاز به یک واحد پول نقره‌ای با تنظیم خوب داشت." با واحد پول نقره تنظیم‌شده‌ای پرداخت می‌شد و باعث ورود دهقانان و صنعتگران به بازارهای بزرگ‌تر می‌گردید.. Quote: "شرط او مبنی بر پرداخت مالیات زمین به صورت نقدی، دهقانان را وادار کرد تا وارد شبکه‌های بازار شوند، جایی که می‌توانستند پول لازم را به دست آورند، در حالی که استانداردسازی واحد پول پادشاهی، مبادله کالا در ازای پول را آسان‌تر کرد."

آرامش نسبی حفظ شده توسط امپراتوری در بیشتر قرن یازدهم خورشیدی عاملی در گسترش اقتصادی هند بود.. Quote: "مهمتر از همه، دوره طولانی صلح نسبی که توسط قدرت اکبر آغاز شد و توسط جانشینان او حفظ گردید، به گسترش اقتصادی هند کمک کرد." حضور فزاینده اروپاییان در اقیانوس هند و افزایش تقاضا برای محصولات خام و فرآوری شده هندی، ثروت زیادی برای دربار گورکانی به ارمغان آورد.. Quote: "با رشد حضور اروپاییان در هند، تقاضاهای آن‌ها برای کالاهای هندی و حقوق تجاری افزایش یافت، که بدین ترتیب ثروت بیشتری را به دربارهای هندی که از قبل هم ثروتمند بودند، سرازیر کرد." مصرف نمایان در میان نخبگان گورکانی افزایش یافت،. Quote: "نخبگان پول بیشتری را صرف کالاهای لوکس و سبک زندگی باشکوه می‌کردند، و فرمانروایان گاهی شهرهای پایتخت کاملاً جدیدی می‌ساختند." که به حمایت بیشتر از نقاشی، اشکال ادبی، منسوجات، و معماری، به ویژه در دوران حکومت شاه جهان، انجامید.. Quote: "همه این عوامل منجر به حمایت بیشتر از هنرها، از جمله منسوجات، نقاشی‌ها، معماری، جواهرات، و سلاح‌ها برای برآورده کردن الزامات تشریفاتی پادشاهان و شاهزادگان شد." از جمله میراث جهانی یونسکو گورکانی در آسیای جنوبی می‌توان به: قلعه آگرا، فاتح‌پور سیکری، قلعه سرخ دهلی، آرامگاه همایون، قلعه لاهور، باغ‌های شالیمار، و تاج محل اشاره کرد که «گوهر هنر اسلامی در هند و یکی از شاهکارهای مورد تحسین جهانی میراث جهانی» توصیف شده است.

 نام 
نزدیک‌ترین نام رسمی برای این امپراتوری، «هندوستان» بود که در آئین اکبری ثبت شده است. سوابق اداری گورکانی نیز از این پادشاهی با عنوان «قلمرو هندوستان» (), «کشور هند» ()، «سلطنت هند» () همانگونه که در سنگ‌نوشته قبر پادشاه اورنگ زیب مشاهده شده است، یا نام‌گذاری بومی توسط پادشاه بهادرشاه ظفر به عنوان «سرزمین هند» () در هندوستانی یاد می‌کنند. رویدادنامه‌های معاصر چینی از این پادشاهی با عنوان هندوستان () یاد کرده‌اند. در غرب، اصطلاح «موغال» برای پادشاه، و به تبع آن برای کل پادشاهی به کار برده می‌شد.

نامی که گورکانیان برای دودمان خود به کار می‌بردند، «گورکانیان» () بود که اشاره به تبار آن‌ها از امیرتیمور گورکانی، سَر دودمان تیموری داشت؛ کسی که پس از ازدواج با یک شاهزاده خانم چنگیزی، لقب  به معنای «داماد» را گرفت. واژه «موغال» (که در انگلیسی به صورت Mogul یا Moghul نیز نوشته می‌شود) شکل هندی واژه مغول است که از فارسی وارد این زبان شده است. پیروان اولیه دودمان گورکانی، ترکان جغتایی بودند و نه مغول‌ها. اصطلاح «مغول» به دلیل ارتباط با مغولان و برای متمایز کردن آن‌ها از نخبگان افغانی که بر سلطان‌نشین دهلی حکومت می‌کردند، در هند به آن‌ها اطلاق شد. این اصطلاح همچنان مورد مناقشه هندشناسان است. از نظر مارشال هاجسون، این دودمان باید «تیموری» یا «تیموری‌های هند» نامیده می‌شد.

 سرگذشت 

 بابُر و همایون (۹۰۵–۹۳۵ خورشیدی) 

پادشاهی گورکانی توسط بابُر (حکومت ۹۰۵–۹۰۹ خورشیدی) تأسیس شد؛ فرمانروایی از آسیای میانه که از طرف پدری از تبار امیر تیمور گورکانی، (بنیان‌گزار پادشاهی تیموری) و از طرف مادری از تبار چنگیز خان بود. بابُر از نظر پدری به قبیله برلاس از تبار مغول تعلق داشت که ترک‌سازی شده بود.Gérard Chaliand, A Global History of War: From Assyria to the Twenty-First Century, University of California Press, California 2014, p. 151 بابُر که از قلمرو اجدادی خود در آسیای میانه رانده شده بود، برای ارضای جاه‌طلبی‌هایش به هند روی آورد. او ابتدا خود را در کابل مستقر کرد و سپس از مسیر سرزمینی که امروزه افغانستان نامیده میشود و از طریق گذرگاه خیبر، به‌طور پیوسته به سمت جنوب، یعنی هند، پیشروی کرد. نیروهای بابُر، ابراهیم لودی، سلطان دهلی، را در نخستین نبرد پانی‌پت در سال ۹۰۵ خورشیدی شکست داد. او با استفاده از سلاح‌های گرم و توپ، توانست ارتش ابراهیم را متلاشی کند، با وجود این‌که از نظر تعداد در مضیقه بود، گسترش قلمرو خود را تا میانه جلگه سند و گنگ رساند. پس از این نبرد، مرکز قدرت گورکانی به آگره منتقل شد. در سرنوشت‌ساز نبرد خنوه، که یک سال بعد در نزدیکی آگره رخ داد، نیروهای بابُر، ارتش‌های متحد راجپوت‌های رانا سانگا از پادشاهی میوار را شکست دادند و سواره نظام او تاکتیک‌های سنتی حملهٔ از جناحین را به کار گرفت.

با این حال، مشغله جنگ‌ها و لشکرکشی‌ها به پادشاه جدید اجازه نداد تا دستاوردهایی را که در هند کسب کرده بود تثبیت کند. بی‌ثباتی پادشاهی در زمان پسر او، همایون (حکومت ۹۰۹–۹۳۵ خورشیدی)، آشکار شد، در زمانی که همایون توسط شیرشاه سوری که یک شورشی بود (حکومت ۹۱۹–۹۲۴ خورشیدی) مجبور به تبعید در ایران شد. تبعید همایون در ایران پیوندهای دیپلماتیک بین دربار صفوی و گورکانی ایجاد کرد و منجر به افزایش نفوذ فرهنگی ایرانی در پادشاهی گورکانی که بعداً مجدداً احیا شده بود شد. بازگشت پیروزمندانه همایون از ایران در سال ۹۳۴ خورشیدی، حکومت گورکانی را در برخی از مناطق هند احیا کرد، اما او سال بعد بر اثر یک حادثه درگذشت.

 اکبر تا اورنگ زیب (۹۳۵–۱۰۸۶ خورشیدی) 

اکبر (حکومت ۹۳۵–۹۸۴ خورشیدی) با نام جلال‌الدین محمد در قلعه عمرکوت، از همایون و همسرش حمیده بانو بیگم، یک شاهزاده خانم ایرانی، متولد شد. اکبر با نیابت بیرام خان، که به تثبیت پادشاهی گورکانی در هند کمک کرد، بر تخت نشست. او از طریق جنگ، توانست پادشاهی را در تمام جهات گسترش دهد و تقریباً تمام شبه قاره هند در شمال رود گوداواری را تحت کنترل خود درآورد. او یک نخبه حاکم جدید وفادار به خود ایجاد کرد، یک اداره مدرن را پیاده‌سازی کرد و توسعه فرهنگی را تشویق نمود. او تجارت با شرکت‌های تجاری اروپایی را افزایش داد. هند یک اقتصاد قوی و با ثبات را توسعه داد که منجر به گسترش تجاری و توسعه اقتصادی شد. اکبر آزادی مذهب را در دربار خود مجاز دانست و تلاش کرد تا با ایجاد یک مذهب جدید، یعنی دین الهی، که ویژگی‌های قوی‌ای از آیین حاکم را داشت، اختلافات اجتماعی-سیاسی و فرهنگی را در پادشاهی خود حل کند. او برای پسرش یک دولت با ثبات داخلی به جا گذاشت که در اوج عصر طلایی خود بود، اما دیری نگذشت که نشانه‌های ضعف سیاسی ظهور کرد.جهانگیر (با نام تولد سلیم، حکومت ۹۸۴–۱۰۰۶ خورشیدی) پسر اکبر و همسرش مریم‌الزمانی، یک شاهزاده خانم هندی، بود. سلیم به نام صوفی هندی، سلیم چشتی، نامگذاری شد. او «معتاد به تریاک بود، از امور دولتی غفلت می‌کرد و تحت نفوذ جناح‌های رقیب درباری قرار گرفت». جهانگیر با تلاش‌های قابل توجه برای جلب حمایت نهاد مذهبی اسلامی، خود را از اکبر متمایز کرد. یکی از راه‌های او برای این کار، اعطای تعداد بیشتری مدد معاش (بخشش‌های زمین بدون مالیات به افراد مذهبی یا شایسته روحانی) نسبت به اکبر بود. برخلاف اکبر، جهانگیر با رهبران مذهبی غیرمسلمان، به ویژه رهبر سیک‌ها، گورو ارجن، درگیر شد، که اعدام او اولین مورد از درگیری‌های متعدد بین پادشاهی گورکانی و جامعه سیک بود.
شاه جهان (حکومت ۱۰۰۷–۱۰۳۷ خورشیدی) پسر جهانگیر و همسرش جگت گوسائین بود. سلطنت او آغازگر عصر طلایی معماری گورکانی بود. در طول حکومت شاه جهان، شکوه دربار گورکانی به اوج خود رسید، که تاج محل نمونه بارز آن است. با این حال، هزینه نگهداری دربار شروع به پیشی گرفتن از درآمدهای ورودی کرد. شاه جهان پادشاهی گورکانی را با پایان دادن به سلطان‌نشین احمدنگر و مجبور کردن عادل‌شاهیان و قطب‌شاهیان به پرداخت خراج، تا دکن گسترش داد.

بزرگ‌ترین پسر شاه جهان، دارا شکوه، در سال ۱۰۳۷ خورشیدی در نتیجه بیماری پدرش نایب او شد. دارا از یک فرهنگ تلفیقی هندویی و مسلمان حمایت می‌کرد و از پدربزرگ بزرگ خود یعنی اکبر تقلید می‌نمود.Dara Shikoh  Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia, by Josef W. Meri, Jere L Bacharach. Routledge, 2005. . pp. 195–196. با این حال، با حمایت متعصبین اسلامی، پسر کوچکتر شاه جهان، اورنگ زیب (حکومت ۱۰۳۷–۱۰۸۶ خورشیدی)، تاج و تخت را تصرف کرد. اورنگ زیب، دارا را در سال ۱۰۳۸ خورشیدی شکست داد و او را اعدام کرد. اگرچه شاه جهان کاملاً از بیماری‌اش بهبود یافت، اما اورنگ زیب او را تا زمان مرگش در سال ۱۰۴۵ خورشیدی زندانی نگه داشت. اورنگ زیب پادشاهی را به بزرگ‌ترین گستره سرزمینی خود رساند، و بر افزایش اسلامی‌سازی دولت گورکانی نظارت داشت. او تغییر دین به اسلام را تشویق کرد، جزیه را برای غیرمسلمانان بازگرداند و فتاوی عالمگیری، مجموعه‌ای از قوانین اسلامی را تدوین کرد. اورنگ زیب همچنین دستور به اعدام رهبر سیک‌ها، گورو تیغ بهادر داد که منجر به نظامی‌سازی جامعه سیک شد. از دیدگاه پادشاهی، گرویدن به اسلام، نخبگان محلی را در دیدگاه پادشاه از شبکه‌ای از هویت مشترک ادغام می‌کرد که گروه‌های مختلف را در سراسر پادشاهی در اطاعت از پادشاه گورکانی متحد می‌ساخت. او لشکرکشی‌هایی را از سال ۱۰۶۱ خورشیدی در دکن رهبری کرد، و قدرت‌های مسلمان باقی‌مانده آن یعنی بیجاپور و گلکنده را ضمیمه کرد، اگرچه درگیر یک درگیری طولانی در منطقه شد که تأثیر ویرانگری بر پادشاهی داشت.

اورنگ زیب جنجالی‌ترین پادشاه گورکانی در نظر گرفته می‌شود، با این حال، برخی از مورخان استدلال می‌کنند که محافظه‌کاری و عدم تحمل مذهبی او ثبات جامعه گورکانی را تضعیف کرد، در حالی که مورخان دیگر این موضوع را زیر سؤال می‌برند و اشاره می‌کنند که او بودجه ساخت یا حمایت از نهادهای غیرمسلمان را تأمین می‌کرد، او به‌طور قابل توجهی بیش از اسلاف خود، هندوها را در بوروکراسی پادشاهی خود به کار گرفت، و با تعصب علیه هندوها و شیعیان مخالفت می‌کرد.

 زوال (۱۰۸۶–۱۲۳۶ خورشیدی) 

دهلی در زمان فرخ‌سیر، پادشاه دست‌نشانده. قدرت مؤثر در دست برادران سید بود.|thumb|left

پسر اورنگ زیب، بهادرشاه یکم، سیاست‌های مذهبی پدرش را لغو کرد و تلاش نمود تا در اداره امور اصلاحاتی ایجاد نماید. «با این حال، پس از مرگ او در سال ۱۰۹۰ خورشیدی، دودمان گورکانی شروع به فرورفتن در هرج و مرج و درگیری‌های خشونت‌آمیز کرد. تنها در سال ۱۰۹۷ خورشیدی، چهار پادشاه پی در پی بر تخت نشستند»، این افراد صرفاً پادشاهان دست‌نشانده تحت حاکمیت انجمنی از اشراف متعلق به کاست مسلمانان هندی معروف به سادات بارهه بودند، که رهبران آن‌ها، برادران سید، عملاً حاکمان بالفعل پادشاهی شدند.

در دوران سلطنت محمدشاه (حکومت ۱۱۹۷–۱۱۲۷ خورشیدی)، پادشاهی شروع به تجزیه کرد و بخش‌های وسیعی از مرکز هند از دست گورکانیان به دست مراتا افتاد. هنگامی که گورکانیان تلاش کردند تا استقلال نظام‌الملک آصف جاه اول در دکن را سرکوب کنند، او مراتا را تشویق کرد تا به مرکز و شمال هند حمله کنند. لشکرکشی نادرشاه، که پیش از این حاکمیت ایران را بر بیشتر غرب آسیا، قفقاز و آسیای میانه احیا کرده بود، با غارت دهلی به اوج خود رسید و بقایای قدرت و اعتبار گورکانی را در هم شکست و تمام خزانه‌های انباشته شده گورکانی را با خود برد. گورکانیان دیگر قادر به تأمین مالی ارتش‌های عظیمی که قبلاً با آن‌ها حکومت خود را اعمال می‌کردند، نبودند. بسیاری از نخبگان پادشاهی اکنون به دنبال کنترل امور خود بودند و جدا شدند تا پادشاهی‌های مستقلی را تشکیل دهند. اما ادای احترام لفظی به پادشاه گورکانی به عنوان بالاترین مظهر حاکمیت ادامه یافت. نه تنها اشراف مسلمان، بلکه رهبران مراتا، هندوها و سیک‌ها نیز در تصدیق‌های تشریفاتی پادشاه به عنوان حاکم هند شرکت می‌کردند.

در همین حال، برخی از حکومت‌های منطقه‌ای در داخل پادشاهی گورکانی که به‌طور فزاینده‌ای تکه‌تکه می‌شد، خود و دولت را درگیر درگیری‌های جهانی کردند که تنها به شکست و از دست دادن قلمرو در طول درگیری‌هایی مانند جنگ‌های کارناتیک و جنگ بنگال منجر شد.

پادشاه گورکانی شاه عالم دوم (۱۱۳۸–۱۱۸۵ خورشیدی) تلاش‌های بیهوده‌ای برای معکوس کردن زوال گورکانی انجام داد. دهلی توسط افغان‌ها غارت شد، و هنگامی که نبرد سوم پانی‌پت بین امپراتوری مراتا و افغان‌ها (به رهبری احمد شاه درانی) در سال ۱۱۳۹ خورشیدی درگرفت، که افغان‌ها در آن پیروز شدند، پادشاه با خفت به‌طور موقت به انگلیسی‌ها در شرق پناه برد. در سال ۱۱۵۰ خورشیدی، مراتا، دهلی را از روهیله‌ها بازپس گرفتند، و در سال ۱۱۶۳ خورشیدی، مراتا رسماً حامی پادشاه در دهلی شدند، وضعیتی که تا دومین جنگ انگلیس و مراتا ادامه یافت. پس از آن، کمپانی هند شرقی بریتانیا حامی دودمان گورکانی در دهلی شد. کمپانی هند شرقی بریتانیا در سال ۱۱۷۲ خورشیدی کنترل استان سابق گورکانی بنگال-بیهار را پس از لغو حکومت محلی (نظمت) که تا سال ۱۲۳۷ خورشیدی ادامه داشت، در دست گرفت و این امر آغازگر دوره استعماری بریتانیا بر شبه قاره هند بود. تا سال ۱۲۳۶ خورشیدی، بخش قابل توجهی از هند تحت کنترل کمپانی هند شرقی بود. آخرین پادشاه گورکانی، بهادرشاه ظفر پس از شکست کوبنده در شورش ۱۸۵۷ هند که او به‌طور اسمی رهبری آن را بر عهده داشت، توسط کمپانی هند شرقی بریتانیا عزل و در سال ۱۲۳۷ خورشیدی به یانگون، برمه، تبعید شد.


 علل زوال 
مورخان گزارش‌های متعددی دربارهٔ عوامل دخیل در فروپاشی سریع پادشاهی گورکانی بین سال‌های ۱۰۸۶ تا ۱۱۰۰ خورشیدی، پس از یک قرن رشد و شکوفایی، ارائه داده‌اند. جانشینی مجموعه‌ای از حاکمان ضعیف، بی‌کفایت و با دوره‌های حکومت کوتاه، و جنگ‌های داخلی بر سر جانشینی، بی‌ثباتی سیاسی را در مرکز ایجاد کرد. گورکانیان در طول سده هفدهم میلادی تقریباً تسخیرناپذیر به نظر می‌رسیدند، اما به محض از بین رفتن، گستره بیش از حد پادشاهی آن‌ها آشکار شد و وضعیت قابل جبران نبود. شرکت‌های تجاری اروپایی که به ظاهر بی‌ضرر بودند، مانند کمپانی هند شرقی بریتانیا، نقش واقعی در زوال اولیه نداشتند؛ آن‌ها همچنان در حال تلاش برای کسب اجازه از حاکمان گورکانی برای تأسیس تجارت و کارخانجات در هند بودند.

از نظر مالی، دربار درآمدهای لازم برای پرداخت به افسران ارشد خود، یعنی اُمرا (نجبا) و همراهانشان را از دست داد. پادشاه اقتدار خود را از دست داد، زیرا افسران پادشاهی که به‌طور گسترده پراکنده بودند، اعتماد خود را به مقامات مرکزی از دست دادند و معاملات خود را با افراد ذی‌نفوذ محلی انجام دادند. ارتش پادشاهی درگیر جنگ‌های طولانی و بی‌ثمر علیه مراتا شد و روحیه جنگندگی خود را از دست داد. در نهایت، مجموعه‌ای از درگیری‌های سیاسی خشونت‌آمیز بر سر کنترل تاج و تخت رخ داد. پس از اعدام پادشاه فرخ‌سیر در سال ۱۱۰۰ خورشیدی، حکومت‌های جانشین محلی گورکانی، قدرت را در منطقه پس از منطقه به دست گرفتند.

 اداره و دولت 

پادشاهی گورکانی دارای یک دولت بسیار متمرکز و بوروکراتیک بود که بیشتر آن در طول حکومت سومین پادشاه گورکانی، یعنی اکبر، تأسیس شد. دولت مرکزی توسط پادشاه گورکانی رهبری می‌شد؛ بلافاصله زیر نظر او چهار وزارتخانه قرار داشت. وزارت مالیه/درآمد، که توسط مقامی به نام دیوان رهبری می‌شد، مسئول کنترل درآمدهای قلمروهای پادشاهی، محاسبه درآمدهای مالیاتی، و استفاده از این اطلاعات برای توزیع تکالیف بود. وزارت نظامی (ارتش/اطلاعات) توسط مقامی با عنوان میر بخشی رهبری می‌شد که مسئول سازماندهی نظامی، خدمات پیام‌رسانی، و سیستم منصب‌داری بود. وزارت مسئول قانون/حمایت مذهبی، وظیفه صدرالصدور بود که قضات را منصوب می‌کرد و امور خیریه و مقرری‌ها را مدیریت می‌نمود. وزارت دیگری نیز به امور دربار پادشاهی و امور عمومی اختصاص داشت که توسط میر سامان رهبری می‌شد. از میان این وزرا، دیوان از اهمیت بیشتری برخوردار بود و معمولاً به عنوان وزیر (وزیر اعظم) پادشاهی عمل می‌کرد.

 تقسیمات اداری 
پادشاهی به استان‌های مختلف تقسیم می‌شد که هر یک توسط یک حاکم استانی به نام استاندار اداره می‌شد. ساختار دولت مرکزی در سطح استانی نیز منعکس شده بود؛ هر استان، بخشی، صدرالصدور و وزیر مالیه خاص خود را داشت که مستقیماً به دولت مرکزی گزارش می‌دادند، نه به استاندار. استان‌ها به واحدهای اداری معروف به سرکار تقسیم می‌شدند که این‌ها نیز به نوبه خود به گروه‌هایی از روستاها معروف به ناحیه تقسیم می‌شدند. حکومت گورکانی در ناحیه شامل یک قاضی مسلمان و یک مأمور محلی جمع‌آوری مالیات بود. ناحیه‌ها واحد اصلی اداری پادشاهی گورکانی بودند.

تقسیمات اداری گورکانی ثابت نبودند. قلمروها اغلب برای کنترل اداری بهتر و گسترش کشت، بازآرایی و تجدید ساختار می‌شدند. به عنوان مثال، یک سرکار می‌توانست به یک استان تبدیل شود و ناحیه‌ها اغلب بین سرکارها جابه‌جا می‌شدند. سلسله مراتب تقسیمات گاهی مبهم بود، زیرا یک قلمرو می‌توانست تحت صلاحیت‌های چندگانه و همپوشان قرار گیرد. همچنین، مرزهای جغرافیایی تقسیمات اداری نیز نامشخص بود—دولت گورکانی منابع یا اقتدار کافی برای انجام نقشه‌برداری‌های دقیق زمین نداشت و در نتیجه، محدودیت‌های جغرافیایی این تقسیمات رسمیت نیافته بود و نقشه‌ای تهیه نمی‌شد. در عوض، گورکانیان آمار دقیقی در مورد هر تقسیمات ثبت می‌کردند تا ظرفیت درآمدی قلمرو را، بر اساس نقشه‌برداری‌های ساده‌تر زمین، ارزیابی نمایند.

 پایتخت‌ها 
گورکانیان پایتخت‌های پادشاهی متعددی داشتند که در طول دوران حکومتشان تأسیس شده بودند. این شهرها عبارت بودند از: آگره، دهلی، لاهور و فاتح پور سیکری. قدرت اغلب بین این پایتخت‌ها جابه‌جا می‌شد. گاهی این امر به دلیل الزامات سیاسی و نظامی ضروری بود، اما جابه‌جایی‌ها به دلایل ایدئولوژیک (به عنوان مثال، تأسیس فاتح پور سیکری توسط اکبر) یا حتی صرفاً به این دلیل که هزینه تأسیس یک پایتخت جدید حاشیه‌ای بود، نیز رخ می‌داد. موقعیت‌هایی که دو پایتخت همزمان وجود داشتند، چندین بار در تاریخ گورکانی اتفاق افتاد. برخی شهرها نیز به عنوان پایتخت‌های موقت استانی خدمت کردند، مانند مورد جابجایی اورنگ زیب به اورنگ‌آباد در دکن. کابل از سال ۹۰۵ تا ۱۰۶۰ خورشیدی پایتخت تابستانی گورکانیان بود.

اردوی پادشاهی، که برای لشکرکشی‌های نظامی و سفرهای سلطنتی استفاده می‌شد، به عنوان نوعی پایتخت اداری سیار و «بالفعل» نیز عمل می‌کرد. از زمان اکبر، اردوهای گورکانی در مقیاس بسیار بزرگ بودند و همراه با افراد متعددی مرتبط با دربار سلطنتی، و همچنین سربازان و کارگران بودند. تمام اداره و حکومت در داخل آن‌ها انجام می‌شد. پادشاهان گورکانی بخش قابل توجهی از دوره حکومت خود را در داخل این اردوها سپری کردند.

پس از اورنگ زیب، پایتخت گورکانی به‌طور قطعی شهر محصور شاه‌جهان‌آباد (دهلی قدیم) شد.

 قانون 
شهربان دهلی تحت فرمان بهادرشاه دوم، ۱۸۴۲|thumb
نظام حقوقی پادشاهی گورکانی وابسته به زمینه و در طول حکومت این پادشاهی تکامل یافت. این پادشاهی به عنوان یک دولت مسلمان، از فقه (فقه اسلامی) استفاده می‌کرد و بنابراین نهادهای اساسی قانون اسلامی مانند نهادهای مربوط به قاضی، مفتی (فقیه مشاور)، و محتسب (مأمور احتساب و نظارت بر بازار) به خوبی در پادشاهی گورکانی تثبیت شده بودند. با این حال، اجرای عدالت به عوامل دیگری نیز وابسته بود، مانند قوانین اداری، آداب و رسوم محلی، و مصلحت سیاسی. این امر به دلیل تأثیرات ایرانی‌ها بر ایدئولوژی گورکانی و این واقعیت بود که پادشاهی گورکانی بر اکثریت غیرمسلمان حکم می‌راند. یک محقق بنام معز خلفاوی، محقق، اشاره می‌کند که نهادهای حقوقی در نظام پادشاهی گورکانی به‌طور سیستماتیک از فساد قضات محلی رنج می‌بردند.

 ایدئولوژی حقوقی 
پادشاهی گورکانی از نظام فقهی حنفی اهل سنت پیروی می‌کرد. در سال‌های اولیه خود، این پادشاهی به منابع حقوقی حنفی تکیه داشت که از سلف خود، سلطان‌نشین دهلی، به ارث برده بود. این موارد شامل الهدایه (بهترین هدایت) و فتاوی تاتارخانیه (تصمیمات مذهبی امیر تاتارخان) بود. در اوج پادشاهی گورکانی، فتاوی عالمگیری به دستور پادشاه اورنگ زیب گردآوری شد. این مجموعه قانون حنفی به دنبال این بود که به عنوان یک مرجع مرکزی برای دولت گورکانی عمل کند که به جزئیات زمینه جنوب آسیا می‌پرداخت.

پادشاهی گورکانی همچنین از مفاهیم ایرانی الگوبرداری می‌کرد. به ویژه، این بدان معنا بود که پادشاه گورکانی به عنوان مرجع عالی در امور حقوقی در نظر گرفته می‌شد.

 دادگاه‌ها 
انواع مختلفی از دادگاه‌ها در پادشاهی گورکانی وجود داشت. یکی از این دادگاه‌ها، دادگاه قضا بود. قاضی گورکانی مسئول اجرای عدالت بود؛ این شامل حل و فصل اختلافات، قضاوت افراد به دلیل جرایم، و رسیدگی به امور ارث و یتیمان بود. قاضی در اسناد نیز اهمیت بیشتری داشت، زیرا مهر قاضی برای تأیید اسناد و سوابق مالیاتی مورد نیاز بود. قاضی‌ها یک موقعیت واحد را تشکیل نمی‌دادند، بلکه یک سلسله مراتب را شامل می‌شدند. به عنوان مثال، اساسی‌ترین نوع آن، قاضی ناحیه بود. موقعیت‌های معتبرتر، قاضی‌القضات بود که اردوی سیار پادشاهی را همراهی می‌کرد، و قاضی عسکر. قاضی‌ها معمولاً توسط پادشاه یا صدرالصدور (رئیس امور خیریه) منصوب می‌شدند. صلاحیت قاضی هم توسط مسلمانان و هم غیرمسلمانان قابل استفاده بود.

جاگیردار (جمع‌آوری کننده مالیات محلی) نوع دیگری از رویکرد رسمی بود، به ویژه برای پرونده‌های با اهمیت بالا. رعایای پادشاهی گورکانی نیز شکایات خود را به دادگاه‌های مقامات مافوق می‌بردند که اقتدار و قدرت تنبیهی بیشتری نسبت به قاضی محلی داشتند. این مقامات شامل کوتوال (پلیس محلی)، فوج‌دار (افسری که چندین ناحیه و گروهی از سربازان را کنترل می‌کرد)، و قدرتمندترین آن‌ها، استاندار (حاکم استانی) بودند. در برخی موارد، پادشاه مستقیماً عدالت را اجرا می‌کرد. مشهور است که جهانگیر یک «زنجیر عدالت» در قلعه آگره نصب کرده بود که هر رعیت متضرری می‌توانست آن را تکان دهد تا توجه پادشاه را جلب کرده و از ناکارآمدی مقامات محلی صرف نظر کند.

دادگاه‌های خودمختار که در سطح جامعه یا روستا فعالیت می‌کردند، رایج بودند، اما مستندات کمی در مورد آن‌ها وجود دارد. به عنوان مثال، مشخص نیست که پنجایت (شوراهای روستا) در دوره گورکانی چگونه عمل می‌کردند.

 اقتصاد 

اقتصاد گورکانی بزرگ و مرفه بود. هند تا سال ۱۱۳۰ خورشیدی ۲۴٫۵ درصد از تولیدات صنعتی جهان را تولید می‌کرد.Jeffrey G. Williamson & David Clingingsmith, India's Deindustrialization in the 18th and 19th Centuries , Global Economic History Network, London School of Economics اقتصاد هند گورکانی به عنوان شکلی از شبه‌صنعتی‌شدن توصیف شده است، مانند اروپای غربی در سده هجدهم میلادی پیش از انقلاب صنعتی.

مورخان و محققان امروزی عموماً توافق دارند که ماهیت سیاست اقتصادی پادشاهی گورکانی در برخورد با تجارت و امور مالی برای دستیابی به اهداف اقتصادی، شبیه به نظام لسه فر است.

گورکانیان مسئول ساخت یک سیستم جاده‌ای گسترده و ایجاد یک واحد پولی یکنواخت بودند. این پادشاهی دارای یک شبکه جاده‌ای گسترده بود که برای زیرساخت‌های اقتصادی حیاتی بود و توسط دپارتمان امور عمومی که توسط گورکانیان تأسیس شده بود، ساخته شد و جاده‌هایی را طراحی، ساخت و نگهداری می‌کرد که شهرک‌ها و شهرها را در سراسر پادشاهی به هم متصل می‌کرد و انجام تجارت را آسان‌تر می‌نمود.

پایه اصلی ثروت جمعی پادشاهی، مالیات‌های کشاورزی بود که توسط سومین پادشاه گورکانی، اکبر، وضع شد. این مالیات‌ها، که به مراتب بیش از نیمی از محصول یک کشاورز دهقان را شامل می‌شد، با ارز نقره‌ای با قاعده و تنظیم‌شده پرداخت می‌شد، و باعث می‌شد دهقانان و صنعتگران وارد بازارهای بزرگتر شوند. در حدود سال ۹۷۴ خورشیدی، مورخان امروزی درآمد سالانه دولت پادشاهی گورکانی را حدود ۹۹٬۰۰۰٬۰۰۰ روپیه تخمین زده‌اند.

 ضرب سکه 

گورکانیان ارزهای روپیه (روپیا، یا نقره) و دام (مس) را که توسط پادشاه سور، شیرشاه سوری، در طول حکومت کوتاه وی معرفی شده بود، پذیرفته و استانداردسازی کردند. گورکانیان سکه‌هایی با خلوص بالا ضرب می‌کردند که هرگز تا دهه ۱۱۰۰ خورشیدی به زیر ۹۶ درصد نرسید و بدون کاهش ارزش پول بود.

با وجود اینکه هند ذخایر طلا و نقره خود را داشت، گورکانیان حداقل طلای خود را تولید می‌کردند اما بیشتر سکه‌ها را از شمش وارداتی ضرب می‌کردند، که نتیجه اقتصاد قوی صادرات‌محور پادشاهی بود، با تقاضای جهانی برای محصولات کشاورزی و صنعتی هند که جریان ثابتی از فلزات گرانبها را به هند سرازیر می‌کرد.

 نیروی کار 
شیرین موسوی، مورخ، تخمین می‌زند که از نظر سهم در اقتصاد گورکانی، در اواخر سده شانزدهم میلادی، بخش اولیه ۵۲ درصد، بخش ثانویه ۱۸ درصد و بخش سوم ۲۹ درصد سهم داشته است؛ سهم بخش ثانویه بالاتر از هند تحت حاکمیت بریتانیا در اوایل سده بیستم میلادی بود، جایی که بخش ثانویه تنها ۱۱ درصد در اقتصاد سهم داشت. از نظر تقسیم‌بندی شهری-روستایی، ۱۸ درصد از نیروی کار هند گورکانی شهری و ۸۲ درصد روستایی بودند که به ترتیب ۵۲ درصد و ۴۸ درصد در اقتصاد سهم داشتند.

طبق گفته موسوی، سرانه درآمد هند گورکانی، بر حسب گندم، در اواخر سده شانزدهم میلادی ۱٫۲۴ درصد بالاتر از سرانه هند بریتانیا در اوایل سده بیستم میلادی بود. با این حال، اگر کالاهای تولیدی، مانند لباس، در نظر گرفته می‌شد، این درآمد باید به سمت پایین تعدیل می‌شد. اگرچه در مقایسه با سرانه غذا، هزینه لباس بسیار کمتر بود، بنابراین درآمد نسبی بین سال‌های ۹۷۴ و ۹۷۵ خورشیدی باید قابل مقایسه با سال‌های ۱۲۸۰ تا ۱۲۸۹ خورشیدی باشد. با این وجود، در نظامی که ثروت توسط نخبگان احتکار می‌شد، دستمزدها برای کار بدنی پایین بود. در حالی که برده‌داری نیز وجود داشت، عمدتاً محدود به خدمتکاران خانگی بود.

 کشاورزی 
تولیدات کشاورزی هند تحت پادشاهی گورکانی افزایش یافت. انواع مختلفی از محصولات کشت می‌شد، از جمله محصولات غذایی مانند گندم، برنج، و جو، و محصولات غیرغذایی پردرآمد (تجاری) مانند پنبه، نیل و تریاک. در اواسط سده هفدهم میلادی، کشاورزان هندی شروع به کشت گسترده دو محصول جدید از قاره آمریکا، یعنی ذرت و تنباکو، کردند.

دولت گورکانی بر اصلاحات ارضی تأکید داشت که از زمان پادشاه غیرگورکانی، شیرشاه سوری، آغاز شده بود و اکبر آن را پذیرفت و با اصلاحات بیشتر توسعه داد. دولت مدنی به صورت سلسله مراتبی بر اساس شایستگی سازماندهی شده بود، با ارتقاء مقام بر اساس عملکرد. دولت گورکانی بودجه ساخت سیستم‌های آبیاری را در سراسر پادشاهی تأمین می‌کرد، که عملکرد محصول را بسیار بالاتر برد و پایگاه درآمد خالص را افزایش داد، و منجر به افزایش تولید کشاورزی شد.

یک اصلاح بزرگ گورکانی که توسط اکبر معرفی شد، نظام جدید مالیات بر زمین به نام زبط بود. او نظام خراج را که قبلاً در هند رایج بود و در آن زمان توسط ژاپن توکوگاوا استفاده می‌شد، با یک نظام مالیاتی پولی مبتنی بر واحد پولی یکنواخت جایگزین کرد. نظام درآمدی به نفع محصولات تجاری با ارزش بالاتر مانند پنبه، نیل، نیشکر، محصولات درختی و تریاک، جهت‌گیری داشت و مشوق‌های دولتی را برای کشت محصولات تجاری، علاوه بر افزایش تقاضای بازار، فراهم می‌کرد. تحت نظام زبط، گورکانیان همچنین نقشه‌برداری‌های کاداستری گسترده‌ای را برای ارزیابی سطح زیر شخم کشت شده انجام دادند، و دولت گورکانی با ارائه دوره‌های معافیت مالیاتی به کسانی که زمین جدیدی را زیر کشت می‌آوردند، کشت بیشتر زمین را تشویق می‌کرد. گسترش کشاورزی و کشت تحت پادشاهان بعدی گورکانی، از جمله اورنگ زیب، ادامه یافت.

کشاورزی گورکانی از برخی جهات در مقایسه با کشاورزی اروپا در آن زمان پیشرفته بود، که نمونه آن استفاده رایج از بذرکار در میان دهقانان هندی پیش از پذیرش آن در اروپا است. آسیاب‌های نورداننده شکر دارای دنده برای اولین بار در هند گورکانی ظاهر شدند که از اصل غلتک‌ها و همچنین چرخ‌دنده‌های حلزونی استفاده می‌کردند.Irfan Habib (2011), Economic History of Medieval India, 1200–1500, p. 53 , Pearson Education

 تولید صنعتی 
آسیای جنوبی در طول حکومت گورکانیان، زمین بسیار حاصلخیزی برای فناوری‌های تولیدی بود که اروپایی‌ها پیش از انقلاب صنعتی در آرزوی آن بودند. تا سال ۱۱۳۰ خورشیدی، هند حدود ۲۵ درصد از تولید صنعتی جهان را تولید می‌کرد.

کالاهای تولیدی و محصولات تجاری پادشاهی گورکانی در سراسر جهان فروخته می‌شد. رشد صنایع تولیدی در شبه قاره هند در دوران گورکانی در سده‌های هفدهم و هجدهم میلادی، به عنوان شکلی از شبه‌صنعتی‌شدن، شبیه به اروپای غربی در سده هجدهم میلادی پیش از انقلاب صنعتی، توصیف شده است.

در اوایل اروپای مدرن، تقاضای قابل توجهی برای محصولات هند گورکانی وجود داشت، به ویژه منسوجات پنبه‌ای، و همچنین کالاهایی مانند ادویه جات، فلفل، نیل، ابریشم و شوره (برای استفاده در مهمات). برای مثال، مد اروپایی به‌طور فزاینده‌ای به منسوجات و ابریشم‌های هند گورکانی وابسته شد.اوم پراکاش، "Empire, Mughal ", History of World Trade Since 1450, edited by John J. McCusker, vol. 1, Macmillan Reference US, 2006, pp. 237–240, World History in Context. Retrieved 3 August 2017

 صنعت نساجی 


بزرگ‌ترین صنعت تولیدی در پادشاهی گورکانی، تولید منسوجات بود، به ویژه تولید منسوجات پنبه‌ای، که شامل تولید کالاهای قطعه‌ای، چیت‌ها و موسلین‌ها می‌شد. صنعت نساجی پنبه‌ای مسئول بخش بزرگی از تجارت بین‌المللی پادشاهی بود. هند در اوایل سده هجدهم میلادی ۲۵ درصد از تجارت جهانی منسوجات را در اختیار داشت،Angus Maddison (1995), Monitoring the World Economy, 1820–1992, OECD, p. 30 و مهم‌ترین کالاهای تولیدی در تجارت جهانی در سده هجدهم میلادی را به خود اختصاص داده بود. مهم‌ترین مرکز تولید پنبه، استان بنگال، به ویژه در اطراف شهر پایتخت آن، داکا، بود.Richard Maxwell Eaton (1996), The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760, p. 202 , University of California Press

تولید پنبه با انتشار چرخ نخ‌ریسی در سراسر هند اندکی پیش از دوران گورکانیان توسعه یافت، که هزینه‌های نخ را کاهش داد و به افزایش تقاضا برای پنبه کمک کرد. انتشار چرخ نخ‌ریسی و گنجاندن چرخ‌دنده حلزونی و دسته لنگ در پنیه پاک‌کن غلتکی، منجر به گسترش شدید تولید منسوجات پنبه‌ای هند در دوران گورکانی شد.Irfan Habib (2011), Economic History of Medieval India, 1200–1500, p. 54 , Pearson Education

 صوبه بنگال 


استان صوبه بنگال به ویژه از زمان تصرف آن توسط گورکانیان در سال ۹۶۹ خورشیدی تا زمانی که کمپانی هند شرقی بریتانیا کنترل را در سال ۱۱۳۶ خورشیدی به دست گرفت، بسیار مرفه بود. سی. ای. بیلی، مورخ، نوشت که این منطقه احتمالاً ثروتمندترین استان پادشاهی گورکانی بوده است. در داخل کشور، بخش زیادی از هند به محصولات بنگال مانند برنج، ابریشم و منسوجات پنبه‌ای وابسته بود. در خارج از کشور، اروپایی‌ها به محصولات بنگال مانند منسوجات پنبه‌ای، ابریشم و تریاک وابسته بودند. این استان تولیدکننده پیشرو غلات، نمک، میوه‌ها، نوشیدنی‌های الکلی و شراب‌ها، فلزات گرانبها و زیورآلات بود.

پس از ۱۵۰ سال حکومت نایب‌السلطنه‌های گورکانی، بنگال در سال ۱۰۹۶ خورشیدی، تحت فرماندهی مرشدقلی خان، اولین نواب بنگال، استقلال *بالفعل* خود را به عنوان یک قلمرو به دست آورد. نواب‌ها به شرکت‌های اروپایی اجازه دادند تا پست‌های تجاری در سراسر منطقه ایجاد کنند، که بنگال را غنی‌ترین مکان برای تجارت می‌دانستند.

 صنعت کشتی‌سازی 
پادشاهی گورکانی دارای صنعت کشتی‌سازی بزرگی بود که آن هم عمدتاً در استان بنگال متمرکز بود. ایندراژیت ری، مورخ اقتصادی، تولید کشتی‌سازی بنگال در طول سده‌های شانزدهم و هفدهم میلادی را ۲۲۳٬۲۵۰ تن در سال تخمین می‌زند، در مقایسه با ۲۳٬۰۶۱ تن تولید شده در نوزده مستعمره در آمریکای شمالی از سال ۱۱۴۸ تا ۱۱۵۰ خورشیدی. او همچنین تعمیر کشتی را در بنگال بسیار پیشرفته ارزیابی می‌کند.

 جمعیت‌شناسی 

 جمعیت 
رشد جمعیت هند تحت پادشاهی گورکانی سرعت گرفت، با یک خیزش اقتصادی و جمعیتی بی‌سابقه که جمعیت هند را تا ۶۰٪ تا ۲۵۳٪ در ۲۰۰ سال (در فاصله سال‌های ۸۷۹ تا ۱۰۷۹ خورشیدی) افزایش داد.Angus Maddison (2001), The World Economy: A Millennial Perspective, p. 236 , OECD Development Centre جمعیت هند در طول دوران گورکانی رشد سریع‌تری نسبت به هر نقطه شناخته‌شده‌ای در تاریخ هند پیش از دوران گورکانی داشت. در زمان سلطنت اورنگ زیب، در مجموع ۴۵۵٬۶۹۸ روستا در پادشاهی گورکانی وجود داشت.

جدول زیر تخمین‌های جمعیتی پادشاهی گورکانی را در مقایسه با کل جمعیت آسیای جنوبی شامل مناطق هند امروزی، پاکستان و بنگلادش، و در مقایسه با جمعیت جهان نشان می‌دهد:

 سال جمعیتپادشاهی گورکانی کل جمعیتهند درصد از جمعیتآسیای جنوبی جمعیتجهان درصد از جمعیتجهان ۱۵۰۰ —  —  — ۱۶۰۰   ۸۹ Jean-Noël Biraben, 1980, "An Essay Concerning Mankind's Evolution", Population, Selected Papers, Vol. 4, pp. 1–13 ۲۰ ۱۷۰۰   ۹۹  ۲۳

حضور قابل توجهی از جوامع یهودی در پادشاهی گورکانی وجود داشت. جامعه یهودی در این پادشاهی به تجارت جواهرات و سنگ‌های قیمتی مشغول بود. سرمد کاشانی در دربار گورکانی به فعالیت‌های مذهبی می‌پرداخت.

 شهرنشینی 
به گفته عرفان حبیب، شهرها و شهرک‌ها تحت پادشاهی گورکانی رونق گرفتند، که در زمان خود از درجه شهرنشینی نسبتاً بالایی برخوردار بود، به طوری که ۱۵ درصد از جمعیت آن در مراکز شهری زندگی می‌کردند. این میزان بالاتر از درصد جمعیت شهری در اروپای معاصر در آن زمان و بالاتر از هند بریتانیا در سده نوزدهم میلادی بود؛ سطح شهرنشینی در اروپا تا سده نوزدهم میلادی به ۱۵ درصد نرسید.

در زمان سلطنت اکبر در سال ۹۷۹ خورشیدی، جمعیت شهری پادشاهی گورکانی تا ۱۷ میلیون نفر بود که ۱۵ درصد از کل جمعیت پادشاهی را تشکیل می‌داد. این میزان از کل جمعیت شهری اروپا در آن زمان بیشتر بود، و حتی یک سده بعد در سال ۱۰۷۹ خورشیدی، جمعیت شهری انگلستان، اسکاتلند و ولز از ۱۳ درصد کل جمعیت آن‌ها فراتر نرفت، در حالی که هند بریتانیا در سال ۱۱۷۹ خورشیدی جمعیتی شهری کمتر از ۱۳ درصد کل جمعیت خود و در سال ۱۲۶۰ خورشیدی ۹ درصد داشت که کاهشی نسبت به دوران قبلی گورکانی را نشان می‌دهد. تا سال ۱۰۷۹ خورشیدی، هند گورکانی جمعیتی شهری معادل ۲۳ میلیون نفر داشت که از جمعیت شهری هند بریتانیا در سال ۱۲۵۰ خورشیدی (۲۲٫۳ میلیون نفر) بزرگتر بود.

این تخمین‌ها توسط تیم دایسون مورد انتقاد قرار گرفت، که آنها را اغراق‌آمیز می‌داند. به گفته دایسون، شهرنشینی پادشاهی گورکانی کمتر از ۹ درصد بود.

نظام‌الدین احمد (۹۳۰–۱۰۰۰ خورشیدی)، مورخ، گزارش داد که در زمان سلطنت اکبر، ۱۲۰ شهر بزرگ و ۳۲۰۰ شهرک وجود داشته است. چندین شهر در هند جمعیتی بین دویست و پنجاه هزار تا نیم میلیون نفر داشتند، و شهرهای بزرگتر شامل آگرا (در صوبه آگرا) با تا ۸۰۰٬۰۰۰ نفر، لاهور (در صوبه لاهور) با تا ۷۰۰٬۰۰۰ نفر، داکا (در صوبه بنگال) با بیش از ۱ میلیون نفر، و دهلی (در صوبه دهلی) با بیش از ۶۰۰٬۰۰۰ نفر بودند.

شهرها به عنوان بازار برای فروش کالاها عمل می‌کردند و محلی برای انواع بازرگانان، تاجران، مغازه‌داران، صنعتگران، رباخواران، بافندگان، صنعتگران، مقامات و شخصیت‌های مذهبی فراهم می‌کردند. با این حال، چندین شهر مراکز نظامی و سیاسی بودند تا مراکز تولیدی یا تجاری.

 فرهنگ 


به‌طور کلی، تاریخ‌نگاری‌های کلاسیک، خاستگاه پادشاهی گورکانی را به عنوان یک جامعه کشاورزی یکجانشین به تصویر می‌کشند. با این حال، مورخان مدرن مانند آندره وینک، جوس جی. ال. گومنز، آناتولی خازانوف، توماس جی. بارفیلد و دیگران استدلال کرده‌اند که گورکانیان از فرهنگ کوچ‌نشینی نشأت گرفته‌اند. پیوس مالکانداتیل در عوض استدلال می‌کند که اگرچه درست است که گورکانیان خاستگاه خود را به عنوان تمدن کوچ‌نشین داشتند، اما با گذشت زمان، همان‌طور که سنت نظامی آنها نشان می‌دهد، بیشتر یکجانشین شدند. پادشاهی گورکانی در دوره‌های اوایل مدرن و مدرن تاریخ آسیای جنوبی تعیین‌کننده بود و میراث آن در هند، پاکستان، بنگلادش و افغانستان در مشارکت‌های فرهنگی زیر دیده می‌شود:


 حکمرانی متمرکز پادشاهی که نظام‌های سیاسی کوچکتر آسیای جنوبی را یکپارچه کرد.
 ادغام هنر و ادبیات فارسی با هنر هندی.
 توسعه آشپزی گورکانی، ترکیبی از سبک‌های آشپزی آسیای جنوبی، ایرانی و آسیای مرکزی.
 توسعه پوشاک، جواهرات و مد گورکانی، با استفاده از پارچه‌های تزئین‌شده غنی مانند موسلین، ابریشم، زربفت و مخمل.
 تأثیر زبان فارسی بر هندی کهن که منجر به توسعه زبان هندوستانی شد.
 معرفی آب‌نماها و باغبانی پیچیده به سبک ایرانی از طریق باغ‌سازی گورکانی.
 معرفی حمام ترکی به شبه قاره هند.
 تکامل و تصفیه معماری گورکانی و معماری هندی، و به نوبه خود، توسعه معماری قصری بعدی راجپوت و سیک. یک بنای گورکانی مشهور تاج محل است.
 توسعه سبک پهلوان‌کشتی کشتی هندی، ترکیبی از مالا-یودا هندی و ورزش باستانی ایرانی.
 ساخت مدارس مکتب، جایی که به جوانان قرآن و قانون اسلامی مانند فتاوی عالمگیری به زبان‌های بومی خود آموزش داده می‌شد.
 توسعه موسیقی کلاسیک هندوستانی، و سازهایی مانند سیتار. [attachment_0](attachment)


 آداب و رسوم 
مراسم ازدواج در میان خاندان سلطنتی پادشاهی گورکانی با گزارش‌های متعددی از هدایای پرهزینه ثبت شده است. یکی از این موارد در جریان ازدواج پسر پادشاه اکبر، سلیم، با دختر حاکم بیجاپور، راجا بهگوانت داس بود، که در آن هدیه ارائه شده توسط بهگوانت داس شامل اسب‌های بسیار، ۱۰۰ فیل، بردگان زن و مرد فراوان از نژادهای حبشی، قفقازی و بومی هندی بود که ظروف مختلف طلا و نقره را به عنوان جهیزیه با خود آوردند.

 معماری 

گورکانیان با توسعه سبک معماری متمایز خود، سهم عمده‌ای در شبه قاره هند داشتند. این سبک از معماری هند و اسلامی اولیه و همچنین از معماری ایرانی و معماری آسیای مرکزی (به ویژه معماری تیموری) گرفته شده بود، در حالی که تأثیرات بیشتری را از معماری هندو در خود جای داد. معماری گورکانی از جمله با گنبدهای پیازی‌شکل، طاق‌های جناغی، نماهای با دقت ترکیب‌شده و صیقلی، و استفاده از سنگ ماسه قرمز سخت و مرمر به عنوان مصالح ساختمانی متمایز می‌شود.

علاوه بر این، ویلیام دالریمپل اشاره کرد که در طول روزهای پایانی سقوط دهلی در سال ۱۲۳۶ خورشیدی (۱۸۵۷ م)، یک ساختمان یخچال در دهلی وجود داشته است. امپراتور شاه جهان نیز تأسیس یک یخچال را در سیرمور، در شمال دهلی، ثبت کرده است.

بسیاری از بناهای یادبود در دوران گورکانی توسط امپراتوران مسلمان، به ویژه شاه جهان، از جمله تاج محل ساخته شدند – یک میراث جهانی یونسکو که به عنوان «جواهر هنر اسلامی در هند و یکی از شاهکارهای جهانی تحسین شده میراث جهانی» محسوب می‌شود، و سالانه ۷ تا ۸ میلیون بازدیدکننده منحصربه‌فرد را جذب می‌کند. کاخ‌ها، مقبره‌ها، باغ‌ها و قلعه‌های ساخته شده توسط این خاندان امروزه در آگرا، اورنگ‌آباد، دهلی، داکا، فاتح‌پور سیکری، جیپور، لاهور، کابل، شیخوپورا و بسیاری از شهرهای دیگر هند، پاکستان، افغانستان و بنگلادش پابرجا هستند، مانند: thumb|نمای هوایی قلعه لال‌باغ در داکا، بنگلادش
+هندپاکستانبنگلادشافغانستان تاج محل در آگرا، هند
 قلعه آگرا در آگرا، هند
 بلند دروازه در آگرا، هند
 آرامگاه اکبر در سکندره، هند
 مقبره مریم‌الزمانی در سکندره، هند
 آرامگاه همایون در دهلی، هند
 مسجد جامع دهلی در دهلی، هند
 قلعه سرخ در دهلی، هند
 سوندار نرسری در دهلی، هند
 پورانا قلعه در دهلی، هند
 شیر ماندال در دهلی، هند
 باغ‌های پینجور در پینجور، هند
 باغ شالیمار، سرینگر در سرینگر، هند
 نیشات باغ در سرینگر، هند
 چشمه شاهی در سرینگر، هند
 پری محل در سرینگر، هند
 باغ‌های وریناج در سرینگر، هند
 قلعه الله‌آباد در پرایاگراج، هند
 پل شاهی در جاونپور، هند
 بی‌بی کا مقبره در اورنگ‌آباد، هند
 کوس منار در هاریانا، هند
 بائولی غوث علی شاه در فرخ‌نگر، هند مسجد پادشاهی در لاهور، پاکستان
 باغ‌های شالیمار، لاهور در لاهور، پاکستان
 قلعه لاهور در لاهور، پاکستان
 حمام شاهی در لاهور، پاکستان
 مسجد وزیر خان در لاهور، پاکستان
 مقبره جهانگیر در لاهور، پاکستان
 مقبره انارکلی در لاهور، پاکستان
 مقبره نور جهان در لاهور، پاکستان
 مقبره آصف خان در لاهور، پاکستان
 مسجد بیگم شاهی در لاهور، پاکستان
 اکبری سرای در لاهور، پاکستان
 هیران منار در شیخوپورا، پاکستان
 مسجد مهابت خان در پیشاور، پاکستان
 مسجد عیدگاه شاهی در مولتان، پاکستان
 آرامگاه معصوم شاه در سوکور، پاکستان
 لوسار بائولی در تاکسیلا، پاکستان
 مقبره مکلی در تهته، پاکستان
 مسجد شاه جهان، تهته در تهته، پاکستان عیدگاه گورکانی در داکا، بنگلادش
 قلعه لال‌باغ در داکا، بنگلادش
 عیدگاه شاهی در سلهت، بنگلادش
 تاخانا گورکانی در چاپای نواب گنج، بنگلادش
 مسجد سات گومبوج در داکا، بنگلادش
 مسجد سراج‌الدوله در چیتاگونگ، بنگلادش
 مسجد آلاکوری در داکا، بنگلادش
 مسجد شاهی چوک‌بازار در داکا، بنگلادش
 مسجد لالدغی در رنگ‌پور، بنگلادش
 مسجد خان محمد مرده در داکا، بنگلادش
 مسجد ولی خان در چیتاگونگ، بنگلادش
 مسجد شایسته خان در داکا، بنگلادش
 مسجد موسی خان در داکا، بنگلادش
 مسجد شهباز خان در داکا، بنگلادش
 مسجد کارتالب خان در داکا، بنگلادش
 مسجد عظیم‌پور در داکا، بنگلادش
 مسجد گوالدی در سونارگائون، بنگلادش
 مسجد عطیه در تانگایل، بنگلادش
 مسجد عریف‌الا در برهمن‌باریا، بنگلادش
 مسجد باجرا شاهی در نواکهالی، بنگلادش
 مسجد مجیدکور در خولنا، بنگلادش
 مسجد نایاباد در دیناج‌پور، بنگلادش
 مسجد غایبی دغی در سلهت، بنگلادش
 حسینی دالان در داکا، بنگلادش
 باره کاترا در داکا، بنگلادش
 قلعه حاجی‌گنج در نارایان‌گنج، بنگلادش
 قلعه ادراک‌پور در مونشی‌گنج، بنگلادش
 چوتو کاترا در داکا، بنگلادش
 قلعه سوناکاندا در نارایان‌گنج، بنگلادش باغ بابر در کابل، افغانستان
 مسجد شاهجهانی در کابل، افغانستان

 هنر و ادبیات 

سنت هنری گورکانی، که عمدتاً در مینیاتورهای نقاشی‌شده و همچنین اشیای کوچک لوکس بیان می‌شد، التقاطی بود و از عناصر سبکی و موضوعی ایرانی، هندی، چینی و اروپای رنسانس وام می‌گرفت.Crill, Rosemary, and Jariwala, Kapil. The Indian Portrait, 1560–1860, pp. 23–27, National Portrait Gallery, London, 2010, ; Beach, Milo Cleveland (1987), Early Mughal painting, Harvard University Press, pp. 33–37, , google books  امپراتوران گورکانی اغلب صحافان، تصویرگران، نقاشان و خوشنویسان ایرانی را به دلیل اشتراکات سبک تیموری و به دلیل علاقه گورکانیان به هنر و خوشنویسی ایرانی، از دربار صفوی جذب می‌کردند. مینیاتورهایی که به سفارش امپراتوران گورکانی کشیده می‌شدند، در ابتدا بر پروژه‌های بزرگی تمرکز داشتند که کتاب‌هایی با صحنه‌های تاریخی پرحادثه و زندگی درباری را مصور می‌کردند، اما بعدها شامل تصاویر تکی بیشتری برای آلبوم‌ها شدند، که پرتره‌ها و نقاشی‌های حیوانات را به نمایش می‌گذاشتند و قدردانی عمیقی را از آرامش و زیبایی دنیای طبیعی نشان می‌دادند. به عنوان مثال، امپراتور جهانگیر هنرمندان درخشانی مانند استاد منصور را برای به تصویر کشیدن واقع‌گرایانه گیاهان و جانوران غیرمعمول در سراسر پادشاهی مأمور کرد.

آثار ادبی که اکبر و جهانگیر دستور تصویرسازی آن‌ها را دادند، از حماسه‌هایی مانند رزم‌نامه (ترجمه فارسی حماسه هندو، مهاباراتا) تا خاطرات تاریخی یا زندگی‌نامه‌های این خاندان مانند بابُرنامه و اکبرنامه، و توزک جهانگیری را در بر می‌گرفت. آلبوم‌های مجلّل (مرقع) که با خوشنویسی و صحنه‌های هنری تزئین شده بودند، بر روی صفحات با حاشیه‌های تزئینی نصب می‌شدند و سپس با جلدهایی از چرم مهرشده و زرکوب یا نقاشی‌شده و لاکی صحافی می‌شدند. اورنگ‌زیب (۱۰۳۷–۱۱۰۰ خورشیدی) هرگز حامی مشتاقی برای نقاشی نبود، عمدتاً به دلایل مذهبی، و در حدود سال ۱۰۴۷ خورشیدی، از جلال و شکوه تشریفات دربار فاصله گرفت، که پس از آن احتمالاً دیگر هیچ نقاشی‌ای سفارش نداد.Losty, J. P. Roy, Malini (eds), Mughal India: Art, Culture and Empire, 2013, pp. 147, 149, British Library, thumb|right|upright|برگی از فرهنگ جهانگیری، یک فرهنگ لغت فارسی که در دوران گورکانیان گردآوری شده است.

 زبان 

اگرچه گورکانیان پیشینه ترکی-مغولی داشتند، اما به مرور زمان در اقوام بومی جذب شده، و حکومت آن‌ها به احیا و اوج‌گیری زبان فارسی در شبه قاره هند انجامید، و در پایان سده شانزدهم میلادی (سده دهم خورشیدی) زبان ترکی (جغتایی) توسط تعداد نسبتاً کمی در دربار فهمیده می‌شد. همراه با حمایت ادبی، فارسی به عنوان یک زبان رسمی و درباری نهادینه شد؛ این امر منجر به این شد که فارسی تقریباً به جایگاه زبان اول برای بسیاری از ساکنان هند گورکانی برسد. مظفر عالم، مورخ، استدلال می‌کند که گورکانیان عمداً از فارسی به عنوان وسیله‌ای برای یک فرهنگ سیاسی هند و پارسی غالب استفاده کردند تا امپراتوری متنوع خود را متحد سازند. فارسی تأثیر عمیقی بر زبان‌های آسیای جنوبی گذاشت؛ یکی از این زبان‌ها، که امروزه به عنوان زبان هندوستانی شناخته می‌شود، در اواخر دوره گورکانی در پایتخت شاهنشاهی، دهلی، توسعه یافت. این زبان از دوران سلطنت شاه جهان شروع به استفاده به عنوان یک زبان ادبی در دربار گورکانی کرد، او این زبان را به عنوان زبان داستان‌های (رمان‌های منثور) خود توصیف کرد و جایگزین فارسی به عنوان زبان غیررسمی نخبگان مسلمان شد. به گفته میر تقی میر، شاعر معاصر، «اردو به اقتدار شاه، زبان هندوستان بود.»

 نظامی 

 جنگ‌افزارهای باروتی 

هند گورکانی یکی از سه امپراتوری باروتی اسلامی بود، در کنار امپراتوری عثمانی و ایران صفوی. تا زمانی که بابر توسط حاکم لودی در لاهور، دولت خان، دعوت شد تا از شورش او علیه سلطان ابراهیم خان لودی حمایت کند، بابر با باروت، سلاح گرم و توپخانه صحرایی و روش استقرار آنها آشنا بود. بابر از کارشناس عثمانی، استاد علی قلی، استفاده کرده بود، که آرایش استاندارد عثمانی را به بابر نشان داد – پیاده‌نظام مجهز به توپخانه و سلاح گرم که توسط واگن‌ها در مرکز محافظت می‌شدند و کماندار سواره در دو جناح قرار داشتند. بابر از این آرایش در نبرد نخست پانی‌پت در سال ۹۰۵ خورشیدی استفاده کرد، جایی که نیروهای افغان و راجپوت وفادار به سلطنت دهلی، اگرچه از نظر تعداد برتر بودند اما فاقد سلاح‌های باروتی بودند و شکست خوردند. پیروزی قاطع نیروهای تیموری یکی از دلایلی است که مخالفان به ندرت در طول تاریخ این پادشاهی، با شاهزادگان گورکانی در نبردهای میدانی روبرو شدند. در هند، تفنگ‌های ساخته شده از برنز در کالیکوت (۸۸۳ خورشیدی) و دیو، هند (۹۱۲ خورشیدی) کشف شدند. فتح‌الله شیرازی (حدود ۹۶۰ خورشیدی)، یک چندعلمی و مهندس مکانیک ایرانی که برای اکبر کار می‌کرد، یک تفنگ شلیک چندگانه اولیه را توسعه داد. برخلاف پولیبولوس و کمان پولادی تکرارشونده که به ترتیب پیش از این در یونان باستان و چین استفاده می‌شدند، تفنگ سریع‌الآتش شیرازی دارای چندین لوله تفنگ بود که توپ دستی‌های بارگیری شده با باروت را شلیک می‌کردند. این می‌تواند به عنوان نسخه‌ای از یک تفنگ ولِی در نظر گرفته شود.thumb|تفنگدار گورکانی، سده هفدهم میلادی

تا سده هفدهم میلادی، هندی‌ها انواع متنوعی از سلاح‌های گرم را تولید می‌کردند؛ به ویژه تفنگ‌های بزرگ در تانجور، داکا، بیجاپور و مرشدآباد قابل مشاهده شدند.

 توپ‌جنگی و مواد منفجره 
در سده شانزدهم میلادی، اکبر اولین کسی بود که موشک‌های استوانه‌ای فلزی معروف به بانس را به‌ویژه علیه فیل‌های جنگی، در طول نبرد سمبل، به کار گرفت. در سال ۱۰۳۶ خورشیدی (۱۶۵۷ میلادی)، ارتش پادشاهی گورکانی در جریان محاصره بیدار از موشک استفاده کرد. نیروهای شاهزاده اورنگ‌زیب هنگام بالا رفتن از دیوارها، موشک و نارنجک شلیک کردند. سیدی مرجان زمانی که یک موشک به انبار بزرگ باروت او برخورد کرد، به شدت زخمی شد، و پس از بیست و هفت روز نبرد سخت، بیدار توسط گورکانیان تصرف شد.

در کتاب تاریخچه آتش یونانی و باروت، جیمز ریدیک پارتینگتون موشک‌های هندی و مین‌های انفجاری را اینگونه توصیف کرده است:

موشک‌های جنگی هندی … پیش از استفاده از این موشک‌ها در اروپا، سلاح‌های هولناکی بودند. آنها میله‌های بامبو، بدنه موشکی که به میله بسته شده بود و نوک آهنی داشتند. آنها به سمت هدف نشانه می‌گرفتند و با روشن کردن فتیله شلیک می‌شدند، اما مسیر پرتاب نسبتاً نامنظم بود. استفاده از مین و ضدمین با محموله‌های انفجاری باروت برای دوران اکبر و جهانگیر ذکر شده است.

 علم 
یک برنامه درسی جدید برای مدرسه‌ها که بر اهمیت علوم منقول (علوم عقلی) تأکید داشت و موضوعات جدیدی مانند هندسه، پزشکی، فلسفه و ریاضیات را معرفی کرد. این برنامه درسی جدید مجموعه‌ای از دانشمندان، مهندسان و معماران برجسته را پروراند.Khan, Nasir Raza. Art and Architectural Traditions of India and Iran: Commonality and Diversity. Routledge, 2022.

 ستاره‌شناسی 

در حالی که به نظر می‌رسد توجه کمی به ستاره‌شناسی نظری وجود داشته، اخترشناسان گورکانی در ستاره‌شناسی رصدی پیشرفت‌هایی داشتند و چندین رساله زیج تولید کردند. همایون یک رصدخانه شخصی در نزدیکی دهلی ساخت. به گفته سلیمان ندوی، جهانگیر و شاه جهان نیز قصد داشتند رصدخانه‌هایی بسازند، اما نتوانستند این کار را انجام دهند. ابزارهای نجومی و فنون رصدی مورد استفاده در رصدخانه‌های گورکانی عمدتاً برگرفته از ستاره‌شناسی اسلامی بودند. در سده هفدهم میلادی، پادشاهی گورکانی شاهد ترکیبی بین ستاره‌شناسی اسلامی و هندو بود، جایی که ابزارهای رصدی اسلامی با فنون محاسباتی هندو ترکیب شدند.

در طول دوران افول پادشاهی گورکانی، جی سینگ دوم، پادشاه هندو، کار ستاره‌شناسی گورکانی را ادامه داد. در اوایل سده هجدهم میلادی، او چندین رصدخانه بزرگ به نام یانترا ماندیر ساخت تا با رصدخانه رصدخانه الغ بیگ در سمرقند به رقابت بپردازد و محاسبات هندو قبلی در سیدهانتاها و مشاهدات اسلامی در زیج سلطانی را بهبود بخشد. ابزارهایی که او استفاده می‌کرد تحت تأثیر ستاره‌شناسی اسلامی بودند، در حالی که فنون محاسباتی از ستاره‌شناسی هندو گرفته شده بودند.

 فلزشناسی 

جامعه در پادشاهی گورکانی به اداره کارخانجات می‌پرداخت که به عنوان کارگاه‌هایی برای صنعتگران عمل می‌کردند. این کارخانجات تولیدکننده اسلحه، مهمات و همچنین اقلام مختلفی برای نیازهای دربار و امپراتور مانند لباس، شال، عمامه، جواهرات، ظروف طلا و نقره، عطر، دارو، فرش، رختخواب، چادر، و برای زین و یراق‌های اصطبل سلطنتی از آهن، مس و سایر فلزات بودند.

یکی دیگر از جنبه‌های اختراع قابل توجه در هند گورکانی، کره سماوی توخالی، بدون درز و ریخته‌گری شده با روش موم گمشده بود. این توسط علی کشمیری بن لقمان در کشمیر در سال ۹۹۸ هجری قمری (۹۶۸–۹۶۹ خورشیدی) اختراع شد. بیست کره دیگر از این نوع بعدها در لاهور و کشمیر در دوران پادشاهی گورکانی تولید شدند. قبل از اینکه این کره‌ها در دهه ۱۹۸۰ مجدداً کشف شوند، متالورژیست‌های مدرن معتقد بودند که تولید کره‌های فلزی توخالی بدون هیچ درزی از نظر فنی غیرممکن است.Savage-Smith, Emilie (1985), Islamicate Celestial Globes: Their History, Construction, and Use, Smithsonian Institution Press, Washington, DC
یک کره سماوی متعلق به سده هفدهم میلادی نیز توسط ضیاءالدین محمد در لاهور در سال ۱۰۴۷ خورشیدی (۱۶۶۸ میلادی) ساخته شد (که اکنون در پاکستان است).

 زبان فارسی 

چپ|بندانگشتی|بنای باشکوه تاج محل از آثار دوره گورکانیان
در زمان گورکانیان هند زبان فارسی در این کشور گسترش پیدا کرد. هر چند آشنایی هند به‌ویژه شمال آن مانند منطقه سند از قرن نهم با زبان فارسی آشنا شده بودند اما این گورکانیان بودند که زبان فارسی را زبان رسمی دیوان اعلام کردند و با حمایت از شاعران پارسی‌گوی به زبان فارسی خدمت زیادی کردند. اگر چه پیش از به قدرت رسیدن این خاندان در هند، دین اسلام توسط عرفای فارسی‌زبان در شبه قاره هند نفوذ کرده بود، اما تأثیر ظهور این خاندان در هندوستان، گسترش و رونق زبان فارسی را به اندازه ای رسانید که ادبیات فارسی نه تنها مایه حیات روحی مردم عام شد بلکه این زبان، زبان رسمی درباریان نیز گردید. این رویکرد باعث مهاجرت بسیاری از هنرمندان، نویسندگان و شاعران از ایران به هند شد. دوران طلایی ادب فارسی در هند، دورهٔ اکبر کبیر است. به دستور وی وزیرش تودارمال فرمانی را صادر کرد که به موجب آن، زبان فارسی، زبان تمام امپراتوری اعلام گردید. همچنین به فرمان اکبر شاه برخی از کتاب‌های مهم هندوان از سانسکریت به نظم و نثر فارسی ترجمه شد و بر غنای ادب فارسی افزوده گردید. اگر در دورهٔ غزنویان مرکز زبان فارسی در هند تنها شهر لاهور بود، این مرکزیت در سده‌های بعدی به ترتیب به مولتان و دهلی و اگره منتقل گردید. علاوه بر شاعران و عالمان و نویسندگان ایرانی که در مدت چند سده به هند مهاجرت کردند، از هندیان اعم از مسلمان و هندو، شاعران و نویسندگان و عالمان بزرگی ظهور کردند که از مهم‌ترین این چهره‌ها بیدل دهلوی از شاعران سبک هندی است. دوران فرمانروایی گورکانیان هند با دورهٔ فرمانروایی دودمان صفوی در ایران هم‌زمان است که این خود به گونه‌ای ناخواسته یکی از عوامل مؤثر در نیرو گرفتن زبان پارسی در هند به‌شمار می‌رود. نوع نگاه پادشاهان صفوی به ادبیات و فرهنگ به گونه‌ای بود که شاعران و نویسندگان ایران را از بخشش و نواخت پادشاهان صفوی ناامید می‌کرد و آنان گاه ناگزیر و گاه مشتاقانه رهسپار دربار ادب‌پرور گورکانی می‌شدند.

 فهرست پادشاهان 

 تصویر نام ملقب نام تولد تولد دوران حکومت درگذشت۱ frameless|106x106pxبابرظهیرالدین محمد۱۴ فوریه ۱۴۸۳ اندیجان، ازبکستان۲۰ آوریل ۱۵۲۶ – ۲۶ دسامبر ۱۵۳۰۲۶ دسامبر ۱۵۳۰ (۴۷ ساله) آگرا، هند۲ 104x104pxهمایوننصیرالدین محمد۶ مارس ۱۵۰۸ کابل، افغانستان۲۶ دسامبر ۱۵۳۰ – ۱۷ مه ۱۵۴۰
۲۲ فوریه ۱۵۵۵ – ۲۷ ژانویه ۱۵۵۶

(۱۰ سال، ۳ ماه و ۲۵ روز)۲۷ ژانویه ۱۵۵۶ (۴۷ ساله) دهلی، هند۳ 80pxاکبرجلال‌الدین محمد۱۵ اکتبر ۱۵۴۲ عمرکوت، پاکستان۱۱ فوریه ۱۵۵۶ – ۲۷ اکتبر ۱۶۰۵
(۴۹ سال و ۹ ماه)۲۷ اکتبر ۱۶۰۵ (۶۳ ساله) آگرا، هند۴ 107x107pxجهانگیرنورالدین محمد۳۱ اوت ۱۵۶۹ آگرا، هند۳ نوامبر ۱۶۰۵ – ۲۸ اکتبر ۱۶۲۷
(۲۱ سال و ۱۱ ماه و ۲۳ روز)۲۸ اکتبر ۱۶۲۷ (۵۸ ساله) بهیمبر، کشمیر آزاد، پاکستان۵ 130x130pxشاه جهانشهاب‌الدین محمد۵ ژانویه ۱۵۹۲ لاهور، پاکستان۱۹ ژانویه ۱۶۲۸ – ۳۱ ژوئیه ۱۶۵۸
(۳۰ سال و ۸ ماه و ۲۵ روز)۲۲ ژانویه ۱۶۶۶ (۷۴ ساله) آگرا، هند۶ 80px اورنگ‌زیب
عالمگیرمحی‌الدین محمد۳ نوامبر ۱۶۱۸ گجرات، هند۳۱ ژوئیه ۱۶۵۸ – ۳ مارس ۱۷۰۷
(۴۸ سال و ۷ ماه)۳ مارس ۱۷۰۷ (۸۸ ساله) احمدنگر، هند۷ 125x125pxاعظم شاهقطب‌الدین محمد۲۸ ژوئن ۱۶۵۳ برهان‌پور، هند۱۴ مارس ۱۷۰۷ – ۲۰ ژوئن ۱۷۰۷۲۰ ژوئن ۱۷۰۷ (۵۳ ساله) آگرا، هند۸ 80pxبهادر شاه یکمقطب‌الدین محمد۱۴ اکتبر ۱۶۴۳ برهان‌پور، هند۱۹ ژوئن ۱۷۰۷ – ۲۷ فوریه ۱۷۱۲
(۴ سال و ۲۵۳ روز)۲۷ فوریه ۱۷۱۲ (۶۸ ساله) لاهور، پاکستان۹ 131x131pxجهاندار شاهمعزالدین محمد۹ مه ۱۶۶۱ دکن، هند۲۷ فوریه ۱۷۱۲ – ۱۱ فوریه ۱۷۱۳
(۳۵۰ روز)۱۲ فوریه ۱۷۱۳ (۵۱ ساله) دهلی، هند۱۰80pxفرخ‌سیرمعین‌الدین محمدپادشاه دست‌نشانده تحت فرمان برادران سید۲۰ اوت ۱۶۸۵ اورنگ‌آباد، هند۱۱ ژانویه ۱۷۱۳ – ۲۸ فوریه ۱۷۱۹
(۶ سال و ۴۸ روز)۱۹ آوریل ۱۷۱۹ (۳۳ ساله) دهلی، هند۱۱80pxرفیع‌الدرجاتشمس‌الدین محمدپادشاه دست‌نشانده تحت فرمان برادران سید۱ دسامبر ۱۶۹۹۲۸ فوریه ۱۷۱۹ – ۶ ژوئن ۱۷۱۹
(۹۸ روز)۶ ژوئن ۱۷۱۹ (۱۹ ساله) آگرا، هند۱۲80pxشاه جهان دومرفیع‌الدین محمدپادشاه دست‌نشانده تحت فرمان برادران سید۵ ژانویه ۱۶۹۶۶ ژوئن ۱۷۱۹ – ۱۷ سپتامبر ۱۷۱۹
(۱۰۵ روز)۱۸ سپتامبر ۱۷۱۹ (۲۳ ساله) آگرا، هند۱۳80pxمحمد شاهنصیرالدین محمد۷ اوت ۱۷۰۲ غزنی، افغانستان۲۷ سپتامبر ۱۷۱۹ – ۲۶ آوریل ۱۷۴۸
(۲۸ سال و ۲۱۲ روز)۲۶ آوریل ۱۷۴۸ (۴۵ ساله) دهلی، هند۱۴80pxاحمد شاه بهادرمجاهدالدین محمد۲۳ دسامبر ۱۷۲۵ دهلی، هند۲۹ آوریل ۱۷۴۸ – ۲ ژوئن ۱۷۵۴
(۶ سال و ۳۷ روز)۱ ژانویه ۱۷۷۵ (۴۹ ساله) دهلی، هند۱۵80pxعالمگیر دومعزیزالدین محمد۶ ژوئن ۱۶۹۹ برهان‌پور، هند۳ ژوئن ۱۷۵۴ – ۲۹ نوامبر ۱۷۵۹
(۵ سال و ۱۸۰ روز)۲۹ نوامبر ۱۷۵۹ (۶۰ ساله) کوتلا فتح شاه، هند۱۶80pxشاه جهان سوممحی‌الملت۱۷۱۱۱۰ دسامبر ۱۷۵۹ – ۱۰ اکتبر ۱۷۶۰
(۲۸۲ روز)۱۷۷۲ (۶۰–۶۱ ساله)۱۷80pxشاه عالم دومجلال‌الدین محمد علی گوهر۲۵ ژوئن ۱۷۲۸ دهلی، هند۱۰ اکتبر ۱۷۶۰ – ۳۱ ژوئیه ۱۷۸۸
(۲۷ سال و ۳۰۱ روز)۱۹ نوامبر ۱۸۰۶ (۷۸ ساله) دهلی، هند۱۸80pxجهان شاهبیدار بخت محمود شاه بهادر جهان شاهپادشاه دست‌نشانده تحت فرمان غلام قادر روهیله۱۷۴۹ دهلی، هند۳۱ ژوئیه ۱۷۸۸ – ۱۱ اکتبر ۱۷۸۸
(۶۳ روز)۱۷۹۰ (۴۰–۴۱ ساله) دهلی، هند۱۷80pxشاه عالم دومجلال‌الدین محمد علی گوهرپادشاه دست‌نشانده تحت فرمان کنفدراسیون مراتا۲۵ ژوئن ۱۷۲۸ دهلی، هند۱۶ اکتبر ۱۷۸۸ – ۱۹ نوامبر ۱۸۰۶
(۱۸ سال و ۳۴ روز)۱۹ نوامبر ۱۸۰۶ (۷۸ ساله) دهلی، هند۱۹80pxاکبر شاه دوممعین‌الدین محمدپادشاه دست‌نشانده تحت فرمان کمپانی هند شرقی۲۲ آوریل ۱۷۶۰ موکوندپور، هند۱۹ نوامبر ۱۸۰۶ – ۲۸ سپتامبر ۱۸۳۷
(۳۰ سال و ۳۲۱ روز)۲۸ سپتامبر ۱۸۳۷ (۷۷ ساله) دهلی، هند۲۰80pxبهادر شاه دوم ظفرابو ظفر سراج‌الدین محمد۲۴ اکتبر ۱۷۷۵ دهلی، هند۲۸ سپتامبر ۱۸۳۷ – ۲۱ سپتامبر ۱۸۵۷
(۱۹ سال و ۳۶۰ روز)۷ نوامبر ۱۸۶۲ (۸۷ ساله) رنگون، میانمار

 جستارهای وابسته 
 تاریخ هند
 پرچم پادشاهی گورکانی
 روابط خارجی گورکانیان هند
 اسلام در جنوب آسیا

 یادداشت 

 پانویس 

 منابع 





















 برای مطالعه بیشتر 

 Alam, Muzaffar. Crisis of Empire in Mughal North India: Awadh & the Punjab, 1707–48 (1988)
 , on the causes of its collapse
 Black, Jeremy. "The Mughals Strike Twice", History Today (آوریل ۲۰۱۲) 62#4 pp. 22–26. full text online

 Dale, Stephen F. The Muslim Empires of the Ottomans, Safavids and Mughals (Cambridge U.P. 2009)

 , on Akbar and his brother
 Gordon, S. The New Cambridge History of India, II, 4: The Marathas 1600–1818 (Cambridge, 1993).
 Habib, Irfan. Atlas of the Mughal Empire: Political and Economic Maps (1982).





 Srivastava, Ashirbadi Lal. The Mughul Empire, 1526–1803 (1952) online.


 فرهنگ 
 Berinstain, V. Mughal India: Splendour of the Peacock Throne (London, 1998).
 Busch, Allison. Poetry of Kings: The Classical Hindi Literature of Mughal India (2011) excerpt and text search 


 Schimmel, Annemarie. The Empire of the Great Mughals: History, Art and Culture (Reaktion 2006)


 علم و اقتصاد 

 Habib, Irfan. Atlas of the Mughal Empire: Political and Economic Maps (1982).
 Habib, Irfan. Agrarian System of Mughal India (1963, revised edition 1999).




 second publishment 
 Rothermund, Dietmar. An Economic History of India: From Pre-Colonial Times to 1991 (1993)


 منابع اصلی 

 Hiro, Dilip, ed, Journal of Emperor Babur (Penguin Classics 2007)
 The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor ed. by W.M. Thackston Jr. (2002); this was the first autobiography in Islamic literature
 Jackson, A.V. et al. , eds. History of India (1907) v. 9. Historic accounts of India by foreign travellers, classic, oriental, and occidental, by A.V.W. Jackson online edition


 تاریخ‌های قدیمی‌تر 
 Elliot, Sir H.M. , Edited by Dowson, John. The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period; published by London Trubner Company 1867–1877. (Online Copy at Packard Humanities Institute – Other Persian Texts in Translation; historical books: Author List and Title List)










 پیوند به بیرون 

 Mughal India an interactive experience from the British Museum
 The Mughal Empire, BBC Radio 4 discussion with Sanjay Subrahmanyam, Susan Stronge & Chandrika Kaul (In Our Time, ۲۶ فوریه ۲۰۰۴)
 Sunil Khilnani's "Akbar", From BBC Radio 4's Incarnations: India in 50 Lives.
 زمینه‌های تأسیس سلسله گورکانیان هند–پرتال جامع علوم انسانی

رده:انحلال‌های ۱۸۵۷ (میلادی) در امپراتوری گورکانی
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۵۲۶ (میلادی)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در ۱۸۵۷ (میلادی)
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۵۲۶ (میلادی) در امپراتوری گورکانی
رده:تاریخ پاکستان
رده:گورکانیان هند
رده:هند در قرون وسطی