جام جم

جام جم یا جام جهان‌نما (نام‌های دیگر: جام گیتی‌نما، جام کی‌خسرو، جام جهان‌آرا، جام جهان‌بین، و جام عالم‌بین) جامی اسرارآمیز است که همهٔ جهان در آن دیده می‌شده است. در شاهنامۀ فردوسی جام جهان‌نما از آن کیخسرو است. طبقِ نظر محمد معین این جام به جام کیخسرو مشهور بود تا اینکه در سده ششم به مناسبت شهرت جمشید جام مزبور را به جمشید نسبت دادند و آن را «جام جم» و «جام جمشید» نام نهادند، ولی این نظر از سوی بعضی مورد بحث و نقد قرار گرفته است.

 جام جم و ستاره‌یاب 
در نظم و نثر پارسی بارها از جامی به نام جام جهان‌نما، جام کی‌خسرو، آیینه سلیمان، آیینهٔ سکندر، و غیره یاد کرده‌اند و فرهنگ‌نویسان گفته‌اند: جامی بوده‌ است که احوال خیر و شر عالم از آن معلوم می‌شده است. جام جم یا جام جمشید که ساخته فرزانگان بوده است. از هفت فلک در او معاینه و مشاهده کردی (شرفنامه منیری). پیاله جم و پیاله یا آئینه سلیمان یا اسکندر که همه عالم در آن، بنا بر افسانه نموده می‌شد.

فردوسی در شاهنامه در «داستان بیژن با منیژه» پس از تشریح زندانی شدن بیژن به امر افراسیاب در چاه و جستجوی گیو، پدر وی و مأیوس شدن او، در عنوان «دیدن کی‌خسرو بیژن را در جام گیتی‌نمای» چنین سروده است:

بنابراین جام جهان‌نما در نظر نویسندگان «خدای‌نامک» پهلوی که مبنای نگارش شاهنامه قرار گرفت، جامی بوده است که صورت‌های نجومی و سیارات و هفت کشور (هفت‌اقلیم) زمین بر آن نقش شده بود و دارای نیرویی اسرارآمیز بوده است و هر واقعه‌ای که در پهنه جهان اتفاق می‌افتاده، بر روی آن منعکس می‌شده است. 

محمد بن ایوب طبری در کتاب خود معرفة الاسطرلاب (شناخت ستاره‌یاب) جام جهان‌نما را با اسطرلاب از نوع زورقی یکی دانسته و می‌گویدطبری، محمد بن ایوب. معرفة الاسطرلاب معروف به شش فصل، به ضمیمه عمل و الالقاب. تصحیح محمدامین ریاحی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۱.ص۱۷۹.:

«در چه‌چیزی و چگونگی اسطرلاب: 
جملۀ اسطرلاب صورتی است ساخته بر کردار افلاک، از بهر قیاس‌های حرکت، و نگاه داشتن دوران، و اندازه‌ها گرفتن، و شناختن ارتفاع ستارگان، و ساعت‌ها و طالع‌ها.
و معنی اسطرلاب به زبان یونانی «ترازوی آفتاب» است، و به زبان پارسی دری او را ستاره‌یاب گویند، و به پهلوی جام جهان‌نمای، و به تازی صطرلاب نویسند.
و ضرب‌ها و صورت کردارهاش از بسیار نوع است، لکن نهاد جمله از سه روی است: یا کُری بود، یا دَوری یا زورقی.
اما کُری آن باشد که چون گویی باشد گِرد، بر گِرد قطب ثابت بر کردار فلک، بر وی نگاشته صورت‌های بروج و ستارگان ثوابت. و پیشینگان در روزگار قدیم بر آن کردار داشتندی.
اما دوری آن باشد که چون قرصه‌ای بود گِرد و پهن. و متأخران اندرین روزگار ما بیشترین برین کردار دارند.
و زورقی بر کردار جامی بود نیم گِرد، و اندر شکم وی صورت فلک و جایگه ستارگان نگاشته باشد. و پارسیان در روزگار قدیم برین کردار داشته‌اند. و این تمام است درین معنی.»

برخی از واژه‌نامه‌ها مانند (غیاث اللغات) خواسته‌اند بین کی‌خسرو و جمشید بر سر جام جهان‌بین پیوندی برقرار کنند و گفته‌اند: مناسبت جام به جمشید، آن است که وی جام را ساخته است و کی‌خسرو جامی ساخته بود مشتمل بر خطوط هندسی، چنانچه از خط‌ها ورقم‌ها و دایره‌های اصطرلابی، ارتفاع کواکب و غیره معلوم نمایند، هم‌چنین از آن جام، حوادث روزگار را معلوم کرد، چنانچه در کتابهای تاریخی ضبط شده است.

فرهنگ‌نویسان گفته‌اند: نام آینه‌ای است که به جهت آگاهی از حال فرنگ، بر سر مناره اسکندریه نهاده بوده است و کشتی‌های دریا از صد میل راه در آینه دیده می‌شده و آن مناره را اسکندر به دست‌یاری ارسطو بنا کرده بود.

در فرهنگ فارسی به انگلیسی «جانسن» آمده: جام جم یا جام جمشید؛ آیینه‌ای که جهان را نمایش می‌داد و مجازا مناره، به خصوص منارهٔ اسکندریه را گفته‌اند.
برخی نیز آن را به کرهٔ جغرافیایی تعبیر کرده‌اند که نقشه کشورهای مختلف و کوهها و دریاها و رودها با فواصل معین بر آن ثبت بود.

 پیوستگی جام جهان‌نما به جمشید 
در روایات داستانی ایران، جم یکی از بزرگ‌ترین پادشاهان سلسله پیشدادی است که جام جهان‌نما را بدو نسبت داده‌اند. در شاهنامه اشاره‌ای به انتساب جام به جمشید نیست. به نظر دکتر محمد معین چون شهرت جم بیش از کی‌خسرو بوده است و از سوی دیگر مسلمانان او را با سلیمان پیامبر بنی‌اسرائیل یکی دانسته‌اند، او را صاحب جام جهان‌نما می‌دانند و هم‌چنین در روایات، پیدایش شراب را به جمشید نسبت داده‌اند. انتساب «جام کی‌خسرو» به «جام جم» ظاهرأ در سده ششم هجری پدید آمده است. محمود شبستری در «کنزالحقایق» چنین می‌سراید:

 جام سلیمان 
در داستان‌های اسلامی، سلیمان و جمشید را با هم اشتباه گرفته‌اند. ایرانیان، مرکز حکومت جمشید را کشور فارس می‌دانسته‌اند و آثار باقی‌مانده داریوش و خشایارشا و دیگر پادشاهان هخامنشی را درتخت جمشید، از آن جم دانسته‌اند چنان‌که نام تخت جمشید دال بر آن است. از سوی دیگر در نتیجه احادیث مذهبی تشابه کامل بعضی احوال و اعمال منسوب به جمشید و سلیمان مانند استخدام دیو و جن و اطاعت جن و انس از ایشان و سفر کردن در هوا، موجب این توهم گردیده که جمشید و سلیمان یکی است، از این رو فارس را تخت‌گاه سلیمان و پادشاهان فارس را قائم‌ مقام سلیمان و وارث ملک سلیمان خوانده‌اند و بر اساس همین تصور، جام جهان‌نما را به سلیمان نسبت داده‌اند و حتی آرامگاه کورش را محل حضور مادر سلیمان نامیده‌اند.

حافظ گوید:



عبدالرحمان جامی در منظومهٔ سلامان و آبسال چنین سروده است:

خاقانی از این جام، به نام «جام جم» و گاه «جام جمشید» یاد کرده‌است:

فخرالدین عراقی گوید:

 تفسیر و تعبیر جام جم 
بدیهی است که خردمندان باریک‌بین وجود چنین جامی سحرآمیز را نمی‌توانستند باور کنند، از این‌جهت در پی تعبیر آن برآمدند.

در کنزالحقایق شبستری آمده است:
حکیمی گفت: آن جام آب بود. آب رود و دریا نخستین آینه بشر بود. لطافت آب و انعکاس چهره اشخاص و اشیاء در سطح آب موجب شد که علاوه برنوشیدن آب، آن را به عنوان مظهر پاکی و شفافیت اجسام بکار برند. از سوی دیگر، تالس ملطی از حکمای یونان باستان و پیروان او آب را منشأ پیدایش جهان شناخته‌اند؛ بنابراین برخی آب را جام جهان‌نما دانسته‌اند که تمام اشکال جهانی به صورت استعداد در آن حضور دارند.

منجم گفت: اسطرلاب بود آن و به معنی گرفتن و مفهوم ترکیبی آن تقدیر ستارگان است و آن آلتی است که برای مشاهده وضع ستارگان و تعیین ارتفاع آن‌ها و تشخیص اوقات به کار می‌رفته است.

دگر یک گفته بود: آئینه‌ای راست چنان روشن که می‌دید آنچه می‌خواست.

ازجمله موضوع‌هایی که جلب توجه مسلمانان کرده، آینه اسکندر است که در ادبیات ما نیز بسیار آمده است. حافظ گوید:

 تعبیر عرفانی 
این تعبیرات، ذوق لطیف عارفان حقیقت‌جوی ایرانی را اقناع نکرد. پس از جستجوی فراوان، عاقبت به حقیقتی پی‌بردند که به دلیل آشکار بودن بسیار، پنهان مانده بود. در کنزالحقایق شبستری آمده است:

حافظ بارها بدین معنی اشارت کرده و به خصوص در غزلی دل‌پسند همان تعبیر شبستری را با بیانی لطیف آورده‌است:

به تعبیر دیگر، جهان خود «جام جم» است. ادیب پیشاوری گوید:

 جام جهان‌نما در افسانه‌های اروپایی 
جام فرنگی در زبان‌های اروپایی «گرال» یا «سنگرآل» به جامی گفته می‌شود که گویند عیسی مسیح در آخرین شامی که با حواریون صرف کرد، آن را به دست گرفت. یکی از حواریون به نام یوسف رامه‌ای خونی را که بر اثر ضربت دشمن به پهلوی وی جاری می‌شد، در آن جام ریخت. افسانه‌های مربوط به این جام اندکی پس از رواج مسیحیت بر سر زبان‌ها افتاد و پیش از قرن دوازدهم میلادی نشانی از آن نیست. در همین قرن روبر دو بورون منظومه‌ای دربارهٔ یوسف رامه‌ای به نام مرلین پرسوال سرود و این افسانه مسیحی را با روایات قوم سلت و شام فصح را در هم آمیخت. گویند جام مزبور را به انگلستان بردند و قرن‌ها در آن جا پنهان ماند تا عاقبت «پرسوال» قهرمان «گالی» آن را یافت. از این افسانه، بسیاری تقلید کردند و شاخ و برگ‌هایی به آن افزودند. وولفرام اشنباخ شاعر آلمانی در منظومۀ حماسی خود به نام پارزیفال، جام مزبور را مرکز تخیلات عرفانی خود قرار داده است. ریشارد واگنر موسیقیدان قرن نوزدهم آلمان، نیز «جام گرال» را موضوع درام غنایی پارسیفال قرار داده است.

 هفت خط جام جم 

جام جم دارای هفت خط موازی از پایین به بالا بود که به ترتیب از پایین به بالا فرودینه، کاسه گر، اشک (خطر)، ارزق (سبز و سیاه)، بصره، بغداد، و جور (معرب گور، نام قدیم فیروزآباد فارس) نامیده شده بودند.

ادیب‌الممالک فراهانی شعری در این رابطه دارد که در بخشی از آن می‌گوید:

 جستارهای وابسته 
 ارگ جمشید

 منابع 

 مقاله جام جهان‌نما، محمد معین
 لوح فشرده لغت نامه دهخدا

 پیوند به بیرون 

رده:اشیاء در اسطوره‌شناسی
رده:اسطوره‌شناسی ایرانی
رده:ایران باستان
رده:فرهنگ عامه ایران
رده:مقاله‌های خرد تاریخ ایران