همزه

به زبان عربی همزه (ء_ـٔ) به زبان فارسی شِشَک به معنی(شش کوچک) در میان حروف سی‌ودو گانهٔ الفبای فارسی شکلی از ملحقات حرف «الف» (صامت) است. شکل جدای آن (ء) و در حالت‌های گوناگون با ترکیب دیگر اشکال به صورت (آ - أ - ئ - ؤ) نوشته می‌شود. همزه یا ششک از نظر آواشناسی در میان واج‌های زبان فارسی به‌طور مستقل یک صامت است که به اشکال (ء - ا) نوشته می‌شود، ضمناً حرف «عین» نیز در آواشناسی فارسی با همزه واجی یکسانند.در کتاب فرهنگ واژه‌های اوستا این حرف یعنی همزه (ء ئ) جزو واژه‌های اوستایی گفته شده است.[۱۵]
شکل حرفجداآغازیمیانیپایانیء، أئ‍‍ئ‍‍ئ، ‍أ، ‍ؤ

 کلیات 
وضعیت صامت همزه یا ششک در الفبای فارسی پیچیدگی‌هایی را پدیدآورده است. گاهی با مصوت «ا» یکی دانسته می‌شودعلی‌اکبر دهخدا، جلد ۴۹ صفحهٔ ۲۸۷، «نام نخستین حرف از حروف الفبای فارسی و عربی است. آن را از حروف حلق خوانند و گاه آن را پس از الف، دومین حرف به حساب آورند.» و زمانی به عنوان حرف مستقل از آن یاد می‌شودمحمد معین، جلد اول، صفحهٔ ۱۱۵ « «ا» و «آ» را نخستین حرف از الفبای فارسی به‌شمار آورند، ولی باید آن دو را دو حرف جداگانه محسوب داشت،...» در لغت‌نامه دهخداعلی‌اکبر دهخدا، جلد ۸ صفحهٔ ۴۴ «الفبای فارسی امروزین مرکب از سی و سه حرف است بدین قرار: ا ء ب…» و در فرهنگ معینمحمد معین، جلد اول، صفحهٔ ۳۳۹ «الفبا یا حروف هجای فارسی سی‌وسه حرف است: ا، ء، ب…» هر چند الفبای فارسی را داری سی‌وسه حرف می‌دانند و صامت همزه  یا ششک را دومین حرف الفبا معرفی می‌کنند اما به حرف «ب» که می‌رسند آن را هم حرف دوم می‌خوانندمحمد معین، جلد اول، صفحهٔ ۴۲۴ «یکی از حروف صامت فارسی، و آن دومین حرف از الفبای فارسی و عربی…» و ترتیب همان‌جور حفظ می‌شود تا حرف «ی» که حرف سی‌ودوم شمرده می‌شود نه سی‌وسومعلی‌اکبر دهخدا، جلد ۵۰ صفحهٔ ۱ «حرف سی و دوم یعنی آخرین حرف از الفبای فارسی»

همچنین در لاتین نویسی فارسی گاهی ' (آپاستروف) و گاهی Êê برای نشان دادن این حرف و ع (عین) به کار می‌رود.

 تلفظ همزه یا ششک 
تلفظ همزه یا ششک در زبان فارسی و عربی به شکل بست چاکنایی است. صامت همزه یا ششک در زبان فارسی برخلاف زبان عربی درست مانند «عین» تلفظ می‌شود و حتی در لغت‌نامه دهخدا شکل آن در وسط کلمه را اخذ شده از عین برمی‌شمارد.علی‌اکبر دهخدا، جلد ۴۹ صفحهٔ ۲۸۷، «در وسط و آخر کلمه به صورت شبیه عین (ء) نوشته می‌شود» فارسی‌زبان‌ها همان‌گونه که می‌گویند «عزا» به معنای «ماتم» به همان شکل می‌گویند: «اذان» یا «از آن» (وقتی در محاوره همزهٔ  یا تره میانی را تلفظ نمی‌کنند) «عین» در آغازِ «عزا» و «ء» در آغازِ «اذان» و «از آن» یکسان شنیده می‌شود. در الفبای فارسی بعضی از آواها چند نشانه دارند؛ مثلاً آوای (Z) به صورت‌های «ز» و «ذ» و «ض» و «ظ» نوشته می‌شود.علی‌محمد حق‌شناس، آوارشناسی (فونتیک)، صفحهٔ ۲۳ حرف‌های «ء» و «ع» هم چنین است و یک آواست که با دو نشانه نوشته می‌شود.علی‌محمد حق‌شناس، مقالات ادبی، زبانشناختی، صفحهٔ ۲۵۸
همزه یا ششک در زبان فارسی مانند سایر زبان‌های هندواروپایی -برخلاف زبان‌های سامی که عربی نیز جزو آنان است- فقط در اول کلمه تلفظ می‌شودزبان‌شناسان در مورد «همزه» در آغاز واژه‌های فارسی به دو گروه کلی تقسیم می‌شوند برخی از منظر واج‌شناسی یک‌نظامی و گروه دیگر از منظر واج‌شناسی چندنظامی به تحلیل آن می‌پردازند. برای اطلاعات بیشتر به علی‌محمد حق‌شناس، مقالات ادبی، زبانشناختی، نقش‌های دو گانهٔ همزه در ساخت آوایی زبان فارسی مراجعه کنید. و البته در بسیار موارد در هنگام گفتار و نوشتار به‌خصوص در نظم‌ها به ضرورت حفظ وزن عروضی حذف می‌شود.ایرج کابلی، وزن‌شناسی و عروض، صفحهٔ ۲۲ مانند «است»، «ست»، یا «که از»، «کز» اما از آنجا که فارسی‌زبان‌ها «ء» و «ع» را داری یک آوا می‌دانند«اگر چه زبانِ فارسی نیز مثلِ همهٔ زبان‌های هند و اروپایی در اصل فاقدِ همزهٔ میان و پایانِ واژه بوده‌است، اما فارسی‌زبانان در اثرِ پذیرفتنِ شمارِ بزرگی از واژه‌های عربی به‌تلفظِ این واج در میان و پایانِ واژه نیز عادت کرده‌اند، و چون عِ عربی را هم درست همانندِ همزه تلفظ می‌کنند»ایرج کابلی، وبگاه Linguism ، بازبینی شده در ۱۶ آذر ۱۳۸۵

 درج(تایپ) ششک و اشکال آن 
در صفحه‌کلید استاندارد فارسی، نویسه‌های همزه یا تره  و اشکال گوناگون آن را می‌توان با کلیدهای ترکیبی زیر تایپ کرد:
 همزه یا ششک (ء): 
 الف همزه یا ششک(أ): 
 الف همزه ششک (إ): 
 واو همزه یا ششک (ؤ): 
 ی همزه یا ششک (ئ): 
ی کوچک روی ه (هٔ):  (گاهی به اشتباه آن را همزهٔ یا ششک بالا می‌نامند. نویسهٔ « ٔ»، سَریا نام دارد و روی «ه» قرار می‌گیرد. این نویسه فارسی است و در زبان عربی وجود ندارد). این نویسه قاعدتاً باید مانند یک «ی» بسیار کوچک که دم بالا رونده ندارد روی «ه» نوشته شود ولی در برخی فونت‌های فارسی دقیقاً همانند همزه یا ششک نوشته می‌شود و به این دلیل گاهی با همزه یا ششک اشتباه گرفته می‌شود.

 جستارهای وابسته 
 شورای بازنگری در شیوه نگارش و خط فارسی
 بست چاکنایی

 منابع 
۱۵.کتاب واژه‌های اوستاhttps://archive.org/details/1_20221023_20221023_1515


 ، وبگاه





رده:اعراب‌گذاری‌های خط عربی
رده:املا
رده:تک‌نگاره‌ها
رده:حروف عربی
رده:سامانه‌های نوشتاری
رده:ویکی‌سازی رباتیک