زبان تاتی قفقاز

زبان تاتی یا فارسی تاتیGernot Windfuhr, "Persian Grammar: history and state of its study", Walter de Gruyter, 1979. pg 4:""Tat- Persian spoken in the East Caucasus"" گویشی از زبان فارسی یا یک زبان جنوب‌غربی ایرانی نزدیک به آن استGruenberg, Alexander. (1966). Tatskij jazyk [The Tat language]. In Vinogradov, V. V. (ed.), Jazyki narodov SSSR. Volume 1: Indoevropejskie jazyki, 281-301 که تات‌های قفقاز در جمهوری آذربایجان و روسیه در اروپا بدان گفتگو می‌کنند. امروزه آسی و تاتی تنها زبان‌های ایرانی باقی مانده هستند که به صورت بومی در بخشی از قارهٔ اروپا رایج‌اند.Dorren, Gaston, and Jenny Audring. 2012. Taaltoerisme: feiten en verhalen over 53 Europese talen. Schiedam: Scriptum. این گویش از تبار پارسی است اما برای دیگر گویشوران این زبان کاملاً فهمیدنی نیست.Authier, Gilles (2012). Grammaire juhuri, ou judéo-tat, langue iranienne des Juifs du Caucase de l'est. Wiesbaden: Reichert گویش‌هایی از تاتی به نام جهوری توسط یهودیان قفقاز و پارسرن توسط تات‌های ارمنی تکلم می‌شود. هریک از گویش‌های مسلمانان، یهودیان و مسیحیان دارای ویژگی‌های واژگانی و دستوری خاص خود هستند.

 پیشینه 
زبان تاتی که زبان تات‌های قفقاز می‌باشد را زبان بازماندگان سپاهیان ساسانی دوران انوشیروان دانسته‌اند.دکتر یحیی ذکا آرانی خواهر زبان آذری  پایگاه آذرپادگان این زبان که از شاخهٔ جنوب‌غربی و نزدیک به فارسی دانسته شده در احسن التقاسیم مقدسی نام آن به عنوان آرانی یادش ده و مقدسی خاطرنشان ساخته که زبانشان با دری خراسانیان یکی است و فقط در برخی حروف با یکدیگر اختلاف دارند. بنظر می‌رسد در گذشته محدودهٔ زبان تاتی در منطقهٔ قفقاز بسیار بزرگ‌تر بوده باشد و با توجه به حکومت طولانی مدت شروانشاهان که حامی زبان فارسی در قفقاز بودند و تا زمان صفویان بر منطقه استیلا داشتند احتمالاً این زبان رشد و گسترش بیشتری داشته است. این زبان در سال ۱۹۰۱ بیش از ۱۳۵٬۰۰۰ نفر گویشور داشته است.V. Minorsky, "Tat" in M. Th. Houtsma et al. , eds. , The Encyclopædia of Islam: A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples, 4 vols. and Suppl. , Leiden: Late E.J. Brill and London: Luzac, 1913–38. Excerpt: Like most Persian dialects, Tati is not very regular in its characteristic features" امروزه با وجود چندین برابر شدن جمعیت منطقه قفقاز زبان تاتی قفقازی تنها ۲۳٬۰۰۰ گویشور دارد.Tat, Muslim گزارش وبگاه اتنولوگ این زبان که در آذربایجان به نفع ترکی آذربایجانی به‌شدت در حال عقب‌نشینی است و از سوی یونسکو در فهرست زبان‌های در خطر جای گرفته است.

 واج‌شناسی 
اطلاعات زیر مربوط به گویش آبشرونی است:

 همخوان‌ها 
لبیدندانی/لثویپسالثویکامینرم‌کامیچاکناییانسدادیبی‌واکpt(c)kواک‌دارbdɟɡانسایشیبی‌واکtʃواک‌دارdʒسایشیبی‌واکfsʃxhواک‌دارvz(ʒ)ɣخیشومیmnلرزشیrناسودهlj

 واکه‌ها 
پیشینپسینبستهiyuمیانیeœoبازæɑ

 گویشوران 
این را نیز ببینید: تات‌های قفقاز

گویشوران زبان تاتی به سه دسته تقسیم می‌شوند که سه لهجه مجزا نیز برای خود داند:
 تات‌های مسلمان که در آبشوران، خیزین، دوه‌چی و برخی نواحی مجاور آن زندگی می‌کنند و مسلمان می‌باشند.
 تات‌های یهودی که که بیشتر آنان به اسرائیل مهاجرت نموده‌اند و به زبان تاتی سخن می‌گویند. این افراد خود را «داغ جودی» یا «یهودی کوهستان» می‌نامند و سرزمین اصلی شان داغستان روسیه است.
 تات‌های مسیحی: یا تات‌های ارمنی که در روستاهای ماتراسه و بخش اسماعیل‌لی و روستای کیلوز و بخش دوه‌چی و ارتاشِن و قوبا و برخی نواحی دیگر به‌سر می‌برند. این دسته از تات‌ها مسیحی مذهب هستند و گاهی آنان را تات‌های ارمنی نیز می‌نامند.

 گویش‌ها 
 ارزی‌کش-داغ قوشچو
 لاهیج
 بالاخانی
 شابران
 قزل‌گزمه
 قوناق‌کند
 آبشرون
 سوراخانی
 تاتی شمالی
 ملهم
 قوباhttp://www.endangeredlanguages.com/lang/ttt

 نوشتار 
تاتی امروزه در جمهوری آذربایجان به الفبای لاتین و در روسیه به الفبای سیریلیک نوشته می‌شود. تا سال ۱۹۲۸ تات‌های مسلمان به الفبای فارسی و تات‌های یهودی نیز به الفبای عبری می‌نوشتند. الفباهای لاتین و سیریلیک تاتی به شرح زیرند:

+الفبای لاتین تاتی Ə ə A a B b C c Ç ç D d E e F f G g H h I i J j K k L l M m N n O o P p Q q R r S s Ş ş T t U u V v X x Y y Z z

+الفبای سیریلیک تاتی А а Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь ГI гI Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Л л М м Н н О о П п Р р С с Т т У у Уь уь Ф ф Х х Хь хь Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

 نمونه‌ها 
 واژگان 

فارسیتاتیفارسیتاتیبزرگkələخونxunنانnunعروسərüsبرادرbirarگربه، پیشیpişik, nazuگریستنgirəstənتاریکtarikروزruzخرxərتخم مرغxaykərgچشمçümپدرpiyərترسیدنtərsirənآتشataşخداXudaخوب، خوشxub, xasگیاهgüyoخانهxunəزبانzuhunماهmahمادرmay, dədəشبşöüجاcə, cigə

 متن 
متن زیر توصیف ایران به تاتی و مقایسه آن با فارسی است:
تاتی فارسی  ایران در جنوب خاور آسیا جا (قرار) بگرفته.  در شمال ایران دریای کاسپین، ارمنستان، آران (جمهوری آذربایجان) و ترکمنستان است.  در خاور افغانستان و پاکستان هستند.  ترکیه در شمال باختری، عراق در باختر، خلیج فارس و دریای فارس (عمان) در جنوب جا بگرفته‌اند.  تهران پایتخت ایران است.

 پانویس 

رده:زبان فارسی در قفقاز
رده:زبان فارسی
رده:زبان‌های ایرانی جنوب غربی
رده:زبان‌های ایرانی در خطر
رده:زبان‌های جمهوری آذربایجان
رده:زبان‌های روسیه
رده:زبان‌های قفقاز
رده:زبان‌های کاسپین
رده:لهجه‌های زبان فارسی
رده:مردم تات
رده:مردمان قفقاز