ذ

ذ نویسه یازدهم در دبیرهٔ فارسی و نویسه نهم در دبیرهٔ عربی است. نام این نویسه «ذال» است.

صدای آن در واگفت فارسی امروز همانند «ز» است؛ ولی در عربی گونه‌ای از «ز» واگفت می‌شود. در گویش نخستین فارسی دری واگفتش /ð/

مانند ذال عربی یا th در They انگلیسی بود. در گویش امروزین فارسی دری ز نویسهٔ ذال کمابیش کم‌رنگ‌تر شده و ذال کمابیش در همهٔ واژگان فارسی (یعنی غیرعربی) با دال جایگزین شده است.

شیوهٔ همه‌گیر برای جدا کردن «دال» و «ذال» در گویش نخستین فارسی این بوده است که زمانی پیش از آن نویسهٔ ساکن بود آن را دال نوشته و می‌خواندند و هنگامی که پیش از آن نویسهٔ صامت بوده است آن را ذال نوشته و می‌خواندند. برای نمونه کتاب کشف‌المحجوب سجستانی که هانری کربن آن را با نگهداری همه‌گیر ذال فارسی چاپ کرده با این سخن آغاز می‌شود: «چیزی در آفریذگار دور کنذ تا بذان نشان آفریذه بوذ بدرست و بذان آفریذه را جذائی افتذ از یک دیگر…»ابویعقوب سجستانی، کشف‌المحجوب، به تصحیح هانری کربن، کتابخانه طهوری، ۱۳۵۸
(در این نوشته «درست» یک واژهٔ خودسر است و کسره به در «بِدرست» مایهٔ دگرگونی دال به ذال نمی‌شود ولی دربارهٔ «بِذان» کسرهٔ ب دست‌آویز می‌شود با ذال واگفت شود).

تنها کاربردهای به‌جامانده ذال در زبان فارسی را در واژه‌هایی چون «گذشتن»و «پذیرفتن» می‌توان دید.
در زبان فارسی ذال در آغاز هیچ کلمه نیامده و در این بین «ذرخش» تنها واژه‌ای است که با ذال آغاز می‌شود.(فرهنگ دهخدا)در کتاب فرهنگ واژه‌های اوستا این حرف یعنی ذ جزو واژه‌های اوستای نیست. [۳]

بندانگشتی|چپ|300px|برگی از شاهنامه از قرن هشتم هجری که داستان رستم و اسفندیار را نوشته است. متن شعردر این نسخه بسیاری از واژگانی که امروزه با نویسهٔ «د» نوشته و تلفظ می‌شدند با «ذ» نوشته شده‌اند. به این «ذ» در گویش نخستین فارسی دری ذال معجم گفته می‌شد و واگفتی شبیه به ذال عربی یا th انگلیسی داشت.

 جستارهای وابسته 
 ذال معجم

 پانویس 
۳.https://archive.org/details/1_20221023_20221023_1515

رده:الفبای فارسی
رده:تک‌نگاره‌ها
رده:حروف عربی