شهربانی شاهنشاهی ایران

شهربانی کشور شاهنشاهی ایران (Imperial Iranian Police به اختصار IIP) معروف به شهربانی کل کشور که در گذشته به آن نظمیه می‌گفتند بخشی از نیروهای مسلح شاهنشاهی ایران بود. شهربانی نهادی نظامی بود که وظیفه آن حفظ امنیت شهر و استقرار نظم، اجرای قانون و تعقیب بزهکاران بود و عملکرد آن، زیر نظر وزارت کشور نظارت می‌شد. شهربانی در سال ۱۲۸۵ در زمان قاجار تأسیس شد در دوره پهلوی توسعه یافت . با وقوع انقلاب ۱۳۵۷ در قالب شهربانی جمهوری اسلامی به فعالیت خود ادامه داد .

تاریخچه
پیشینهٔ برقراری امنیت شهری و کشوری به‌صورت مدرن در ایران، به یک سده پیش بازمی‌گردد. ناصرالدین شاه قاجار در مجموعه سفرهایش به قارهٔ اروپا و بازدید از یگان‌های پلیس جدید در آن مناطق و با به‌کارگیری یک افسر مشاور ایتالیایی تبعهٔ اتریش؛ به نام کنت دومونت فورت، نخستین سامانهٔ پلیسی نو را در ایران بنیان نهاد.امنیت در هزار توی تاریخ جام جمتاریخچه تشکیلات پلیس در ایران تابناک پلیس در ایران برای مدت زمانی طولانی از ۲ بخش اصلی شهربانی (نظمیه) و ژاندارمری (که خود شامل ۲ بخش ژاندارمری مرزی و ژاندارمری روستایی بود) تشکیل می‌شد.
آموزش
مدرسه عالی شهربانی با در سال ۱۲۹۲ تشکیل شد و در ادامه این روند در سال ۱۳۲۰ آموزشگاه عالی شهربانی تأسیس شد.که در سال ۱۳۳۸ با توسعه و گسترش به دانشکده افسری شهربانی تغییر نام یافت.
رسته
رسته انتظامی
 رسته اطلاعات و ضد اطلاعات (رکن دوم) 
رسته پلیس جنایی
رسته پلیس سیاسی 
رسته گارد (ضد شورش)
رسته آجودانی
رسته پیشگیری
رسته هوابرد
 رسته مالی
 رسته مخابرات
 رسته اردنانس
 رسته مهندسی
رسته بهداری
رسته آگاهی
رسته پلیس بین‌الملل
رسته راهنمایی و رانندگی شهری
وظایف و مأموریت‌ها

پلیس آگاهی شهربانی کل کشور وظایف متعددی را بر عهده داشت، از جمله: 

رسیدگی به جرائم جنایی: شامل قتل، سرقت، تجاوز و سایر جرائم مشابه. 

شناسایی و دستگیری مجرمان: با استفاده از روش‌های مختلف تحقیقاتی و اطلاعاتی. 

جمع‌آوری اطلاعات: در مورد فعالیت‌های مجرمانه و همکاری با سایر نهادهای امنیتی. 

تجسس و گشت‌زنی: برای پیشگیری از وقوع جرائم و حفظ امنیت عمومی.
تجهیزات
 سلاح 
سلاح گرم مورد استفاده در نیروی عملیاتی تفنگ ژ۳ و سلاح کمری مورد استفاده از نوع زیگ زاوئر پی۲۲۶ و وسون مدل ۱۰ است
پوشاک

ترابری
هوابرد IIPA
یگان هواپیمایی شهربانی ( Imperial Iranian Police Air ) شامل چند فروند بالگرد بل ۲۰۶ و کامان اچ ۴۳ بود.

 خودروهای سواری 
در دهه ۲۰ مرسدس بنز دبلیو ۱۳۶ در زمان خود مرسدس قدرتمندی بود این بنز از نخستین تولیدات بنز در دهه ۴۰ میلادی بود در زمان خود هنوز امکانات خاصی وجود نداشت تنها با لوگوی و نوشته شهربانی و رنگ مشکی و سفید قابل تشخیص بود. 

در دهه ۳۰ فولکس واگن بیتل در ناوگان شهربانی بود و با دو رنگ مشکی و سفید و یک چراغ گردان و یک دستگاه بی سیم با بردی محدود مجهز بود. مرسدس بنز دبلیو ۱۸۰ نیز خودرو دیگر در ناوگان شهربانی بود این خودرو هم با رنگ مشکی و سفید بود و تجهیزات بروز در زمان خود بود.

در دهه ۴۰ دوج رویال از اوایل دهه ۴۰ در خدمت شهربانی بود که با موتوری ۸ سیلندر قدرت ۱۸۹ اسب بخار یکی از خاص ترین خودرو پلیس ایران محسوب میشود. دوج کرنت ۶ سیلندر دارای یک بلندگو کوچک بود و مجهز به یک سیم دستی و چند پروژکتور یک چراغ گردان ثابت بود طی سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۴ در ناوگان شهربانی بودند. 

در دهه ۵۰ لندرور دیفندر خودروی بود دارای موتور ۸ سیلندر در مناطق کوهستانی و برف گیر استفاده میشد که طی سال های ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۹ در ناوگان شهربانی بودند. مرسدس بنز ۲۳۰ با موتور ۶ سیلندر طی سال ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۶ در شهربانی خدمت کردند. سایر خودرو های شهربانی شامل ، بیوک ، شورلت رویال ، مرسدس بنز دبلیو ۱۱۴ ، مرسدس بنز اس ال ۴۲۰ ، گاز-۶۹ و مرسدس بنز ۲۵۰ در ناوگان بودند که نزدیک به دو دهه به خدمت شهربانی بودند.
یگان موتوری
 یاماها‌ XS ۶۵۰
 هارلی دیویدسون ۱۹۷۱
 رؤسای نظمیه و شهربانی 
 دوران قاجار 
وزارت پلیس و احتساب (در آغاز «رئیس ادارهٔ پلیس دارالخلافه و احتسابیه»)
 امیرتومان کنت آنتوان دومونت فُرت (نظم‌الملک) (۱۲۹۵–۱۳۰۹ ه‍.ق)
 سید عبدالله خان انتظام‌السلطنه (جمادی‌الاول ۱۳۰۹–اواسط ذیحجهٔ ۱۳۰۹ ه‍.ق)
 میرزا ابوتراب خان خواجه‌نوری (نظم‌الدوله) (؟۱۳۰۹–؟ ه‍.ق)
 عبدالحسین میرزا فرمانفرما (ربیع‌الاول ۱۳۱۴–ربیع‌الثانی ۱۳۱۴ ه‍.ق)
 عباسقلی خان سهم‌الملک (ربیع‌الثانی ۱۳۱۴–؟ ه‍.ق)
 میرزا نصرالله خان زنبورکچی‌باشی (جمادی‌الثانی ۱۳۱۴–؟ ه‍.ق)
وزارت نظمیه و احتسابیه
 محمدابراهیم خان معاون‌الدوله (رمضان ۱۳۱۴–رجب ۱۳۱۵ ه‍.ق)
 محمدکریم خان منظم‌السلطنه (کریم آقا، در ذیقعدهٔ ۱۳۱۵ مختارالسلطنه لقب گرفت) (رجب ۱۳۱۵–؟ ه‍.ق)
وزارت پلیس و احتساب طهران
 محمدکریم خان مختارالسلطنه (نیرالسلطنه، منظم‌السلطنه، سردار منصور) (۱۳۱۵–۸ ذیحجهٔ ۱۳۱۷ ه‍.ق)
 عبدالحسین خان سالارالملک گروسی (سردار سالارالملک گروسی) (۸ ذیحجهٔ ۱۳۱۷–؟ ه‍.ق)
 میرزا اسماعیل خان (پسر آصف‌الدولهٔ قاجار) (صفر ۱۳۱۸–عشر سوم شوال ۱۳۱۸ ه‍. قبر اثر سکته درگذشت.)
وزارت نظمیه و پلیس شهر دارالخلافهٔ طهران
 محمدعلی سردار افخم (آقابالاخان، معین نظام، وکیل‌الدوله) (؟ – عشر دوم ذیحجهٔ ۱۳۲۱ ه‍.ق)
 فتح‌الله سعیدالسلطنه تبریزی (ذیحجهٔ ۱۳۲۱–۱۳۲۴ ه‍.ق)
 ؟
 ؟فتح‌الله سعیدالسلطنه تبریزی (؟۱۳۲۵–؟ ه‍.ق)
 اجلال‌السلطنهترور علی‌اصغر خان اتابک در زمان او رخ داد. (پیرامون رجب ۱۳۲۵ ه‍.ق)
 اعظم‌السلطنه (سردار منتظم) (؟ –اواخر ۱۳۲۵ ه‍.ق)
 رضا بالا خان معتضد دیواناو از مشروطه‌خواهان و از اعضای انجمن آذربایجان بود. نباید او را با آقابالاخان سردار از طرفداران محمدعلی شاه اشتباه گرفت. (۲۸ ذیقعدهٔ ۱۳۲۵–؟ ه‍.ق)
 ؟عبدالحسین خان سالارالملک گروسی (سردار سالارالملک گروسی)
 ؟محمدعلی سردار افخم (آقابالاخان، معین نظام، وکیل‌الدوله)
 یپرم خان ارمنی (۲ رجب ۱۳۲۷ ه‍.ق [۲۹ تیر ۱۲۸۸ ه‍.خ]–۲۹ اردیبهشت ۱۲۹۱ ه‍.خ)
 ؟ سهراب خان
 مظفر اعلم (سالار مظفر، سردار انتصار)
 صولت نظام (سردار شوکت)احتمالاً همان «محمدعلی خان سرتیپ قورخانه» می‌باشد.
 قاسم پوروالی (قاسم والی یا سردار همایون)
 کلنل یوهان کارل گوستاف وستداهل (وستاهل) (Johan Carl Gustaf Westdahl) (۱۲۹۲–‫۱۰ دی ۱۳۰۲‬)
 امیرلشکر محمود انصاری (امیر اقتدار) (برای دو هفته)

 دوران پهلوی
در راستای تقویت هر چه بیشتر شهربانی، رضاخان پس از رسیدن به منصب ریاست‌الوزرایی، در اولین قدم و به رغم تمام مخالفت‌ها، نظمیه (شهربانی) را که تا آن هنگام زیرنظر وزارت داخله انجام وظیفه می‌کرد، تحت کنترل وزارت جنگ قرار داد؛ وزارتخانه‌ای که خود از همان اوایل کودتای ۱۲۹۹ در رأس آن قرار گرفته بود و این سمت را تا زمان رسیدن به مقام سلطنت حفظ کرد.

 رؤسای شهربانی در دوره رضاشاه 
 سرهنگ محمد درگاهی (دی ۱۳۰۲ تا ۱۳ آذر ۱۳۰۸)
 سرتیپ محمدصادق کوپال (۱۳ آذر ۱۳۰۸–آذر ۱۳۰۹)
 سرتیپ فضل‌الله زاهدی (آذر ۱۳۰۹–۱۳۱۰)
 سرلشکر محمدحسین آیرم (۱۳۱۰ تا فروردین ۱۳۱۵)
 سرپاس رکن‌الدین مختاری (فروردین ۱۳۱۵ تا شهریور ۱۳۲۰)

 رؤسای شهربانی در دورهٔ محمدرضاشاه 
 سرتیپ یحیی رادسر (ادیب‌السلطنه)اندکی پس از برگماری به ریاست شهربانی، در ۱۳ مهر ۱۳۲۰ به درجهٔ سرپاسی ترفیع یافت. (۶ مهر ۱۳۲۰–۱۷ آذر ۱۳۲۱)
 سرتیپ عبدالعلی اعتمادمقدم (۱۷ آذر ۱۳۲۱–۲۶ بهمن ۱۳۲۲)
 سرتیپ محمدحسین جهانبانی (۲۶ بهمن ۱۳۲۲–۳۰ فروردین ۱۳۲۳)
 سرتیپ عبدالله سیف (۳۰ فروردین ۱۳۲۳–۱۴ فروردین ۱۳۲۴)
 سرتیپ محمود خسروپناه (۱۴ فروردین ۱۳۲۴–۱۴ فروردین ۱۳۲۵)
 سرتیپ ابراهیم ضرابی (۱۴ فروردین ۱۳۲۵–۶ بهمن ۱۳۲۵)
 سرتیپ محمدعلی صفاری (۶ بهمن ۱۳۲۵–۲۷ بهمن ۱۳۲۶)
 سرلشکر ابراهیم ضرابی (۲۷ بهمن ۱۳۲۶–۱۱ شهریور ۱۳۲۷)
 سرتیپ محمدعلی صفاری (۱۱ شهریور ۱۳۲۷–۲۲ آبان ۱۳۲۸)
 سرلشکر فضل‌الله زاهدی (۲۲ آبان ۱۳۲۸–۱ خرداد ۱۳۲۹)
 سید مهدی فرخ (۱ خرداد ۱۳۲۹–۵ تیر ۱۳۲۹)
 سرتیپ محمد دفتری (۵ تیر ۱۳۲۹–۲۹ اسفند ۱۳۲۹)
 سرتیپ عبدالحسین حجازی (۲۹ اسفند ۱۳۲۹–۲۵ اردیبهشت ۱۳۳۰)
 سرلشکر فضل‌الله زاهدی (وزیر کشور و رئیس شهربانی) (۲۵ اردیبهشت ۱۳۳۰–۱۹ تیر ۱۳۳۰)
 سرتیپ حسن بقایی (۱۹ تیر ۱۳۳۰–۲۷ تیر ۱۳۳۰)
 سرلشکر منصور مزینبعدها نام خانوادگی‌اش را به «مزینی» تغییر داد. (۲۷ تیر ۱۳۳۰–۹ آذر ۱۳۳۰)
 شمس‌الدین امیرعلایی (وزیر کشور و رئیس شهربانی) (۹ آذر ۱۳۳۰–۹ آذر ۱۳۳۰)
 محمدابراهیم امیرتیمور کلالی (وزیر کشور و رئیس شهربانی) (۹ آذر ۱۳۳۰–۲۷ آذر ۱۳۳۰)
 سرلشکر محمدصادق کوپال مجدی (۲۷ آذر ۱۳۳۰–۳۰ امرداد ۱۳۳۱)
 سپهبد عزیزالله کمال (۱ شهریور ۱۳۳۱–۳۰ بهمن ۱۳۳۱)
 سرتیپ محمدکاظم صالح شیبانی (۳۰ بهمن ۱۳۳۱–۳۰ بهمن ۱۳۳۱)
 سرتیپ محمود افشارطوس (۳۰ بهمن ۱۳۳۱–۴ اردیبهشت ۱۳۳۲)
 سرتیپ نصرالله مدبر (۴ اردیبهشت ۱۳۳۲–۲۴ مرداد ۱۳۳۲)
 سرلشکر محمدرضا شاهنده (۲۴ امرداد ۱۳۳۲–۲۸ مرداد ۱۳۳۲)
 سرتیپ محمد دفتری (۲۸ مرداد ۱۳۳۲–شهریور ۱۳۳۲)
 سرلشکر مهدیقلی علوی مقدم (شهریور ۱۳۳۲–شهریور ۱۳۳۹)
 سرتیپ ناصر امیرانصاری (شهریور ۱۳۳۹–آبان ۱۳۳۹)
 سپهبد نعمت‌الله نصیری (آبان ۱۳۳۹–۶ بهمن ۱۳۴۳)
 سپهبد محسن مُبَصِّر (۶ بهمن ۱۳۴۳–دی ۱۳۴۹)
 سپهبد جعفرقلی صدری (دی ۱۳۴۹–۱۰ مرداد ۱۳۵۲)
 سپهبد صمد صمدیان‌پور (۱۰ مرداد ۱۳۵۲–۲۳ دی ۱۳۵۷)
 سپهبد مهدی رحیمی (۲۳ دی ۱۳۵۷–۲۲ بهمن ۱۳۵۷)

 پانویس 

 منابع 

 تاریخچهٔ پلیس
 پلیس و شهربانی در دورهٔ پهلوی اول


 کتاب‌شناسی 





 پیوند به بیرون 

لایحه قانونی اصلاح ماده ۳ قانون شمول قانون استخدام نیروهای مسلح دفاع ملی به افسران درجه داران و افراد شهربانی کل کشور

رده:اجرای قانون در ایران
رده:انحلال‌های ۱۹۹۱ (میلادی) در ایران
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۱۳ (میلادی) در ایران
رده:سازمان‌های اجرای قانون منحل‌شده
رده:سازمان‌های دولتی بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۱۳ (میلادی)
رده:سازمان‌های دولتی منحل‌شده در ۱۹۹۱ (میلادی)
رده:سازمان‌های منحل‌شده ایران
رده:مقاله‌های خرد نظامی ایران
رده:شهربانی