گزاره (دستور زبان)

در دستور زبان فارسی، گُزارِه  بخشی از جمله است که دربارهٔ نهاد (فاعل یا همان مسندالیه) خبری می‌دهد. 

هر جمله دو جزء اصلی دارد: نهاد و گزاره. نهاد کسی یا چیزی است که جمله دربارهٔ اوست، و گزاره توضیح می‌دهد که نهاد چه کار می‌کند یا چه حالتی دارد. برای نمونه، در جملهٔ «علی به مدرسه رفت»، «علی» نهاد است و «به مدرسه رفت» گزاره است، چون خبر می‌دهد که علی چه کرده است.

تفاوت با مسند
مُسند در معنای دقیق‌تر، تنها در جمله‌های اسنادی به‌کار می‌رود، یعنی جمله‌هایی که با فعل‌های ربطی مثل «است»، «بود»، «شد» ساخته می‌شوند و صرفاً حالت یا ویژگی‌ای را به نهاد نسبت می‌دهند. در این جمله‌ها، نهاد همان «مسندالیه» و خبر همان «مسند» است. برای مثال، در جملهٔ «علی دانشجو است»، «علی» مسندالیه است و «دانشجو» مسند. اینجا کل جمله (یعنی «دانشجو است») گزاره است، ولی بخش اصلی خبر که به نهاد نسبت داده شده، همان مسند به‌شمار می‌رود.

بنابراین تفاوت اصلی این است که:

گزاره مفهومی عام‌تر است و در همهٔ جمله‌ها (فعلی و اسنادی) به‌کار می‌رود.

مسند مفهومی خاص‌تر است و فقط در جمله‌های اسنادی (با فعل ربطی) وجود دارد.

مثال‌ها:

۱. «کتاب روی میز است.» : نهاد = کتاب، گزاره = روی میز است، مسند = روی میز

۲. «علی می‌دود.» : نهاد = علی، گزاره = می‌دود، اما چون جمله فعلی است، مسندی در کار نیست.

بله، این متن به سبک ویکی‌پدیایی می‌تواند مناسب باشد:

گزارهٔ غیرفعلی
گزارهٔ غیرفعلی در زبان فارسی به آن دسته از جمله‌ها گفته می‌شود که هستهٔ گزاره در آن‌ها فعل نیست و معمولاً بر پایهٔ اسم، صفت یا قید ساخته می‌شود. این نوع گزاره‌ها برخلاف تصور سنتی که جمله را همواره وابسته به فعل می‌داند، در فارسی بسامد بالایی دارند.

انواع اصلی گزاره‌های غیرفعلی در فارسی عبارت‌اند از:

اسنادی (همانندی): مانند «تهران پایتخت ایران است» که در آن رابطهٔ برابری یا همانندی بیان می‌شود.

توصیفی: مانند «علی خسته» که در آن صفت یا حالت به نهاد نسبت داده می‌شود.

مکانی: مانند «کتاب روی میز است» که در آن مکان یا موقعیت بیان می‌شود.

در این ساخت‌ها گاه فعل ربطی حذف می‌شود (مانند «علی معلمه») ( که میتوان -ه در آن را واژه‌بست هم دانست ) یا به‌صورت حداقلی با «است» ظاهر می‌گردد. پژوهش‌های زبان‌شناختی نشان می‌دهد که این گونه جمله‌ها نه‌تنها در فارسی بلکه در بسیاری از زبان‌ها وجود دارند و بررسی آن‌ها برای شناخت گسترده‌تر دستور زبان اهمیت دارد.

 جستارهای وابسته 
 فاعل
 مفعول
 تمیز
 متمم

 منابع 

انوری، حسن و احمدی گیوی، حسن. دستور زبان فارسی (۲)، انتشارات فاطمی، ۱۳۸۵.

راسخ‌مهند، محمد. «گزاره‌های غیرفعلی در زبان فارسی».

رده:اقسام کلمه
رده:دستور زبان
رده:معناشناسی
رده:منطق
رده:نحو