محمدجواد تندگویان

محمد جواد تندگویان (زاده ۲۲ خرداد ۱۳۲۹ – درگذشته نامعلوم) سیاست‌مدار و مدیر اجرایی ایرانی بود، که در دولت اول دوره کوتاهی، مسئولیت وزارت نفت را برعهده داشت.

وی در آبان ۱۳۵۹ در ابتدای جنگ ایران و عراق، در مسیر بازدید از پالایشگاه آبادان و در جاده ماهشهر به آبادان به اسارت نیروهای ارتش عراق درآمد و پس از مدتی نامعلوم، درگذشت.
تصویری که پرسنل ارتش عراق پس از دستگیری از تندگویان گرفته‌اند|بندانگشتی
تندگویان دانش‌آموخته کارشناسی مهندسی نفت از دانشکده نفت آبادان و کارشناسی ارشد مدیریت صنعتی از مرکز مطالعات مدیریت ایران بود. از سوابق مدیریتی وی می‌توان به مدیرعاملی شرکت پارس توشیبا و سرپرستی مناطق نفت‌خیز اشاره کرد.

 زندگی‌نامه 
بندانگشتی|تندگویان در کودکی|150px|راست

محمدجواد تندگویان در تاریخ ۲۲ خرداد ۱۳۲۹ در محله خانی آباد، تهران زاده شد. پدر او جعفر تندگویان، یک مغازه کفاشی در میدان بهارستان داشت. نزدیکی مغازه جعفر تندگویان به مجلس شورای ملی باعث شده بود، که او در جریان‌های سیاسی حضور داشته باشد. پدر تندگویان از هواداران محمد مصدق بود.

محمد جواد تندگویان در سال ۱۳۳۶ به مدرسه رفت و تا سال ۱۳۴۱ دوره دبستان را به پایان برد. در سال ۱۳۴۲ با ثبت‌نام در مدرسه جعفری اسلامی وارد دوره دبیرستان شد. تندگویان در سال ۱۳۴۶ مدرک دیپلم خود را اخذ کرد. او پس از تحصیل توانست امتیاز لازم استفاده از سهیمه بورسیه بانک ملی ایران برای اعزام به خارج از کشور را به‌دست‌آورد، اما پس از مصاحبه، از این فهرست کنار گذاشته‌شد.

 دوران دانشجویی 
بندانگشتی|تندگویان در دوران دانشجویی (نفر سمت راست)|250px

محمدجواد تندگویان در نیم‌سال اول سال تحصیلی ۱۳۴۸–۱۳۴۷ به عنوان دانشجوی دوره کارشناسی رشته مهندسی نفت گرایش پالایش، وارد دانشکده نفت آبادان شد. به‌گفته احمد اجل‌لویان، از هم دانشگاهیان وی، تندگویان از دانشجویان ممتاز دانشکده نفت و فردی بذله‌گو و خوش‌مشرب بود، که در فن خطابه مهارت داشت. او پس از مدت کوتاهی به انجمن اسلامی دانشجویان پیوست و از اعضای فعال این انجمن شد.

تندگویان و دوستانش در انجمن اسلامی چهره‌هایی مانند علی شریعتی، مرتضی مطهری، عباس لطفیان سرگزی، محمدتقی جعفری و محمود فرشچیان را به دانشکده خود دعوت کردند و سخنرانی‌هایی برای آن‌ها ترتیب دادند. تندگویان در کتابخانه دانشکده نیز فعال بود و در تدوین کتاب «چهار زندان انسان» که پیاده‌شده سخنرانی‌های علی شریعتی در دانشکده نفت آبادان، از روی نوار کاست بود، مشارکت داشت. در نامه‌ای که اداره ساواک آبادان در تاریخ ۳۰ فروردین ۱۳۵۰ برای دفتر مرکزی سازمان ساواک در تهران نوشت، آمده است:

فاطمه تندگویان، خواهر محمد جواد تندگویان، شخصیت وی را این‌گونه تشریح می‌کند:

محمدجواد تندگویان در سال ۱۳۵۱ در رشته مهندسی نفت گرایش پالایش، از دانشکده نفت آبادان فارغ‌التحصیل شد.

 دوران سربازی 
بندانگشتی|تندگویان با لباس فرم سربازی|160px

تندگویان پس از پایان تحصیلات دانشگاهی، در سال ۱۳۵۱ برای گذراندن دوران خدمت سربازی، در پالایشگاه تهران، با درجه سروانی، مشغول به کار شد. او در شهریور ۱۳۵۲ ازدواج کرد و ۲ ماه بعد از تهران به آبادان منتقل شد و به عنوان سرباز مهندس، در پالایشگاه آبادان به فعالیت ادامه داد. وی بار دیگر فعالیت در انجمن اسلامی دانشکده نفت آبادان را از سر گرفت، اما پس از مدت کوتاهی، تظاهراتی اعتراضی از سوی دانشجویان دانشکده نفت اتفاق افتاده بود، که رئیس وقت دانشکده او را به عنوان عامل اغتشاش، به ساواک معرفی نمود و نهایتاً از پالایشگاه آبادان اخراج شد. در نامهٔ رسمی اداره ساواک آبادان به تهران به تاریخ ۱ آبان آمده بود:

تندگویان در تاریخ ۱۳ آبان ۱۳۵۲ دستگیر شد. خانواده او تا ۴ ماه پس از دستگیری‌اش، از وضعیت وی بی‌اطلاع بودند. تندگویان به کمیته مشترک ضدخرابکاری برده شد و در آن‌جا تحت شکنجه قرار گرفت. وی حدوداً ۷ ماه در زندان انفرادی بود. دادگاه پس از چندی او را به یک سال حبس (با احتساب مدت بازداشت) محکوم کرد و با به پایان رسیدن مدت محکومیت، در آبان ۱۳۵۳ آزاد شد. او در زندان با حسینعلی منتظری ملاقات کرده بود و هم‌بند بهزاد نبوی بود. تندگویان پس از آزادی از زندان، به سرباز صفری تنزل درجه یافت و برای ادامه سربازی به شیراز اعزام شد.

 ازدواج و خانواده 
بندانگشتی|تندگویان و فرزندش محمدمهدی در مراسم دانش‌آموختگی|چپ|180px

محمد جواد تندگویان در سال ۱۳۵۲ با بتول برهان اشکوری (متولد ۱۳۳۴) ازدواج کرد. در زمان ازدواج، تندگویان در پالایشگاه تهران سرباز بود و همسرش در سال دوم دبیرستان تحصیل می‌کرد. از او ۴ فرزند به نام‌های محمدمهدی تندگویان، هاجر، مریم و هدی باقی مانده است. او به فیلم زنده‌باد زاپاتا! علاقه بسیاری داشت.

 سوابق شغلی 
پس از پایان خدمت سربازی از شیراز، به تهران بازگشت. وی به‌دلیل سوءپیشینه، نمی‌توانست در مراکز دولتی کار کند.<ref name="را در گروه صنعتی بوتان آغاز کرد، اما در ۶ تیر ۱۳۵۴ از سمت خود استعفا داد. مدتی برای گذران زندگی به مسافرکشی روی آورد. سپس به رشت رفت و در شرکت پارس توشیبا (پارس خزر) شروع به کار کرد. تندگویان از سال ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۶ مدیر تولید شرکت پارس توشیبا بود. وی در سال ۱۳۵۶ در مقطع کارشناسی ارشد مدیریت صنعتی در مرکز مطالعات مدیریت ایران پذیرفته شد و در ۱۳۵۷ با دریافت مدرک خود به شرکت پارس توشیبا بازگشت.

پس از وقوع انقلاب ۱۳۵۷، مدیرعامل شرکت پارس توشیبا شد. در ابتدای انقلاب که پاک‌سازی مدیران در حال اجرا بود، تندگویان به اتهام هواداری از حزب توده تا آستانه برکناری از مدیرعاملی شرکت پارس توشیبا پیش رفت، ولی در نهایت، تا آذر ۱۳۵۸ در این سمت فعالیت کرد.

وی در اواسط سال ۱۳۵۸ توسط علی‌اکبر معین‌فر نخستین وزیر نفت، دعوت به‌کار در وزارت نفت شد و به عنوان قائم‌مقام رئیس پالایشگاه آبادان منصوب گردید. محمد جواد تندگویان در تیر ۱۳۵۹ از سوی علی‌اکبر معین‌فر به مدیریت مناطق نفت‌خیز منصوب شد و تا مهر ۱۳۵۹ سکان هدایت بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت و گاز کشور را در دست داشت.

 وزارت نفت 
بندانگشتی|بازدید تندگویان پس از وزارت از روستای امین‌آباد در استان خوزستان|300px

زمانی که محمدعلی رجایی؛ نخست‌وزیر و ابوالحسن بنی‌صدر؛ رئیس‌جمهور وقت، قصد داشتند وزیر نفت جدید را انتخاب کنند، تندگویان سرپرست مدیریت مناطق نفت‌خیز، که مهم‌ترین زیرمجموعه شرکت ملی نفت ایران به‌شمار می‌آمد، بود و به دلیل عملکردش به عنوان یکی از گزینه‌های وزارت نفت مطرح شد. وی در تاریخ ۳ مهر ۱۳۵۹ توسط محمدعلی رجایی در جلسه علنی به مجلس شورای اسلامی معرفی شد. در جلسهٔ رأی اعتماد، علی آقامحمدی به عنوان مخالف و علی موحدی ساوجی به عنوان موافق سخنرانی کردند. همچنین علی‌اکبر معین‌فر و محمدعلی رجایی دربارهٔ سوابق وی، توضیحاتی به نمایندگان دادند. تندگویان از مجموع ۱۷۶ رأی اخذ شده، با ۱۵۵ رأی موافق، ۱۸ رأی ممتنع و ۳ رأی مخالف، از مجلس وقت رأی اعتماد دریافت کرد و رسماً به عنوان وزیر نفت برگزیده شد. چند روز پیش از شروع فعالیت وی به عنوان وزیر نفت، جنگ ایران و عراق آغاز شده بود و نخستین اقدام تندگویان در جایگاه وزیر نفت، سازماندهی کارکنان وزارت نفت و شرکت‌های تابعه، برای حفاظت از تأسیسات نفتی مستقر در استان خوزستان بود.

 اسارت 
محمد جواد تندگویان در تاریخ ۹ آبان ۱۳۵۹ درحالی‌که حدوداً یک ماه از دوره وزارتش می‌گذشت، برای بازدید از پالایشگاه آبادان، عازم جنوب بود، که در جادهٔ ماهشهر به آبادان به همراه معاون و دیگر همراهانش، به اسارت نیروهای ارتش عراق درآمد و به زندان‌های اسیران ایرانی منتقل شد. به نقل از برخی اسیران، وی تا مدت‌ها پس از شکست حصر آبادان (مهر ۱۳۶۰) و آزادسازی خرمشهر (خرداد ۱۳۶۱) نیز زنده بود. اما از چگونگی وضعیت اسارت و نحوه درگذشت او در اردوگاه‌های اسرا، اطلاعات دقیقی در دست نیست.

تلویزیون عراق پس از به اسارت درآمدن تندگویان، در برنامه‌های خود اعلام می‌کرد: اکنون ایرانی‌ها نه وزیر نفت دارند و نه نفت. دولت ایران تا یک سال به امید بازگشت تندگویان، از معرفی وزیر نفت جدید به مجلس، خودداری کرد. در آن دوران کالردون برتی وزیر نفت ونزوئلا برای رفتن به عراق و دیدار همتای ایرانی خود در زندان، اعلام آمادگی کرد، که دولت عراق نپذیرفت.

 درگذشت 
اکبر هاشمی رفسنجانی در کتاب خاطرات سال ۱۳۶۹ خود (پس از آغاز تبادل اسرا) می‌نویسد:

محمد‌جواد تندگویان، وزیر نفت دولت موقت/نخست‌وزیری در سال‌های آغازین جنگ ایران و عراق، در روزهای نخست درگیری‌ها (نوامبر ۱۹۸۰ / آبان ۱۳۵۹) هنگام بازدید از مناطق عملیاتی در حوالی آبادان به اسارت نیروهای عراقی درآمد. از آن زمان تا زمانی که پیکر او به ایران بازگردانده شد، گزارش‌های متناقض و گاه متضادی دربارهٔ سرنوشت و زمانِ مرگ او منتشر شد. برخی منابع و مقام‌های عراقی در اوت–اکتبر ۱۹۹۰ ادعا کردند که وی در سال‌های پیشین (ادعاً دو سال پس از اسارت) خودکشی کرده است؛ این ادعا از سوی خانوادهٔ او و برخی منابع ایرانی رسماً تکذیب شد. پس از تبادل اسرا و کشته‌شدگان بین ایران و عراق، جسد تندگویان به‌وسیلهٔ کمیتهٔ بین‌المللی صلیب‌سرخ (ICRC) به ایران تحویل داده شد. معاینات پزشکی ـ قانونی و اظهارات اعضای خانواده و برخی آزادشدگان اردوگاه‌ها حکایت از آثار جراحت‌ها، شکستگی‌ها و نشانه‌هایی دارد که نزدیکان و پزشکیان ایرانی آن‌ها را با «شکنجه» و «سوء‌رفتار شدید» مرتبط دانسته‌اند. در منابعی که خانواده و پزشکان ایرانی نقل شده‌اند، از بریدگی‌های جمجمه، شکستگی‌های متعدد، باز بودن تنه (ادعای خارج‌کردن بخش‌هایی از احشاء)، مومیایی‌کردنِ جسد برای پوشانیدن آثار و تلاش برای مخدوش‌کردن زمان مرگ، و نشانه‌های دیگر گزارش شده است. هم‌زمان، گزارش‌های بین‌المللی و پژوهش‌هایی که دربارهٔ وضعِ عمومی اسرای جنگ ایران–عراق منتشر شده‌اند، مستنداتی دربارهٔ کاربرد شکنجه و بدرفتاری گسترده در زندان‌ها و اردوگاه‌های آن دوره‌ی عراق ارائه کرده‌اند که در فهم کلیِ زمینهٔ تاریخی کمک‌کننده است. 

سرانجام پیکر وی در ابتدای سال ۱۳۷۰ به ایران بازگردانده و در تاریخ ۲۹ آذر ۱۳۷۰ در بهشت زهرا به خاک سپرده شد.

 کتاب‌شناسی 
دربارهٔ محمدجواد تندگویان کتاب‌های زیادی به چاپ رسیده است. مهم‌ترین این کتاب‌ها به شرح زیر هستند:

















 جستارهای وابسته 
 فهرست وزیران نفت ایران
 علی‌اکبر معین‌فر
 بهمن سروشی

 پانویس 

 منابع 
 درباره محمدجواد تندگویان - خبرگزاری ایرنا

 پیوند به بیرون 

 مستند تلویزیونی زندگینامه محمدجواد تندگویان در وبگاه تبیان
 فیلم مراسم معارفه به عنوان وزیر نفت در مجلس توسط رجایی در وبگاه تبیان
 فیلم‌های مرتبط با محمدجواد تندگویان در سایت آوینی
 کتاب صوتی مسافر عشق: زندگینامه محمدجواد تندگویان

رده:اسیران جنگی اهل ایران
رده:اسیران جنگی جنگ ایران و عراق
رده:افراد شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب
رده:افراد شرکت ملی نفت ایران
رده:انقلابیون اهل ایران
رده:اهالی تهران
رده:خاک‌سپاری‌ها در قطعه ۲۴ بهشت زهرا
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه صنعت نفت
رده:دانش‌آموختگان مرکز مطالعات مدیریت ایران
رده:درگذشتگان ۱۹۹۱ (میلادی)
رده:زادگان ۱۳۲۹
رده:زادگان ۱۹۳۸ (میلادی)
رده:زادگان ۱۹۵۰ (میلادی)
رده:زندانیان کمیته مشترک ضدخرابکاری
رده:سیاستمداران اهل تهران
رده:سیاستمداران سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
رده:شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب
رده:شرکت ملی نفت ایران
رده:فعالان دانشجویی اهل ایران
رده:فعالان سیاسی اهل ایران
رده:قربانیان شکنجه اهل ایران
رده:مدیران صنعتی اهل ایران
رده:مسافرکش‌ها
رده:مهندسان سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
رده:مهندسان نفت اهل ایران
رده:مهندسان نفت
رده:وزیران دولت نخست جمهوری اسلامی ایران
رده:وزیران نفت (ایران)