کلیله و دمنه

کَلیله و دِمنه نوشتهٔ ویشنا سرما کتابی است از اصل هندی که در دوران ساسانی به زبان پارسی میانه ترجمه شد. کلیله و دمنه کتابی پندآمیز است که در آن حکایت‌های گوناگون (بیشتر از زبان حیوانات) نقل شده است. نام کتاب از دو شغال به نام «کلیله» و «دمنه» گرفته شده که قصه‌های کتاب از زبان آن‌ها گفته شده است. بخش بزرگی از کتاب اختصاص به داستان این دو شغال دارد. اصل داستان‌های آن در هند و در حدود سال‌های ۵۰۰ تا ۱۰۰ پیش از میلاد به وقوع می‌پیوندند.

مجتبی مینوی دربارهٔ این کتاب می‌گوید: کتاب کلیله و دمنه از جمله آن مجموعه‌های دانش و حکمت است که مردمان خردمند قدیم گرد آوردند و «به هرگونه زبان» نوشتند و از برای فرزندان خویش به میراث گذاشتند و در اعصار و قرون متمادی گرامی می‌داشتند، می‌خواندند و از آن حکمت عملی و آداب زندگی و زبان می‌آموختند.|مینوی، مجتبی، کلیله و دمنه (تصحیح و توضیح)، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۱

محمدتقی بهار در جلد دوم سبک‌شناسی دربارهٔ این کتاب نوشته: «در دنیای علم و ادب هیچ کتابی را سراغ نداریم که مانند این کتاب مستطاب در طول قرون و در نزد ملل مختلف و آداب گوناگون تا این اندازه دوام آورده و مقبول علما و انیس عامه و سرمشق اخلاق و راهنمای زندگی قرار گرفته باشد، و هنوز هم پس از سیزده چهارده قرن همچنان تازه و آوازهٔ عام و خاص باشد.»

 اصل و تاریخچهٔ کتاب 
کلیله و دمنه در واقع تألیفی است مبتنی بر چند اثر هندی که مهم‌ترین آن‌ها پنجه تنتره (به سانسکریت पञ्चतन्त्र؛ Panchatantra) به‌معنی پنج فصل و به زبان سانسکریت است که توسط فیلسوف بیدبا و به‌دستور پادشاه هندی دبشلیم نوشته شده است. در روایات سنتی برزویه «مهتر اطبّای پارس» در زمان خسرو انوشیروان را مؤلف این اثر می‌دانند. نام پهلوی اثر کلیلگ و دمنگ بود. صورت پهلوی این اثر هم‌اکنون در دست نیست و در طول سالیان از بین رفته است؛ اما ترجمه‌ای از آن به زبان سریانی امروز در دست است. این ترجمه نزدیک‌ترین ترجمه از لحاظ زمانی به تألیف برزویه است.

 ترجمه از پهلوی به عربی 
بندانگشتی|250px|چپ|صفحه‌ای از نسخه‌ای از کلیله و دمنه به تاریخ ۱۲۱۰ میلادی.پس از اسلام روزبه پوردادویه (ابن مقفع) آن را به عربی ترجمه کرد. ترجمهٔ ابن مُقَفّع بسیار مقبول افتاد و مظهری از فصاحت در زبان عربی تلقی شد. ترجمهٔ ابن مقفع امروز موجود است اما میان نسخ مختلف آن گاه تفاوت‌های زیادی دیده می‌شود.

ابن ندیم در الفهرست کلیله و دمنه را در شمار «کتاب‌های هند در افسانه و اَسمار و احادیث» آورده است و دربارهٔ آن گوید:

کتاب کلیله و دمنه هفده باب است و گویند هجده باب بوده که عبدالله بن مقفع و دیگران آن را ترجمه کرده‌اند، و این کتاب به شعر هم درآورده شده، و این کار را ابان بن عبدالحمید بن لاحق بن عقیر رقاشی کرده است و علی بن داود نیز آن را به شعر درآورده، و بشر بن معمده ترجمه‌ای از آن دارد که پاره‌ای از آن در دست مردم است؛ و من در نسخه دیدم که دو باب اضافه داشت و شاعران ایرانی این کتاب را به شعر درآورده‌اند که از فارسی به عربی ترجمه شده است؛ و از این کتاب مجموعه‌ها و منتخباتی است که ساختهٔ گروهی مانند ابن مقفع و سهل بن هارون و سلم رئیس بیت‌الحکمه و… [است].

ترجمهٔ عربی ابن مقفع پایهٔ ترجمه‌های دیگر قرار گرفت و کتاب از عربی به فارسی، یونانی، ترکی، اسپانیایی، روسی، آلمانی ترجمه شد.

 ترجمه از عربی به فارسی 
بندانگشتی|250px|چپ|صفحه‌ای از نسخه‌ای از کلیله و دمنه به تاریخ ۱۴۲۹ میلادی از هرات.
بندانگشتی|یک صفحه از یک نسخهٔ کتاب کلیله و دمنه، نزدیک ۱۴۳۰ میلادی، ترسیم‌شده در هرات.
کلیله و دمنه چندین بار از عربی به فارسی دری برگردانده شده است. از جمله به دستور نصر بن احمد سامانی، ابوالفضل بلعمی آن را به نثر فارسی برگرداند و سپس رودکی (در سال ۳۲۰ ق.) آن را به نظم درآورد. اما امروز ترجمهٔ بلعمی از بین رفته و از اثر رودکی جز چند بیت پراکنده باقی نمانده است.

در قرن ششم هجری یکی از دبیرهای دربار غزنوی، به نام نصرالله منشی (منشی بهرام‌شاه غزنوی) کلیله و دمنه را به فارسی برگردان کرد.هفته‌نامهٔ امرداد، یکشنبه ۲۴ دی ۱۳۹۱، سال سیزدهم، شماره ۲۸۹، ص ۴. این ترجمه ترجمه‌ای آزاد است و نصرالله هرجا لازم دانسته است ابیات و امثال بسیار از خود و دیگران آورده است. نصرالله منشی مقید به متابعت از اصل نبوده است و ترجمه و نگارشی آزاد ساخته و پرداخته است و آن را بهانه و وسیله‌ای کرده است برای انشای کتابی به فارسی که معرف هنر و قدرت او در نوشتن باشد. ترجمهٔ نصرالله منشی همان ترجمه‌ای است که از آن به‌عنوان کلیله و دمنه در زبان فارسی یاد می‌شود. گاه نیز آن را کلیله و دمنهٔ بهرامشاهی خوانند.

تا چند دهه پیش گمان می‌رفت که برگردان نصرالله منشی یگانه برگردان فارسی است که از کلیله و دمنه در دست است و کسی از برگردان دیگر این کتاب آگاهی نداشت، تا اینکه در سال ۱۹۶۱ در کتابخانهٔ توپقاپوسرای استانبول، برگردان فارسی دیگری از کلیله و دمنه به‌نام داستان‌های بیدپای پیدا شد. این برگردان را شخصی به‌نام محمد بن عبدالله بخاری انجام داده است که از زندگی او هیچ آگاهی در دست نیست و فقط از دیباچهٔ کتابش چنین برمی‌آید که از وابستگان دستگاه اتابکان حلب سوریه بوده است. شگفت است که بخاری برگردان خود را هم‌زمان با نصرالله منشی انجام داده است، بی‌آن‌که آن دو از کار یکدیگر باخبر باشند. اما از آن باارزش‌تر آن است که برگردان محمد بخاری، وارون نثر دشوار و سنگین نصراله منشی، بسیار روان و ساده است. برخلاف نصرالله منشی، محمد بخاری به عبارت‌پردازی نپرداخته و کاملاً به متن اصلی وفادار مانده است. خود نیز این موضوع را تصریح کرده است.

البته پس از رودکی و پیش از این دو تن نیز ترجمه‌های زیادی از این اثر صورت گرفته بود ولی هیچ‌یک به دست ما نرسیده است. نصرالله منشی خود در دیباچهٔ ترجمه‌اش به این موضوع اشاره کرده است.

آخرین تحریر کلیله و دمنه متعلق است به ابوالفضل علّامی ادیب پارسی‌گوی هندی. نثر این اثر روان و صحیح است. علامی به این ترجمه نام عیار دانش داده است.

 ترجمه از سانسکریت به فارسی 
این نکته نیز جالب توجه است که یک بار نیز به فرمان پادشاه ادب‌دوست هند اکبرشاه همایون کتاب پنچه تنتره مستقیماً از سنسکریت به فارسی ترجمه شده است. مسئول این ترجمه شخصی بود به نام مصطفی خالقداد عباسی. به گفتهٔ او «حکم شد که هرچه خشک و تر در آن کتاب باشد به همان ترتیب رقم نماید تا قدر تفاوت اصل سخن و ترتیب آن و زیادتی و نقصان ظاهر گردد.»

 بازنویسی از فارسی به فارسی 
ملا حسین کاشفی در قرن دهم هجری تصنیفی (بازنویسی‌ای) از روی کلیلهٔ بهرامشاهی ترتیب داد و نام اثر را انوار سهیلی گذاشت.

بعدها شیخ عبدالکریم سودایی دستگردی این کتاب را به صورت منظوم درآورد که این کتاب به همین نام در سال ۱۳۷۰ منتشر شد.|صفا، ذبیح‌اللّه، تاریخ ادبیات در ایران (۵ جلد)، انتشارات فردوس، ۱۳۶۷

حسینعلی مددی دبیر بازنشستهٔ ادبیات فارسی شهرستان جیرفت طی ده سال از سال ۱۳۷۵ تا سال ۱۳۸۵ این کتاب را به نظم درآورد که در سال ۱۳۹۹ با نام گهرنامه یا کلیله و دمنهٔ منظوم در پانزده هزار بیت و ۶۲۴ صفحه به چاپ رسید این منظومه کاملاً منطبق بر نثر ابوالمعالی نصرالله منشی است و عیناً کلمات و اصطلاحات منبع در آن استفاده شده است.

نمونه‌ای از انشای ابوالمعالی نصرالله منشی و نظم موجود در گهرنامه:
مهمان را سخن او خوش آمد و خواست که آن لغت بیاموزد. نخست بر وی ثنا کرد و گفت: چشم بد دور باد! نه فصاحت ازین کامل‌تر دیده‌ام و نه بلاغت ازین بارع‌تر.

 باب‌های کلیله و دمنه 
بندانگشتی|چپ|300px|نگاره‌ای از حکایتِ «بوف و زاغ» از کتاب کِلیله و دِمنه با شرحی به زبان عربی متعلق به حوالی سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۵ میلادی در سرزمین شام. در حکایتِ «بوف و زاغ»، به عنوان تقابلی از نیک و بد، زاغ نماد روز و روشنایی است. برعکس همه تصوراتی که زاغ را نماد ظلمت و سیاهی می‌دانند و بوف نماد شب و ظلمت و شر است. زاغ برای غلبه بر لشکر بوف، نقشه می‌ریزد و با تدبیر سیطرهٔ ظلمتِ بوف را می‌شکند.سفرنامه کابوس وار شاعری مدرن، مرور کتاب‌های آخر سعیدی، بی‌بی‌سی فارسیقصه‌های کَلیله و دِمنه مربوط به دوهزار سال پیش است و تاکنون به بیش از ۲۰۰ زبان ترجمه شده است.نخستین برگردان کلیله و دمنه به پشتو، بی‌بی‌سی فارسی

پیش‌تر گفتار ابن ندیم پیرامون باب‌های کلیله و دمنه ذکر شد.

 در ترجمهٔ سریانی 
در ترجمهٔ سریانی‌ای که از روی متن پهلوی صورت گرفته است کلیله و دمنه ده باب است:
 باب شیر و گاو
 باب کبوتر طوق‌دار
 باب بوزینه و سنگ‌پشت
 باب بی‌تدبیری
 باب موش و گربه
 باب بوم و زاغ
 باب شاه و پنزوه
 باب تورگ (شغال)
 باب بلاد و برهمنان
 باب شاه موشان و وزیرانش

 در ترجمهٔ ابن‌مقفّع و نصرالله منشی 
در کلیله و دمنهٔ نصرالله منشی، در فصل مقدمهٔ ابن‌مقفّع آمده است که کلیله و دمنه پانزده باب است و در اصل کتاب که متعلق به هندیان بوده است ۱۰ باب بوده است و پارسیان پنج باب دیگر به آن افزوده‌اند. باب‌های با اصل هندی به‌صورت زیر ذکر شده است:
 الأسد و الثَّور
 الفحص عن امر دمنة
 الحمامة المطوّقة
 آلبوم و الغربان
 الملک و الطّایر فَنزة
 السِّنَّور و الجُرَذ
 الاسد و ابن آویٰ
 القِرْد و السُّلَحْفاة
 الأسوارِ و اللَّبْوَة
 الناسک و الضَّیف
باب‌های الحاقی پارسیان از قرار زیر است:
 برزویة الطبیب
 الناسَکَ و ابنِ عِرْس
 البلار و البراهمة
 السّائِحِ و الصّائِغ
 ابن المَلِک و أصحابِه
عبدالحسین زرین‌کوب در کتاب دو قرن سکوت از ابوریحان بیرونی نقل می‌کند که:
چون ابن مقفع کلیله و دمنه را از زبان پهلوی به تازی نقل کرد، بابِ برزویه را که در اصل کتاب نبود بر آن افزود تا در عقاید مسلمانان شک و تردید پدیدآورد و آن را برای قبول آیین خویش، که دین مانی بود آماده سازد.

باب‌های تحریرهای مختلف در جدول زیر نشان داده شده‌اند.
پنچه تنتره  کلیله و دمنهٔسریانی  کلیله و دمنهٔابن مقفع  کلیله و دمنهٔنصرالله منشی  کلیله و دمنهٔمحمد بخاریجدایی دوستان شیر و گاو  الاسد و الثور الاسد و الثور  شیر و گاو -  - الفحص عن امر دمنة  بازجست کار دمنه کار دمنه که کجا رسیدبه‌دست‌آوردن دوستان کبوتر طوق‌دار  حمامة المطوقة  دوستی کبوتر و زاغ و…  کبوتر حمایلی و…جنگ بومان و زاغان  بوم و زاغ  آلبوم و الغربان بوف و زاغ  کلاغان و بومانازدست دادن مزایای مکتسب  بی‌تدبیری (؟) االقرد و الغیلم  بوزینه و باخه  حمدونه و سنگ‌پشت

 داستان کلیله و دمنه در شاهنامه فردوسی 
بنابر شاهنامهٔ فردوسی در زمان پادشاهی انوشیروان، برزوی جهت یافتن دارویی که مردگان را زنده می‌کرد به هندوستان رفت اما موفق به پیدا شدن آن نشد. برزوی در هندوستان متوجه وجود کتابی ارزشمند در دربار شاه هندوستان شد. شاه هندوستان تنها اجازهٔ خواندن را به او داد. برزوی آن را به خاطر سپرد و به‌مرور آن را جداگانه با نامه به دربار انوشیروان فرستاد که توسط بوذرجمهر جمع‌آوری شد. برزوی از انوشیروان خواست که نام و زحمات و او در آن ابتدای کتاب آورده شود. فردوسی سرگذشت کلیله و دمنه را تا به شعر درآوردن آن را به‌وسیلهٔ رودکی یادآور می‌شود.شاهنامه فردوسی، تصحیح جلال خالقی مطلق، انتشارات سخن، جلد دوم، صفحهٔ ۷۵۹ فردوسی اثر منظوم کلیله و دمنهٔ رودکی را دُرِ آگنده می‌خواند.

شاهنامهٔ فردوسی سرگذشت کلیله و دمنه را پس از به پهلوی ترجمه شدن آن به‌وسیله برزوی پزشک را چنین شرح می‌دهد:

از دیگر یادکردهای شاهنامهٔ فردوسی از کتاب کلیله و دمنه در شاهنامه زمانی است که جاسوسان خسرو پرویز به او اطلاع می‌دهند که بهرام چوبین، همواره کلیله و دمنه می‌خواند، خسرو پرویز از این غمگین می‌شود و می‌گوید که کلیله و دمنه بهترین مشاور است. و کسی بهتر از این مشاور به یاد ندارد:شاهنامه فردوسی، تصحیح جلال خالقی مطلق، انتشارات سخن، جلد دوم، صفحهٔ ۸۸۲

 نسخه‌شناسی 
250px|بندانگشتی|نگارگری ایرانی مکتب هرات از داستان کلیله و دمنه. نسخهٔ کلیله و دمنه بایسنغری کتابت شمس بایسنغری به سال ۸۳۳ قمری. حملهٔ شیر به گاوی به نام شَنزَبه (دو شغال یعنی کلیله و دمنه نیز در صحنه حضور دارند) از باب‌الاسد و الثور. ترکیب زمینهٔ زرین و آسمان آبی‌رنگ به همراه صخره‌های اسفنجی با رنگ‌آمیزی غنی، ویژگی‌های این نقاشی است.
کلیله و دمنه در پاریس به سال ۱۸۱۶م توسط دانشمند دی‌ساسی همراه با معلقه لبید بن ربیعة المخضرم به طبع رسید.

ولف ترجمه کلیله و دمنه به زبان آلمانی را در اشتوتگارت در سال ۱۸۳۷ م منتشر ساخت. این ترجمه مجدداً در سال ۱۸۳۹م منتشر شد.

این کتاب در استراسبورگ آلمان به سال ۱۹۱۲م با مقدمه برزویه و ترجمه نوار او که به طبع رسید.

چاپ‌های دیگری از این کتاب در بولاق ۱۲۴۸، ۱۲۵۱، ۱۲۸۵ ه‍. ق، قاهره ۱۲۹۷، ۱۳۰۵، ۱۳۲۳، ۱۳۴۳ه‍. ق، توسط نشر حلمی طباره و مصطفی المنفوطی به سال ۱۹۲۶م، و توسط نشر محمد حسن المرصفی به سال ۱۹۲۷م، در بیروت در سال‌های ۱۸۷۸، ۱۸۸۲، ۱۸۹۰ ۱۸۹۲م، و غیره صورت گرفته است.

ترجمهٔ انگلیسی این اثر در آکسفورد به سال ۱۸۱۹م منتشر شده است. فاندیک این ترجمه را بار دیگر در قاهره به سال ۱۹۰۵م منتشر کرده است. همچنین ترجمهٔ ایتالیایی درسان ریمو به سال ۱۹۱۰م و ترجمه‌ای به زبان روسی در مسکو ـ لنینگراد در سال ۱۹۳۴م، ترجمه‌ای به زبان فرانسوی به سال ۱۹۳۶م از این کتاب منتشر شده است.

چاپ منقح کلیله و دمنه با تصحیح و توضیح مجتبی مینوی تهرانی توسط انتشارات امیرکبیر در ۱۳۴۳ه‍.ش به طبع رسیده است.

 جستارهای وابسته 
 ترجمه
 تصحیح متون

 پانویس 

 منابع 
  خانلری ۱۳.
  ابن ندیم (فن اول از مقالهٔ هشتم) ۵۴۲.
  «و هرچند که خاطر در زیادت بسی یاری می‌داد، اما بر موجب فرمان عالی اعلاه‌الله بر عین کتاب اختصار کرده آمد…» (بخاری ۳۸)
  «و این کتاب را پس از ترجمهٔ ابن‌المقفع و نظمِ رودکی ترجمه کرده‌اند و هرکس در میدانِ بیان براندازهٔ مجال خود قدمی گزارده‌اند.» (منشی ۲۵)
  صفا ۶۲۰.
  خانلری ۱۳–۱۴.
  خانلری ۱۴–۱۵
  منشی ۳۷–۳۸.

 پیوند به بیرون 

 دریافت رایگان نسخه دیجیتال کلیله و دمنه (کتابخانه قائمیه)

رده:ادبیات خلافت عباسی
رده:ادبیات عربی قرون وسطی
رده:ادبیات فارسی
رده:ادبیات هند
رده:پنچاتنترا
رده:تاریخ ادبیات
رده:حکایت
رده:رودکی
رده:سنت‌های کلامی
رده:فولکلور هند
رده:کتاب‌های اسپانیایی
رده:کتاب‌های ترجمه‌شده به فارسی
رده:کتاب‌های سده ۲ (قمری)
رده:کتاب‌های سده ۴ (میلادی)
رده:کتاب‌های سده ۶ (میلادی)
رده:کتاب‌های سده ۸ (میلادی)
رده:کتاب‌های عربی سده ۸ (میلادی)
رده:کتاب‌های عربی
رده:کتاب‌های عربی‌زبان
رده:متون سانسکریت
رده:مجموعه‌های قصه
رده:نثر فارسی دوره تکوین
رده:نثر فنی فارسی