الیزابت یکم

الیزابت یکم (؛ ۷ سپتامبر ۱۵۳۳ – ۲۴ مارس ۱۶۰۳) از سال ۱۵۵۸ تا زمان مرگش ملکهٔ انگلستان و ایرلند بود. او آخرین فرمانروا از دودمان تودور بود و طولانی‌ترین دوران سلطنت را در میان اعضای این خاندان داشت. فرمانروایی پرفرازونشیب او و تأثیر آن بر تاریخ و فرهنگ، نام عصر الیزابتی را به این دوره بخشید.

الیزابت تنها فرزند دوام‌آوردهٔ هنری هشتم از همسر دومش آن بولین بود. در دو سالگی، ازدواج والدینش فسخ شد، مادرش اعدام گردید و الیزابت نامشروع اعلام شد. با این حال، هنری در ده سالگی او را دوباره در صف جانشینی قرار داد. پس از مرگ هنری در ۱۵۴۷، برادر ناتنی الیزابت یعنی ادوارد ششم به سلطنت رسید و تا مرگش در ۱۵۵۳ حکومت کرد. ادوارد تاج‌وتخت را به دخترعموی پروتستانش، لیدی جین گری، واگذار کرد و دست دو خواهر ناتنی‌اش، ماری و الیزابت، را نادیده گرفت. وصیت او به‌سرعت کنار گذاشته شد و ماری کاتولیک به سلطنت رسید و جین برکنار شد. در دوران سلطنت ماری، الیزابت نزدیک به یک سال به ظن حمایت از شورشیان پروتستانی زندانی شد.

با مرگ ماری در ۱۵۵۸، الیزابت به تخت نشست و کوشید با مشورت خردمندانه حکومت کند. او به گروهی از مشاوران مورد اعتماد، به‌ویژه ویلیام سسیل (بارون برگلی)، تکیه داشت. یکی از نخستین اقداماتش تأسیس کلیسای پروتستان انگلستان بود که خود ریاست عالی آن را برعهده گرفت. این سازوکار که بعدها «توافق دینی الیزابتی» نام گرفت، به تدریج به کلیسای انگلستان تکامل یافت. انتظار می‌رفت الیزابت ازدواج کند و وارثی به‌جا گذارد، اما هرگز چنین نکرد و از همین رو به «ملکه باکره» شهرت یافت. پس از مرگش، پسرعمویش جیمز ششم اسکاتلند جانشین او شد.

الیزابت در زمینهٔ نظارت بر حکومت، میانه‌روتر از پدرش و خواهر و برادر ناتنی‌اش بود. یکی از شعارهای او «video et taceo» («می‌بینم و هیچ نمی‌گویم») بود. در مسائل مذهبی، نسبتاً شکیبا بود و از آزار و اذیت سازمان‌یافته پرهیز می‌کرد. پس از آنکه پاپ در ۱۵۷۰ او را نامشروع اعلام کرد و کاتولیک‌های انگلیسی را از وفاداری به او معاف دانست، چندین توطئه جانش را تهدید کرد که همگی با کمک دستگاه اطلاعاتی فرانسیس والزیگهام ناکام ماند. در سیاست خارجی، محتاطانه میان قدرت‌های بزرگ فرانسه و اسپانیا حرکت می‌کرد و تنها به‌طور نیم‌بند از چند لشکرکشی ناکام در هلند، فرانسه و ایرلند پشتیبانی نمود. تا میانهٔ دههٔ ۱۵۸۰، انگلستان ناگزیر وارد جنگ با اسپانیا شد.

در سال‌های پایانی، الیزابت به سبب باکرگی‌اش ستوده شد و پیرامون او نوعی کیش شخصیتی شکل گرفت که در نقاشی‌ها، نمایش‌ها و ادبیات آن روزگار بازتاب یافت. عصر الیزابتی به شکوفایی نمایشنامه‌نویسانی چون ویلیام شکسپیر و کریستوفر مارلو، دلاوری دریانوردانی چون فرانسیس دریک و والتر رالی، و شکست ناوگان اسپانیایی آرمادا شهرت دارد. برخی تاریخ‌نگاران او را فرمانروایی زودخشم و بعضاً دو دل دانسته‌اند که بخت یار او بود. در اواخر سلطنت، رشته‌ای از مشکلات اقتصادی و نظامی محبوبیتش را کاهش داد. در عصری که دولت متزلزل و محدود و پادشاهان در کشورهای همسایه با مشکلات داخلی که حتی تاج‌وتختشان را تهدید می‌کرد روبه‌رو بودند، الیزابت نقش‌آفرینی کاریزماتیک و بازمانده‌ای سرسخت بود. پس از حکم‌فرمایی کوتاه‌مدت برادر و خواهر ناتنی‌اش، دورهٔ ۴۴ سالهٔ الیزابت بر تخت ثبات خوبی را برای قلمروی پادشاهی به ارمغان آورد و نیز به شکل‌گیری حس هویت ملی کمک کرد.

 اوایل زندگی 
الیزابت در ۷ سپتامبر ۱۵۳۳ در کاخ گرینویچ به دنیا آمد و نام او برگرفته از مادربزرگ‌هایش، الیزابت یورک و لیدی الیزابت هاوارد، است. او دومین فرزند مشروع هنری هشتم، پادشاه انگلستان، بود که تا طفولیت زنده ماند. مادرش، آن بولین، دومین همسر هنری هشتم بود. الیزابت در زمان تولد، وارث مقدر تاج‌وتخت انگلستان بود. خواهر ناتنی بزرگ‌ترش، ماری، پس از فسخ نکاح هنری با مادر ماری، کاترین آراگون، جایگاه خود به‌عنوان وارث مشروع را از دست داد. هنری برای به دنیا آوردن وارث پسر و تضمین تداوم دودمان تودور با آن بولین ازدواج کرده بود. الیزابت در ۱۰ سپتامبر ۱۵۳۳ غسل تعمید شد و حامیان تعمیدش شامل توماس کرنمر، اسقف اعظم کانتربری؛ هنری کورتنی، مارکز اگزتر؛ الیزابت استافورد، دوشس نورفولک؛ و مارگارت ووتون، بانوی سالخورده مارکز دورست بودند. در مراسم تعمید، سایبانی توسط دایی الیزابت، جورج بولین، ویسکونت راشفورد؛ جان هاسی، بارون هاسی از اسلیفورد؛ لرد توماس هاوارد؛ و ویلیام هاوارد، بارون هاوارد از افینگهام، بر فراز نوزاد حمل شد.

الیزابت دو سال و هشت‌ماهه بود که مادرش، آن بولین، در ۱۹ مه ۱۵۳۶ گردن زده شد، چهار ماه پس از مرگ کاترین آراگون به دلایل طبیعی. الیزابت نامشروع اعلام شد و از جایگاهش در خط جانشینی سلطنتی محروم گردید. یازده روز پس از اعدام آن بولین، هنری با جین سیمور ازدواج کرد. ملکه جین سال بعد، اندکی پس از تولد پسرشان، ادوارد، که وارث بلافصل تاج‌وتخت بود، درگذشت. الیزابت در خانه برادر ناتنی‌اش، ادوارد، ساکن شد و در مراسم تعمید او پارچه تعمید را حمل کرد.


نخستین مربی الیزابت، مارگارت برایان، نوشت که او «کودکی مهربان و با رفتاری لطیف‌تر از هر کودکی که در عمرم دیده‌ام» بود. کاترین چمپرنون، که بعدها با نام متأهلی‌اش، کاترین «کت» اشلی شناخته شد، در سال ۱۵۳۷ به‌عنوان مربی الیزابت منصوب شد و تا زمان مرگش در ۱۵۶۵ دوست نزدیک الیزابت باقی ماند. چمپرنون به الیزابت چهار زبان فرانسه، هلندی، ایتالیایی و اسپانیایی آموخت. تا سال ۱۵۴۴ که ویلیام گرایندال معلم او شد، الیزابت می‌توانست به انگلیسی، لاتین و ایتالیایی بنویسد. تحت آموزش گرایندال، که معلمی بااستعداد و ماهر بود، او در زبان‌های فرانسه و یونانی نیز پیشرفت کرد. تا ۱۲ سالگی، الیزابت توانست اثر مذهبی نامادری‌اش، کاترین پار، با عنوان دعاها یا تأملات را از انگلیسی به ایتالیایی، لاتین و فرانسه ترجمه کند و به‌عنوان هدیه سال نو به پدرش تقدیم نماید. از سال‌های نوجوانی و در طول زندگی‌اش، او آثار متعددی از نویسندگان کلاسیک مانند پرو مارچلوی سیسرون، تسلای فلسفه بوئتیوس، رساله‌ای از پلوتارک و سالنامه تاسیتوس را از لاتین و یونانی ترجمه کرد. در سال ۲۰۱۹، پس از تحلیل دقیق دست‌خط و کاغذ، تأیید شد که ترجمه‌ای از تاسیتوس در کتابخانه لمبث پالاس، یکی از چهار ترجمه بازمانده از دوران مدرن اولیه در انگلستان، متعلق به الیزابت است.

پس از مرگ گرایندال در ۱۵۴۸، الیزابت تحت نظر راجر آسخام، معلم برادرش ادوارد، آموزش دید. آسخام معلمی دلسوز بود که معتقد بود یادگیری باید جذاب باشد. اطلاعات کنونی دربارهٔ تحصیلات و استعداد الیزابت عمدتاً از خاطرات آسخام به دست آمده است. تا پایان آموزش رسمی‌اش در سال ۱۵۵۰، الیزابت یکی از تحصیل‌کرده‌ترین زنان نسل خود بود. در اواخر عمرش، گفته می‌شد که او به زبان‌های ولزی، کورنی، اسکاتلندی و ایرلندی، علاوه بر زبان‌های ذکرشده، تسلط داشت. سفیر ونیزی در سال ۱۶۰۳ اظهار کرد که او «این زبان‌ها را چنان کامل فراگرفته بود که گویی هر یک زبان مادری‌اش بود»."Venice: April 1603" , Calendar of State Papers Relating to English Affairs in the Archives of Venice, Volume 9: 1592–1603 (1897), 562–570. Retrieved 22 March 2012. مارک استویل، مورخ، پیشنهاد می‌کند که احتمالاً ویلیام کیلیگرو، خدمتکار اتاق خصوصی و بعدها خزانه‌دار، زبان کورنی را به او آموخته بود.Stoyle, Mark. West Britons, Cornish Identities and the Early Modern British State, University of Exeter Press, 2002, p. 220. الیزابت همچنین نوازنده‌ای ماهر شد و ویرجینال و لوت (با آموزش فیلیپ وان ویلدر) می‌نواخت. احتمالاً از سنین پایین آثار اولیه کیبورد توماس تالیس، که اکنون در کتاب مولینر باقی مانده، را اجرا می‌کرد.

 توماس سیمور 

هنری هشتم در سال ۱۵۴۷ درگذشت و برادر ناتنی الیزابت، ادوارد ششم، در نه سالگی پادشاه شد. کاترین پار، بیوه هنری، به‌زودی با توماس سیمور، بارون سیمور از سودلی، که دایی ادوارد ششم و برادر لرد محافظ، ادوارد سیمور، دوک سامرست، بود، ازدواج کرد. این زوج، الیزابت را به خانه خود در چلسی بردند. در آنجا، الیزابت بحرانی عاطفی را تجربه کرد که برخی مورخان معتقدند تا پایان عمر بر او تأثیر گذاشت. توماس سیمور با الیزابت چهارده‌ساله بازی‌های پرشور و شوخی‌های جسمانی می‌کرد، از جمله وارد شدن به اتاق خواب او با لباس خواب، قلقلک دادن و زدن به پشت او. الیزابت صبح زود برمی‌خاست و خود را با خدمتکاران احاطه می‌کرد تا از دیدارهای ناخواسته صبحگاهی او جلوگیری کند. کاترین پار، به‌جای مواجهه با همسرش دربارهٔ رفتار نامناسب او، خود به این شوخی‌ها پیوست. او دو بار همراه توماس، الیزابت را قلقلک داد و یک بار او را نگه داشت و توماس لباس سیاه الیزابت را «هزار تکه» کرد. با این حال، پس از آنکه پار آن دو را در آغوش یکدیگر دید، به این وضعیت پایان داد.

توماس سیمور همچنان به توطئه برای کنترل خاندان سلطنتی ادامه داد و تلاش کرد خود را به‌عنوان سرپرست شخص پادشاه منصوب کند. پس از مرگ کاترین پار در ۵ سپتامبر ۱۵۴۸ بر اثر زایمان، توماس توجه خود را دوباره به الیزابت معطوف کرد و قصد ازدواج با او را داشت. مربی الیزابت، کت اشلی، که به سیمور علاقه‌مند بود، سعی کرد الیزابت را متقاعد کند که با او ازدواج کند. اشلی از الیزابت خواست به توماس نامه بنویسد و «او را در غمش تسلی دهد»، اما الیزابت ادعا کرد که توماس از مرگ نامادری‌اش آن‌قدر غمگین نیست که نیاز به تسلی داشته باشد.

در ژانویه ۱۵۴۹، توماس سیمور به اتهام توطئه برای برکناری برادرش، ادوارد سیمور، دوک سامرست، از مقام لرد محافظ، ترتیب ازدواج لیدی جین گری با پادشاه ادوارد ششم، و ازدواج با الیزابت به‌عنوان همسر خود، دستگیر و در برج لندن زندانی شد. الیزابت، که در آن زمان در عمارت هتفیلد اقامت داشت، هیچ‌یک از این اتهامات را نپذیرفت و در بازجویی‌ها چیزی اعتراف نکرد. سرسختی و امتناع الیزابت از پذیرش اتهامات یا ارائه هرگونه اعتراف در جریان بازجویی‌ها، رابرت تیرویت، بازجوی او، را به‌شدت خشمگین و کلافه کرد. تیرویت در گزارش خود نوشت: «از حالت چهره‌اش کاملاً پیداست که او گناهکار است.». توماس سیمور در ۲۰ مارس ۱۵۴۹ گردن زده شد.

 حکمرانی ماری 
ادوارد ششم در ۶ ژوئیه ۱۵۵۳، در پانزده سالگی درگذشت. وصیت‌نامه او قانون جانشینی تاج‌وتخت ۱۵۴۳ را نادیده گرفت و هر دو خواهر ناتنی‌اش، ماری و الیزابت، را از خط جانشینی کنار گذاشت. در عوض، او لیدی جین گری، نوه ماری تودور، خواهر کوچکتر هنری هشتم و ملکه پیشین فرانسه، را به‌عنوان وارث خود اعلام کرد. جین با حمایت شورای خصوصی به‌عنوان ملکه اعلام شد، اما حمایت از او به‌سرعت فروپاشید و پس از تنها نه روز، در ۳ اوت ۱۵۵۳، از سلطنت خلع شد. در همان روز، ماری با شکوه و جلال وارد لندن شد و الیزابت در کنار او دیده شد. این نمایش همبستگی میان دو خواهر دیری نپایید. ماری که کاتولیکی متعصب بود، مصمم به سرکوب آیین پروتستان بود که الیزابت در آن پرورش یافته بود. او دستور داد همه در مراسم عشای ربانی کاتولیک شرکت کنند. الیزابت ظاهراً از این دستور پیروی کرد، اما این تسلیم ظاهری بود. محبوبیت اولیه ماری در سال ۱۵۵۴، زمانی که اعلام کرد قصد ازدواج با فلیپه دوم، پسر امپراتور مقدس روم، کارل پنجم، و کاتولیکی سرسخت، را دارد، رو به افول گذاشت. نارضایتی در سراسر کشور به‌سرعت گسترش یافت و بسیاری از مردم به الیزابت به‌عنوان کانون مخالفت با سیاست‌های مذهبی ماری چشم دوختند.

در ژانویه و فوریه ۱۵۵۴، شورش وایات به وقوع پیوست، اما به‌سرعت سرکوب شد. الیزابت به دربار احضار شد و دربارهٔ نقشش در این شورش مورد بازجویی قرار گرفت. در ۱۸ مارس، او به برج لندن فرستاده شد و زندانی گردید. الیزابت با شدت تمام از بی‌گناهی خود دفاع کرد. هرچند بعید به نظر می‌رسید که او مستقیماً در کنار شورشیان توطئه کرده باشد، معلوم بود برخی از آن‌ها با الیزابت در تماس بودند. سایمون رنارد، نزدیک‌ترین محرم ماری و سفیر امپراتور کارل، استدلال کرد که تا زمانی که الیزابت زنده است، تاج‌وتخت ماری هرگز در امان نخواهد بود. استفن گاردینر، لرد صدراعظم، نیز تلاش کرد تا الیزابت را محاکمه کند. اما حامیان الیزابت در دولت، از جمله ویلیام پاجت، بارون اول پاجت، ماری را متقاعد کردند که در نبود شواهد محکم، جان خواهرش را ببخشد. در نتیجه، در ۲۲ مه، الیزابت از برج لندن به کاخ وودستاک منتقل شد و نزدیک به یک سال تحت نظارت هنری بدینگفلد در حبس خانگی به سر برد. در طول مسیر انتقال، مردم در خیابان‌ها برای او هورا کشیدند و حمایت خود را نشان دادند.


در ۱۷ آوریل ۱۵۵۵، الیزابت به دربار فراخوانده شد تا در مراحل پایانی بارداری ظاهری ماری حضور یابد. اگر ماری و فرزندش فوت می‌کردند، الیزابت ملکه می‌شد، اما اگر ماری فرزندی سالم به دنیا می‌آورد، شانس الیزابت برای رسیدن به تاج‌وتخت به‌شدت کاهش می‌یافت. وقتی مشخص شد که ماری باردار نیست، دیگر کسی باور نداشت که او بتواند فرزندی به دنیا آورد. در این زمان، جانشینی الیزابت تقریباً قطعی به نظر می‌رسید.

فیلیپ، که در سال ۱۵۵۶ به تاج‌وتخت اسپانیا رسید، واقعیت سیاسی جدید را پذیرفت و به تقویت رابطه با خواهرزن خود، الیزابت، پرداخت. او الیزابت را متحد بهتری نسبت به گزینه دیگر، ماری، ملکه اسکاتلند، می‌دید که در فرانسه بزرگ شده بود و نامزد فرانسوای دوم، بود. در سال ۱۵۵۸، هنگامی که ماری بیمار شد، فیلیپ کنت فریا را فرستاد تا با الیزابت مشورت کند. این دیدار در عمارت هتفیلد، جایی که الیزابت از اکتبر ۱۵۵۵ به آنجا بازگشته بود، انجام شد. تا اکتبر ۱۵۵۸، الیزابت مشغول برنامه‌ریزی برای دولت آینده خود بود. ماری در ۶ نوامبر ۱۵۵۸، الیزابت را به‌عنوان وارث خود به رسمیت شناخت و سرانجام، با مرگ ماری در ۱۷ نوامبر، الیزابت ملکه شد.

 تاج‌گذاری 

الیزابت در ۲۵ سالگی ملکه شد و در عمارت هتفیلد، در برابر شورای سلطنتی و دیگر اشراف که برای سوگند وفاداری گرد آمده بودند، نیات خود را اعلام کرد. سخنرانی او نخستین ثبت تاریخی از پذیرش الهیات سیاسی قرون وسطایی «دو پیکر پادشاه» را دربردارد: پیکر طبیعی و پیکر سیاسی:

در آستانه مراسم تاج‌گذاری، هنگامی که الیزابت با شکوه در شهر به پیش می‌رفت، مردم با آغوش باز از او استقبال کردند و با سخنرانی‌ها و نمایش‌هایی که اغلب رنگ‌وبوی پروتستانی پررنگی داشتند، به او خوشامد گفتند. پاسخ‌های صریح و مهربانانه الیزابت او را در دل تماشاگران که «به‌طرز شگفت‌آوری مسحور شده بودند» جا داد.The "Festival Book" account, from the British Library  روز بعد، ۱۵ ژانویه ۱۵۵۹، تاریخی که ستاره‌شناس او، جان دی، برگزیده بود، الیزابت در کلیسای وست‌مینستر به‌دست اوئن اوگلتورپ، اسقف کاتولیک کارلایل، تاج‌گذاری و مسح شد. سپس او برای پذیرش عمومی مردم معرفی شد، در حالی که غوغایی کرکننده از صدای ارگ‌ها، نی‌ها، شیپورها، طبل‌ها و ناقوس‌ها فضا را پر کرده بود. اگرچه الیزابت به‌عنوان ملکه در انگلستان پذیرفته شد، کشور همچنان در اضطراب ناشی از تهدید ادراک‌شده کاتولیک در داخل و خارج و همچنین پرسش دربارهٔ اینکه او با چه کسی ازدواج خواهد کرد، به سر می‌برد.

 استقرار کلیسا 

اعتقادات مذهبی شخصی الیزابت موضوع بحث‌های فراوان میان پژوهشگران بوده است. او پروتستان بود، اما نمادهای کاتولیک (مانند صلیب) را حفظ کرد و نقش خطابه‌ها را، برخلاف یکی از باورهای کلیدی پروتستان‌ها، کم‌رنگ نمود.

الیزابت و مشاورانش تهدید یک جنگ صلیبی کاتولیک علیه انگلستانِ «بدعت‌گذار» را احساس می‌کردند. از این‌رو، ملکه به دنبال راه‌حلی پروتستانی بود که ضمن پاسخگویی به خواسته‌های پروتستان‌های انگلیسی، کاتولیک‌ها را بیش از حد آزرده نکند، اما او پیوریتن‌ها را، که خواستار اصلاحات گسترده‌تر بودند، تحمل نمی‌کرد. در نتیجه، پارلمان ۱۵۵۹ شروع به قانون‌گذاری برای کلیسایی کرد که بر پایه استقرار پروتستانی ادوارد ششم بنا شده بود، با پادشاه به‌عنوان رئیس آن، اما با حفظ عناصر کاتولیک، مانند جامه‌های مذهبی.

مجلس عوام از این پیشنهادها به‌شدت حمایت کرد، اما لایحه برتری (Supremacy) در مجلس اعیان، به‌ویژه از سوی اسقف‌ها، با مخالفت روبه‌رو شد. الیزابت خوش‌شانس بود که در آن زمان بسیاری از کرسی‌های اسقفی، از جمله اسقف اعظم کانتربری، خالی بودند. این امر به حامیان او در میان اشراف امکان داد تا بر اسقف‌ها و اشراف محافظه‌کار غلبه کنند. با این حال، الیزابت مجبور شد به‌جای عنوان بحث‌برانگیز «رئیس اعظم» (Supreme Head)، که بسیاری آن را برای یک زن غیرقابل‌قبول می‌دانستند، عنوان رئیس عالی کلیسای انگلستان را بپذیرد. قانون جدید برتری در ۸ مه ۱۵۵۹ به اجرا درآمد. همه مقامات عمومی ملزم شدند سوگند وفاداری به پادشاه به‌عنوان حاکم اعظم بگزاردند، در غیر این صورت از مناصب خود محروم می‌شدند. قوانین مربوط به بدعت لغو شد تا از تکرار آزار و اذیت مخالفان، مانند دوره مری، جلوگیری شود. همزمان، قانون یکنواختی جدیدی تصویب شد که حضور در کلیسا و استفاده از کتاب دعای عمومی ۱۵۵۹ (نسخه‌ای اصلاح‌شده از کتاب دعای ۱۵۵۲) را اجباری کرد، هرچند مجازات‌های عدم حضور یا عدم تبعیت (recusancy) چندان سختگیرانه نبود. دستورالعمل‌های ۱۵۵۹ تأکید داشتند که موسیقی کلیسا باید «به‌گونه‌ای باشد که به‌وضوح قابل فهم باشد، گویی بدون آواز خوانده می‌شود»، اما در برخی اوقات روز، قطعات موسیقی پیچیده‌تر مجاز بود و سنت آهنگسازی سرود چندصدایی لاتین با متون ساروم در کلیسای سلطنتی ادامه یافت.

 مسئله ازدواج 
از آغاز سلطنت الیزابت، انتظار می‌رفت که او ازدواج کند و پرسش اصلی این بود که با چه کسی. با وجود دریافت پیشنهادهای متعدد، او هرگز ازدواج نکرد و بی‌فرزند ماند؛ دلایل این تصمیم همچنان نامشخص است. برخی تاریخ‌نگاران گمان کرده‌اند که تجربهٔ ناخوشایند او با توماس سیمور در دوران نوجوانی، او را از روابط جنسی گریزان کرده بود. الیزابت تا حدود پنجاه‌سالگی خواستگاران مختلفی را بررسی کرد. آخرین خواستگار جدی او فرانسیس، دوک آنژو بود که ۲۲ سال از او جوان‌تر بود. ازدواج، هرچند ممکن بود به کاهش قدرت سیاسی او بینجامد—همان‌گونه که برای خواهرش در ازدواج با فیلیپ دوم اسپانیا رخ داد—اما فرصت داشتن وارث را نیز فراهم می‌کرد. با این حال، انتخاب همسر می‌توانست موجب بی‌ثباتی سیاسی یا حتی شورش شود.

 رابرت دادلی 
ایستاده|thumb|جفت مینیاتورهای الیزابت و رابرت دادلی، حدود سال ۱۵۷۵، اثر نیکلاس هیلیارد. دوستی آن‌ها بیش از ۳۰ سال ادامه داشت تا زمان مرگ دادلی.

در بهار ۱۵۵۹، آشکار شد که الیزابت به دوست دوران کودکی‌اش رابرت دادلی علاقه دارد. گفته می‌شد که همسر دادلی، امی، از بیماری‌ای در یکی از سینه‌هایش رنج می‌برد و ملکه در صورت مرگ او، تمایل به ازدواج با رابرت داشت. تا پاییز همان سال، چندین خواستگار خارجی برای ازدواج با الیزابت رقابت می‌کردند، اما گزارش‌هایی از دربار حاکی از آن بود که ازدواج با دادلی در انگلستان خوشایند نیست: «هیچ مردی نیست که با خشم از او و ملکه انتقاد نکند… او جز رابرت محبوبش با هیچ‌کس ازدواج نخواهد کرد.»

امی دادلی در سپتامبر ۱۵۶۰ از پله‌ها سقوط کرد و جان باخت. با وجود اعلام رسمی مرگ به‌عنوان حادثه، بسیاری گمان کردند که همسرش در این ماجرا نقش داشته تا بتواند با ملکه ازدواج کند. الیزابت مدتی به‌طور جدی به ازدواج با دادلی فکر کرد، اما ویلیام سیسیل، نیکلاس تراک‌مورتون و شماری از اشراف محافظه‌کار مخالفت خود را به‌روشنی ابراز کردند. حتی شایعه شد که در صورت وقوع این ازدواج، اشراف کشور شورش خواهند کرد.

با وجود بررسی گزینه‌های دیگر، دادلی تا حدود یک دههٔ دیگر همچنان یکی از نامزدهای احتمالی ازدواج با ملکه باقی ماند. الیزابت نسبت به روابط عاطفی او بسیار حسود بود، حتی زمانی که دیگر قصد ازدواج با او نداشت. در سال ۱۵۶۴، او را به مقام ارل لِیستر ارتقا داد. در سال ۱۵۷۸، دادلی با لتیس نالیس ازدواج کرد؛ اقدامی که با واکنش‌های تند و نفرت مادام‌العمر الیزابت همراه شد. با این حال، دادلی همواره «در مرکز زندگی عاطفی الیزابت» باقی ماند، چنان‌که تاریخ‌نگار سوزان دوران توصیف کرده است. او اندکی پس از شکست ناوگان اسپانیایی آرمادا در سال ۱۵۸۸ درگذشت. پس از مرگ خود الیزابت، یادداشتی از دادلی در میان وسایل شخصی او یافت شد که با دستخط ملکه با عنوان «آخرین نامهٔ او» علامت‌گذاری شده بود.

 خواستگاران خارجی 
مذاکرات ازدواج، بخش مهمی از سیاست خارجی الیزابت را تشکیل می‌داد. او در سال ۱۵۵۹ پیشنهاد ازدواج فیلیپ دوم—بیوهٔ خواهر ناتنی‌اش—را رد کرد، اما چند سال با پیشنهاد اریک چهاردهم سوئد مذاکره کرد. در دوران جوانی الیزابت، گزینهٔ ازدواج با شاهزادهٔ دانمارکی آدولف، دوک هولشتاین-گوتورپ مطرح شده بود. همچنین، ادوارد سیمور پیشنهاد ازدواج با فردریک دوم، پادشاه دانمارک را مطرح کرد، اما مذاکرات در سال ۱۵۵۱ متوقف شد. در سال‌های حوالی ۱۵۵۹، اتحاد پروتستانی دانمارک–انگلستان مورد بررسی قرار گرفت و برای مقابله با پیشنهاد سوئد، شاه فردریک دوم در اواخر همان سال پیشنهاد ازدواج داد.


الیزابت چند سال به‌طور جدی دربارهٔ ازدواج با کارل دوم، آرشیدوک اتریش—پسرعموی فیلیپ—مذاکره کرد، اما تا سال ۱۵۶۹ روابط با دودمان هابسبورگ تیره شد. سپس، او به‌طور متوالی دو شاهزادهٔ فرانسوی از خاندان والوا را بررسی کرد: نخست هانری، دوک آنژو و سپس از ۱۵۷۲ تا ۱۵۸۱، فرانسیس، دوک آنژو (پیش‌تر دوک آلنسون). این پیشنهاد آخر با طرح اتحاد علیه سلطهٔ اسپانیا بر هلند جنوبی همراه بود. الیزابت مدتی این خواستگاری را جدی گرفت و گوشواره‌ای به شکل قورباغه که فرانسیس برایش فرستاده بود، به نشانهٔ علاقه به گوش انداخت.

در سال ۱۵۶۳، الیزابت به فرستادهٔ امپراتوری گفت: «اگر از سر طبیعت خود رفتار کنم، ترجیح می‌دهم زن گدا و مجرد باشم تا ملکه و متأهل.» در همان سال، پس از ابتلای الیزابت به آبله، مسئلهٔ جانشینی در پارلمان به‌شدت مطرح شد. نمایندگان از ملکه خواستند که ازدواج کند یا وارثی معرفی کند تا از وقوع جنگ داخلی پس از مرگش جلوگیری شود. او از انجام هر دو خواسته خودداری کرد و در آوریل، پارلمان را منحل نمود که تا سال ۱۵۶۶ دوباره تشکیل نشد.

الیزابت که پیش‌تر وعدهٔ ازدواج داده بود، در پاسخ به نمایندگان گفت:

تا سال ۱۵۷۰، مقامات ارشد دولت به‌طور خصوصی پذیرفته بودند که الیزابت نه ازدواج خواهد کرد و نه جانشینی معرفی خواهد نمود. ویلیام سیسیل از آن زمان به‌دنبال راه‌حل‌هایی برای مسئلهٔ جانشینی بود. الیزابت به‌دلیل ازدواج‌نکردن، گاه به بی‌مسئولیتی متهم می‌شد. با این حال، سکوت او امنیت سیاسی‌اش را تقویت می‌کرد؛ زیرا می‌دانست که معرفی جانشین، تاج‌وتختش را در معرض کودتا قرار می‌دهد. او به‌خاطر تجربهٔ خود به‌عنوان «فرد دوم» در دوران سلطنت خواهرش، از خطرات چنین موقعیتی آگاه بود.

 باکرگی 
وضعیت مجردی الیزابت الهام‌بخش نوعی فرهنگ باکرگی شد که با تصویر مریم مقدس پیوند داشت. در شعر و نقاشی، او به‌عنوان باکره، الهه یا هر دو تصویر می‌شد—نه به‌عنوان زنی عادی. در آغاز، تنها خود الیزابت باکرگی‌اش را فضیلت می‌دانست؛ چنان‌که در سال ۱۵۵۹ به مجلس عوام گفت: «در پایان، همین برای من کافی خواهد بود که سنگی مرمرین اعلام کند: ملکه‌ای که چنین زمانی سلطنت کرد، باکره زیست و درگذشت.» در سال‌های بعد، شاعران و نویسندگان این مضمون را گسترش دادند و شمایل‌نگاری خلق کردند که الیزابت را ستایش می‌کرد. ستایش‌های عمومی از باکرگی او در سال ۱۵۷۸، به‌عنوان مخالفت رمزآلود با مذاکرات ازدواجش با دوک آلنسون تلقی شد. در نهایت، الیزابت ادعا کرد که با کشور و مردمش ازدواج کرده و تحت سایه الهی است. در سال ۱۵۹۹ گفت: «همهٔ شوهران من، مردم خوب من هستند.»


با این حال، ادعای باکرگی او مورد پذیرش همگان نبود. کاتولیک‌ها او را به «شهوت ناپاک» متهم می‌کردند که به‌طور نمادین، هم جسم او و هم ملت را آلوده می‌سازد. هانری چهارم، پادشاه فرانسه گفته بود که یکی از پرسش‌های بزرگ اروپا این بود که «آیا ملکه الیزابت باکره است یا نه». این پرسش، که به‌مرور به یکی از جنبه‌های نمادین سلطنت الیزابت بدل شد، در مرکز گمانه‌زنی‌ها دربارهٔ رابطهٔ او با رابرت دادلی قرار داشت. در سال ۱۵۵۹، الیزابت اتاق خواب دادلی را به مجاورت آپارتمان‌های شخصی خود منتقل کرد. در سال ۱۵۶۱، الیزابت به‌طرزی مرموز دچار بیماری شد و بدنش به‌طور غیرعادی ورم کرد؛ رخدادی که بعدها در برخی روایت‌ها به‌عنوان نشانه‌ای از بارداری تعبیر شد.

در سال ۱۵۸۷، مرد جوانی که خود را آرتور دادلی می‌نامید، در سواحل اسپانیا به‌اتهام جاسوسی دستگیر شد. او مدعی بود که فرزند نامشروع الیزابت و رابرت دادلی است و سنش با تولد در زمان بیماری سال ۱۵۶۱ مطابقت داشت. آرتور برای بررسی بیشتر به مادرید منتقل شد و توسط فرانسیس انگلفیلد—اشراف‌زادهٔ کاتولیک تبعیدی و دبیر فیلیپ دوم—بازجویی شد. سه نامه از این مصاحبه باقی مانده‌اند که در آن‌ها آرتور داستان زندگی خود را از تولد در کاخ سلطنتی تا ورود به اسپانیا شرح داده است.

با این حال، ادعای آرتور نتوانست اسپانیایی‌ها را قانع کند. انگلفیلد به پادشاه گزارش داد که «ادعای او در حال حاضر هیچ اعتباری ندارد»، اما توصیه کرد که «نباید اجازه داد فرار کند، بلکه باید با امنیت کامل نگهداری شود». پادشاه موافقت کرد، و پس از آن، هیچ‌گاه خبری از آرتور دادلی منتشر نشد. پژوهش‌های تاریخی مدرن، اساس این داستان را «غیرممکن» می‌دانند و تأکید دارند که زندگی الیزابت به‌قدری تحت نظارت عمومی و درباریان بوده که پنهان‌کردن بارداری برای او ممکن نبوده است.

 ماری، ملکهٔ اسکاتلند 
نخستین سیاست الیزابت در قبال پادشاهی اسکاتلند، مقابله با حضور فرانسه در آن کشور بود. او بیم داشت که فرانسوی‌ها قصد حمله به انگلستان را داشته باشند و بخواهند ماری، ملکهٔ کاتولیک اسکاتلند و دخترخالهٔ الیزابت را بر تخت سلطنت انگلستان بنشانند. ماری، نوهٔ مارگارت—خواهر بزرگ‌تر هنری هشتم—توسط بسیاری وارث قانونی تاج‌وتخت انگلستان تلقی می‌شد. ماری به خود می‌بالید که «نزدیک‌ترین خویشاوند اوست». الیزابت با توصیهٔ مشاورانش، نیرویی به اسکاتلند فرستاد تا از شورشیان پروتستان حمایت کند. هرچند عملیات نظامی ضعیف بود، اما پیمان ادینبرو در ژوئیهٔ ۱۵۶۰ تهدید فرانسه در شمال را از میان برداشت. زمانی که ماری در سال ۱۵۶۱ از فرانسه به اسکاتلند بازگشت تا زمام امور را به‌دست گیرد، کشور دارای کلیسای پروتستان تثبیت‌شده‌ای بود و توسط شورایی از اشراف پروتستان اداره می‌شد که مورد حمایت الیزابت بودند. ماری از تأیید رسمی پیمان ادینبرو خودداری کرد.

در سال ۱۵۶۳، الیزابت بدون مشورت با طرفین، رابرت دادلی—خواستگار خود—را به‌عنوان همسر پیشنهادی برای ماری مطرح کرد. هر دو نفر علاقه‌ای نشان ندادند و در سال ۱۵۶۵، ماری با هنری استوارت، لرد دارنلی ازدواج کرد؛ کسی که خود نیز مدعی تاج‌وتخت انگلستان بود. این ازدواج نخستین اشتباه از سلسلهٔ تصمیمات نادرست ماری بود که به سود پروتستان‌های اسکاتلند و الیزابت تمام شد. دارنلی به‌سرعت محبوبیت خود را از دست داد و در فوریهٔ ۱۵۶۷ توسط توطئه‌گرانی که به‌احتمال زیاد تحت رهبری جیمز هپبورن، ارل چهارم بوفول بودند، به قتل رسید. اندکی بعد، در ۱۵ مه ۱۵۶۷، ماری با جیمز هپبورن ازدواج کرد؛ اقدامی که گمان‌ها را دربارهٔ مشارکت او در قتل همسرش برانگیخت. الیزابت در نامه‌ای به ماری، از این ازدواج انتقاد کرد و نوشت:

این وقایع به‌سرعت به شکست ماری و زندانی شدن او در قلعهٔ لاک‌لوین انجامید. اشراف اسکاتلند او را مجبور به کناره‌گیری از سلطنت و پسر یک‌ساله‌اش جیمز ششم را جانشین او کردند. جیمز به دژ استرلینگ منتقل شد تا به‌عنوان پروتستان تربیت شود. ماری در سال ۱۵۶۸ گریخت، اما پس از شکست در نبرد لنگ‌ساید به انگلستان رفت؛ جایی که پیش‌تر از حمایت الیزابت مطمئن شده بود. گرچه تمایل نخست الیزابت بازگرداندن ماری به قدرت بود، اما او و شورای سلطنتی‌اش تصمیم گرفتند جانب احتیاط را بگیرند. نه بازگرداندن ماری به اسکاتلند با ارتش انگلیسی و نه فرستادن او به فرانسه—که دشمن کاتولیک انگلستان بود—مطلوب به نظر نمی‌رسید؛ بنابراین، ماری در انگلستان بازداشت شد و به‌مدت نوزده سال در زندان باقی ماند.

 مسئله کاتولیک 

ماری به‌زودی به کانون شورش‌های کاتولیکی تبدیل شد. در سال ۱۵۶۹، شورشی بزرگ در شمال انگلستان رخ داد که هدف آن آزادسازی ماری، ازدواج او با توماس هاوارد، دوک نورفک، و نشاندن او بر تخت سلطنت انگلستان بود. پس از شکست شورش، بیش از ۷۵۰ نفر به دستور الیزابت اعدام شدند. در پی تصور موفقیت شورش، پیوس پنجم در سال ۱۵۷۰ فرمانی به نام سلطنت از جایگاه والا صادر کرد که در آن الیزابت را «ملکهٔ دروغین انگلستان و خدمت‌کار گناه» خواند، او را تکفیر کرد و بدعت‌گذار خواند و تمام زیردستانش را از اطاعت از او معاف دانست. کاتولیک‌هایی که از دستورات الیزابت پیروی می‌کردند، تهدید به تکفیر شدند. این فرمان پاپی موجب شد پارلمان انگلستان قوانینی علیه کاتولیک‌ها تصویب کند، هرچند الیزابت در برخی موارد از شدت آن‌ها کاست. در سال ۱۵۸۱، تلاش برای تبدیل اتباع انگلیسی به کاتولیسیسم با هدف سلب وفاداری آنان به الیزابت، به جرم خیانت تبدیل شد و مجازات مرگ در پی داشت. از دههٔ ۱۵۷۰، کشیشان مبلغ از حوزه‌های علمیهٔ قارهٔ اروپا به‌طور مخفیانه وارد انگلستان شدند تا کشور را به کاتولیسیسم بازگردانند. برخی از آنان به‌دلیل اقدامات خیانت‌آمیز اعدام شدند و این امر به شکل‌گیری نوعی فرهنگ شهادت انجامید.

فرمان سلطنت از جایگاه والا انگیزه‌ای قوی برای کاتولیک‌های انگلیسی ایجاد کرد تا ماری را فرمانروای قانونی انگلستان بدانند. گرچه ممکن است ماری از همهٔ توطئه‌های کاتولیکی برای نشاندن خود بر تخت انگلستان آگاه نبوده باشد، اما از توطئهٔ ریدولفی در سال ۱۵۷۱—که به اعدام خواستگارش، دوک نورفک، انجامید—تا توطئهٔ بابینگتون در سال ۱۵۸۶، فرانسیس والزیگهام، رئیس جاسوسان الیزابت، و شورای سلطنتی شواهدی علیه او گردآوری کردند. در ابتدا، الیزابت در برابر درخواست‌ها برای اعدام ماری مقاومت کرد. اما در اواخر سال ۱۵۸۶، با استناد به نامه‌هایی که در جریان توطئهٔ بابینگتون نوشته شده بود، به برگزاری دادگاه و صدور حکم اعدام رضایت داد. در اعلامیهٔ الیزابت آمده بود که «ماری، که مدعی تاج‌وتخت انگلستان بود، در قلمرو ما اقداماتی را طراحی و تصور کرده بود که به آسیب، مرگ و نابودی شخص سلطنتی ما منتهی می‌شد.» در ۸ فوریهٔ ۱۵۸۷، ماری در قلعهٔ فادِرینگ‌هی در نورث‌همپتون‌شر گردن زده شد. پس از اعدام، الیزابت ادعا کرد که قصد نداشت حکم امضاشدهٔ اعدام ارسال شود و ویلیام دیویسون، دبیر سلطنتی، را مسئول اجرای آن بدون اطلاع خود دانست. صداقت الیزابت در ابراز پشیمانی و این‌که آیا واقعاً خواستار تأخیر در اجرای حکم بود یا نه، هم‌زمان توسط معاصرانش و تاریخ‌نگاران بعدی مورد تردید قرار گرفته است.

 جنگ‌ها 
سیاست خارجی الیزابت عمدتاً ماهیتی دفاعی داشت. تنها استثنا، اشغال بندر لو آور توسط نیروهای انگلیسی از اکتبر ۱۵۶۲ تا ژوئن ۱۵۶۳ بود که با شکست پایان یافت؛ زیرا متحدان اوگنوی الیزابت با کاتولیک‌ها متحد شدند و بندر را بازپس گرفتند. هدف الیزابت از این اقدام، مبادلهٔ لو آور با کالس بود که در ژانویهٔ ۱۵۵۸ به فرانسه واگذار شده بود. تنها از طریق فعالیت‌های دریایی بود که الیزابت سیاستی تهاجمی در پیش گرفت—رویکردی که در جنگ با اسپانیا نتیجه داد، چرا که ۸۰٪ این جنگ در دریا رخ داد. او پس از سفر دور دنیای فرانسیس دریک در سال‌های ۱۵۷۷ تا ۱۵۸۰، به او لقب شوالیه داد. دریک با حملات خود به بنادر و ناوگان اسپانیا شهرت یافت. انگیزه‌هایی چون دزدی دریایی و کسب ثروت شخصی، دریانوردان عصر الیزابت را به پیش می‌برد؛ گروهی که ملکه کنترل اندکی بر آنان داشت.

 هلند 
upright=1.35|thumb|الیزابت در حال پذیرایی از سفرای هلندی، دهه ۱۵۶۰، نقاشی منسوب به لوینا تیرلینک
پس از شکست در اشغال لو آور، الیزابت تا سال ۱۵۸۵ از اعزام نیرو به قارهٔ اروپا خودداری کرد. در آن سال، او ارتشی انگلیسی برای حمایت از شورشیان هلندی پروتستان علیه فیلیپ دوم اسپانیا اعزام کرد. این اقدام پس از درگذشت متحدان الیزابت—ویلم یکم، شاهزاده اورانژ و دوک آنژو—و تسلیم‌شدن چندین شهر هلندی به الکساندر فارنیزی، دوک پارما، فرماندار اسپانیایی فیلیپ در هلند اسپانیا، صورت گرفت. در دسامبر ۱۵۸۴، اتحاد میان فیلیپ دوم و اتحادیهٔ کاتولیک فرانسه در ژوانویل، توانایی هانری سوم فرانسه—برادر دوک آنژو—را برای مقابله با سلطهٔ امپراتوری اسپانیا بر هلند تضعیف کرد. این اتحاد همچنین نفوذ اسپانیا را در سواحل کانال مانش گسترش داد و انگلستان را در معرض خطر تهاجم قرار داد. محاصرهٔ آنتورپ در تابستان ۱۵۸۵ توسط دوک پارما، واکنش انگلستان و هلند را ضروری ساخت. نتیجهٔ این واکنش، پیمان نانساش در اوت ۱۵۸۵ بود که در آن الیزابت وعدهٔ حمایت نظامی از هلند را داد. این پیمان آغازگر جنگ انگلیس و اسپانیا بود.

فرماندهی این عملیات را ارل لِیستر—خواستگار پیشین الیزابت—برعهده داشت. با این‌که الیزابت ظاهراً از این اقدام حمایت می‌کرد، اما از همان ابتدا به‌طور واقعی پشتیبان آن نبود. استراتژی او این بود که در ظاهر از هلند با ارتش انگلیسی حمایت کند، در حالی که هم‌زمان مذاکرات محرمانه‌ای برای صلح با اسپانیا را آغاز کرده بود—تنشی آشکار با برنامهٔ لِیستر که در هلند حکومت محافظتی تشکیل داده و انتظار می‌رفت مبارزه‌ای فعال را پیش ببرد. در حالی که لِیستر خواهان اقدام نظامی بود، الیزابت از او خواست «به هر قیمتی از درگیری قاطع با دشمن پرهیز کند». لِیستر با پذیرش مقام فرماندار کل از سوی شورای ایالتی هلند، خشم الیزابت را برانگیخت. الیزابت این اقدام را ترفندی از سوی هلندی‌ها برای وادار کردنش به پذیرش حاکمیت بر هلند دانست—درخواستی که تا آن زمان همواره رد کرده بود. در نامه‌ای به لِیستر، الیزابت نوشت:

فرمان الیزابت این بود که فرستاده‌اش نامه‌های سرزنش‌آمیز او را به‌صورت علنی در برابر شورای ایالتی هلند قرائت کند، در حالی که لِیستر در کنار او ایستاده باشد. این تحقیر عمومی، همراه با ادامهٔ مذاکرات صلح الیزابت با اسپانیا، جایگاه لِیستر را در میان هلندی‌ها به‌شدت تضعیف کرد. عملیات نظامی نیز به‌دلیل امتناع مکرر الیزابت از ارسال بودجهٔ وعده‌داده‌شده برای سربازان گرسنه‌اش، با مشکل مواجه شد. بی‌میلی الیزابت به تعهد کامل، ضعف‌های سیاسی و نظامی لِیستر، و آشفتگی جناحی در سیاست هلند، همگی به شکست این عملیات انجامیدند. لِیستر در دسامبر ۱۵۸۷ از فرماندهی استعفا داد. اسپانیا همچنان کنترل استان‌های جنوبی هلند را در دست داشت و تهدید تهاجم به انگلستان باقی بود.

با این حال، حمایت انگلستان از هلند ادامه یافت. جانشین لِیستر، فرانسیس ویر، در سال ۱۵۸۹ به مقام سرلشکر کل نیروهای انگلیسی در هلند منصوب شد. او این سمت را در پانزده عملیات نظامی با موفقیت تقریباً کامل حفظ کرد. ویر روابط بسیار خوبی با ماوریتس، شاهزاده اورانژ داشت و با همکاری نزدیک با هلندی‌ها، به تثبیت استقلال کشور کمک کرد. نیروهای ویر افسانهٔ شکست‌ناپذیری اسپانیا را در هم شکستند و احترام و تحسین الیزابت را به‌دست آوردند.Knight, Charles Raleigh: Historical records of The Buffs, East Kent Regiment (3rd Foot) formerly designated the Holland Regiment and Prince George of Denmark's Regiment. Vol I. London, Gale & Polden, 1905, p. 36-45 حمایت انگلستان از هلند پس از مرگ الیزابت پایان یافت، اما تا آن زمان، هلندی‌ها به‌اندازه‌ای قدرتمند شده بودند که بتوانند به‌تنهایی مقاومت کنند.

 اسپانیا 


با آغاز جنگ میان انگلستان و اسپانیا در سال ۱۵۸۵، فرانسیس درِیک سفری یک‌ساله به دریای کارائیب آغاز کرد و به بندرها و کشتی‌های اسپانیایی حمله برد. در سال ۱۵۸۷، او حمله‌ای موفق به بندر کادیس انجام داد و ناوگان جنگی اسپانیا را که برای عملیات موسوم به «عملیات انگلستان» آماده شده بود، نابود کرد؛ چرا که فیلیپ دوم تصمیم گرفته بود جنگ را به خاک انگلستان بکشاند.

در ۱۲ ژوئیهٔ ۱۵۸۸، آرمادای اسپانیا—ناوگانی عظیم از کشتی‌ها—به سوی کانال مانش حرکت کرد تا نیروهای تهاجمی اسپانیا را به فرماندهی دوک پارما از هلند به سواحل جنوب شرقی انگلستان منتقل کند. برای مقابله با این ناوگان، الیزابت نیروی دریایی خود را به فرماندهی فرانسیس دریک و چارلز هاوارد اعزام کرد. آرمادا در اثر ترکیبی از اشتباهات محاسباتی، بدبیاری، و حملهٔ کشتی‌های آتشین انگلیسی در نیمه‌شب ۲۸–۲۹ ژوئیه (۷–۸ اوت طبق تقویم جدید) در نزدیکی گراولین پراکنده شد و به سمت شمال‌شرق گریخت. بقایای ناوگان اسپانیا پس از تحمل خسارات سنگین در سواحل ایرلند، به‌سختی به اسپانیا بازگشتند.

در حالی که انگلستان از سرنوشت آرمادا بی‌خبر بود، نیروهای شبه‌نظامی برای دفاع از کشور به فرماندهی ارل لِیستر بسیج شدند. لِیستر از الیزابت دعوت کرد تا در ۸ اوت در تیلبوری واقع در اسکس از نیروهایش بازدید کند. الیزابت با پوشیدن زره نقره‌ای بر فراز لباس مخمل سفید، در سخنرانی معروف خود چنین گفت:

راست|thumb|upright=1.35|پرتره‌ای که به یادبود شکست ناوگان اسپانیایی آرمادا کشیده شده و در پس‌زمینه نمایان شده است. دست الیزابت روی کره زمین قرار دارد که نماد قدرت بین‌المللی اوست. یکی از سه نسخه شناخته‌شده از پرتره آرمادا.

با عدم وقوع تهاجم، ملت به شادی پرداخت. مراسم شکرگزاری الیزابت در کلیسای جامع قدیمی سنت پل از نظر شکوه با مراسم تاج‌گذاری او برابری می‌کرد. شکست آرمادا پیروزی بزرگی در عرصهٔ تبلیغات برای الیزابت و انگلستان پروتستان بود. مردم این پیروزی را نشانه‌ای از لطف الهی و مصونیت کشور تحت فرمانروایی ملکهٔ باکره دانستند. با این حال، این پیروزی نقطهٔ پایان جنگ نبود؛ درگیری‌ها تا شانزده سال دیگر ادامه یافت.

در سال ۱۵۸۹، یک سال پس از شکست آرمادا، الیزابت ناوگان انگلیسی را با ۱۵۰ کشتی و بیش از ۲۳٬۰۰۰ نفر به اسپانیا فرستاد؛ فرماندهی دریایی با فرانسیس دریک و فرماندهی زمینی با جان نورِیس بود. این عملیات با شکست فاجعه‌بار روبه‌رو شد: بین ۱۱٬۰۰۰ تا ۱۵٬۰۰۰ نفر کشته، زخمی یا بر اثر بیماری جان باختند.Hampden, John Francis Drake, privateer: contemporary narratives and documents (Taylor & Francis, 1972). , 254.Fernández Duro, Cesáreo (1972). Armada Española desde la Unión de los Reinos de Castilla y Aragón. Museo Naval de Madrid, Instituto de Historia y Cultura Naval, Tomo III, Capítulo III. Madrid, p. 51. و ۴۰ کشتی غرق یا تصرف شد. برتری انگلستان پس از شکست آرمادا از دست رفت و پیروزی اسپانیا موجب احیای قدرت دریایی فیلیپ دوم در دههٔ بعد شد.Elliott, J. H. La Europa dividida (1559–1598) (Editorial Critica, 2002). , 333.

در حالی که نیروی دریایی انگلیس مراقب تهاجم بعدی بود، شکار کشتی‌های گنج اسپانیایی و پرتغالی به عهدهٔ دزدان دریایی مجاز انگلیسی—موسوم به سگ‌های دریایی الیزابتی—سپرده شد. این افراد در عملیات‌های مشترک سهامی شرکت می‌کردند تا به بندرها و کشتی‌ها در اقیانوس اطلس و سواحل اسپانیا حمله کنند. از جملهٔ این افراد می‌توان به دریک، هاوکینز و رالی اشاره کرد. دربار الیزابت و بازرگانان قدرتمند لندن در تجهیز و تأمین مالی این عملیات‌ها نقش داشتند. الیزابت شخصاً حدود یک‌سوم سود را دریافت می‌کرد که خزانهٔ کشور را نیز پر می‌ساخت. یکی از غنیمت‌های مهم، کرک پرتغالی مادر دِ دئوس بود که در سال ۱۵۹۲ در نزدیکی آزور تصرف شد. با وجود سرقت گستردهٔ محموله پس از رسیدن به دارتموث—که موجب خشم الیزابت شد—باقی‌ماندهٔ بار کشتی برابر با نیمی از ثروت خزانهٔ انگلستان در آن زمان بود.

با وجود موفقیت‌ها، شکست‌هایی نیز رخ داد؛ از جمله عملیات ناموفق دریک و هاوکینز در کارائیب در سال ۱۵۹۵ که هر دو در آن جان باختند—خبری که الیزابت را شوکه کرد. با این حال، نسل جدیدی از دزدان دریایی ظهور کرد: جیمز لنکستر، ویلیام پارکر و موفق‌ترین آن‌ها کریستوفر نیوپورت. اگرچه هیچ‌یک از کشتی‌های گنج اصلی را تصرف نکردند، اما استراتژی آزار و غارت آن‌ها به‌طور میانگین ۱۵٪ از واردات کشور را در طول جنگ تأمین می‌کرد.

در سال ۱۵۹۶، الیزابت دومین ناوگان انگلیسی را به کادیس فرستاد تا ناوگان گنج اسپانیا را تصرف کند. فرماندهی این عملیات با ارل اسکس، محبوب الیزابت، بود. با حمایت هلند، ناوگان موفق به تصرف کادیس شد و حدود ۳۲ کشتی اسپانیایی همراه با گنجینهٔ آن‌ها نابود شدند. این پیروزی به‌عنوان موفقیتی بزرگ تلقی شد و اسکس به قهرمانی بدل شد که اعتبارش با الیزابت برابری می‌کرد. با این حال، ملکه او را به سرقت گنج اسپانیا متهم کرد و از اعطای نشان‌های شوالیه به‌دست او در کادیس انتقاد کرد، یادآور شد که اختیار انجام چنین کاری را ندارد.

در واکنش به حملهٔ کادیس، فیلیپ دوم چند ماه بعد دومین آرمادای اسپانیا را به انگلستان فرستاد، اما طوفان‌ها ناوگان را پیش از رسیدن به خاک انگلستان نابود کردند—۵٬۰۰۰ نفر کشته و ۴۰ کشتی غرق شدند. این شکست، همراه با حملهٔ کادیس، اسپانیا را در همان سال به ورشکستگی کشاند. با این حال، فیلیپ سومین آرمادا را در سال ۱۵۹۷ فرستاد، که باز هم در نزدیکی سواحل انگلستان با طوفان مواجه شد و ۲۸ کشتی دیگر غرق یا تصرف شدند و ۲٬۰۰۰ نفر جان باختند. الیزابت به‌پاس عملکرد چارلز هاوارد در این عملیات، لقب ارل ناتینگهام را به او اعطا کرد. اما از ارل اسکس که در آن زمان در عملیات ناموفق آزور حضور داشت، به‌شدت ناراضی بود و او را به بی‌دفاع گذاشتن انگلستان متهم کرد—رابطهٔ آن‌ها بیش‌ازپیش تیره شد.

پس از مرگ فیلیپ دوم در سال ۱۵۹۸، جانشین او فیلیپ سوم بار دیگر ناوگان اسپانیا را بازسازی کرد و در سال ۱۶۰۱، چهارمین آرمادای اسپانیا را به ایرلند فرستاد تا از شورشیان حمایت کند. این‌بار نیروهای اسپانیایی موفق به پیاده‌شدن در خاک ایرلند شدند و شهر کینسیل را به‌مدت سه ماه در اختیار گرفتند. اما پس از شکست شورشیان در خارج از شهر، اسپانیایی‌ها ناچار شدند تمام نیروهای خود را در سواحل جنوب غربی ایرلند تسلیم کنند. این شکست، ارادهٔ اسپانیا برای ادامهٔ جنگ با انگلستان را تضعیف کرد. با این‌که هر دو کشور از جنگ فرسوده شده بودند، سرانجام در سال ۱۶۰۴—یک سال پس از مرگ الیزابت—با پیمان لندن میان انگلستان و اسپانیا صلح برقرار شد.

پس از مرگ الیزابت، والتر رالی ادعا کرد که احتیاط بیش‌ازحد ملکه، مانع از پیروزی کامل در جنگ با اسپانیا شده بود. او نوشت:

برخی تاریخ‌نگاران نیز الیزابت را به‌دلیل همین رویکرد محتاطانه مورد انتقاد قرار داده‌اند. با این حال، الیزابت دلایل موجهی برای بی‌اعتمادی به فرماندهان نظامی‌اش داشت؛ زیرا آنان، به‌گفتهٔ خود ملکه، «در میدان نبرد دچار غرور و خودبزرگ‌بینی می‌شدند» و از چارچوب‌های تعیین‌شده فراتر می‌رفتند.

 فرانسه 
زمانی که هانری چهارم، پادشاه پروتستان، در سال ۱۵۸۹ به سلطنت فرانسه رسید، الیزابت حمایت نظامی خود را برای او ارسال کرد. این نخستین مداخلهٔ نظامی انگلستان در فرانسه پس از عقب‌نشینی از لو آور در سال ۱۵۶۳ بود. جانشینی هانری با مخالفت شدید اتحادیهٔ کاتولیک و فیلیپ دوم اسپانیا روبه‌رو شد، و الیزابت بیم داشت که اسپانیا بندرهای کانال مانش را تصرف کند.

با این حال، عملیات‌های اولیهٔ انگلستان در فرانسه بی‌نظم و ناکارآمد بودند. پریگرین برتی با نادیده‌گرفتن دستورات الیزابت، با ارتشی ۴٬۰۰۰ نفره در شمال فرانسه پرسه زد، اما نتیجه‌ای حاصل نشد و پس از شکست در محاصرهٔ پاریس، در دسامبر ۱۵۹۰ عقب‌نشینی کرد. سال بعد، جان نورِیس با ۳٬۰۰۰ نفر در بریتانی عملیات نظامی انجام داد که با وجود پیروزی در کوئنلک در ژوئن، به نتیجهٔ قطعی نرسید.

در ژوئیه، الیزابت نیرویی دیگر به فرماندهی  رابرت دوروکس، ارل اسکس برای کمک به هانری در محاصرهٔ روآن اعزام کرد که نورِیس نیز به آن پیوست. اما اسکس موفقیتی کسب نکرد و در ژانویهٔ ۱۵۹۲ به انگلستان بازگشت؛ هانری نیز در آوریل همان سال محاصره را رها کرد. طبق معمول، الیزابت کنترل اندکی بر فرماندهان خود در خارج از کشور داشت. دربارهٔ اسکس نوشت: «نه می‌دانیم کجاست، نه چه می‌کند، نه چه باید بکند.» نورِیس برای درخواست حمایت بیشتر شخصاً به لندن رفت، اما الیزابت در تصمیم‌گیری تعلل کرد. در غیاب نورِیس، در مه ۱۵۹۲، ارتش مشترک اتحادیهٔ کاتولیک و اسپانیا، باقی‌ماندهٔ نیروهای انگلیسی را در کرائون در شمال غرب فرانسه تقریباً نابود کرد. مانند دیگر عملیات‌ها، الیزابت تمایلی به تأمین منابع و نیروهای کمکی نداشت.

در مارس ۱۵۹۳، هانری برای تثبیت سلطنت خود در پاریس به کاتولیسیسم گروید. این اقدام الیزابت را به‌شدت ناراحت و شوکه کرد، و او از هرگونه تلاش هانری برای جلب رضایتش ابراز نارضایتی نمود و دستور بازگشت تمام نیروهای انگلیسی را صادر کرد. با این حال، اتحادیهٔ کاتولیک همچنان به هانری بی‌اعتماد بود و با او مخالفت می‌کرد؛ متحدان اسپانیایی آنان نیز به عملیات در بریتانی ادامه دادند و به بندر مهم برس نزدیک شدند. فیلیپ دوم اسپانیا قصد داشت پایگاه‌هایی در غرب فرانسه ایجاد کند تا ناوگان بازسازی‌شده‌اش بتواند تهدیدی دائمی برای انگلستان باشد. نورِیس در نامه‌ای به الیزابت دربارهٔ این تهدید هشدار داد. پس از اندکی تردید، الیزابت خطر را پذیرفت و در سال ۱۵۹۴ نیرویی دیگر اعزام کرد. نورِیس با ۴٬۰۰۰ نفر همراه با فرمانده فرانسوی ژان ششم دومون همکاری کرد. این‌بار موفقیت حاصل شد؛ پس از تصرف چندین شهر، آنان قلعهٔ اسپانیایی نزدیک برست را محاصره کردند و آن را تصرف و نابود کردند. این پیروزی قاطع تهدید اسپانیا را پایان داد و اندکی بعد، اتحادیهٔ کاتولیک فروپاشید. الیزابت نورِیس را قهرمان خواند، اما بلافاصله دستور بازگشت او و نیروهایش را صادر کرد.

در سال ۱۵۹۵، هانری به اسپانیا اعلان جنگ داد و خواستار اتحاد رسمی با انگلستان شد. اما الیزابت به‌دلیل بی‌اعتمادی به هانری و نگرانی از قدرت‌گیری فرانسه، علاقه‌ای نشان نداد. با این حال، پس از تصرف کاله توسط اسپانیا در سال ۱۵۹۶، و با نزدیک‌شدن دوبارهٔ اسپانیا به مرزهای انگلستان، الیزابت عقب‌نشینی کرد و اتحاد سه‌جانبه‌ای با فرانسه و جمهوری هلند تشکیل داد. با این حال، او همچنان درنگ می‌کرد و تلاش داشت در ازای مشارکت، یا بولون را دریافت کند یا غرامت مالی؛ که در نهایت گزینهٔ دوم پذیرفته شد.

زمانی که نیروهای اسپانیایی در مارس ۱۵۹۷ شهر آمین را تصرف کردند، الیزابت نیرویی حدود ۴٬۲۰۰ نفر به فرماندهی توماس باسکرویل به پیکاردی فرستاد تا به نیروهای هانری بپیوندد. نیروهای مشترک انگلیسی–فرانسوی شهر را محاصره کردند و ارتش کمکی اسپانیا را عقب راندند. پس از تسلیم شهر، فرانسه مذاکرات صلح با اسپانیا را آغاز کرد. هانری خواستار مشارکت الیزابت در این صلح بود، اما الیزابت از آن خودداری نمود و یادآوری کرد که با هلندی‌ها پیمان دارد. در نهایت، هانری بدون اطلاع الیزابت، پیمان صلح وروین را با اسپانیا امضا کرد. الیزابت او را به «خیانت و دورویی» متهم ساخت.

 ایرلند 

با وجود آن‌که ایرلند یکی از دو قلمرو سلطنتی الیزابت بود، او با جمعیتی عمدتاً کاتولیک و در مواردی عملاً خودمختار روبه‌رو بود که حاضر بودند در برابر سلطهٔ او مقاومت کنند و با دشمنانش هم‌دستی نمایند. سیاست الیزابت در ایرلند بر واگذاری زمین به درباریان و جلوگیری از تبدیل‌شدن این سرزمین به پایگاهی برای حملهٔ اسپانیا به انگلستان متمرکز بود. در جریان سلسله‌ای از شورش‌ها، نیروهای سلطنتی به راهبردهای زمین سوخته متوسل شدند: سوزاندن مزارع، و قتل مردان، زنان و کودکان. در شورش مونست به رهبری جرالد فیتزجرالد، ارل دزموند در سال ۱۵۸۲، حدود ۳۰٬۰۰۰ نفر از مردم ایرلند بر اثر قحطی جان باختند. ادموند اسپنسر، شاعر و استعمارگر، نوشت که قربانیان «به چنان فلاکتی دچار شدند که هر دل سنگی را به رحم می‌آورد». الیزابت به فرماندهان خود توصیه کرده بود که با «آن ملت خشن و بربر» با نرمی رفتار شود، اما خود او یا فرماندهانش در برابر خشونت و خون‌ریزی که اهداف اقتدارگرایانه‌شان را تأمین می‌کرد، هیچ نشانی از پشیمانی نشان ندادند.

بین سال‌های ۱۵۹۳ تا ۱۶۰۳، الیزابت با سخت‌ترین آزمون خود در ایرلند مواجه شد: جنگ نه‌ساله، شورشی گسترده که در اوج درگیری‌های انگلستان با اسپانیا رخ داد و با حمایت اسپانیا از رهبر شورشیان، هیو اونیل، ارل تایرون، همراه بود. در بهار ۱۵۹۹، الیزابت رابرت دوروکس، ارل اسکس را برای سرکوب شورش اعزام کرد، اما او برخلاف دستور ملکه، پیشرفت اندکی داشت و به انگلستان بازگشت. الیزابت از او ناامید شد. سپس چارلز بلانت جایگزین او شد و ظرف سه سال، شورشیان مورد حمایت اسپانیا را شکست داد. نبرد سرنوشت‌ساز در کینسیل در سال ۱۶۰۲ رخ داد؛ الیزابت این پیروزی را ستود و بلانت را قهرمان خواند. با این حال، هزینهٔ مالی جنگ ایرلند بسیار سنگین بود و کشور در آستانهٔ ورشکستگی قرار گرفت. در نهایت، اونیل چند روز پس از مرگ الیزابت در سال ۱۶۰۳، با پیمان ملی‌فانت تسلیم شد و جنگ پایان یافت.

 دادوستد با کشورهای خارجی 
 روسیه 
الیزابت روابط دیپلماتیک با تزارنشین روسیه را که در دوران برادر ناتنی‌اش ادوارد ششم آغاز شده بود، حفظ کرد. او بارها با ایوان مخوف، تزار روسیه، مکاتباتی دوستانه داشت، هرچند ایوان از تمرکز الیزابت بر تجارت به‌جای اتحاد نظامی ناراضی بود. ایوان حتی یک‌بار پیشنهاد ازدواج به الیزابت داد و در سال‌های پایانی سلطنتش درخواست کرد در صورت تهدید حکومتش، پناهندگی در انگلستان برایش تضمین شود. پس از ناکامی در این خواسته، پیشنهاد ازدواج با مری هستینگز را مطرح کرد، اما الیزابت از گفت‌وگو با سفیر روسیه در این‌باره خودداری نمود. آنتونی جنکینسون، بازرگان و کاوشگر انگلیسی، که فعالیت خود را به‌عنوان نمایندهٔ شرکت مسکووی آغاز کرده بود، به‌عنوان سفیر ویژهٔ ملکه در دربار ایوان منصوب شد.

پس از مرگ ایوان در سال ۱۵۸۴، پسرش فیودور یکم جانشین او شد. برخلاف پدرش، فیودور علاقه‌ای به حفظ انحصار تجاری با انگلستان نداشت و کشورش را به روی همهٔ بازرگانان خارجی گشود. او سفیر انگلیسی جروم بوز را—که رفتار متکبرانه‌اش پیش‌تر توسط ایوان تحمل شده بود—اخراج کرد. الیزابت سفیر جدیدی به نام دکتر جایلز فلچر را اعزام کرد تا از بوریس گودونوف، نایب‌السلطنه، بخواهد تزار را به تجدیدنظر ترغیب کند. مذاکرات شکست خورد، زیرا فلچر هنگام خطاب به فیودور، دو عنوان از عناوین متعدد او را جا انداخته بود. الیزابت همچنان در نامه‌هایی با لحنی ترکیبی از درخواست و گلایه، به فیودور پیشنهاد اتحاد داد—پیشنهادی که پیش‌تر از سوی پدر فیودور رد کرده بود—اما این بار نیز پاسخ منفی دریافت کرد.Crankshaw, Edward, Russia and Britain, Collins, The Nations and Britain series.

 دولت‌های مسلمان 

در دوران الیزابت، روابط تجاری و دیپلماتیک میان انگلستان و دولت‌های بربر در شمال آفریقا گسترش یافت. انگلستان در مخالفت با اسپانیا، روابط تجاری با مراکش برقرار کرد و در ازای شکر مراکشی، سلاح، مهمات، چوب و فلز صادر می‌کرد (با وجود ممنوعیت پاپ). در سال ۱۶۰۰، عبدالواحد بن مسعود، دبیر اصلی سلطان مراکش مولا احمد المنصور، به‌عنوان سفیر به دربار انگلستان سفر کردUniversity of Birmingham Collections Mimsy.bham.ac.uk  تا دربارهٔ اتحاد انگلیس و مراکش علیه اسپانیا مذاکره کند.Tate Gallery exhibition "East-West: Objects between cultures", Tate.org.uk  الیزابت با فروش مهمات به مراکش موافقت کرد و گفت‌وگوهایی پراکنده دربارهٔ عملیات مشترک علیه اسپانیا میان او و سلطان مراکش انجام شد. با این حال، مذاکرات به نتیجه نرسید و هر دو فرمانروا ظرف دو سال پس از این دیدار درگذشتند.

روابط دیپلماتیک با امپراتوری عثمانی نیز در همین دوره شکل گرفت؛ با تأسیس شرکت لِوانت و اعزام نخستین سفیر انگلیسی، ویلیام هاربورن، به دربار عثمانی در سال ۱۵۷۸. نخستین پیمان تجاری میان دو کشور در سال ۱۵۸۰ امضا شد. هیئت‌های دیپلماتیک متعددی میان دو کشور مبادله شدند و مکاتباتی میان الیزابت و سلطان مراد سوم صورت گرفت. در یکی از نامه‌ها، مراد سوم اظهار داشت که پروتستانیسم و اسلام نقاط مشترک بیشتری با یکدیگر دارند تا با کاتولیسیسم، زیرا هر دو از پرستش بت‌ها پرهیز می‌کنند، و خواستار اتحاد میان انگلستان و عثمانی شد. به‌رغم نارضایتی اروپای کاتولیک، انگلستان قلع و سرب (برای ساخت توپ) و مهمات به عثمانی صادر کرد و الیزابت در جریان جنگ با اسپانیا در سال ۱۵۸۵، گفت‌وگوهایی جدی دربارهٔ عملیات نظامی مشترک با مراد سوم انجام داد؛ در حالی که فرانسیس والسینگهام برای جلب مشارکت مستقیم عثمانی در جنگ علیه اسپانیا تلاش می‌کرد.

 آمریکا 
در سال ۱۵۸۳، هامفری گیلبرت برای تأسیس مستعمره‌ای در نیوفاندلند به غرب سفر کرد، اما هرگز به انگلستان بازنگشت. برادر ناتنی او، والتر رالی، سواحل اقیانوس اطلس را کاوش کرد و منطقهٔ ویرجینیا را—که احتمالاً به افتخار الیزابت، «ملکه باکره»، نام‌گذاری شده بود—به نام انگلستان ثبت کرد. این منطقه بسیار وسیع‌تر از ایالت کنونی ویرجینیا بود و از نیو انگلند تا کارولیناز امتداد داشت. در سال ۱۵۸۵، رالی با گروهی کوچک به ویرجینیا بازگشت و در جزیرهٔ رونوک (در نزدیکی کارولینای شمالی امروزی) مستقر شد. پس از شکست نخستین مستعمره، رالی گروه دیگری را جذب کرد و فرماندهی را به جان وایت سپرد. اما زمانی که رالی در سال ۱۵۹۰ بازگشت، هیچ اثری از مستعمره روانوک باقی نمانده بود. با این حال، این نخستین تلاش انگلستان برای ایجاد سکونت‌گاه در آمریکای شمالی بود.

 کمپانی هند شرقی 
پس از موفقیت‌های دزدان دریایی انگلیسی در حمله به کشتی‌های اسپانیایی و پرتغالی، دریانوردان انگلیسی در جست‌وجوی ثروت به سراسر جهان سفر کردند. در نتیجه، بازرگانان لندن دادخواستی به الیزابت ارائه دادند تا انحصار تجاری اسپانیا و پرتغال در شرق دور را بشکنند. در ۳۱ دسامبر ۱۶۰۰، الیزابت منشور تأسیس کمپانی هند شرقی بریتانیا را صادر کرد تا در منطقهٔ اقیانوس هند و چین تجارت کند. نخستین سفر این شرکت در سال بعد به فرماندهی جیمز لنکستر انجام شد و با تأسیس نخستین کارخانه در بانتوم واقع در جزیرهٔ جاوه در سال ۱۶۰۲ به موفقیت رسید. برای مدت ۱۵ سال، این شرکت انحصار تجارت انگلیس با تمام کشورهایی را که در شرق دماغه امید نیک و غرب تنگه ماژلان قرار داشتند، در اختیار داشت. شرکت هند شرقی در قرون هجدهم و نوزدهم به کنترل نیمی از تجارت جهانی و بخش قابل‌توجهی از سرزمین‌های هند دست یافت.

 سال‌های پایانی 
پس از شکست ناوگان اسپانیا در سال ۱۵۸۸، دوران تازه‌ای از دشواری‌ها برای الیزابت آغاز شد که تا پایان سلطنتش ادامه یافت. جنگ‌های فرسایشی با اسپانیا و درگیری‌های مداوم در ایرلند، فشار مالی را افزایش دادند؛ مالیات‌ها سنگین‌تر شد، برداشت‌های ضعیف کشاورزی و هزینه‌های جنگ اقتصاد را تضعیف کرد، قیمت‌ها بالا رفت و استاندارد زندگی مردم کاهش یافت. در همین دوره، سرکوب کاتولیک‌ها شدت گرفت و الیزابت در سال ۱۵۹۱ کمیسیون‌هایی را برای بازجویی و نظارت بر خانواده‌های کاتولیک تشکیل داد. برای حفظ ظاهر آرامش و رفاه، او بیش‌ازپیش به جاسوسان داخلی و تبلیغات حکومتی متکی شد. در سال‌های پایانی سلطنت، انتقادات فزاینده نشان‌دهندهٔ کاهش محبوبیت عمومی او بود.


یکی از دلایل شکل‌گیری آنچه گاه «دورهٔ دوم سلطنت» الیزابت نامیده می‌شود، تغییر ترکیب شورای خصوصی در دههٔ ۱۵۹۰ بود. نسل جدیدی از سیاست‌مداران قدرت را در دست گرفتند. به‌جز ویلیام سیسیل، بارون برگلی، دیگر چهره‌های مهم سیاسی مانند ارل لستر (درگذشته ۱۵۸۸)، فرانسیس والسینگهام (درگذشته ۱۵۹۰) و کریستوفر هاتن (درگذشته ۱۵۹۱) از صحنه خارج شده بودند. از این زمان، اختلافات جناحی که پیش‌تر از دهه ۱۹۵۰ چندان محسوس نبود، به ویژگی بارز دولت تبدیل شد. رقابت تلخ میان رابرت دوروکس، دومین ارل اسکس، و رابرت سیسیل، فرزند برگلی، با حمایت طرفداران هر یک، فضای سیاسی کشور را دچار تنش کرد. اقتدار شخصی ملکه نیز رو به کاهش گذاشت؛ چنان‌که در ماجرای دکتر رودریگو لوپز در سال ۱۵۹۴—پزشک مورد اعتماد ملکه—نشان داده شد. لوپز به‌دلیل خصومت شخصی اسکس به خیانت متهم شد و با وجود خشم الیزابت از بازداشت او و تردید در گناهکار بودنش، نتوانست مانع اعدام او شود.

در سال‌های پایانی سلطنت، الیزابت برای تأمین منابع مالی جنگ، به‌جای درخواست یارانه از پارلمان، به اعطای امتیازهای انحصاری روی آورد. این روش به تثبیت قیمت‌ها، ثروتمند شدن درباریان به هزینهٔ مردم و نارضایتی گسترده انجامید. در پارلمان سال ۱۶۰۱، این نارضایتی به اعتراضات علنی در مجلس عوام منجر شد. در «سخنرانی طلایی» خود در ۳۰ نوامبر ۱۶۰۱ در کاخ وایت‌هال، الیزابت با ابراز بی‌اطلاعی از سوءاستفاده‌ها و با بهره‌گیری از احساسات، نمایندگان را آرام کرد. او گفت:

با وجود این بحران‌های سیاسی و اقتصادی، همین دوره شاهد شکوفایی بی‌نظیر ادبیات در انگلستان بود. نشانه‌های نخستین این جنبش ادبی در اواخر دههٔ دوم سلطنت الیزابت با آثار جان لیلی و ادموند اسپنسر پدیدار شد. در دههٔ ۱۵۹۰، چهره‌هایی چون ویلیام شکسپیر و کریستوفر مارلو به اوج بلوغ هنری رسیدند. این شکوفایی تا دوره جاکوبین ادامه یافت و تئاتر انگلستان به نقطهٔ اوج خود رسید. تصور دوره طلایی الیزابت تا حد زیادی بر پایهٔ فعالیت معماران، نمایش‌نامه‌نویسان، شاعران و موسیقی‌دانانی استوار است که در دوران او فعال بودند؛ هرچند خود ملکه حامی اصلی هنر نبود.

با افزایش سن الیزابت، وجهه عمومی او نیز دگرگون شد. او به‌عنوان بلفیبه یا آسترایا، و پس از پیروزی بر آرمادا، به‌عنوان گلوریانا—ملکه پریان در شعر اسپنسر—تصور می‌شد. الیزابت به اسپنسر مستمری اعطا کرد؛ اقدامی نادر که نشان‌دهندهٔ علاقهٔ او به آثار این شاعر بود. پرتره‌های نقاشی‌شدهٔ او به‌تدریج از واقع‌گرایی فاصله گرفتند و به نمادهایی رمزآلود بدل شدند که او را بسیار جوان‌تر از واقعیت نشان می‌دادند. در واقع، پوست او در پی ابتلا به آبله در سال ۱۵۶۲ آسیب دیده بود، نیمی از موهایش را از دست داده بود و به استفاده از کلاه‌گیس و لوازم آرایشی وابسته شده بود. علاقهٔ شدید به شیرینی و ترس از دندان‌پزشک باعث پوسیدگی شدید دندان‌ها و از دست دادن آن‌ها شد، تا جایی که سفیران خارجی در فهم سخنان او دچار مشکل می‌شدند."The Tudors had bad teeth? What rot!", The Daily Telegraph, 18 January 2015. Retrieved 28 May 2016. آندره هورالت دو مِس، سفیر فوق‌العادهٔ فرانسه، در دیداری با ملکه گزارش داد: «دندان‌هایش بسیار زرد و نامنظم‌اند… در سمت چپ کمتر از سمت راست دارد. بسیاری از آن‌ها افتاده‌اند، به‌طوری‌که وقتی سریع صحبت می‌کند، فهمیدن سخنانش دشوار است.» با این حال افزود: «اندامش خوش‌تراش، بلند و در هر حرکتش باوقار است؛ تا آن‌جا که ممکن است، شأن سلطنتی خود را حفظ می‌کند، هرچند با فروتنی و لطف.»De Maisse: a journal of all that was accomplished by Monsieur De Maisse, ambassador in England from King Henri IV to Queen Elizabeth, anno domini 1597, Nonesuch Press, 1931, pp. 25–26. والتر رالی او را بانویی خواند که «زمان غافلگیرش کرده بود.»

هرچه زیبایی ظاهری الیزابت بیشتر رو به افول می‌رفت، درباریان بیشتر آن را ستایش می‌کردند. الیزابت نیز با رضایت این نقش را ایفا می‌کرد، و شاید در دههٔ پایانی عمرش، خود نیز به این تصویر باور پیدا کرده بود. او به ارل جوان اسکس—فرزندخواندهٔ لستر—دل‌بسته شد و با وجود رفتارهای گستاخانه‌اش، بارها او را بخشید. با وجود سابقهٔ بی‌مسئولیتی، بارها او را به فرماندهی نظامی منصوب کرد. پس از ترک مسئولیت توسط اسکس در ایرلند در سال ۱۵۹۹، الیزابت او را در حبس خانگی قرار داد و سال بعد امتیازهای انحصاری‌اش را لغو کرد. در فوریهٔ ۱۶۰۱، اسکس تلاش کرد در لندن شورش به‌پا کند و قصد داشت ملکه را بازداشت کند، اما حمایت اندکی دریافت کرد و در ۲۵ فوریه اعدام شد. الیزابت می‌دانست که اشتباهات خود او نیز در این واقعه نقش داشته‌اند. یکی از ناظران در سال ۱۶۰۲ نوشت: «دل‌مشغولی او نشستن در تاریکی است، و گاه با ریختن اشک، برای اسکس سوگواری می‌کند.»

 درگذشت 
مشاور ارشد الیزابت، لرد برگلی، در ۴ اوت ۱۵۹۸ درگذشت. پس از او، فرزندش رابرت سیسیل مسئولیت‌های سیاسی پدر را برعهده گرفت و به‌سرعت به چهرهٔ اصلی دولت تبدیل شد. یکی از وظایف مهم او، فراهم‌سازی زمینه‌ای برای انتقال آرام قدرت بود. از آن‌جا که الیزابت هرگز جانشین خود را به‌طور رسمی معرفی نکرد، سیسیل ناچار شد این روند را به‌صورت محرمانه پیش ببرد. او وارد مذاکره‌ای مخفی با  ششم اسکاتلند شد—شاهی که مدعی قدرتمند اما غیررسمی تاج‌وتخت انگلستان بود. سیسیل به جیمز توصیه کرد که با ملکه با نرمی رفتار کند و «دل بلندمرتبه‌ترین را به‌دست‌آورد؛ کسی که به‌سبب جنسیت و مقامش، از بحث‌های بی‌مورد یا کنجکاوی بیش‌ازحد در امور خود بیزار است.» این توصیه مؤثر واقع شد. لحن جیمز مورد پسند الیزابت قرار گرفت و او در پاسخ نوشت: «پس امید دارم که تردید نداشته باشی که نامه‌های اخیرت چنان پذیرفته شده‌اند که سپاس من از آن‌ها کم نیست و به‌گونه‌ای شایسته تقدیم تو می‌شود.» به‌گفتهٔ تاریخ‌نگار جی.ای. نیل، الیزابت شاید به‌طور آشکار خواستهٔ خود را به جیمز اعلام نکرده باشد، اما با عباراتی پوشیده و غیرقابل‌انکار، نظر خود را منتقل کرده بود.

سلامتی الیزابت تا پاییز ۱۶۰۲ در وضعیت نسبتاً خوبی بود، اما در پی درگذشت شماری از دوستان نزدیکش، دچار افسردگی شدید شد. در فوریهٔ ۱۶۰۳، مرگ کاترین کری، کنتس ناتینگهام—که خواهرزادهٔ یکی از دوستان صمیمی‌اش، لیدی نالیس بود—ضربهٔ روحی بزرگی به او وارد کرد. در ماه مارس، الیزابت بیمار شد و در حالتی از «اندوه پایدار و غیرقابل‌رفع» فرورفت؛ ساعت‌ها بی‌حرکت روی بالشت می‌نشست. زمانی که رابرت سیسیل از او خواست به بستر برود، با تندی پاسخ داد: «واژهٔ 'باید' را نباید در برابر شاهزادگان به‌کار برد، مرد ناچیز». الیزابت در بامداد ۲۴ مارس ۱۶۰۳، در سن ۶۹ سالگی، در کاخ ریچموند درگذشت. چند ساعت بعد، سیسیل و شورای سلطنتی برنامهٔ انتقال قدرت را اجرا کردند و جیمز را به‌عنوان پادشاه انگلستان اعلام نمودند.


هرچند امروزه مرگ الیزابت در سال ۱۶۰۳ ثبت می‌شود، اما در آن زمان، انگلستان آغاز سال نو را در ۲۵ مارس—روز موسوم به روز بانوی مقدس—جشن می‌گرفت؛ بنابراین، طبق تقویم قدیم، الیزابت در واپسین روز سال ۱۶۰۲ درگذشت. در عرف امروزی، روز و ماه طبق تقویم قدیم و سال طبق تقویم جدید ثبت می‌شود.

تابوت الیزابت شبانه با قایقی مشعل‌افروز از مسیر رودخانه به کاخ وایت‌هال منتقل شد.Jessica L. Malay, Anne Clifford's Autobiographical Writing, 1590-1676 (Manchester, 2018), p. 17. در مراسم خاک‌سپاری در ۲۸ آوریل، تابوت با نعش‌کشی که چهار اسب با پوشش مخمل سیاه آن را می‌کشیدند، به کلیسای وست‌مینستر برده شد. به‌نقل از جان استو، تاریخ‌نگار آن دوران:


الیزابت در کلیسای وست‌مینستر، در آرامگاه پدربزرگش هنری هفتم به خاک سپرده شد. در سال ۱۶۰۶، تابوت او به آرامگاهی در زیر بنای یادبودی که توسط جیمز یکم ساخته شده بود منتقل شد و بر تابوت خواهر ناتنی‌اش ماری یکم قرار گرفت. کتیبهٔ لاتین روی آرامگاه آنان چنین است: «Regno consortes & urna, hic obdormimus Elizabetha et Maria sorores, in spe resurrectionis» که ترجمه می‌شود «هم‌نشین در سلطنت و در گور، اینجا ما دو خواهر، الیزابت و ماری، آرمیده‌ایم، به امید رستاخیز.»

 میراث 
مرگ الیزابت با اندوه بسیاری از مردم همراه بود، هرچند برخی نیز از پایان سلطنت او احساس آسودگی کردند. در آغاز، امیدها به سلطنت جیمز یکم بالا بود، اما به‌تدریج رو به افول گذاشت. تا دههٔ ۱۶۲۰ میلادی، نوعی نوستالژی نسبت به الیزابت شکل گرفت و ستایش از او به‌عنوان قهرمان آیین پروتستان و فرمانروای عصری طلایی رواج یافت. در مقابل، جیمز به‌عنوان همدل با کاتولیک‌ها و اداره‌کنندهٔ درباری فاسد مجسم شد. تصویری پیروزمندانه که الیزابت در سال‌های پایانی سلطنت خود—در بحبوحهٔ اختلافات جناحی، مشکلات نظامی و اقتصادی—از خود ساخته بود، بدون نقد پذیرفته شد و اعتبارش بیش از واقعیت جلوه یافت. گادفری گودمن، اسقف گلاستر، یادآور شد: «وقتی تجربهٔ حکومت اسکاتلندی را یافتیم، گویی ملکه دوباره زنده شد؛ آن‌گاه خاطره‌اش بسیار بزرگ جلوه کرد.» دوران سلطنت الیزابت به‌عنوان زمانی آرمانی تصویر شد که در آن تاج‌وتخت، کلیسا و پارلمان در تعادل قانون‌مند با یکدیگر همکاری داشتند.

تصویری که ستایش‌گران پروتستان او در اوایل قرن هفدهم ترسیم کردند، تأثیرگذار و ماندگار بوده است. طی جنگ‌های ناپلئونی، زمانی که بریتانیا بار دیگر در آستانهٔ تهاجم قرار داشت، یاد الیزابت احیا شد. در دوره ویکتوریا، افسانهٔ الیزابتی با ایدئولوژی امپریالیستی آن دوران تطبیق یافت و در میانهٔ قرن بیستم، الیزابت به نماد رمانتیکی از مقاومت ملی در برابر تهدید خارجی تبدیل شد. تاریخ‌نگارانی چون جی.ای. نیل (۱۹۳۴) و ای.ال. رووز (۱۹۵۰) سلطنت الیزابت را عصری طلایی از پیشرفت دانستند. آنان همچنین شخصیت ملکه را آرمانی جلوه دادند: گویی همیشه تصمیمات درست می‌گرفت و ویژگی‌های ناخوشایندش یا نادیده گرفته می‌شد یا به‌عنوان نشانهٔ فشار روانی توجیه می‌گردید.

با این حال، تاریخ‌نگاران معاصر دیدگاه پیچیده‌تری نسبت به الیزابت دارند. سلطنت او به‌دلیل شکست ناوگان اسپانیا (آرمادا) و حملات موفق به بندر کادیس در سال‌های ۱۵۸۷ و ۱۵۹۶ شهرت دارد، اما برخی پژوهشگران به شکست‌های نظامی در خشکی و دریا اشاره کرده‌اند. در ایرلند، نیروهای الیزابت در نهایت پیروز شدند، اما شیوه‌های جنگی آنان لکه‌ای بر کارنامهٔ او گذاشت. برخلاف تصویر رایج از او به‌عنوان مدافع شجاع ملت‌های پروتستان در برابر اسپانیا و هابسبورگ‌ها، بسیاری او را در سیاست خارجی محتاط می‌دانند. کمک‌های او به پروتستان‌های خارج از کشور محدود بود و فرماندهانش را از نظر مالی حمایت کافی نکرد.

الیزابت کلیسای انگلستان را بنیان نهاد که در شکل‌گیری هویت ملی نقش داشت و تا امروز پابرجاست. کسانی که بعدها او را قهرمان پروتستانی خواندند، اغلب چشم بر این واقعیت بستند که او از حذف کامل آیین‌های برگرفته از کاتولیسیسم در کلیسای انگلستان خودداری کرد. تاریخ‌نگاران یادآور می‌شوند که در زمان او، پروتستان‌های سخت‌گیر قوانین استقرار و یکسان‌سازی مصوب ۱۵۵۹ را نوعی مصالحه تلقی می‌کردند. در واقع، الیزابت باور داشت که ایمان امری شخصی است و همان‌طور که فرانسیس بیکن گفته، نمی‌خواست «پنجره‌ای به دل‌ها و افکار پنهان مردم بگشاید.»

با وجود پیروی از سیاست خارجی تدافعی، سلطنت الیزابت جایگاه انگلستان را در عرصهٔ بین‌المللی ارتقا داد. پاپ سیکستوس پنجم با شگفتی گفته بود: «او تنها زنی است، تنها فرمانروای نیمی از یک جزیره، و با این حال، اسپانیا، فرانسه، امپراتوری و همه از او بیم دارند.» در دوران او، ملت انگلستان اعتمادبه‌نفس و حس حاکمیت تازه‌ای یافت، در حالی که جهان مسیحیت در حال فروپاشی بود. الیزابت نخستین فرمانروای دودمان تودر بود که فهمید سلطنت بر پایهٔ رضایت عمومی استوار است. از این‌رو، همواره با پارلمان و مشاورانی همکاری می‌کرد که به صداقت آنان اعتماد داشت—سبک حکومتی که جانشینان استوارت او نتوانستند ادامه دهند. برخی تاریخ‌نگاران او را خوش‌اقبال دانسته‌اند؛ خود الیزابت باور داشت که خداوند از او محافظت می‌کند. او به «انگلیسی بودن خالص» خود افتخار می‌کرد و موفقیت سلطنتش را حاصل اعتماد به خدا، مشاورهٔ صادقانه و محبت مردمش می‌دانست. در دعایی چنین سپاسگزاری کرده بود:

 تبارشناسی 
 شجره نامه 

 جستارهای وابسته 
 اصلاحات پروتستانی
 نشان‌های سلطنتی انگلستان
 دوره تودور

 یادداشت‌ها 

 منابع 
 یادکردها 

 منابع چاپی 









  in 




  in 








 .
 .


 .


 .






  in 










 پیوند به بیرون 






رده:افراد انگلیسی ولزی‌تبار
رده:افراد تکفیرشده توسط کلیسای کاتولیک رومی
رده:الیزابت یکم انگلستان
رده:انگلیکان‌های اهل انگلستان
رده:اهالی انگلستان در سده ۱۶ (میلادی)
رده:اهالی انگلستان در سده ۱۷ (میلادی)
رده:اهالی منطقه گرینیچ
رده:پادشاهان پروتستان
رده:حاکمان زن سده ۱۷ (میلادی)
رده:حکم‌رانان سده ۱۶ (میلادی) اهل انگلستان
رده:حکم‌رانان سده ۱۷ (میلادی) اهل انگلستان
رده:خاک‌سپاری‌ها در کلیسای وست‌مینستر
رده:خاندان تودور
رده:درگذشتگان ۱۶۰۳ (میلادی)
رده:زادگان ۱۵۳۳ (میلادی)
رده:زنان سده ۱۶ (میلادی) اهل انگلستان
رده:زنان سده ۱۷ (میلادی) اهل انگلستان
رده:زندانیان در برج لندن
رده:شاعران زن اهل انگلستان
رده:مترجمان سده ۱۶ (میلادی) اهل انگلستان
رده:مترجمان سده ۱۶ (میلادی)
رده:ملکه‌های حاکم انگلستان
رده:نویسندگان سده ۱۶ (میلادی) اهل انگلستان