بهرام بیضایی

بهرام بیضایی (یا بیضائی؛ ۵ دیِ ۱۴۰۴ – ۵ دیِ ۱۳۱۷) نویسنده و کارگردانِ ایرانیِ فیلم و نمایش بود. از کارهای دیگرش می‌شود تدوین و تهیهٔ فیلم، شاعری، مقاله‌نویسی، ترجمهٔ چند نمایشنامه، پژوهشِ تاریخی و ادبی و استادی در دانشگاه را برشمرد. بیضایی از فیلم‌سازانِ صاحبِ سبک و معتبر و از نویسندگان و متفکّرانِ برجستهٔ نمایش و ادبیاتِ نوینِ فارسی به‌شمار می‌رود. بعضی از نمایشنامه‌هایش به زبان‌های دیگری ترجمه و در آسیا و اروپا و آمریکا و استرالیا چاپ و اجرا شده است. ده فیلمِ بلند و چهار فیلمِ کوتاه و کمابیش هفتاد کتاب و شانزده نمایش بر صحنه‌های شهرهای مختلفِ ایران و گاه غیر از ایران از سالِ ۱۳۴۱ تا ۱۴۰۴ بخشِ عمدهٔ کارنامهٔ هنریِ بیضایی را تشکیل می‌دهد. بسیاری از اهلِ نظر نمایشنامه و نمایش و فیلمِ مرگ یزدگرد را شاهکارِ او دانسته‌اند.مثلاً میهن بهرامی ()

بیضایی در تهران در خانواده‌ای «اهل شعر و سخن و ادب» به دنیا آمد. در کودکی اغلب از مدرسه به سینما می‌گریخت و فیلم تماشا می‌کرد. سالِ ۱۳۳۰، با خودکشیِ صادق هدایت، با کار و سرگذشتِ هدایت آشنا شد و از او تأثیر گرفت. سالیانی بعد از آن از دانشجوییِ ادبیاتِ فارسیِ دانشکدهٔ ادبیاتِ دانشگاهِ تهران کناره‌گرفت؛ ولی حاصلِ پژوهش‌هایش را به صورتِ کتابِ نمایش در ایران منتشر کرد، که یگانه تاریخنامهٔ مهمِّ نمایشِ ایرانی شد.Encyclopaedia Iranica. "Drama". M. R. Ghanoonparvar.  هم‌زمان به نمایشنامه‌نویسی گرایید، آن هم با بهره گرفتن از شیوه‌های تعزیه که نیاکانش در آران برپا می‌کردند. نخستین نمایشنامه‌هایش – مثلاً پهلوان اکبر می‌میرد – با نمایشِ گروهِ هنرِ ملّی کامیابی یافت؛ هرچند گاهی چپی‌ها و گاهی راستی‌ها کارش را سخت نکوهیدند. سالِ ۱۳۴۴ با منیراعظم رامین‌فر ازدواج کرد. بیضایی در اوایلِ دههٔ ۱۳۴۰ «هم با» گروهِ طرفه «بود و هم نبود»، و از هنگامِ تشکیلِ کانونِ نویسندگانِ ایران از بنیان‌گذارانش و، از جمله به همین خاطر، دچارِ بدگمانیِ ساواک بود. او سالِ ۱۳۵۷ از کانون کناره‌گرفت. دههٔ ۱۳۵۰ را به استادی در دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاهِ تهران و نیز فیلم‌سازی گذرانید. سالِ ۱۳۵۸، پس از ده سالی که نمایشی اجرا نکرده بود، مرگ یزدگرد را بر صحنه برد؛ که در ۱۳۶۰، سالِ اخراجش این بار از کرسیِ استادیِ دانشگاهِ تهران، فیلم هم شد. پس از نمایشِ مرگ یزدگرد تا هجده سال امکانِ کارِ تئاتری نیافت؛ هرچند − «با تمام فشارها و سختی‌هائی که دولت برایش ایجاد می‌کرد» − توانست چند فیلم بسازد. سالِ ۱۳۷۱، که چند سالی از جدایی از همسرش می‌گذشت، با مژده شمسایی ازدواج کرد. از سالِ ۱۳۷۶ دوباره کارِ تئاتر دست داد و بیضایی به شوقِ نمایش از اقامتِ کوتاهش در استراسبورگ دست شست و تا ۱۳۸۶ به تفاریق توانست برای چند نمایش و فیلم و کتاب پروانهٔ دولتی بگیرد؛ هرچند، گاه نمایشی از صحنه پایین کشیده شد، فیلمی گرفتارِ سانسور شد یا کتابی در محاقِ توقیف ماند. سالِ ۱۳۸۹ به استادیِ دانشگاهِ استنفورد به آمریکا رفت. او در آمریکا نیز پرکار بود و، غیر از تدریس، به نوشتن و نمایش پرداخت؛ تا، سرانجام، در ۵ دیِ ۱۴۰۴ بمرد.

بیضایی، با نویسندگانی چون اکبر رادی و فیلم‌سازانی چون ناصر تقوایی و دیگرانی، در دگرگونیِ نمایش و سینما در ایران نقشِ مهمّی داشته است. او بارها در رأی‌گیری از ناقدانِ سینماییِ ایران برترین کارگردانِ تاریخِ سینمای ایران شناخته شده. باشو، غریبه‌ی کوچک، که اغلب برترین فیلمِ تاریخِ سینمای ایران شناخته شده،دنیای تصویر، شمارهٔ ۷۴, November 1999,  و سگ‌کُشی، که پرفروش‌ترین فیلمِ سالِ ۱۳۸۰ ایران شد، دو تا از برجسته‌ترین فیلم‌های بیضایی است. بعضِ تاریخ‌نگارانِ سینما سرآغازِ کارِ فیلم‌سازانی از نسلِ بیضایی و بنیانگذارانِ دیگرِ کانونِ سینماگرانِ پیشرو را سرآغازِ فصلِ جدیدِ سینمای ایران دانسته‌اند که «موجِ نو» نامیده‌اند؛ و فیلم‌های دههٔ ۱۳۵۰ بیضایی مانندِ غریبه و مه و کلاغ را در این جریانِ سینمایی گنجانیده‌اند. در تئاتر نیز اغلب او را مهم‌ترین نمایشنامه‌نویسِ تاریخِ ادبیاتِ فارسی گفته‌اند که، با نمایشنامه‌هایی چون هشتمین سفر سندباد و ندبه و نمایش‌هایی چون مرگ یزدگرد و اَفرا، همراهِ چند هم‌روزگارش گونهٔ نمایشنامه را در زبانِ فارسی به «فرازهای در خورِ اعتنا» و نمایش را به پایه‌ای استوار رسانید تا روزگارِ زرّینِ دههٔ ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ در نمایشِ ایران به حصول پیوست.عزّت‌الله انتظامی بر آن بود که «دورهٔ طلایی نمایش در تهران» از نیمهٔ دههٔ ۱۳۲۰ آغاز شده بود. () واروژ کریم مسیحی، رضا قاسمی، سوسن تسلیمی، پرویز شهبازی و شماری دیگر از سینماگران و اهلِ نمایش و هنرمندان و اندیشه‌وران از شاگردانِ بیضایی بوده‌اند. بیضایی فقط فیلم‌نامه‌های خود را به فیلم درآورده و – به استثنای بانو آئویی و با وجودِ میل به نمایشِ کارهایی از زآمی موتوکیو و اکبر رادی و ویلیام شکسپیر – همواره نمایشنامه‌های خود را به نمایش درآورده است. او تهیه‌کننده و تدوینگر و طرّاح و کارگردانِ بیشترِ کارهای نمایشیِ خود بوده است. تأثیرِ بیضایی را بر اندیشه و هنرِ آزاد در ایران چشمگیر شمرده و او را «با فردوسی قیاس کرده‌اند یا . . . وارثِ فردوسی، یا فردوسیِ معاصر، خوانده‌اند.»

 زندگی و زمانه 

 سال‌های آغازین: مدرسه، سینما، شاهنامه، دانشگاه، کار، تعزیه 
زایش و نیاکان
بندانگشتی|ذکائی بیضائی، پدرِ بهرام بیضائی

ذکاییِ تذکره‌نویس و شاعر در ۱۳۰۶ از آران یا کاشان به تهران کوچید و به خدمتِ دولتی در ادارهٔ ثبت اسناد مشغول شد. چندی بعد با شاگردِ خود، نیّره موافق، ازدواج کرد. بهرام دوّمین فرزندِ این زوج بود. ذکایی، که از نیمهٔ سالِ ۱۳۲۶ به دعوتِ محمّدتقی بهار در جلسه‌های هفتگیِ انجمنِ ادبیِ فرهنگستانِ ایران شرکت می‌جست، از ۱۳۳۰ انجمنِ ادبیِ طهران را بنیان نهاد، که دوشنبه‌ها در خانه‌اش جلسه داشت. داستانِ «نقاش» ِ بهرام بیضایی در نخستین جزوهٔ همین انجمن در زمستانِ ۱۳۳۷ منتشر شد.
بهرام بیضایی در ۵ دیِ ۱۳۱۷ در خانواده‌ای بهائی در تهران زاده شد. مادرش نیّره موافق نام داشت و پدرش میرزا نعمت‌الله بیضائی آرانی، متخلّص به «ذکائی» و کوچک‌ترین برادرِ ادیب بیضائی، بود. نامِ «بیضایی» (یا «بیضائی») از تخلّصِ ادیب آمده:

که ذکایی نیز، همچو دیگر بازماندگان، با آغازِ صدورِ سجل همچون نامِ خانوادگی برگزید. در هنگامِ تولّدِ بهرام پنج سالی می‌شد که ادیب مرده بود، ولی اعمامِ دیگرش زنده بودند. مادرش آورده که هنگامی که او متولّد شد عموهایش از آران به تهران رفته بودند. یکی از ایشان چون نوزاد را در گهواره دیده گفته «بهرامْ پسر که زادهٔ شیر استی» و دیگری ادامه داده که «پیداست ز عارضش جهانگیر استی»!

بهرام بیضایی پدربزرگ و مادربزرگِ پدریِ خود را ندید، ولی پدربزرگ و مادربزرگِ مادریش در کودکیِ او زنده بودند و برش اثر گذاشتند. مادربزرگش برای او و خواهرِ یک سال بزرگ‌ترش قصّه می‌گفت، از جمله داستان‌های امیر ارسلان و سلطان مار. در کودکیِ این خواهر و برادر پدرشان به زندان افتاد و، تا محاکمه و تبرئه شود، سل گرفت. این دوره به تنگدستی و دشواری گذشت.

پیشینهٔ شاعری در خانوادهٔ بیضایی همچنین آمیخته به نمایش، چراکه از زمانِ ابن روح مردانِ این خانواده تعزیه‌گردان بودند. وطنِ پیشینیانِ خانوادهٔ بیضایی آرانِ کاشان است. میانِ پنج برادر و یک خواهر، ذکایی کوچک‌ترین و ادیب بیضایی بزرگ‌ترین فرزندانِ میرزا محمّدرضا، متخلّص به ابن روح (۱۲۸۸–۱۲۳۷)، و طیّبةالنسا خانم (از خانوادهٔ علمای آران؛ متوفّی به سالِ ۱۳۱۳) هستند؛ و ابن روح فرزندِ کوچک‌ترِ ملّا محمّد فقیه آرانی متخلّص به روح‌الأمین (زادهٔ حوالیِ ۱۱۸۸). شجرهٔ مختصرِ تبارِ این خانوادهٔ شاعرپیشه و تعزیه‌گردان – که از بیشترشان آثارِ منظوم و گاه منثور بر جاست – از این قرار است:

کودکی – از اشغالِ ایران تا سقوطِ دولتِ دوّمِ مصدّق

بهرام بیضایی در تهران از زادگاهِ پدرانش به دور بود و نیز از درس‌های قدیمه و تعزیه که در این خانواده ارثی به‌شمار می‌آمد. حوالیِ پایانِ جنگِ دوّمِ بین‌الملل نامش را در مدرسه نوشتند و با آموزشِ نوین پرورش یافت. در مدرسه شاگردِ زرنگی نبود؛ ولی گروهی از نویسندگان و هنرمندان و ادیبانِ آینده، از داریوش آشوری و عبدالمجید ارفعی و نادر ابراهیمی و نوذر پرنگ و بهرام بیضایی، با یکدیگر هم‌درس بودند. بیضایی نیز نویسندگی را از همین دوران آغاز کرد و نوشته‌های ماندگاری چون آرش را، با الهام از زبانِ شعرِ مهدی اخوان ثالث، در واکنش به «آرش کمانگیر» ِ سیاوش کسرایی پدیدآورد. با این که آموزشِ ادبی و مذهبی به شیوهٔ قدیم ندید، همواره در خانه شعر می‌شنید. سپس‌تر گفته «سخن ارث پدری من است.» در دورانِ مدرسه با اسماعیل نوری علا و داریوش آشوری و در اوانِ جوانی با م. آزاد و اکبر رادی و جلال آل احمد و محمّدعلی سپانلو و مهرداد صمدی دمخور بود. در دبیرستان‌های ابومسلم و دارالفنون درس خواند و در سال‌های آخر دو نمایشنامه با زبانِ تاریخی نوشت.

نخستین کارها – پژوهش و نمایشنامه و یک فیلم
بیضایی در سالِ ۱۳۳۸، پس از یک سال ماندن پشتِ کنکورِ دانشگاه و شاهنامه خواندن و با معافی از خدمتِ سربازیِ عمومی در قرعه‌کشی، دانشجوی ادبیاتِ فارسی دانشکدهٔ ادبیاتِ دانشگاهِ تهران شد و سرِ درسِ استادانی از جمله محمّد معین و پرویز ناتل خانلری هم نشست و از طرفی هم به استخدامِ ادارهٔ کلِّ ثبتِ اسناد و املاکِ دماوند درآمد. ولی نه درسش به جایی رسید و نه کارمندیش: «ادبیات، آن هم به امید اینکه در آن نمایشنامه‌نویسی درس بدهند، بعد وقتی دیدم خبری نیست، بیرون آمدم. در همان سال پشت دانشگاه یا شاید هم زودتر با آشنایی با اساطیر یونان و روم، که شجاع‌الدین شفا ترجمه کرده بود، برایم این سؤال پیش آمد که چرا اساطیر ما گردآوری و طبقه‌بندی نشده، و هیچ کار تاویلی و تحلیلی و معناشناسی روی آن انجام نشده.» با استادانِ دانشگاه (صادق کیا و لطفعلی صورتگر) نساخت و درس را ناتمام رها کرد و در دماوند بود که در روستای گیلیارد یک تعزیه دید و فکرش متوجّهِ شیوهٔ ایرانیِ نمایش شد و پژوهش‌هایش را آغاز کرد. همین اواخرِ دههٔ ۱۳۳۰ بود که با داریوش آشوری و جلال آل احمد و هوشنگ کاووسی و همایون کاتوزیان و سیروس طاهباز در جلسه‌های هنریِ هفتگی در خانهٔ خلیل ملکی شرکت می‌کرد.

بیضایی نوشتنِ نقد و پژوهش و مطالبِ پراکنده دربارهٔ نمایش و سینما در نشریاتِ علم و زندگی، هنر و سینما، آرش و غیر از این‌ها را از ۱۳۳۸ آغاز کرده بود. سالِ ۱۳۴۰ مقالاتی دربارهٔ موسیقیِ فیلم در مجلّهٔ موزیک ایران و سالِ ۱۳۴۱ پژوهش‌هایش در نمایشِ ایرانی را در مجلّه موسیقی منتشر کرد. همین سال به ادارهٔ هنرهای دراماتیک دعوت و منتقل شد. پیوستنش به گروهِ هنرِ ملّی نیز در همین اوان بود.

 «نقطه عطفی در تاریخ نمایشنامه‌نویسی و تآتر ایران» 

از میانه‌های دههٔ ۱۳۳۰ ظهورِ پارسی‌گویانِ جدیدی از رمان‌نویس و داستان‌نویس و پاورقی‌نویس و نمایشنامه‌نویس و شاعر و مترجم و مقاله‌نویس و محاجّه‌گر و روزنامه‌نگار و قوم‌نگار و فولکلورپژوه و کارشناس و مدیرِ آموزشی و آموزگار و وزیر و وکیل و واعظ و فقیه و حقوق‌دان و متألّه و اسلام‌شناس و شرق‌شناس و افسانه‌شناس و روان‌شناس و ناقد و مجلّه‌دار و اندیشمندِ اجتماعی و تاریخ‌نگار و آوازخوان و بازیگر و فیلم‌ساز و زبان‌شناس و دانشنامه‌نویس و فیلسوف و لغت‌نویس و ادبیات‌شناس و آنتولوژیست و کتاب‌شناس و منطقی و جغرافی‌دان خبر از دورهٔ نویی از ادبیات و هنر و اندیشه و سانسورِ سازمان‌یافته و فراموشیِ بی‌سامان در ایران می‌داد. پس از تجربه‌های نویسندگانی چون سیّد علی نصر و عبدالحسین نوشین و محمّد حجازی، و با گشایشِ نسبی در زندگیِ اقتصادیِ عامّه و ایجادِ تلویزیون و کوشش‌های ادارهٔ کلِّ هنرهای زیبای کشور و کمی دیرتر برگزاریِ جشنِ هنرِ شیراز، «فضای فرهنگی به یکباره تغییر کرد» و از اواخرِ این دهه نمایشنامه‌نویسانی چون علی نصیریان و بیژن مفید و اکبر رادی و غلامحسین ساعدی و محسن یلفانی و بهمن فرسی و خجسته کیا و دیگرانی راه‌هایی نو در نمایشنامهٔ فارسی آزمودند و «بعد از دهه‌ی بیست درخشان‌ترین دوره‌ی نمایش ایران» را آغاز کردند؛ و بیضایی نیز از این نسل به‌شمار می‌آید. او از سالِ ۱۳۴۰ به‌طورِ جدّی به نوشتنِ نمایشنامه پرداخت. سالِ ۱۳۴۱ عروسک‌ها و غروب در دیاری غریب را نوشت، و سالِ ۱۳۴۲ قصّه‌ی ماه پنهان را به این دو افزود و هر سه را یکجا به صورتِ کتابِ سه نمایشنامه‌ی عروسکی منتشر کرد. در ۱۳۴۱ با یک دوربینِ عاریتی یک فیلمِ هشت‌میلیمتریِ چهاردقیقه‌ایِ سیاه‌وسفید ساخت و به دوستانش نشان داد. این فیلم باقی نمانده است. از این زمان تا ۱۳۴۹ فیلم‌سازی میسّرش نشد و به نمایشنامه‌نویسی و، هر وقت شد، کارگردانیِ نمایش در گروهِ هنرِ ملّی پرداخت: سال‌های شکوفایی.

در ۵ تیرِ ۱۳۴۲ جعفر والی نخستین بار نمایشنامه‌ای از بیضایی را در تلویزیون نمایش داد؛ و این همانا مترسکها در شب (۱۳۴۱) بود که بیضایی از کارهای خامِ خود شمرده و از تجدیدِ چاپش خودداری کرده است. در تابستانِ همین سال، امّا، یکی از پرآوازه‌ترین نمایشنامه‌هایش را نوشت، که پهلوان اکبر می‌میرد باشد. این کار تا پاییزِ ۱۳۴۴ به نمایش درنیامد؛ و این زمانی بود که گروهِ هنرِ ملّی از نمایشِ غروب در دیاری غریب و قصّه‌ی ماه پنهان در پاریس بازگشته بود، و در تدارکِ جشنوارهٔ نمایش‌های ایرانی برای گشایشِ تالارِ ۲۵ شهریور پهلوان اکبر می‌میرد را برای نمایش برگزیده بود. در این میان بیضایی در سالِ ۱۳۴۳ هشتمین سفر سندباد را نیز نوشته بود، ولی منتشر نکرده بود مگر به صورتِ شصت نسخهٔ پلی‌کپی.
بندانگشتی|368px|بیضایی در عروسی با منیراعظم رامین‌فر، سالِ ۱۳۴۴. پرویز فنّی‌زاده و پروین و پرویز صیّاد و احمد ابراهیمی نیز در عکس پیدا هستند.
بندانگشتی|368px|عکّاس: روژه پیک

در فستیوالِ ۱۹۶۵ تئاترِ ملل در تماشاخانهٔ شهر − سارا برناردِ پاریس دو نمایشِ فرانکو زفیرلّی (نسخهٔ نمایشیِ «ماده‌گرگ» ِ جووانی ورگا و نسخهٔ ایتالیاییِ ژراردو گرییِری از رومئو و ژولیت)Spectacle: Romeo e Giulietta بیش از کارهای گروهِ هنرِ ملّی (آلونک، نوشتهٔ کورس سلحشور، و غروب در دیاری غریب و قصّه‌ی ماه پنهان) پسندیده شد. با این همه، ژان-ژاک گوتیه تک‌پرده‌ای‌های بیضایی را ستود.
کامیابیِ پهلوان اکبر می‌میرد در جشنوارهٔ مهرِ ۱۳۴۴ و اجرای عمومیِ دی و بهمن چشمگیر بود – شاه نیز شبی به تماشای این نمایش به تالارِ ۲۵ شهریور رفت – و بیضایی را همچون نمایشنامه‌نویسی پیشرو تثبیت کرد. او، که هنوز امکانِ کارِ سینمایی نیافته بود، اینک در نمایشنامه‌نویسی پایگاهی بلند داشت.

همین سالِ ۱۳۴۴، پیش از نمایشِ پهلوان اکبر می‌میرد، در جریانِ نمایش‌های گروهِ هنرِ ملّی در آبادان، بیضایی با منیراعظم رامین‌فر، خواهرزادهٔ عبّاس جوانمرد و سپس‌تر از کارکنانِ انتشاراتِ دماوند، ازدواج کرد؛ که حاصلش سه فرزند به نام‌های نیلوفر (۱۳۴۵) و ارژنگ (۱۳۴۶، مرده در صدروزگی) و نگار (۱۳۵۱) بود. نمایشنامهٔ دنیای مطبوعاتی آقای اسراری نیز کارِ همین سال است.

سالِ ۱۳۴۵ بیضایی نخستین بار کارگردانی را تجربه کرد: قصد داشت از پشت شیشه‌های اکبر رادی را بر صحنه برد، که نشد؛ و اواخرِ اسفند نسخه‌ای از عروسک‌ها را برای تلویزیون کارگردانی کرد که نخستین بار در فروردینِ سالِ بعد پخش شد.

سالِ ۱۳۴۶، که پخشِ تلویزیونیِ عروسک‌ها نویدِ کارهای بیشتری در تلویزیون می‌داد، دو طرحِ فیلمِ بیضایی در تلویزیونِ ملّیِ ایران گم شد؛ و، بدین ترتیب، عروسک‌ها شد نخستین و واپسین کارِ تلویزیونیِ بیضایی. با این همه، بهارِ این سال دو نمایشنامهٔ تک‌پرده‌ایِ ضیافت و میراث را نوشت، که در پاییز با هم در تالارِ ۲۵ شهریور به نمایش درآورد. این نخستین نمایشِ زنده‌ای بود که بیضایی کارگردانی می‌کرد. همین سال چهار صندوق را نیز نوشت و در زمستان در نخستین شمارهٔ دفترهای زمانه منتشر کرد.

بیضایی از پایه‌گذارانِ کانونِ نویسندگانِ ایران در سالِ ۱۳۴۷ بود. او با هشت نویسندهٔ دیگر بانیِ هیئتِ مؤسّسِ کانون شد و سپس عضوِ علی‌البدلِ هیئتِ دبیرانش. همین سال چند ماه به اصفهان منتقل و همنشینِ بعضِ اعضای حلقهٔ جُنگِ اصفهان شد. از سالِ ۱۳۴۸ نیز به دعوتِ پرویز ممنون در دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاهِ تهران به تدریس پرداخت. در اواخرِ دههٔ ۱۳۴۰ گروهِ دوّمِ هنرِ ملّی تشکیل شد و در چند سالی که بود سرپرستیش با بیضایی بود.

سالِ ۱۳۴۹ کانونِ پرورشِ فکریِ کودکان و نوجوانان سبب شد تا بیضایی دو کارِ نکرده را نخستین بار بیازماید: داستان نوشتن برای کودکان و فیلم‌سازی. حقیقت و مرد دانا را به خواهشِ فیروز شیروانلو نوشت؛ و این نخستین و واپسین آزمونش در این کار بود؛ ولی فیلم‌سازی همان بویه‌ای بود که از نوجوانی در پی‌اش بود و یک بار هم به‌طوری محدود با یک دوربینِ ساده دست داده بود، ولی این بار می‌توانست فیلمی برای نمایش روی پردهٔ بزرگ بسازد. حاصلِ کار عمو سیبیلو شد، که راهی بود برای آن که بیضایی سرانجام بتواند کارِ سینمایی کند. فیلم‌سازی جدّی‌ترش از دههٔ ۱۳۵۰ مقدور شد.

 دههٔ انقلاب: «دورانِ طلاییِ دانشکدهٔ هنرهای زیبا» و سینمای حرفه‌ای 
بندانگشتی|راست|طرحِ چهرهٔ بیضاییِ جوان، کارِ اردشیر محصّصدر مجموعهٔ خصوصیِ پوران صلح کل (بخارا، ۹۵ و ۹۶، پاییزِ ۱۳۹۲)
پس از ساختِ فیلمِ کوتاهِ عمو سیبیلو در سالِ ۱۳۴۹، نخستین فیلمِ بلندش را در سالِ ۱۳۵۰ ساخت: رگبار. فیلم‌نامهٔ کاملی در دست نبود، ولی این یگانه داستانی بود که کسی حاضر می‌شد پشتیبانِ ساختش باشد. در واقع بیضایی در دههٔ ۱۳۵۰ پیش از همه در پیِ ساختنِ عیّار تنها بود، که دست نداد. باربد طاهریِ تهیه‌کننده هزینه‌های رگبار را بهنگام تأمین نمی‌کرد و بیضایی از پدر پول قرض کرد تا فیلم را به انجام برساند. رگبار در جشنوارهٔ فیلمِ سپاسِ سالِ ۱۳۵۲ بهترین فیلم شناخته شد و پس از جشنواره صدهزار تومان از دفترِ مخصوصِ فرح پهلوی به تهیه‌کننده‌اش رسید، ولی هنگامی که طاهری به خاطرِ بدهی به زندان افتاد، روزنامه‌ها شهرت دادند که «تهیه‌کنندهٔ رگبار» ورشکسته شده. این مسئله موجبِ بدنامیِ بیضایی همچون فیلم‌سازی شد که فیلم‌هایش کم‌فروش و زیان‌ده است؛ و سایهٔ این بدنامی تا سی سال بر سرش ماند، تا هنگامی که سگ‌کُشی رکوردِ فروشِ سالِ ۱۳۸۰ را شکست.
تیر ماهِ سالِ ۱۳۵۲، در واکنش به سینمای عامّه‌پسندِ ایران («فیلمفارسی»)، بیضایی با بیش از ده سینماگرِ دیگر از سندیکایِ هنرمندانِ فیلمِ ایرانی استعفا داد؛ و این گروه کانونِ سینماگرانِ پیشرو را تشکیل داد. بیضایی، که در مصاحبهٔ مطبوعاتیِ ۱۸ تیرِ گروه در هتل تهران پالاس − «به دلیل گرفتاری‌های شخصی» − غایب بود، شد عضوِ علی‌البدلِ هیئتِ مدیره. ولی سالِ بعد از کانونِ سینماگرانِ پیشرو نیز کناره‌گرفت.

سالِ ۱۳۵۲ بیضایی از ادارهٔ برنامه‌های تئاتر (که پیش‌تر «ادارهٔ هنرهای دراماتیک» نام داشت) به دانشگاهِ تهران، که از سالِ ۱۳۴۸ درش درس می‌داد، منتقل و استادیارِ تمام‌وقتِ نمایش در دانشکدهٔ هنرهای زیبا و از ۱۳۵۴ مدیرِ دپارتمانِ هنرهای نمایشی شد. پیشرفتِ چشمگیرِ نمایشِ دانشگاهی در همین اوان آغاز شده بود: گروه‌های دانشجویی مثلِ گروهِ تئاترِ پیاده نمایش می‌دادند و گروه‌های خارجی هم به دانشگاه رفت‌وآمد داشتند.مثلاً سالِ ۱۳۵۰ بود که گروهی فرانسوی به کارگردانیِ ایو گاسک ریش‌تراش اشبیلیهٔ پیر بومارشه را در تالارِ فردوسیِ دانشکدهٔ ادبیاتِ دانشگاهِ تهران بر صحنه برد. () بیضایی در دانشگاه بیشتر نمایشِ مشرق‌زمین درس می‌داد. به جز کسانی چون پرویز ممنون و حمید سمندریان که هم‌زمان با خودش یا از پیش‌تر در دانشگاه بودند، بیضایی اکبر رادی و هوشنگ گلشیری و احمد اشرف و داریوش آشوری و محمّد کوثر و حسینعلی طباطبایی و شمیم بهار و حسین پرورش و شاهرخ مسکوب و گلی ترقّی و غفّار حسینی و پرتو نوری علاء و آربی اوانسیانجهانبگلو، رامین (ویراستار). ایران و مدرنیته. تهران: گفتار. ۱۳۷۹. ص. ۱۹۶. و مهرداد بهار و چند تن دیگر را به کار گرفتشیخی، پیمان. خاطره‌بازی پیشکسوتان تئاتر. جلد ۲. صفحهٔ ۹۶. و نسلی از هنرمندانِ ایران در «دوران طلایی دانشکدهٔ هنرهای زیبا»، یا، به قولِ رضا فیّاضی، «عصر غول‌ها»، تربیت شد. بهروز غریب‌پور یاد کرده که در سالِ ۱۳۵۲ بیضایی هزینهٔ جشنی یک‌هفته‌ای در دانشگاهِ تهران دربارهٔ خیمه‌شب‌بازی را از حسابِ شخصیِ خود پرداخت.

در میانه‌های همین دهه بود که به دعوتِ مرکز فرهنگ مردم درس‌هایی در فرهنگِ عامّه نیز برگزار کرد.

«در موقعیت تئاتر و سینما»
۲۰ مهرِ ۱۳۵۶، در شبِ سوّمِ «شبهای نویسندگان و شاعران ایران»، بیضایی در حضورِ حدودِ هشت‌هزار نفر در باغِ انجمنِ روابطِ فرهنگیِ ایران و آلمان در تهران به ارتجال سخن راند. متنِ ویراستهٔ سخنانش در کتابِ ده شب (۱۳۵۷) چاپ شد و به نامِ «در موقعیت تئاتر و سینما» نامور شد. او، پس از شکوه از سانسورِ دولتی، از فشارِ سانسورِ اجتماعی سخن گفت؛ و از این حیث سخنانش با سخنرانانِ دیگر تفاوت‌های بنیادین داشت. در پایانِ سخن چنین گفت:

این سالی بود که نمایشِ ندبه مجالِ اجرا نیافت و فیلمِ کلاغ ساخته شد؛ که سالِ بعد به آتش‌سوزیِ سینماها خورد و کم دیده شد. چریکه‌ی تارا (۱۳۵۷) فیلمِ بعدی بود که در ایران به نمایشِ عمومی درنیامد، ولی در بخشِ نوعی نگاهِ جشنوارهٔ فیلمِ کنِ ۱۹۸۰ چرا.

سالِ ۱۳۵۷ بیضایی از کانونِ نویسندگان کناره‌گرفت. پس از سقوطِ پهلوی روح‌الله خمینی، و به پیروی از او اغلبِ انقلابیان نیز، دیگر با تئاتر و سینما مخالفتِ اساسی نکردند:مثلاً سخنرانیِ ۱۸ شهریورِ ۱۳۴۳ خمینی در مسجدِ اعظمِ قم (صحیفهٔ امام، جلدِ ۱، صفحهٔ ۳۹۳) را می‌شود سنجید با سخنرانیِ همو در ۱۶ تیرِ ۱۳۵۸ (همان‌جا، ج. ۸، ص. ۴۹۶) و با سخنرانیِ همو در ۱۷ آبانِ ۱۳۶۲ (همان‌جا، ج. ۱۸، ص. ۲۱۶) و با گفتارِ همو در ۱۷ دیِ ۱۳۶۲ (همان‌جا، ج. ۱۸، ص. ۲۸۷) و با پیامِ همو در ۲۲ بهمنِ ۱۳۶۳ (همان‌جا، ج. ۱۹، ص. ۱۵۹). انجمنِ مشورتیِ تئاتر در اردیبهشتِ ۱۳۵۸ با شرکتِ بیضایی تشکیل شد.کیهان، ۸ اردیبهشت ۱۳۵۸، ص. ۸ فتحِ اسلامیِ ایران هم شد زمینه و موضوعِ نمایشِ بعدیِ بیضایی، که مرگ یزدگرد باشد، که در پاییزِ ۱۳۵۸ در تهران بر صحنه رفت. سالِ ۱۳۶۰ بیضایی از این نمایشنامهٔ، به قولِ محمّد حقوقی، «ارجمند» فیلمی هم ساخت که توقیف شد.

 پس از مرگ یزدگرد: فیلم‌سازی در سال‌های جنگ و سفرِ نافرجام 

در انقلابِ فرهنگیِ ایران در سالِ ۱۳۶۰ بیضایی، پس از بیست سال کارِ دولتی، از دانشگاهِ تهران اخراج شد. در توضیحِ چگونگیِ خرابیِ کارِ دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاهِ تهران پس از انقلابِ ۱۳۵۷ هوشنگ گلشیری و حمید سمندریان رفتنِ بیضایی را علّتی اساسی می‌دانستند. در همین دوره بود که دخترش، نیلوفر، درگیریِ سیاسی پیدا کرد و به همین خاطر ایران را، به مقصدِ آلمان، ترک کرد: نخستین عضو از خانواده‌ای که در سال‌های ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۶ به اروپا کوچید و بهرام بیضایی را تنها گذاشت. در سالِ ۱۳۶۵، که پدرش مرد، فیلم‌نامهٔ دیباچه‌ی نوین شاهنامه را نگاشت. ذکایی بدونِ سنگِ قبر در لعنت‌آباد به خاک سپرده شد.
بندانگشتی|باشو، غریبه‌ی کوچک، که تا جنگِ ایران و عراق تمام نشد اجازهٔ نمایشِ عمومی نیافت، مشهورترین فیلمِ بیضایی بوده است. این فیلم از پیشگامانِ صدابرداریِ سرِ صحنه در سینمای ایران بود. به قولِ داریوش مهرجویی، تجربه‌های اعضای کانونِ سینماگرانِ پیشرو بود که «سینما را به طرف رفع مشکلات تکنیکی سوق داد»؛ و «بر اساس همان پشتوانه بود که بیضایی باشو، غریبه‌ی کوچک را با صدا گرفت . . . .»
پس از فیلمِ مرگ یزدگرد بیضایی باشو، غریبه‌ی کوچک و شاید وقتی دیگر را ساخت. امکانِ فیلم کردنِ فیلم‌نامهٔ روز واقعه فراهم نشد و سپس‌تر با کارگردانیِ دیگری به همین نام فیلم شد.

میانِ رفتن و ماندن – درنگی در سوئد
سالِ ۱۳۶۷ بیضایی داراییش را به تدریج در تهران فروخت و از پیِ خانواده به آلمان رفت. آنجا ویزای سوئد گرفت تا به همسر و دخترِ دوّمش و سوسن تسلیمی و دخترش بپیوندد. در زمستانِ سردِ شمالی، چون که در دانمارک از قطار پیاده شده بود، ناگزیر تا مرزِ سوئد پیاده رفت؛ و در مقصد از کمردرد بستری شد. بیضایی در سوئد هرچه پیگیر ساخت فیلم سینمایی شد مورد حمایت قرار نگرفت و نهایتاً یکی از کارهایش را به عنوان یک کار نیمه‌بلند چهل‌وپنج‌دقیقه‌ای تصویب کردند که بیضایی شخصاً آن را دنبال نکرد.(پادکست) ابدیت و یک روز؛ شماره هشتادوهفت، گفتگو با علیرضا مجلّل فیلم‌نامه‌های آقای لیر و برگی گم‌شده از اوراق هویت یک هموطن آینده و نیز نمایشنامهٔ جنگنامه‌ی غلامان کارِ این دورهٔ دوری از ایران است. طومار شیخ شرزین را هم، که سالِ ۱۳۶۵ نوشته بود، در این زمان در استکهلم منتشر کرد. او سرانجام از این مهاجرت پشیمان شد و سالِ بعد به تهران بازگشت؛ و چون به فرودگاهِ مهرآباد رسید، حتّی پولِ کرایه نداشت که به خانهٔ پدری برود!

در همین اوان بود که، به خاطرِ ناهماهنگیِ زندگیِ کاریش با زندگیِ خانوادگیش،صفاریان، ناصر. مردی که شبیه شعر خود نیست. ص. ۱۷۸. از منیراعظم رامین‌فر جدا شد. در فیلمِ مستندِ عیّارِ تنها از عشق به هر دو همسرش سخن گفته و تأکید کرده که دلیل جدایی از همسر اول این بود که او نمی‌خواست بیضایی در سینما و تئاتر کار کند.

 از پایانِ جنگ تا تجدیدِ حیاتِ تکنوکراسی: مسافران و ترکِ دوبارهٔ ایران 
سالِ ۱۳۶۸ بیضایی به ایران برگشت و مسافران را از روی پیش‌نویسی از سالِ ۱۳۵۴ نوشت و در دو سالِ بعدی ساخت. در اواخرِ دههٔ ۱۳۶۰ در خانهٔ روشنک داریوش با شهلا لاهیجی آشنا شد و بدین واسطه انتشاراتِ روشنگران شد ناشرِ تقریباً همهٔ کتاب‌هایش. سالِ ۱۳۷۱ با مژده شمسایی ازدواج کرد؛ که فرزندِ آخرش، نیاسان، را در ۱۳۷۴ زاد. بخشی از سالِ پیش از آن، ۱۳۷۳، را به سفرهایی در آمریکا سپری کرد و طرب‌نامه را نوشت. مدیا کاشیگر در این سال به سفرهای هواییِ «روشنفکر امروزی» طعنه زد و آن را نشانِ سرگشتگی گرفت.

میانِ ماندن و رفتن – استراسبورگ
فشارها بر روشنفکرانِ ایران افزایش یافت و انتشارِ ««متن ۱۳۴» نویسنده» — که بیضایی نیز از امضاکنندگانش بود — بر این فشارها افزود. ساختِ چه کسی رئیس را کشت؟ ممکن نشد و سالِ ۱۳۷۵ بیضایی با خانواده‌اش به دعوتِ پارلمانِ بین‌المللیِ نویسندگان در استراسبورگ اقامت نمود.

 بازگشت به ایران در دولتِ خاتمی: سگ‌کُشی پس از ده سال 
با گشایشِ فضای سیاسی و فرهنگی در سرآغازِ ریاستِ جمهوریِ سیّد محمّد خاتمی در سالِ ۱۳۷۶، بیضایی به ایران بازگشت و پس از هجده سال دوری از صحنه، هنگامی که در ایران، به قولِ آیدین آغداشلو، «تئاتر به کلی از رمق افتاد»، نمایشِ بانو آئویی نوشتهٔ میشیما یوکیو و نیز کارنامه‌ی بُندارِ بیدَخش را هم‌زمان در سالنِ چهارسو و سالنِ قشقاییِ تئاترِ شهرِ تهران نمایش داد. او پس از نمایشِ مرگ یزدگرد در پاییزِ ۱۳۵۸ تا نزدیکِ دو دهه بعد نتوانسته بود نمایشی بر صحنه برد − چنان‌که در این میانه بعضی دوستدارانِ تئاترِ بیضایی چون بزرگ علوی و محمّد حقوقی و بهزاد عشقی افسوس می‌خوردند که او به سینما روی آورده است.

ولی بیضایی تئاتر را رها نکرده بود: سالِ ۱۳۷۷ نمایشنامهٔ مجلس قربانی سِنِمّار را نوشت، که هرگز مجالِ اجرایش را نیافت. سپس فیلم‌نامهٔ گفتگو با باد را نوشت و همین سال همچون بخشی از قصّه‌های کیش ساختش − که بعداً از آن فیلمِ چندگانه جدا شد.

اواخرِ دههٔ ۱۳۷۰ الزامِ دریافتِ پروانهٔ فیلم‌نامه از وزارتِ فرهنگ و ارشادِ اسلامی پیش از ساختِ فیلم منتفی شد و، بدین ترتیب، در سالِ ۱۳۷۸ ساختنِ سگ‌کُشی آغاز شد. سالِ بعد فیلم کامل شد و به نوزدهمین دورهٔ جشنوارهٔ فیلمِ فجر رسید و فیلمِ برگزیدهٔ تماشاکنان شد و جایزه‌های دیگری هم برای فیلم‌نامه و بازیگری و فیلم‌برداری و طرّاحیِ صحنه و لباس گرفت. همین سال، یعنی ۱۳۷۹، بود که بیضایی نمایشنامهٔ مَجلس ضَربت زدن را نیز نوشت؛ ولی هرگز نتوانست بر صحنه برد.

بیضایی در پایانِ سالِ ۱۳۷۹ یک ماه به ژاپن رفت و چهارشنبه‌سوریِ تودای‌جی و جشنوارهٔ گیون را مشاهده کرد. در بازگشت درگیرِ مسائلی شد که برای سگ‌کُشی پیش آمده بود: «در غیاب او شریک مالی کوشیده بود با قراردادهایی «سگ‌کشی» را از دست او خارج کند و بیضایی را وادارد که پنجاه دقیقه از فیلم را حذف کند.» بیضایی زیرِ بار نرفت؛ ولی فیلم هم به ترتیبِ دلخواه به نمایش‌های خارجی نرسید. با این همه، سالِ ۱۳۸۰ نسخهٔ کاملش در ایران به نمایش درآمد و قبولِ فراوان یافت. در ماهِ آبان مادرش، نیّره موافق، مرد و نزدیکِ ذکایی به خاک سپرده شد.

 دههٔ ۱۳۸۰: از شب هزارویکُم تا وقتی همه خوابیم و هجرت 
شب هزارویکُم را در پاییزِ ۱۳۸۲ در تالارِ چهارسوی تئاترِ شهرِ تهران اجرا کرد.

در تابستانِ سالِ ۱۳۸۴ نمایشِ مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین را، دربارهٔ قتل‌های زنجیره‌ایِ دههٔ ۱۳۷۰ ایران، در سالنِ اصلیِ تئاترِ شهرِ تهران بر صحنه برد که استقبالِ چشمگیری دید، امّا اجرایش پس از بیست‌وچهار شب به اجبار متوقّف گردید و این نمایشنامه تا تابستانِ ۱۴۰۲ منتشر نشد (و همین انتشار هم در آمریکا ممکن شد).

روزِ ۵ دیِ ۱۳۸۵ جشنِ تولّدِ بیضایی در شبی از شب‌های مجلّهٔ بخارا در تالارِ بتهوونِ خانهٔ هنرمندانِ ایران در تهران با حضورِ خودش برگزار شد. جمعیتِ انبوهی سالن‌ها و راهروهای ساختمان را آکند و مراسم با تأخیر آغاز شد.بخارا، شمارهٔ ۵۷

نمایشِ بعدیِ بیضایی اَفرا، یا روز می‌گذرد بود که در زمستانِ ۱۳۸۶ در تالارِ وحدتِ تهران به صحنه رفت و با موفقیت و استقبالِ کم‌نظیر تماشاکنان مواجه شد و شد واپسین نمایشش در ایران. افتتاحِ این نمایش چند شب پس از مرگِ اکبر رادی، که افتاد به سالگردِ تولّدِ بیضایی، بود؛ و این بیضایی را سخت منقلب کرده بود، چندان که «های‌های گریه می‌کرد و اشک می‌ریخت.»روایت مرضیه برومند از یک ماجرای غریب برای بهرام بیضایی او این نمایش را «پیشکش به پیشگاهِ اکبر رادی» کرد.برنوشتِ اَفرا

سالِ ۱۳۸۶ و ۱۳۸۷ وقتی همه خوابیم ساخته شد و در سالِ ۱۳۸۷ روی پرده رفت؛ ولی سالِ ۱۳۸۸ سهراب‌کُشی به جشنوارهٔ تئاترِ فجر نرسید.

سفرِ بی‌بازگشت
بندانگشتی|368px|انسینا کمونز، مرکزِ برنامه‌های مطالعاتِ جهان (از جمله ایران‌شناسی) دانشگاهِ استنفورد از سالِ ۲۰۱۹ میلادی. از نیمهٔ سالِ ۱۳۸۹ بیضایی به دانشگاهِ استنفورد رفت و، پس از نزدیکِ سی سال، استادی در دانشگاه را از سر گرفت. از این زمان بسیاری در ایران خواستارِ بازگشت و فراهم شدنِ امکانِ کارش شدند.مثلاً ناصر تقوایی () و علی نصیریان () ولی بیضایی و دوستانش هر چه کوشیدند تا مگر بتوانند فیلمی در ایران بسازند، نشد؛ و او برنگشت. سپیده خسروجاه دربارهٔ حضورِ بیضایی در آمریکا گفته: «آقای بیضایی به جامعه ایرانی کالیفرنیا عمق فرهنگی بخشید.»
پس از فیلمِ وقتی همه خوابیم بیضایی کوشید تا تاراج‌نامه و سهراب‌کُشی را به نمایش درآورد، ولی نشد. پس از این کوشش‌های نافرجام، و پس از آزارهای فراوان، از زندگی تحتِ نظارتِ پلیسی تا تماس‌های تلفنیِ تهدیدآمیز و محرومیت‌های گوناگونِ اجتماعی برای خود و خانواده‌اش،جهانبخش نورایی چیزی از این مزاحمت‌ها را روایت کرده است. () بیضایی سفر را برگزید: اواخرِ مردادِ ۱۳۸۹ به اروپا و از آنجا به دعوتِ بخشِ ایران‌شناسیِ دانشکدهٔ انسانیّات و علومِ دانشگاهِ استنفورد همراهِ همسر و پسرش به ایالاتِ متّحدهٔ آمریکا رفت و در مرکزِ مطالعاتِ ایرانیِ این دانشگاه مشغولِ تدریس و تحقیق شد − به قولِ فریدون جیرانی، «مهاجرتی ناخواسته.»

 از نیمهٔ ۱۳۸۹: سال‌های آمریکا: دانشگاه و نمایش 
پس از سال‌ها استادی در دانشگاه و غیر از دانشگاه و انبوهی پژوهشِ تاریخی منتشرشده و نشده در ایران، بیضایی دوّمین استادِ مدعوِ کرسیِ بیتا دریاباریِ برنامهٔ ایران‌شناسیِ دانشگاهِ استنفورد (پس از دیک دیویس) شد و یک‌ساله به آمریکا رفت؛ ولی به خواهشِ عبّاس میلانی، مدیرِ برنامهٔ ایران‌شناسیِ استنفورد، همان‌جا ماند و تدریس و تحقیق و نمایشِ نمایشنامه‌هایش را در سالیانِ بعد پی‌گرفت؛ و نمایش در ایران، سینما در ایران و هنرِ ایرانی در مهاجرت از درس‌هایی است که در این دانشگاه داد. در این مدّت کوشش‌های دوستداران برای بازگرداندنش به ایران بی‌نتیجه ماند.

بهارِ ۱۳۹۱ پژوهشِ مفصّلش دربارهٔ هزارویک شب، پس از چند سال انتظارِ پروانهٔ نشر، در ایران چاپ شد: هِزاراَفسان کجاست؟.

بیضایی از سالِ ۱۳۹۱ نمایش‌هایی در آمریکا اجرا کرد. سایه‌بازیِ جانا و بلادور، که در تیرماهِ ۱۳۹۱ در مرکزِ اجتماعاتِ محلّیِ کابرلی به نمایش درآمد، نخستین از این نمایش‌هاست. زمستانِ این سال شبِ تولّدِ بیضایی با محمّدرضا شجریان دور از ایران سپری شد. پس از نمایشنامه‌خوانیِ آرش در سالِ بعد و گزارش ارداویراف در ۱۳۹۳ نمایشِ بعدیِ بیضایی طرب‌نامه بود که در سالِ ۱۳۹۵ در دو قسمت با فاصلهٔ چند ماه در کوپرتینوی کالیفرنیا بر صحنه رفت.

بیضایی در سالِ ۱۳۹۵ دکتریِ افتخاریِ دانشگاهِ سنت اندروز را به خاطرِ مشغلهٔ تمرینِ نمایشِ طرب‌نامه نپذیرفت؛ ولی سالِ بعد در سنت اندروز حاضر شد و در جشنی پس از نیمروزِ ۱ تیر از مینگیس کمبل افتخاراً دکتریِ عالیِ ادبیات گرفت. پس از مراسم نیز اجلاسی چندروزه در بررسیِ آثارش در همین دانشگاه برپا شد.

در زمستانِ ۱۳۹۶ تمرینِ نمایشِ چهارراه سرگرفت؛ که در نوروزِ ۱۳۹۷ در دانشگاهِ استنفورد به نمایش درآمد. در زمستانِ ۱۳۹۷ بیضایی تدارکِ نمایشِ جدیدی از نوشته‌های خود را آغاز کرد: داش آکُل به گُفته‌ی مرجان. ولی این نمایش به اجرا در نوروزِ ۱۳۹۹ نرسید؛ دستِ کم به خاطرِ تعطیلیِ دانشگاهِ استنفورد در دنیاگیریِ کووید ۱۹ در منطقهٔ خلیجِ سان فرانسیسکو.

۲۰ فروردینِ ۱۴۰۳، بیست روزی پس از آن که محمّد خزاعی، رئیسِ سازمان امور سینمایی و سمعی بصری، در شبکهٔ دوی تلویزیونِ جمهوریِ اسلامیِ ایران گفت که می‌خواهد بیضایی را برای فیلم ساختن به ایران فراخواند، عکس و خبری دربارهٔ «بیماری مهلکی» منتشر شدخبر سرطان کارگردان مشهور ایرانی تایید شد که بیضایی، به گفتهٔ بیش از سه ماه پیش‌ترِ حمید امجد، «پشتِ سر گذاشته». اوایلِ تابستانِ همین سال آکادمیِ علوم و هنرهای سینمایی بیضایی را به عضویتش دعوت کرد. و در پایانِ همین تابستان بود که بیضایی نیمهٔ نخستِ داش آکُل به گُفته‌ی مرجان را در برکلی (کالیفرنیا) به نمایش درآورد. ۲ دیِ ۱۴۰۳، به مناسبتِ سالگردِ تولّدِ بیضایی و مرگِ اکبر رادی، «شبِ نمایشنامه‌نویس» در تهران برگزار شد. نیمهٔ دوّمِ داش آکُل به گُفته‌ی مرجان نیز مردادِ ۱۴۰۴ بر صحنه رفت.

 مرگ در زادروز 

شامگاهِ ۶ دیِ ۱۴۰۴ اعلام شد که زندگیِ بیضایی دیروز، در ۵ دی،https://iranian-studies.stanford.edu/news/bahram-beyzaie-1938-2025 هشتادوهفتمین سالگردِ تولّدش،https://www.theguardian.com/film/2025/dec/29/the-most-culturally-iranian-of-all-iranians-died-so-far-from-iran-the-towering-legacy-of-bahram-beyzaie در خانه‌اش در پالو آلتوی کالیفرنیا به پایان رسید. گفته شده که بیضایی از سرطان مردhttps://www.lefigaro.fr/culture/legende-iranienne-du-cinema-et-du-theatre-bahram-beyzai-est-decede-20251227https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/bahram-beyzaie-dead-iranian-director-bashu-little-stranger-1236459950/ که پنج سال بود که دچارش بود. در واپسین ساعاتِ هشیاری دربارهٔ مرگِ خود شعر گفت و با اشاراتی با مژده شمسایی ارتباط برقرار کرد. بلافاصله پس از اعلامِ مرگِ بیضایی افشین هاشمی در تلویزیونِ فارسیِ بی‌بی‌سی از احوالش در واپسین ساعاتِ هشیاری گفت. در مرگِ بیضایی بسیاری دیگر هم سوگواری نمودند؛ از مسعود پزشکیان و فرح پهلویhttps://www.bbc.com/persian/articles/cvgq27j0xjqo تا محمود دولت‌آبادی و رسول خادمhttps://www.iranintl.com/202512282192 و اصغر فرهادی و کیهان کلهر و جعفر پناهیواکنش‌ها به درگذشت بهرام بیضایی و غیره.دلنوشته‌ها و همه پیام‌ها در سوگ بهرام بیضایی؛ از همسرش تا وزیر ارشادhttps://parsi.euronews.com/2025/12/28/bahram-beyzaie-death-legendary-iranian-scholar-passed-away-in-exile مراسمِ مختلفی به یادِ بیضایی برگزار شد، از جمله یکی در تئاترِ شهرِ تهران و یکی در استکهلم.https://www.bbc.com/persian/articles/ce8rvxv4647o بعضِ دوستدارانِ بیضایی خواستارِ انتقالِ جنازه به ایران شدند؛مثلاً مهرانگیز کار و امیر فرض‌اللهی () ولی مژده شمسایی گفت انتشارِ آثارِ بیضایی در ایران اولی‌تر است و دوستدارانِ بیضایی می‌توانند به یادش درخت بکارند: «بهرام بیضایی هر کجا باشد آنجا ایران است!»مژده شمسایی: بهرام بیضایی در آمریکا به خاک سپرده می‌شود ۱۳ دی (پیش از نیمروزِ ۳ ژانویهٔ ۲۰۲۶) مراسمِ خاکسپاریِ بیضایی در بوستانِ یادمانِ اسکای‌لاون (در سان ماتیوی کالیفرنیا) با مناجات‌خوانیِ همسر و شعرخوانیِ برادرش و نیز سخنرانیِ عبّاس میلانی و با نوای نوبانگ کهن برگزار شد.«یک وداع غریبانه». دنیای اقتصاد. ۱۵ دیِ ۱۴۰۴. ص. ۳۲. شمسایی پاره‌هایی از سیاوش‌خوانی را نیز برای مشایعان خواند. تصویرِ لحظاتی از این مراسم به طورِ زنده از تلویزیونِ ایران اینترنشنال پخش شد. هوشنگ گلمکانی نوشت: «دفن بیضایی در شمال کالیفرنیا . . . واکنشی به‌حق و بیضایی‌وار به جفایی بود که در حق او شد. گویی ما و این خاک سزاوارش نیستیم.»

تقارنِ تقویمیِ تولّد و مرگِ بیضایی گمان‌ها و تفسیرهایی برانگیخت.مثلاً بهمن فرمان‌آرا تاریخِ اعلامیِ مرگِ بیضایی را نادرست دانست. () علیرضا داوودنژاد و نغمه ثمینی هم گفتند که این تقارن بی‌معنی نیست. (فیلم امروز (۵۹). بهمنِ ۱۴۰۴.) پیش از این هم ۵ دی در ایران، به مناسبتِ تولّدِ بیضایی و مرگِ اکبر رادی، گرامی داشته می‌شد.https://iranian-studies.stanford.edu/news/bahram-beyzaie-1938-2025https://www.iranicaonline.org/announcement/remembering-bahram-beyzaie-1938-2025/

 کارنامه 

کارهای بیضایی را می‌شود به تفکیکِ شیوه چند دسته کرد. اینجا کارنامهٔ بیضایی به پنج بخشِ فیلم و نمایش و کتاب و سخنرانی و بایگانیِ دست‌نوشته‌ها و یادگارها به اضافهٔ فهرستی از کارهای ناتمامش بخش شده است.

 فیلم‌ها 

 نمایش‌ها 

 نوشته‌ها 

 سخنرانی‌ها و گفتارها 

 پروژه‌های ناتمام 

 دست‌نوشته‌ها و متعلّقات 

بخشِ اصلیِ مجموعهٔ خصوصیِ بیضایی (از دست‌نوشته و فیلم و عکس و کتاب و سند و غیره)، منهای هر چه که طیِّ سال‌ها از آن گم و پراکنده یا بخشیده شده، به هیچ کتابخانه یا موزه‌ای سپرده نشده و نزدِ خانواده‌اش می‌باشد. جزوه‌ای دربارهٔ وسترن و دست‌نوشته‌هایی نمایشی از دورانِ نوجوانیش، چنان که هوشنگ کاووسی و عبدالمجید ارفعی گفته‌اند، از همان زمان نزدِ ایشان بوده است. دست‌نوشتهٔ بعضِ فیلم‌نامه‌ها و نمایشنامه‌هایش نیز، گاه اصل و گاه کُپی، نزدِ بازیگرانی هست؛ از جمله فیلم‌نامهٔ مسافران به خطِّ نویسنده که در مجموعهٔ خصوصیِ حسن پورشیرازی است. دستخطِّ سپاسِ بیضایی از حمید امجد و محمّد رضایی راد برای کمک در انتشارِ هِزاراَفسان کجاست؟ و دستخطِ امضا و اهدای کتاب‌هایش به کسانِ گوناگون، از اکبر رادی و منوچهر فرید و شبنم فرشادجوhttp://khabaronline.ir/news/1628284 و دیگران، نزدِ ایشان یا بازماندگانشان بوده است. دستخطِ «آن مرد» (۱۳۸۹) در پاییزِ ۱۳۹۸ در خانه-موزهٔ بتهوونِ تهران به نمایش گذاشته شد. پیش از آن نیز در پاییزِ ۱۳۸۷ دو دفترچه از دست‌نوشته‌های منتشرنشدهٔ بیضایی از دههٔ ۱۳۳۰ در سالنِ شمارهٔ سهٔ موزهٔ سینمای ایران به نمایش درآمده بود.

منشآتِ اداریِ بیضایی در بایگانی‌های سازمان‌هایی که درش کار می‌کرده، از دانشگاهِ تهران و غیره، بوده است. از بعضی از این نوشته‌ها خبرهایی هست؛ مثلاً تشویق‌نامه و درخواستِ بورسیه‌اش برای بهروز غریب‌پور.

 بازیگران و همکارانِ بیضایی 

 گروهِ لیسار 
در جریانِ فیلم‌برداریِ چریکه‌ی تارا در ۱۳۵۷ بیضایی و همکارانش در قلعهٔ لیسار گروهی را بنیان گذاردند که نامش تا دههٔ ۱۳۸۰ بر گروه‌های فیلم‌سازی و نمایشیِ بیضایی ماند: گروهِ لیسار.

 سبک و مایگان 

 در تاریخ‌نگاری و افسانه‌شناسی: قدرت و عَرَض 

بیضایی نویسندهٔ مهم‌ترین کتابِ تاریخِ نمایشِ ایرانی است: نمایش در ایران، پیش از کتاب شدن در سالِ ۱۳۴۴، سلسله‌ای از چهارده مقاله بود که به سال‌های ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ در مجلّه موسیقی چاپ شد. این پژوهش را بیضایی پس از آن نوشت که امکان نیافت در دورهٔ لیسانسِ ادبیاتِ فارسیِ دانشگاهِ تهران به نمایش در ایران بپردازد و بیش از یک سال در دانشگاه نماند. پس خود پژوهش‌هایش را پی‌گرفت و مقالات را منتشر کرد و پس کتابش کرد. غیر از نمایش در ایران، نمایش در ژاپن (۱۳۴۳) و نمایش در چین (۱۳۴۹) را نیز نوشت، و نیز جزوه‌ای در نمایشِ هندی و مقالاتِ فراوان و سرانجام ریشه‌یابیِ درخت کهن (۱۳۸۳) و هِزاراَفسان کجاست؟ (۱۳۹۱). ولی برجسته‌ترین کارِ تاریخ‌نویسیِ او نمایش در ایران بوده است. در این کتاب بیضایی نمایش‌های کهن ایرانی را طبقه‌بندی کرده و از کهن‌ترین روزگاران تا حوالیِ جنبشِ مشروطه‌خواهی به اجمال برمی‌رسد. بیضایی قدرت را از سیرِ دگرگونیِ نمایشِ ایرانی منفک نمی‌کند. پس از نمایش در ایران کتاب‌های فراوانی در تاریخِ نمایشِ نو و کهنِ ایرانی نوشته شد که اغلب از این کتاب ملهم شده بود.

پژوهشِ چشمگیرِ دیگرِ بیضایی به صورتِ کتاب‌های ریشه‌یابیِ درخت کهن (۱۳۸۳) و هِزاراَفسان کجاست؟ (۱۳۹۱) منتشر شد. اینجا بیضایی به تبارِ داستانِ اژدهاکُشی در فرهنگِ هندوایرانی پرداخت.

 در نمایش: بازاَندیشیِ گذشته 

«فلسفی و اجتماعی» اوصافِ مضامینِ نمایشنامه‌های بیضایی از نظرِ نویسندگانِ فرهنگ ادبیّات فارسی بوده است. او هم در صحنهٔ نمایش کارنامه‌ای درخشان دارد و هم در سینما. در عین حال به پژوهش در نمایش هم علاقه داشته و در سال‌های دههٔ ۱۳۴۰ کتاب‌هایی دربارهٔ نمایش در چین و ژاپن و ایران منتشر کرده که منبعِ درسیِ دانشجویانِ نمایش به‌شمار می‌رود. علی‌اصغر گرمسیری از تحقیقاتِ بیضایی در تئاترِ معاصر هم خبر داده است.«دریای هنر بی‌انتهاست». فیلم. شمارهٔ ۸۵. بهمنِ ۱۳۶۸.

بیضایی در نمایش از صحنه‌پردازی به نفعِ بازی کاست، به‌طوری‌که در بهترین کارهایش صحنه خالی است با سکّویی گِرد و بس. این عنصر را از نقّالی و تعزیه وام گرفت، که در برخی کارهای غربی هم رایج می‌شد. این بازاَندیشیِ صوری تا بازاَندیشیِ مفهومیِ تاریخ نیز گسترش یافت و نمایش‌های تاریخیِ بیضایی با زمانه‌ستیزی و بیزاری از گذشته دست به بازسازی بخش‌های محذوفِ تاریخ زد.

در سال‌هایی که بیضایی از صحنه به دور ماند و امکانِ فیلم‌سازی نداشت به نوشتن نمایشنامه و فیلم‌نامه و پژوهش مشغول بود؛ که برخی به وسیلهٔ انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان منتشر شده. بعضِ نمایشنامه‌های مهمّش عبارتند از مرگ یزدگرد، فتحنامه‌ی کلات و سهراب‌کُشی. نوشته‌های وی از جهتِ زبان مورد توجه است؛ مثلاً در آرش هیچ واژهٔ عربی به کار نبرده است.

اجراهای صحنه‌ایِ بیضایی اغلب از نمایش‌های پربیننده بوده است. نقل است که پیتر بروک خطاب بدو گفته: «بهرام عزیز، تو پانصد سال از تئاتر ایران جلوتر هستی و یک صد سال از تئاتر امروز جهان پیشتازی. به خوبی می‌دانم که روزی برای ملت ایران به یک اسطوره بدل خواهی شد.»

 در سینما: میزانسن و تدوین 

بیضایی اغلب برای ساختنِ فیلم‌هایش با مشکلاتِ فراوان، اغلب مربوط به نوعی از سانسور، روبه‌رو بوده است. او جز کارگردانی، تدوین، ساختِ عنوان‌بندی و تهیه‌کنندگی را نیز در سینما آزمود.

در ابتدای دههٔ ۱۳۵۰ بود که بیضایی به سینما روی آورد و محمود دولت‌آبادی در این باره گفته است: «بیضایی زمانیکه دیگر نتوانست تئاتر روی صحنه ببرد، سراغ سینما رفت.» در این دهه بیضایی، پس از ساخت دو فیلم کوتاه، فیلم رگبار را جلوی دوربین برد که با قیصرِ مسعود کیمیایی و گاوِ داریوش مهرجویی در زمرهٔ آثار سینمای موجِ نو ایران قرار گرفتند.

بیضایی همچنین پیشرو نگاهِ نوینی به زن از جمله در سینما شناخته شده و نگرش او به زن در سینما موضوعِ پژوهش‌هایی بوده است. از نخستین کتاب‌ها در این باره سیمای زن در آثار بهرام بیضایی کارِ شهلا لاهیجی بوده است. با این همه، بوده‌اند کسانی هم که این مطلب را قبول نداشته‌اند؛ مانندِ شیرین بزرگمهر.

 عقیده 

بهرام بیضایی بهائی‌زاده‌ای است که به این مذهب نگرویده است.

 یادمان‌ها و شمایلِ فرهنگی 

«بهرام بیضایی همیشه شمایل فرهیختگی و دانایی بوده است.» او را «ستایش‌شده‌ترین و ستودنی‌ترین فیلمساز و درام‌پرداز تاریخ هنرهای نمایشی ایران» گفته‌اند. بصیر نصیبی او را «مقاوم‌ترین و سرسخت‌ترین فیلمساز ایرانی» می‌شناخته که «بیشترین لطمه و درد و رنج را در سینمای جمهوری اسلامی تحمل کرد، ولی هیچگاه به سازش با آخوندها تن درنداد». برخی آثارِ نمایشی و تجسّمی بیضایی را به صورت‌های گوناگون بازنموده‌اند. در زمانِ زندگیِ خودش، جز در شابلونِ چهرهٔ هنرمندانِ نمایش در ایستگاهِ متروی تئاترِ شهرِ تهران، شمایلِ چشمگیری از بیضایی در معابرِ عمومی نبوده است.عکس‌های مخدوش شده سینمایی‌ها در حوض مرتضی فرشباف نیز در دههٔ ۱۳۹۰ فیلمی تاریخی به نامِ سهراب شهید ثالث در دستِ ساخت داشته که یکی از نقش‌هایش شخصیتِ جوانیِ بیضایی بوده است. ولی نخستین شمایلِ چشمگیرِ بیضایی در سریالِ تاسیان (۱۴۰۳) به تصویر کشیده شد: در حالِ سخنرانیِ «در موقعیت تئاتر و سینما».

در بعضی از آثارِ خودِ بیضایی نیز به خودش اشاره شده است، مثلاً در نمایشنامهٔ مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین.

جشنوارهٔ تئاترِ تجربه نیز جایزهٔ پژوهشیِ خود را به نامِ بیضایی نامیده است.

۷ بهمنِ ۱۴۰۴، در سالگردِ تأسیسِ تئاترِ شهرِ تهران، یک نهالِ افرا به یادِ بیضایی در غربِ ساختمان کاشته شد.کاشت درخت «افرا» به یاد بهرام بیضایی

 میراث 

 جایزه‌ها 
بندانگشتی|بیضایی با جبّهٔ سیاه و باشلقِ زردِ دکتریِ عالیِ افتخاریِ ادبیاتِ دانشگاهِ سنت اندروز، اسکاتلند، عصرِ ۱ تیرِ ۱۳۹۶، پس از جشن در تالارِ یانگر

بیشترِ جایزه‌های بیضایی در موزهٔ سینمای ایران نگهداری می‌شود.

 پانویس 
 توضیحات 

 ارجاعات 

 منابع 



























































 ماه‌نامهٔ هنرهای نمایشی، دورهٔ دوم، شمارهٔ دو، مهر و آبان ۱۳۸۲
























 پیوند به بیرون 

 وبسایتِ دانشگاهِ استنفورد برای بهرام بیضایی
 ریاضی، فرهاد. «مقاله‌ای جامع درباره استاد بهرام بیضایی». راسخون
 از رئالیسم رادی تا اسطوره‌گرایی بیضایی
 ۸۲سالگی بهرام بیضایی؛ هنرمندی که مقابل نظامِ حذف و سانسور کرنش نکرد
 بهرام بیضایی در وبگاه ایران اکت
 درباره بیضایی در روزنامه شرق
 به بهانه‌اجرای نمایش «افرا»؛ نگاهی به آثار و فعالیت‌های هنری «بهرام بیضایی»
 چرا همه خوابیم؟


رده:اخراجیان از دانشگاه در انقلاب فرهنگی ایران
رده:استادان برنامه ایران‌شناسی دانشگاه استنفورد
رده:استادان دانشکده هنرهای دراماتیک
رده:استادان دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران
رده:استادان دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی
رده:استادان دانشگاه دور از وطن اهل ایران در ایالات متحده آمریکا
رده:اعضای هیئت مؤسس کانون نویسندگان ایران
رده:افراد با تحصیلات ناتمام در دانشگاه تهران
رده:افسانه‌نگاران
رده:اگزیستانسیالیست‌ها
رده:انسان‌گرایان اهل ایران
رده:اهالی آجودانیه
رده:اهالی امیرآباد (تهران)
رده:اهالی باغشاه (تهران)
رده:اهالی حسن‌آباد (تهران)
رده:اهالی خیابان پرچم
رده:اهالی شهر زیبا
رده:ایرانی‌تبارهای مهاجرت‌کرده به فرانسه
رده:ایرانی‌های مهاجرت‌کرده به سوئد
رده:ایران‌شناسان اهل ایران
رده:برندگان تندیس زرین بهترین کارگردانی
رده:برندگان جایزه بیتا
رده:برندگان جایزه سپاس
رده:برندگان جایزه‌های ادبی
رده:برندگان سیمرغ بلورین بهترین تدوین
رده:برندگان سیمرغ بلورین بهترین فیلم‌نامه
رده:بیرون‌رفتگان از کانون نویسندگان ایران
رده:پژوهشگران ادبیات اهل ایران
رده:پژوهشگران ادبیات تطبیقی
رده:پژوهشگران فرهنگ اهل ایران
رده:پژوهشگران فرهنگ عامه ایران
رده:تاریخ‌نگاران نمایش
رده:تاریخ‌نگاران هنر اهل ایران
رده:تاریخ‌نگاران هنر ایرانی
رده:تدوینگران اهل ایران
رده:تهیه‌کنندگان برنده سیمرغ بلورین بهترین فیلم از نگاه تماشاگران
رده:تهیه‌کنندگان فیلم اهل ایران
رده:جستارنویسان مرد اهل ایران
رده:چین‌شناسان اهل ایران
رده:حفاظت‌گراهای اهل ایران
رده:خاک‌سپاری‌ها در کالیفرنیا
رده:خاندان بیضایی
رده:دانشوران فارسی‌زبان
رده:دانشوران مستقل
رده:دانش‌آموختگان دارالفنون
رده:درگذشتگان ۱۴۰۴
رده:درگذشتگان ۱۴۴۷ (قمری)
رده:درگذشتگان ۲۰۲۵ (میلادی)
رده:دریافت‌کنندگان نشان عالی هنر برای صلح
رده:دور از وطن‌های اهل ایران در سوئد
رده:دور از وطن‌های اهل ایران در فرانسه
رده:روزنامه‌نگاران سینمایی اهل ایران
رده:زادگان ۱۳۱۷
رده:زادگان ۱۳۵۷ (قمری)
رده:زادگان ۱۹۳۸ (میلادی)
رده:زبان‌شناسان فارسی
رده:ژاپن‌شناسان اهل ایران
رده:سکولارهای اهل ایران
رده:شاعران اهل تهران
رده:شاعران سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
رده:شاعران سده ۲۱ (میلادی) اهل ایران
رده:شاعران فارسی‌زبان اهل ایران
رده:شاعران فارسی‌زبان سده ۱۵ (قمری)
رده:شاعران قصیده‌سرا
رده:شاعران مرد اهل ایران
رده:شاگردان زین‌العابدین مؤتمن
رده:شاهنامه‌پژوهان
رده:صاحب‌نظران نمایش
رده:طراحان صحنه اهل ایران
رده:طنزپردازان اهل ایران
رده:عوام‌شناسان اهل ایران
رده:فردوسی‌پژوهان
رده:فرش‌شناسان
رده:فعالان آزادی بیان
رده:فیلم‌سازان اهل ایران
رده:فیلم‌نامه‌نویسان اهل تهران
رده:فیلم‌نامه‌نویسان ایرانی سده ۲۰ (میلادی)
رده:فیلم‌نامه‌نویسان ایرانی سده ۲۱ (میلادی)
رده:فیلم‌نامه‌نویسان فارسی‌زبان
رده:فیلم‌نامه‌نویسان مرد اهل ایران
رده:کارگردانان اهل اصفهان
رده:کارگردانان اهل تهران
رده:کارگردانان تئاتر اهل ایران
رده:کارگردانان فیلم اهل ایران
رده:کارگردانان فیلم‌های فارسی‌زبان
رده:کارگردانان فیلم‌های گیلکی‌زبان
رده:کارمندان
رده:گروه هنر ملی
رده:گلچین‌شناسان
رده:لغت‌سازان
رده:لغت‌شناسان اهل ایران
رده:مترجمان از انگلیسی به فارسی
رده:مترجمان اهل تهران
رده:مترجمان زآمی موتوکیو
رده:مترجمان سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
رده:محققان سده ۲۰ (میلادی)
رده:محققان سده ۲۱ (میلادی)
رده:مربیان
رده:مقاله‌نویسان سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
رده:مقاله‌نویسان سده ۲۱ (میلادی) اهل ایران
رده:منتقدان اجتماعی
رده:منتقدان فرهنگی اهل ایران
رده:منتقدان فیلم اهل ایران
رده:مهاجران ایرانی به ایالات متحده آمریکا
رده:نامه‌نگاران ایرانی
رده:نظریه‌پردازان بازیگری
رده:نمایشنامه‌نویسان سده ۱۴ اهل ایران
رده:نمایشنامه‌نویسان سده ۱۵ اهل ایران
رده:نمایشنامه‌نویسان سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
رده:نمایشنامه‌نویسان سده ۲۱ (میلادی) اهل ایران
رده:نمایشنامه‌نویسان فارسی‌زبان سده ۱۴
رده:نمایشنامه‌نویسان فارسی‌زبان سده ۱۵
رده:نمایشنامه‌نویسان مرد اهل ایران
رده:نمایش‌شناسان
رده:نویسندگان ادبیات کودک اهل ایران
رده:نویسندگان اندیشه آزاد
رده:نویسندگان اهل اصفهان
رده:نویسندگان اهل پالو آلتو، کالیفرنیا
رده:نویسندگان اهل تهران
رده:نویسندگان با نام مستعار سده ۲۰ (میلادی)
رده:نویسندگان پست‌مدرن
رده:نویسندگان داستان کوتاه سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
رده:نویسندگان داستان کوتاه مرد اهل ایران
رده:نویسندگان غیرداستانی سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
رده:نویسندگان غیرداستانی سده ۲۱ (میلادی) اهل ایران
رده:نویسندگان فارسی‌زبان اهل ایران
رده:نویسندگان کتاب‌های درسی ایرانی
رده:نویسندگان مرد سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
رده:نویسندگان مرد سده ۲۱ (میلادی) اهل ایران
رده:نویسندگان مرد غیرداستانی اهل ایران
رده:نویسندگان هنرمند
رده:هندشناسان اهل ایران
رده:هنرمندان با نام مستعار