ابن حسام خوسفی

مولانا محمد بن حسام‌الدین حسن شمس‌الدین محمد خوسفی (زاده خوسف) شناخته شده به ابن حُسام شاعر ایرانی در گذشته به سال ۸۷۵ هجری است. آثار او عبارتند از: دلائل النبوه و نسب‌نامه، خاوران‌نامه، دیوان اشعار، نظم نثر الالی. دیوان او شامل اشعاری در قالب‌های قصیده، ترجیع‌بند، مسمط و ترکیب‌بند است. او در قصیده از انوری، ظهیر فاریابی، خاقانی شروانی و سلمان ساوجی تأثیر گرفته است. از مهم‌ترین آثار او خاوران‌نامه است که به تقلید از شاهنامه فردوسی سروده شده است. ابن حسام حلقه‌ای حلقات ادبیات شیعی خراسان است و برخی دیگر از حلقه‌ها سلیمی تونی (م ۸۵۴) و آذری اسفراینی و لطف‌الله نیشابوری (م ۸۱۲)هستند. دیوان ابن حسام خوسفی توسط احمد احمدی بیرجندی تصحیح و منتشر شده است.دیوان محمد ابن حسام خوسفی، احمد احمدی بیرجندی، ص دوازده
 تا پنجاه و پنج شیخ محمد باقر گازاری بیرجندی در کتاب کبریت الاحمر فی شرایط منبر از قول حسامی واعظ مولف تاریخ قهستان می نویسد ابن حسام بعد از 92 سال عمر که بعداز وظایف طاعات و عبادات برای امرار معاش خود به فلاحت و کتابت می گذرانید و از طفولیت حرام و شبهه نخورد و از آبا و تلامیذ خود طمع نداشت و در 23 ربیع الاول سال 873 وفات یافت.کبریت الاحمر فی شرایط المنبر ، شیخ محمد باقر گازاری ، ص 357 بسیار شاعر قوی ای بوده.
آرامگاه وی در شهر خوسف واقع و محل زیارت مردم است. thumb|نمایی آرامگاه ابن حسام خوسفی در سال ۱۳۹۶

 زندگی 
ابنِ حسام در سال ۷۸۲ یا ۷۸۳ هجری در شهر خوسف در منطقه قُهستان به دنیا آمد. خاندان او تا نُه پشت اهل فضل و علم و ارشاد بوده‌اند؛ و نیای او شمس‌الدین زاهد، به پارسایی و عبادت معروف بوده است. وی روزگار را به زهد و وَرَع می‌گذراند. همچنین دولتشاه سمرقندی دربارهٔ او این چنین می‌گوید:تذکره الشعرا، دولتشاه سمرقندی، ص 438
«از دهقنت نان حلال حاصل کردی و گاو بستی و صباح که به صحرا رفتی تا شام اشعار خود را بر دسته‌بیل نوشتی، در منقبت گویی در عهد خود نظیر نداشت.»

از همین رو صاحب نظران شغل وی را دهقانی دانسته‌اند. او از مشهورترین شاعران شیعه مذهب آن دوران بود.ابن حسام خوسفی، سجاد محمدی و علی اکبرولایتی، ص 11. تاریخ درگذشت او در سال ۸۷۵ ق بوده است.دیوان محمد ابن حسام خوسفی، احمد احمدی بیرجندی، ص دوازده

 سفرها 
ابن حسام مسافرت های کوتاهی به مناطق اطراف خوسف (فریز ، چنشت ، گیو ، گل) داشته است ، همچنین با توحه به اشعارش سفری به مشهد نیز داشته است. دیوان محمد ابن حسام خوسفی، احمد احمدی بیرجندی، ص چهل و سه 

 آثار 
 دیوان اشعار: شامل قصاید، غزلیات و دیگر قالب‌های شعری
 نثر اللالی: منظومه ای در قالب مثنوی که شامل کلمات قصار در وصف علی بن ابی‌طالب است.
 خاوران نامه: ۲۲۵۰۰ بیت در وزن بحر متقارب درباره جنگ‌های علی بن ابی‌طالبسازمان میراث فرهنگی صنایع دستی گردشگری خراسان جنوبی-نمایندگی خوسف

 خاوران نامه 
خاوران‌نامه از آثار ادبی‌است که به نظم فارسی در سال ۸۳۰ هجری قمری سروده شده است. این منظومه حماسه‌ای دینی و مصنوع است که در بحر متقارب و به وزن شاهنامه فردوسی سروده شده است. موضوع خاوران‌نامه جنگ‌های علی بن ابی‌طالب در سرزمین خاوران به همراهی مالک اشتر، و نیز با قباد پادشاه شرق و تهماسب‌شاه است. این منظومه به گفته ابن حسام از یک کتاب عربی به نظم کشیده شده است. این منظومه با حمد خدا و نعت محمد پیامبر اسلام و دیگر امام‌های شیعه آغاز می‌شود. 
نمونه شعر 

تازیان نامه پارسی خلاصه خاوران نامه ابن حسام خوسفی ، حمیدالله مرادی ص 43 





نسخه pdf چاپ سنگی خاوران نامه ابن حسام خوسفی

  شعر ابن حسام 
ابن حسام به طور کلی شاعری قصیده سرا است و آن هم قصاید مدحیه برای پیامبر و اهل بیت ، او را از معدود شاعران قرم نهم می دانند که بر علوم زمان و مبانی ادبی عصر خود تسلط داشته است ، و از سنت های ادبی و زیر و بم های سخن و فنون سخنوری آگاه بوده و ازاساتید پیش از خود بهره برده است ، تقلید او در حماسه سرایی از فردوسی است و اشاراتی به اشعار شاعرانی مثل ظهیر ،انوری ، سنایی ، خاقانی ، خواجو ، کمال الدین اسماعیل ، سلمان ساوجی ، حافظ ،سعدی ، حسن کاشی ، کاتبی نیشابوری دارد.دیوان محمد ابن حسام خوسفی، احمد احمدی بیرجندی، ص هفده 

  ابن حسام و حسان 
ابن حسام بارها در قصاید مدحی ، خود را به حسان تشبیه می کند و بدین عنوان همیشه مباهات می کند . دیوان محمد ابن حسام خوسفی، احمد احمدی بیرجندی، ص هجده

 مذهب و اعتقادات 
ذبیح‌الله صفا در کتاب تاریخ ادبیات در ایران با توجه به اشعار ابن حسام خوسفی او را در کمال اعتقاد به پیشروان و ائمه شیعه اثنی عشری می‌داند.تاریخ ادبیات در ایران، صفا، جلد ۴، صص 5–172. همچنین در کتاب ابن حسام نویسنده او را شاخص‌ترین شاعر شیعی زمان خود می‌داند.ابن حسام خوسفی، سجاد محمدی و علی اکبرولایتی، ص 11.
در منابع آمده است نامبرده اسماعیلی مذهب بوده است.[۲]

با توجه به مناجات زیر نامبرده اسماعیلی مذهب و از داعیان اسماعیلیه بوده است.

موسم مناجات

برادران به حقّ موسم مناجاتست/ مراد خویش طلب کن که وقت حاجاتست/

قیامت است که هر شش هزار سال ظهور/ کنون چه هفت شود ، قائم القیاماتست/

اگر امام زمان را به حقّ به نشناسی/ روی به دوزخ اگر صد هزار طاعاتست/

هر آن کسی که خداوند خویش را نشناخت/ محقق است که در کفر و در ظلاماتست/

میان بنده و حقّ راز کی نهان ماند/ خدای عالم اسرار و ذوالخفیاتست /

به ترک نفس ، هوا و مراد خویش بگیر/ که هر چه در دل توغیر اوست ، طاماتست/

به هر چه پیش خیال و قیاس خود گفتم/ به نزد او همه افسانه و خیالاتست/

بگوی از سر اخلاص نام مولانا/ که آشکار شد و دعوتش مقالاتست/

عیان شد است رفیقان ز مشرق و مغرب/ ولیک این همه در بند یک اشاراتست/

به فضل خود نظری کن به بندگان ضعیف/ که در میان خلایق بسی مقالاتست/

شراب شوق لبالب ز جام مولانا/ بده که این هم از رحمت جماعاتست /

ببخش بنده ی مسکین خویش ابن حسام/ بدان سبب که گرفتار چاه ظلماتست .[۳]

منابع
↑ تاریخ ادبیات در ایران، صفا، جلد ۴، صص ۵-۱۷۴
↑ مريم معزي / فصلنامه مطالعات تاريخي/ ش 11و12 / س۱۳۷۰. نخستین داعیان اسماعیلی در شمال غربی ایران و خراسان‏ و ماوراءالنهر»ترجمه ی فریدون بدره‏ای،مجله دانشکده ی ادبیات،دانشگاه تهران،شماره‏ 53(مهرماه 1345)،صفحه 23-70.
↑ مريم معزي / فصلنامه مطالعات تاريخي/ ش 11و12 / س۱۳۷۰. نخستین داعیان اسماعیلی در شمال غربی ایران و خراسان‏ و ماوراءالنهر»ترجمه ی فریدون بدره‏ای،مجله دانشکده ی ادبیات،دانشگاه تهران،شماره‏ 53(مهرماه 1345)،صفحه 23-70.
مریم معزی / فصلنامه مطالعات تاریخی/ ش 11و12 / س۱۳۷۰ و نسخ خطی بیاض های اسماعیلیه-نخستین داعیان اسماعیلی در شمال غربی ایران و خراسان‏ و ماوراءالنهر»ترجمه ی فریدون بدره‏ای،مجله دانشکده ی ادبیات،دانشگاه تهران،شماره‏ 53(مهرماه 1345)،صفحه 23-70
صفا، ذبیح‌اللّه، تاریخ ادبیات در ایران (جلد ۴)، انتشارات فردوس، ۱۳۶۸.
مجتبایی، فتح‌الله. دائره‌المعارف بزرگ اسلامی
ذبیح‌الله صفا. تاریخ ادبیات در ایران. چاپ سوم. تهران: ابن‌سینا، ۱۳۴۲. ۴۴۸.

 انتظار و مهدویت 
قصاید ابن حسام خوسفی در سه دسته: حماسی، تبلیغی، حماسی تبلیغی دسته‌بندی می‌شود، ابن حسام خوسفی در دورانی که بیگانگان به تعدی و خونریزی و غارت مردم مسلمان ایران می‌پرداخته‌اند با خلق آثار حماسی دربارهٔ امامان شیعه به ویژه حجت ابن الحسن پرداخته است.مجله ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه بیرجند) 1380 شماره 1، ص 58. ابن حسام در ترکیب بندهای سه‌گانه خود درباره حجت ابن الحسن با عنوان‌های هفت گل، هفت رنگ و هفت معدن اوج ارادت قلبی خود را حجت ابن الحسن نشان داده است.دیوان محمد ابن حسام خوسفی، احمد احمدی بیرجندی، ص 378-387
شعر مناقب هفت گل در مدح حجت ابن الحسن یکی از زیباترین آثار اوست:دیوان محمد ابن حسام خوسفی، احمد احمدی بیرجندی، ص 384-385

 نمونه شعر 
غزل ۲۶ از دیوان ابن حسام:

باز چو مستان:تاریخ ادبیات در ایران، صفا، جلد ۴، صص ۵–۱۷۴.

 آرامگاه ابن حسام 

آرامگاه ابن حسام خوسفی در سال ۹۲۰ هجری قمری بر روی تپه ای سنگی در بین مزارع‌های خوسف ساخته شد و در سده ۱۳ قمری مورد مرمت قرار گرفت. این بنای کوچک شامل اتاقکی است با فرم هشت ضلعی که نقشه فضای داخلی آن به صورت چلیپایی است. پوشش مقبره به صورت گنبدی طراحی شده که در مرکز آن یک کلاه‌فرنگی ساخته شده است. در این قسمت نورگیرهایی تعبیه شده تا هم نور فضای داخلی آرامگاه را تأمین کند و هم باعث تهویه فضای داخل آرامگاه شود. این بنا ابتدا در دوره صفویه بنا شده و در دوره قاجار تغییراتی در آن داده شد. این بنا دارای نقشه چلیپایی شکل و پوشش گنبدی بوده و در سه جهت، سه طاق‌نما با قوس جناقی دارد. همچنین در داخل آرامگاه کتیبه‌ای کاشیکاری شده به رنگ سفید حاوی اشعار ابن حسام می‌باشد و دور مقبره را فرا گرفته است.

 پانویس 

 منابع 
 ذبیح‌الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران (جلد ۴)، انتشارات فردوس، ۱۳۶۸.
 مجتبایی، فتح‌الله. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
 رحمان ذبیحی، الیاس نورایی، یونس جلوداری: تأثیرپذیری ابن حسام خوسفی در قصیده و غزل، از شاعران سبک خراسانی و عراقی. فصل‌نامه تخصصی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، سال ششم، شماره اول، شماره پیاپی ۱۹، بهار ۱۳۹۲: صص ۲۲۴–۲۹۵.

 پیوند به بیرون 
 غزلیات و رباعیات ابن حسام خوسفی
 نسخه pdf چاپ سنگی خاوران نامه ابن حسام خوسفی

رده:اهالی خوسف
رده:شاعران فارسی‌زبان سده ۹ (قمری)
رده:شاعران مرد اهل ایران