وزارت امور خارجه (ایران)

وزارت امور خارجه ایران یکی از ۱۹ وزارتخانه دولت ایران است که در کنار شورای عالی امنیت ملی، وظیفه رسیدگی به امور بین‌المللی کشور را به عهده دارد. وزارت امور خارجه قدیمی‌ترین وزارتخانهٔ ایران به‌شمار می‌رود. این وزارتخانه در سال ۱۲۳۷ هجری قمری (اکتبر ۱۸۲۱ میلادی) به فرمان فتحعلی‌شاه قاجار به‌صورت نهادی مستقل تشکیل شد و «میرزا عبدالوهاب نشاط اصفهانی (معتمدالدوله)» به‌عنوان نخستین وزیر امور خارجه منصوب گردید.سید عباس عراقچی از ۳۱ مرداد ۱۴۰۳ شصت و هفتمین وزیر امور خارجه ایران است.

 وزیر امور خارجه 
نخستین وزیر امور خارجه ایران در سال ۱۲۳۷ قمری / ۱۸۲۱ میلادی «میرزا عبدالوهاب نشاط اصفهانی» (معتمدالدوله) بود که به فرمان فتحعلی‌شاه قاجار به ریاست «دیوان‌خانهٔ خارجه» منصوب شد. پس از او در دورهٔ قاجار افرادی همچون «میرزا ابوالحسن‌خان ایلچی»، «میرزا تقی‌خان امیرکبیر»، «میرزا حسین‌خان سپهسالار» و «میرزا مسعود انصاری» این سمت را برعهده داشتند. در اواخر قاجار و اوایل پهلوی نیز چهره‌هایی مانند «محمدعلی فروغی»، «عبدالحسین تیمورتاش» و «علی سهیلی» به‌عنوان وزیر امور خارجه فعالیت کردند.

پس از انقلاب ۱۳۵۷ نخستین وزیر امور خارجه «ابراهیم یزدی» بود. پس از او «صادق قطب‌زاده» (۱۳۵۹–۱۳۶۰)، «میرحسین موسوی» (۱۳۶۰–۱۳۶۱)، «علی‌اکبر ولایتی» (۱۳۶۱–۱۳۷۶)، «کمال خرازی» (۱۳۷۶–۱۳۸۴)، «منوچهر متکی» (۱۳۸۴–۱۳۸۹)، «علی‌اکبر صالحی» (۱۳۸۹–۱۳۹۲)، «محمدجواد ظریف» (۱۳۹۲–۱۴۰۰) و «حسین امیرعبداللهیان» (۱۴۰۰–۱۴۰۳) به این مقام رسیدند. پس از درگذشت امیرعبداللهیان در سانحه سقوط بالگرد در ۱۴۰۳، «علی باقری کنی» در مدت کوتاهی به‌عنوان سرپرست وزارت منصوب شد و در ادامه «عباس عراقچی» به عنوان شصت و هفتمین وزیر امور خارجه ایران انتخاب شد. 

200px|بندانگشتی|خیابان ملل متحد و میدان مشق

 ساختار سازمانی 
در رأس این وزارتخانه، وزیر امور خارجه قرار دارد که عالی‌ترین مقام دستگاه دیپلماسی کشور و عضو هیئت دولت است. 
زیر نظر وزیر، چند معاونت اصلی فعالیت می‌کنند؛ از جمله معاونت سیاسی، معاونت دیپلماسی اقتصادی، معاونت حقوقی و بین المللی، معاونت کنسولی، مجلس و ایرانیان، و معاونت اداری و مالی.
در کنار معاونت‌ها، چند مرکز نیز مستقیماً تحت نظر وزیر فعالیت دارند. 
از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به مرکز دیپلماسی عمومی 
و مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی اشاره کرد.
افزون بر این، اداره‌های کل منطقه‌ای و موضوعی (مانند اداره کل اروپا، اداره کل خاورمیانه، اداره کل سازمان‌های بین‌المللی و ...) بخش اصلی بدنهٔ کارشناسی وزارتخانه را تشکیل می‌دهند.

 نمایندگی‌ها در خارج از کشور 
جمهوری اسلامی ایران دارای شبکه‌ای از سفارتخانه‌ها، کنسولگری‌ها و نمایندگی‌های دائم در سازمان‌های بین‌المللی است. 
فهرست کامل این نمایندگی‌ها در نمایندگی‌های سیاسی ایران در خارج آمده‌است.

 نمایندگی‌های داخل کشور 
200px|بندانگشتی|تصویری از ساختمان شمارهٔ ۱ وزارت امور خارجه در میدان مشق
200px|بندانگشتی|نمایی از ساختمان وزارت امور خارجه
200px|بندانگشتی|تالار آیینه وزارت امور خارجه
200px|بندانگشتی|ساختمان شماره ۹ وزارت امور خارجه
خیابان ملل متحد با نمایی از سر در باغ ملی|200px|بندانگشتیوزارت امور خارجه برای تسهیل امور ایرانیان و تجار و ترددهای مرزی در چند استان مرزی کشور نمایندگی وزارت امور خارجه دایر نموده‌است که عبارتند از:
اردبیل، مشهد، اصفهان، بیرجند، کرمانشاه، قزوین، کیش، قم (امور طلاب و طلبه‌های خارجی)، بوشهر، سنندج، یزد، ساری، تبریز، کرمان، شیراز و لارستان

 اساسنامه 
وزارت امور خارجه ایران بر پایهٔ «نظامنامه اساسی وزارت امور خارجه» (مصوب ۱۳۱۴ خورشیدی هیئت وزیران) اداره می‌شود. این نظامنامه چارچوب اصلی تشکیلاتی و استخدامی وزارتخانه را تعیین کرده و کارکنان را به دو رستهٔ «سیاسی» و «اداری» تقسیم می‌کند. شرایط ورود به رستهٔ سیاسی شامل داشتن مدرک دانشگاهی در رشته‌های مشخص، تسلط به زبان خارجی و گذراندن آزمون و مصاحبه است. همچنین نظامنامه درجات و سمت‌های شغلی ـ از دبیر سوم و دوم گرفته تا رایزن و سفیر ـ و نحوهٔ ارتقای کارکنان در این مسیر را مشخص کرده و ساختار مرکزی وزارتخانه را در قالب ادارات سیاسی، اقتصادی، تشریفات، اطلاعات و مطبوعات، و نیز بخش‌های اداری و پشتیبانی تعریف می‌کند. این نظامنامه در سال‌های بعد چند بار اصلاح شد که مهم‌ترین آن‌ها در سال‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ بود.

 نشان و پرچم وزارت امور خارجه 
در مهر ۱۳۹۹ و در آستانهٔ دویستمین سال تأسیس وزارت امور خارجهٔ ایران، از نشان و پرچمی که برای این وزارتخانه طراحی شده‌است رونمایی شد. نشان وزارت امور خارجه برگرفته از نشان شمسه و نشان رسمی ایران است.

 نیروی انسانی 

کارمندان وزارت خارجه بر اساس اساسنامه مصوب ۱۳۴۷ بر دو گروه تقسیم می‌شوند:
 اداری 
 سیاسی

بر اساس ماده سه مقررات استخدامی وزارت خارجه، کلیه کارمندان وزارت خارجه به دو رسته سیاسی و اداری تقسیم می‌شوند. ورود به رسته اداری شرایط خاصی ندارد ولی بر اساس ماده پنج اساسنامه، شرط ورود به رسته سیاسی؛ داشتن لیسانس یا بالاتر در یکی از رشته‌های علوم سیاسی و بین‌المللی، حقوق بین‌الملل و اقتصاد بین‌الملل، نداشتن تابعیت اکتسابی ایران، نداشتن همسر خارجی یا همسری که دارای تابعیت اکتسابی باشد، و علاوه بر اینها شرکت در امتحان کتبی و کسب معدل و انجام مصاحبه جهت آزمون فن بیان و وضع ظاهر و شخصیت.

بر اساس مفاد ماده ۲۲ اساسنامه وزارت خارجه، مدیران کل و روسای ادارات از بین کارمندان رسته سیاسی که به مقام سفارت رسیده باشند؛ انتخاب می‌شوند و سرپرستان ادارات باید حداقل مقام رایزن دوم باشند.
میزان سوابق مورد نیاز برای تغییر مقام‌های سیاسی در وزارت خارجه: وابستگی به دبیر سومی دو سال؛ دبیر سومی به دبیر دومی سه سال؛ دبیر دومی به دبیر اولی سه سال؛ دبیر اولی به رایزن سومی سه سال؛ رایزن سومی به رایزن دومی سه سال؛ رایزن دومی به رایزن یکمی سه سال؛ برای عبور از رایزن یکمی به درجه سفیر سه سال و با تصویب شورای معاونین و موافقت وزیر.
برای ورود به هر یک از مدارج فوق نیاز به آزمون و بررسی سوابق و صلاحیت‌ها است.

در گذشته، بخشی از نیروی انسانی وزارت امور خارجه ایران از میان دانش‌آموختگان دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه تأمین می‌گردید. در سال‌های اخیر اما مسیر رسمی جذب نیرو تنها از طریق آزمون‌های استخدامی بوده است که بر عهدهٔ نهادهای رسمی برگزارکنندهٔ این آزمون‌ها در ایران قرار دارد. 

دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه همچنان به‌عنوان یک مؤسسهٔ آموزش عالی در مقطع کارشناسی ارشد فعالیت می‌کند و پذیرش دانشجو در آن از راه کنکور کارشناسی ارشد و مصاحبه علمی صورت می‌گیرد، اما این پذیرش به‌معنای استخدام خودکار در وزارت امور خارجه محسوب نمی‌شود.

وزارت امور خارجه ایران یکی از کم‌کارمندترین وزارتخانه‌های کشور به‌شمار می‌آید. بر اساس آمار منتشرشده، تا سال ۱۴۰۱ این وزارتخانه دارای حدود ۳۰۵۶ کارمند بوده‌است که حدود ۳۰ درصد از آنان را زنان تشکیل می‌دهند. از ویژگی‌های خاص این وزارتخانه، نظام چرخش شغلی میان دیپلمات‌هاست. بسیاری از مدیران ارشد وزارتخانه در طول خدمت خود سمت‌های گوناگونی را تجربه می‌کنند؛ به‌عنوان نمونه، سید عباس عراقچی، وزیر فعلی امور خارجه، در طی ۳۵ سال خدمت از معاونت پژوهشی تا سفارت در کشورهای مختلف را بر عهده داشته‌است. این ساختار موجب شده است که انتصاب افراد خارج از وزارتخانه در سمت‌های کلیدی به حداقل برسد.

 ابنیه تاریخی 

وزارت امور خارجه ایران مالک و بهره‌بردار شماری از ساختمان‌های تاریخی ارزشمند است. جدول زیر مهم‌ترین این ابنیه را نشان می‌دهد.

 نام ساختمان سال ساخت / تکمیل معمار / طراح کاخ شهربانی (ساختمان شمارهٔ ۹ وزارت امور خارجه) ۱۳۱۵؛ واگذاری به وزارت امور خارجه در ۱۳۸۱  گابریل گورکیان باشگاه افسران وزارت جنگ (ساختمان شمارهٔ ۷ وزارت امور خارجه) شروع ۱۳۱۳؛ پایان تالار اصلی ۱۳۱۶ (تزئینات تا ۱۳۱۸)  طرح: گابریل گورکیان؛ تکمیل: وارطان هوانسیان ساختمان شمارهٔ ۳ وزارت امور خارجه (معاونت کنسولی) خرید زمین ۱۳۰۸؛ بهره‌برداری حدود ۱۳۰۹؛ در ابتدا متعلق به وزارت نفت  — کاخ وزارت امور خارجه (ساختمان اصلی در مجموعهٔ میدان مشق) آغاز ۱۳۱۲؛ تکمیل ۱۳۱۸  گابریل گورکیان

 سفیران 
سفیران جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان عالی‌ترین نمایندگان سیاسی کشور در سایر دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی منصوب می‌شوند. فهرست کامل آنان در فهرست سفیران ایران در دسترس است. علاوه بر سفارتخانه‌ها، ایران در سازمان‌های بین‌المللی مهم نیز نمایندگی دائم دارد و سفیرانی در نهادهایی چون سازمان ملل متحد و سازمان همکاری اسلامی حضور دارند. 
فهرست کامل سفیران ایران در فهرست سفیران ایران درج شده‌است.

سفرای ایران در مجامع بین‌المللی:
 سفیر ایران در سازمان ملل متحد نیویورک (امیرسعید ایروانی)
 سفیر ایران در یونسکو پاریس(احمد پاکتچی)
 سفیر ایران در فائو رم (رسول زارع )
 سفیر ایران در مقر سازمان ملل متحد در ژنو (علی بحرینی)
 سفیر ایران در سازمان همکاری اسلامی جده (محمدحسن شیخ‌الاسلامی)
 سفیر ایران در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی وین ( رضا نجفی )
 سفیر ایران در اتحادیه اروپا بروکسل (محمدعلی‌ رباط جزی)
 سفیر ایران در سازمان منع سلاح شیمیایی لاهه (هادی فرجوند)
 سفیر ایران در سازمان ملل در کنیا نایروبی (علی غلامپورhttps://kenya.mfa.gov.ir/)
 سفیر ایران در اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا "ASEAN" (محمد بروجردی )
 سفیر ایران در سازمان جهانی گردشگری مادرید (رضا زبیب)
 سفیر ایران در سازمان بین‌المللی دریانوردی لندن (علی موسوی )
 سفیر ایران در سازمان ملل در اسکاپ بانکوک (ناصرالدین حیدری)
 سفیر ایران در سازمان بین‌المللی هوانوردی (فرهاد پرورش)

 سامانه‌های الکترونیک 
وزارت امور خارجه ایران برای ارائهٔ خدمات کنسولی و تسهیل ارتباط شهروندان با نمایندگی‌های جمهوری اسلامی در خارج از کشور چند سامانه اینترنتی ایجاد کرده‌است. 
مهم‌ترین آن‌ها سامانه میخک (مدیریت یکپارچه خدمات کنسولی) است که خدماتی چون صدور وکالت‌نامه، امور گذرنامه، تأیید اسناد و دیگر خدمات کنسولی ایرانیان خارج از کشور را پوشش می‌دهد.  

از دیگر سامانه‌های وزارت خارجه می‌توان به سامانه روادید الکترونیک (eVisa) برای درخواست و پیگیری ویزای ورود به ایران، 
سامانه تأیید اسناد کنسولی برای بررسی مدارک رسمی، 
سامانه نوبت‌دهی کنسولی برای رزرو وقت در نمایندگی‌ها، 
و سامانه دیپلماسی اقتصادی برای ارتباط فعالان اقتصادی با نمایندگی‌های ایران اشاره کرد.

پرونده‌های مهم وزارت امور خارجه

پیش از انقلاب: در میانهٔ قرن نوزدهم، میرزا تقی‌خان امیرکبیر به‌عنوان وزیر خارجه و سپس صدر اعظم اصلاحاتی بنیادین در تشکیلات و کارویژه‌های دیپلماسی ایران سامان داد. در اوایل دههٔ ۱۳۳۰، وزارت خارجه در قلبِ ملی شدن صنعت نفت و مناقشه با بریتانیا قرار داشت؛ دولت محمد مصدق با طرح دفاعی خود در دیوان بین‌المللی دادگستری موفق شد رسیدگی به دعوای بریتانیا را از صلاحیت دیوان خارج کند (رأی ۲۲ ژوئیهٔ ۱۹۵۲). در دههٔ ۱۳۳۰ در دههٔ ۱۳۴۰، وزارت امور خارجه ایران بخش مهمی از فعالیت خود را صرف پیوستن و مشارکت در پیمان‌های امنیتی تحت حمایت غرب کرد. در دهه ۱۹۶۰ مشارکت در تأسیس اوپک، از پرونده‌های شاخص این دوره بود. در پروندهٔ بحرین (۱۳۴۹)، دولت ایران پس از رایزنی با بریتانیا با استقلال بحرین موافقت کرد؛ وزارت امور خارجه به ریاست اردشیر زاهدی پیگیر اصلی روند بین‌المللی آن بود و این تصمیم با اعتراض‌هایی در داخل، از جمله از سوی محسن پزشکپور (رهبر حزب پان‌ایرانیست) روبه‌رو شد.

پس از انقلاب: در دههٔ ۱۳۶۰، مهم‌ترین مأموریت این وزارتخانه پیگیری مذاکرات مرتبط با قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت و روند پایان جنگ ایران و عراق بود. در دههٔ ۱۳۷۰، وزارت خارجه وارد گفت‌وگوهای انتقادی با اتحادیهٔ اروپا شد که نخستین چارچوب منظم گفت‌وگوهای سیاسی ایران و اروپا پس از انقلاب بود. دههٔ ۱۳۸۰ با پروندهٔ هسته‌ای تعریف شد: مذاکرات گسترده با سه کشور اروپایی و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، همراه با قطعنامه‌های شورای امنیت و ابتکارهای دیپلماسی منطقه‌ای (از جمله همکاری با ترکیه و برزیل در ۲۰۱۰)؛ هم‌زمان، وزارت خارجه در گفت‌وگوهای منطقه‌ای دربارهٔ عراقِ پساصدام نیز فعال بود. در دههٔ ۱۳۹۰، محور اصلی کار وزارتخانه برجام بود که ۱۴ ژوئیهٔ ۲۰۱۵ به امضا رسید و چارچوب رفع تحریم‌های هسته‌ای را تعریف کرد. در دههٔ ۱۴۰۰، تمرکز بر دیپلماسی منطقه‌ای و همسایگی از جمله ازسرگیری روابط ایران و عربستان با میانجی‌گری چین در ۱۰ مارس ۲۰۲۳ و دیپلماسی چندجانبه بود؛ ایران در ۴ ژوئیهٔ ۲۰۲۳ به‌عنوان عضو کامل سازمان همکاری شانگهای پذیرفته شد و در ۱ ژانویهٔ ۲۰۲۴ رسماً به بریکس پیوست.

 هک وب‌سایت‌ها 
یکشنبه ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۲، ۲۱۰ سایت و سامانه وزارت خارجه جمهوری اسلامی توسط گروه هکری «قیام تا سرنگونی» وابسته به سازمان مجاهدین خلق هک و از دسترس خارج شد و عکس‌های مریم و مسعود رجوی به همراه شعارهایی علیه سران جمهوری اسلامی در صفحه سایت قرار گرفت و بعد از مدتی پیام به روز رسانی نمایش داده شد. اسناد و مدارکی مانند اطلاعات مربوط به مدیران وزارت خارجه و یازده هزار تن از کارکنان این نهاد و تصویر کارت بسیج حسین امیر عبداللهیان، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی و علی شمخانی دبیر شورای عالی امنیت ملی، جزئیاتی از یک سفر علی شمخانی به همراه فهرست «همراهان و شماره سلاح،‌ هواپیما و مسیر پرواز»  به‌دست این گروه افتاده که آنها را منتشر کرد. این گروه اسناد محرمانه‌ای را در مورد تبادل اسدالله اسدی با یک زندانی بلژیکی در ایران منتشر کرد که نشان می‌دهد، اولین پیش‌نویس توافقنامه ایران و بلژیک در ۲۶ آوریل ۲۰۲۱ در تهران نوشته شده است و اولین امضای نمایندگان هر دو وزارتخانه در ۳۱ مه ۲۰۲۱ صورت گرفته است، اسدالله اسدی دیپلمات جمهوری اسلامی است که به اتهام تلاش برای بمب‌گذاری در گردهمایی سازمان مجاهدین خلق به ۲۰ سال زندان محکوم شده است. در این میان وزارت خارجه ایران حمله سایبری را تأیید کرد اما درز دادن اسناد را تکذیب می‌کند.
 جستارهای وابسته 
 وزارتخانه‌های ایران
 وزیران امور خارجه ایران
  فهرست سفیران ایران
 دانشکده روابط بین‌الملل

 نگارخانه 

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 وبگاه وزارت امور خارجه
 چگونگی شکل‌گیری وزارت خارجه در ایران مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی


رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۸۲۱ (میلادی) در ایران
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۸۲۱ (میلادی)
رده:سیاست خارجی ایران
رده:فهرست‌های وزیران دولت
رده:مجموعه میدان مشق
رده:وزارت‌خانه‌های امور خارجه
رده:وزارت‌خانه‌های ایران
رده:وزارت‌خانه‌های بنیان‌گذاری‌شده در ۱۸۲۱ (میلادی)