دستگاه بین‌المللی یکاها

دستگاه بین‌المللی یکاهادستگاه بین‌المللی یکاها برابر مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی به جای Système international d’unités در فرانسه است.  یا دستگاه جهانی یکاها، که با نام کوتاه «SI» شناخته می‌شود؛ دستگاه جهانی استاندارد شده‌ای برای سنجش کمیت‌ها بر حسب یکاها (واحدها) است. این سازمان در سال ۱۹۶۰ پایه‌گذاری شد. «توجه به این موضوع ضروری است که گرچه در چند کمیت اصلی مانند طول، جرم و زمان یکاهای این دستگاه با دستگاه متریک مشترک و پذیرفته‌شده است با این‌حال در خیلی از کمیت‌های اصلی و فرعی دیگر با هم تفاوت دارند مانند کلوین و درجه سلسیوس یا ژول و کیلوکالری و… و نباید این دستگاه را با دستگاه متریک اشتباه گرفت» این دستگاه نوع پیشرفته و جهانی دستگاه متریک است.

 کمیت‌های اصلی و یکاهای آن‌ها در دستگاه جهانی یکاها(SI) 
در هر دستگاه اندازه‌گیری کمیت‌هایی را به عنوان کمیت‌های اصلی مشخص می‌کنیم و سپس آن‌ها را مستقلاً تعریف کرده و روش اندازه‌گیری مستقل آن‌ها را ارائه می‌کنیم. کمیت‌های فرعی با به‌کارگیری قوانین فیزیک و روابط ریاضی به دست می‌آیند.

کمیت‌های اصلی و یکاهای آن‌ها در دستگاه بین‌المللی یکاها عبارت‌اند از:
 طول (Length): یکا متر (meter) با نماد m و نماد ابعادی L
 جرم (Mass): یکا کیلوگرم (kilogram) با نماد kg و نماد ابعادی M
 زمان (Time): یکا ثانیه (second) با نماد s و نماد ابعادی T
 شدت جریان الکتریکی: (ampere) یکا آمپر بانماد A و نماد ابعادی I
 دما (Temperature): یکا کلوین (kelvin) با نماد K و نماد ابعادی Θ
 مقدار ماده: یکا مول (mole) با نماد mol و نماد ابعادی N
 شدت نور: یکا کندلا یا شمع (condela) با نماد cd و نماد ابعادی J

 یکاهای فرعی 

یکاهای فرعی یکاهایی هستند که از ترکیب چند یکا تشکیل شده‌اند؛ مانند متر بر ثانیه برای سنجش سرعت. در اصل در اینجا سرعت به‌عنوان کمّیتی بر حسب طول و زمان (یعنی به شکل مقدار طول پیموده شدهٔ مشخص در مدت زمان مشخص) بیان می‌شود.

 جدول یکاها 
فهرست یکاهای اندازه‌گیریی که با الگوی محاسبه‌پذیر می‌باشند

 دستگاه یکاها در ایران 
در ایران از سال ۱۳۰۳ خورشیدی تصمیم به اجرای دستگاه جهانی یکاها گرفته شد. اندازه‌ها مطابق با اندازه‌های استاندارد جهانی بود اما برای یکاها نام‌های ایرانی پیشنهاد شد: ذرع به جای متر، درم به جای گرم و رطل به جای لیتر. در بررسی طرح در این مجلس، به پیشنهاد عبدالله یاسایی (صدرالادباء) نماینده سمنان و دامغان، به جای ذرع، گز و به جای رطل پیمانه تعیین شد. در قانونی که برای اجرای این دستگاه در نهم فروردین ۱۳۰۴ به تصویب رسید، دولت مکلف شد ظرف سه سال از تصویب این قانون، اوزان و مقیاسهای تازه را تهیه کند، چهار ماه پیش از انقضای سه سال اوزان و مقیاسهای جدید را آگهی عمومی کند و با گذشت سه سال کامل از تصویب قانون، به اجرا بگذارد. برای کسانی که از اجرای آن خودداری کنند و همچنان یکاهای قدیمی به کار ببرند، مجازات از سه روز تا یک ماه زندان در نظر گرفته شد. نامهای یکاهای اندازه‌گیری پس از چند نشست بحث بر سر نامگذاری، چنین تعیین شد و در دهم خرداد ۱۳۰۴ به تصویب مجلس شورای ملی رسید.

 طول معادل متریک سطح معادل متریک حجم معادل متریک جرم معادل متریکمو  یک میلی‌متر  گره مربع  متر مربع  موی مکعب  میلی‌متر مکعب  خردل  یک هزارم گرمبهر  یک سانتی‌متر  قفیز  صد متر مربع  بهر مکعب  سانتی‌متر مکعب  ارزن  یک صدم گرمگره  یک دسی‌متر  جریب  هکتار  پیمانه  لیتر  نخود  یک میلی‌گرمگز  یک متر  میل مربع  کیلومتر مربع    درم  گرممیل  یک کیلومتر      مثقال  ده گرم       سیر  صد گرم       سنگ  یک کیلوگرمmrz۶.۷۶۵۴۴۱cmضعیفمیرزایی مربع۱۴.۶۷سانتی متر مکعبمیرزایی مکعبmrz۱۳۰گرم

دولت موفق نشد این دستگاه یکاها را در ایران جا بیندازد و اجرا بکند. در نتیجه، در سال ۱۳۱۱ عبدالله یاسایی که در زمان نمایندگی مجلس از حفظ نام‌های ایرانی برای یکاها دفاع می‌کرد، اکنون که معاون وزیر اقتصاد ملی و رئیس کل تجارت شده بود، لایحه‌ای در هجدهم دی ۱۳۱۱ به تصویب مجلس شورای ملی رساند که قانون پیشین را لغو می‌کرد و اوزان و مقیاس‌های رسمی را مطابق اصول متری قرار می‌داد که یکای آن برای؛ طول، متر. و برای جرم، کیلوگرم است. اضعاف و اجزای مقیاس‌ها هم مطابق اصول متری تعیین شد. هرچند به دولت هم اجازه داده شد وزنه‌هایی با مقایسه با اصول متری برای من (سه کیلو) و سایر اوزان همچون سیر (۷۵ گرم) تهیه کند.

 جستارهای وابسته 
 دستگاه واحدهای سانتیمتر-گرم-ثانیه

 منابع 


 Russ Rowlett. "Base Units of the International System (SI)" . How Many? A Dictionary of Units of Measurement. University of North Carolina at Chapel Hill. October 7, 2002.


رده:استانداردهای جهانی
رده:سامانه‌های یکاها
رده:یکاهای اس‌آی
رده:یکاهای اندازه‌گیری