محمد خاتمی (نظامی)

سید محمد امیر خاتمی ( – ) معروف به محمد خاتمی، ارتشبد خلبان اف-۸۴ تاندرجت و اف-۴ فانتوم ۲ نیروی هوایی شاهنشاهی ایران و به مدت ۱۷ سال فرمانده آن نیرو از ۱۵ مهر ۱۳۳۷ تا ۲۱ شهریور ۱۳۵۴ بود. وی همچنین در پست هافبک در فوتبال فعالیت داشت و به مدت چند سال هافبک و کاپیتان باشگاه فوتبال تاج و تیم ملی ایران نیز بود که در نهایت در ۱۳۳۱ از فوتبال کناره‌گیری کرد. او پس از کودتای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ خلبانی هواپیمایی را بر عهده داشت که شاه را به بغداد برد.شرح حال رجال سیاسی و نظامی ایران - جلد اول- ص 597- 598

وی همسر دوم فاطمه پهلوی، دختر رضا شاه نیز بود. هنگامی که خاتمی در حوالی سد دز در حال پرواز با کایت بود، سقوط کرد و درگذشت. پس از مرگ وی شایعاتی مبنی بر دست داشتن خانواده سلطنتی و ساواک در مرگ او پراکنده شد. پایگاه هشتم شکاری اصفهان برای زنده نگهداشتن یاد وی، به پایگاه خاتمی تغییر نام داد.

 زندگی شخصی 
محمد خاتمی در ۱۲۹۷ و در محله صیقلان رشت در خانواده‌ای مذهبی  متولد شد. وی فرزند محمود خاتمی و خواهرزاده سیدحسن امامی بود. مادر وی سیّده فاطمه امامی نام داشت. پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی، دوره متوسطه را در دبیرستان البرز گذراند. خاتمی در ۱۳۱۸ داوطلب گذراندن نخستین دوره دوساله رشته هوایی شد و در ۱۳۲۰ موفق به اخذ درجه افسری گشت. او در ۱۳۲۴ با پرویندخت خدیوی ازدواج کرد و حاصل این ازدواج فرزندی به نام صبریه خاتمی بود. وی از سال ۱۳۳۰ خلبان اختصاصی شاه شد و پس از ناکامی شاه در کودتای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ خلبانی هواپیمایی را بر عهده داشت که شاه را به بغداد و سپس به ایتالیا رساند.شرح حال رجال سیاسی و نظامی ایران - جلد اول- ص 597- 598

دختر او از موارد مهم اختلاف خانوادگی او و فاطمه پهلوی همسر دوم او به‌شمار می‌رفت. وی در ۱۳۳۶ و در یک سانحه هوایی همسر اول خود را از دست داد. چندی بعد، او به فاطمه پهلوی پیشنهاد ازدواج داد. این پیشنهاد ازدواج مورد موافقت شاه قرار گرفت. ازدواج وی با فاطمه پهلوی در ۳۰ مرداد ۱۳۳۸ به وقوع پیوست. خاتمی از همسر خود فاطمه پهلوی دارای یک دختر به نام پری و دو پسر به نام‌های کامبیز (زاده ۱۳۴۱) و رامین (زاده ۱۳۴۶) شد. امروزه تمامی فرزندان وی در خارج از ایران سکونت دارند. بندانگشتی|راست|هنگام آموزش در بریتانیا ۱۹۴۴

 فعالیت در نیروی هوایی 
بندانگشتی|راست|محمد خاتمی در کنار محمدرضا شاه |جایگزین=
وی در ۱۳۱۸ وارد اولین دوره رسته هوایی در دانشکده افسری شد و با درجه ستوان دوم هوایی فارغ‌التحصیل گردید. سپس در ۱۳۲۳ برای تکمیل آموزش‌های خلبانی به انگلستان رفت. پس از بازگشت به ایران و در ۱۳۲۵، به دلیل فوت خلبان مخصوص محمدرضا شاه در یک سانحه هوایی، سرگرد خاتمی توسط تیمسار هدایت‌الله گیلانشاه (فرمانده وقت نیروی هوایی) به شاه معرفی شد و خلبان مخصوص او گردید.

وی دوره تکمیلی خلبانی با جت را در انگلستان و آلمان غربی و دوره ستاد هوایی را در ۱۳۳۰ در آمریکا با موفقیت به پایان رساند و به عنوان اولین خلبان جت و یکی از اعضای مؤسس تیم آکروجت تاج طلایی نیروی هوایی ایران شناخته می‌شود. او خلبانی هواپیمایی را که محمدرضا پهلوی در زمان ملی شدن صنعت نفت از ایران خارج شد برعهده داشت. این هواپیما ابتدا به عراق و سپس به ایتالیا رفت. با وقوع کودتای ۲۸ مرداد و بازگشت شاه، وی به درجه سرهنگی ارتقاء یافت و فرمانده یگان شکاری نیروی هوایی شد.

وی در ابتدا از فرماندهان مورد اعتماد محمدرضا شاه بود. خاتمی در ۱۳۳۷ با فرمان شاه به فرماندهی نیروی هوایی شاهنشاهی ایران منصوب گردید. خاتمی در زمان جانشینی هدایت‌الله گیلانشاه دارای درجه سرتیپی بود. وی یک سال بعد درجه سرلشگری را دریافت نمود و در ۱۳۴۷ به درجه سپهبدی و در ۱۳۵۰ به درجه ارتشبدی ارتقاء یافت.

+ترتیب اخذ درجهسالسنستوان دوم۱۳۲۰۲۳ستوان یکم۱۳۲۲۲۵سروان۱۳۲۴۲۷سرگرد۱۳۲۵۲۸سرهنگ دوم۱۳۳۰۳۳سرهنگ۱۳۳۲۳۵سرتیپ۱۳۳۷۴۰سرلشکر۱۳۳۸۴۱سپهبد۱۳۴۴۴۷ارتشبد۱۳۴۷۵۰

 فعالیتهای تجاری 
ارتشبد خاتمی علاوه بر فعالیت نظامی در بخش‌های اقتصادی، تجاری و کشاورزی نیز فعال بوده و از سهامداران عمده شرکت‌های بورت، شرکت سی آر سی، سیمان شمال، سیمان فارس، بانک اعتبارات، بانک عمران و کارخانه قند کرج به‌شمار می‌رفت.

ابوالفتح محوی در مصاحبه با تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد دربارهٔ خاتم بیان می‌دارد که خاتمی در برخی از شرکتهای که متعلق به او بوده مانند ارتاکسی سرمایه‌گذاری کرده بوده و سهام این شرکت‌ها به نام شوهر خواهر ارتشبد خاتمی بود. محوی مبلغ سرمایه‌گذاری خاتمی را نزد خودش و شرکت های تابعه اش  ۲۰ میلیون دلار اعلام می‌کند. که مدتی قبل از درگذشت او مقداری را به ریال  به او و بقیه پس از مرگش به همسرش فاطمه پهلوی بازپرداخت کرد. https://iranhistory.net/mahvi0/

 دوران ورزشی باشگاهی و ملی 
خاتمی سابقه حضور به عنوان هافبک میانی در تیم‌های فوتبال سرباز و تاج و همچنین تیم ملی ایران را دارد. وی بازیکن تیم سرباز بود و توانست به همراه این تیم قهرمان جام باشگاه‌های تهران در سال ۱۳۲۵ شود. در پی انحلال تیم سرباز در ۱۳۲۸ به تیم تاج تهران پیوست و تا پایان بازی‌گری‌اش در ۱۳۳۱ در این تیم ماند و توانست همراه با تیم تاج ۲ بار به قهرمانی جام باشگاه‌های تهران در فصل ۱۳۲۸ و ۱۳۳۱ برسد. خاتمی در تیم ملی در سال‌های ۱۳۲۶ تا ۱۳۲۹ ۴ بازی انجام داد و توانست یک گل نیز به ثمر برساند.

 نحوه درگذشت 
وی در ۲۱ شهریور ۱۳۵۴ هنگام یک پرواز تفریحی با کایت، در منطقهٔ تفریحی پلاژ دریاچهٔ سد دز شهرستان اندیمشک سقوط کرد و جان سپرد. ارتشبد خاتمی در منتهی الیه جنوب غربی باغ طوطی و در جوار مقبره رضاشاه به خاک سپرده شد. قبر وی چهار سال پس از خاکسپاری وی به دستور خلخالی حاکم شرع دادگاه‌های انقلاب اسلامی ویران شد.
اسدالله علم در خاطرات خود می‌نویسد که هنگامی که پس از فوت ارتشبد خاتمی برای تسلیت به حضور شاه رفته شاه را چندان متأثر از این موضوع نیافته و در روزهای بعد شاه تأکید بر افسرده بودن ارتشبد خاتمی و خودکشی وی داشت که موجب تعجب علم گردید. شاه اظهار می‌کند به او گزارش رسیده که وی در هنگام پرواز با کایت خودش بالها را جدا کرده و به پایین پریده است.

بندانگشتی|alt=متن جایگزین|لاشه کایت محمد خاتمی

علم می‌گوید در روزهای بعد شاه دربارهٔ ارتشبد خاتمی مطالب گوناگون بسیار محرمانه ای را افشا کرد که وی هرگز در موقعیتی نخواهد بود که آنها را برملا سازد. ویراستار در پاورقی آورده است «ظاهراً در اواخر دهه ۱۹۶۰ دولت آمریکا نقشه اضطراری را در صورت مرگ ناگهانی شاه طرح کرد. قرار بود در طول دوره مذکور نقش مهمی توسط ارتشبد خاتمی ایفا شود. احتمالاً شاه از آن باخبر شد و سو ظنش علیه خاتمی تحریک گردید.»

بر اساس مصاحبه محمد باهری در تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد او احتمال مرگ مشکوک را رد می‌کند و اظهار می‌کند بعد از این واقعه اسدالله علم در تماس تلفنی به او می‌گوید: «شاه یک خدمتگزار صمیمی و صدیق را از دست داد.»تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد مصاحبه با محمد باهری نوار شماره ۲۸

مجید اعلم در مصاحبه با تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در این رابطه می گوید زمانی که خبر مرگ خاتمی را تلفنی به شاه دادند من در کنار وی بودم و شاه به محض شنیدن خبر به شدت شوکه شد و صورتش مثل گچ شد به نحوی که من هیچوقت شاه را به این صورت ندیده بودم.
ابوالفتح محوی بر این عقیده بود که  https://iranhistory.net/mahvi0/

شاپور آذربرزین معاون عملیات وقت نیروی هوایی در مصاحبه با حسین دهباشی بیان می‌دارد که پس از مرگ خاتمی، از طرف محمدرضا شاه مامور به بررسی این حادثه گردید. وی برای این کار از طراح کایت خواست به ایران سفر کند و در مورد این حادثه نظر دهد. طراح کایت اعلام می‌کند که به خاتمی هشدار داده بوده که این کایت جدید با نمونه قبلی متفاوت بوده و تا زمان آمدن طراح کایت به ایران خاتمی نمی‌بایست با آن پرواز کند. پس از بررسی‌های انجام شده، آذربرزین به این نتیجه می‌رسد که سانحه کایت سواری به خاطر اشتباه خاتم در هدایت کایت به سمت صخره‌ها (به جای رفتن به سمت دریاچه)، به کارگیری قایقران غیر متخصص، و خطای ناوبری  هنگام پرواز رخ داده و مورد مشکوکی در آن وجود ندارد. آذربرزین اما اشاره می‌کند که خاتم در آن روزها فکرش درگیر بوده و چند روز قبل از مرگ به خود آذربرزین گفته بوده که ممکن است مجبور به تحویل این سمت به فرد دیگری بشود و از طرف شاه به عنوان سفیر یک کشور دوردست منتسب گردد.فرماندهی و نافرمانی، خاطرات تیمسار آذربرزین، به کوشش حسین دهباشی، انتشارات مرکز اسناد جمهوری اسلامی، صفحات ۱۱۵ تا ۱۲۵ از فایل پی‌دی‌اف
بنا بر خاطرات علم، پس از فوت ارتشبد خاتمی شاه ثروت وی را صد میلیون دلار برآورد می‌کند و دستور بررسی اموال و در صورتی که شواهد خلافکاری به دست آید مصادره اموال او را صادر می‌کند.

 جستارهای وابسته 
 فهرست فرماندهان ارتش ایران

 پانویس 

 منابع 

 ارتشبد محمد خاتمی در وبگاه مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران


خاتمی
رده:افراد در ایران پهلوی
رده:اهالی رشت
رده:بازیکنان باشگاه استقلال
رده:بازیکنان تیم ملی فوتبال ایران
رده:بازیکنان فوتبال مرد اهل ایران
رده:تاج طلایی
خاتمی
رده:دانش‌آموختگان دانشکده افسری
رده:دانش‌آموختگان دبیرستان البرز
خاتمی
رده:درگذشتگان ۱۹۷۵ (میلادی)
رده:دودمان پهلوی
رده:دور از وطن‌های اهل ایران در بریتانیا
خاتمی
رده:زادگان ۱۹۲۰ (میلادی)
رده:صلیب‌های بزرگ درجه ۱ نشان افتخار شایستگی جمهوری فدرال آلمان
رده:فرماندهان نشان سلطنتی ویکتوریایی
رده:فرماندهان نیروی هوایی شاهنشاهی ایران
رده:قربانیان سوانح یا حوادث هوایی در ایران
رده:کارآفرینان سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
رده:مدفونان در آرامگاه رضاشاه