موشک بالستیک

۱. موشک با شلیک موتور مرحله اول تقویتی (A) از سیلوی خود پرتاب می‌شود.
 ۲. حدود ۶۰ ثانیه پس از پرتاب، مرحله اول جدا شده و موتور مرحله دوم (B) مشتعل می‌شود. پوشش محافظ موشک (E) به بیرون پرتاب می‌شود.
 ۳. حدود ۱۲۰ ثانیه پس از پرتاب، موتور مرحله سوم (C) مشتعل شده و از مرحله دوم جدا می‌شود.
 ۴. حدود ۱۸۰ ثانیه پس از پرتاب، رانش مرحله سوم خاتمه یافته و وسیله نقلیه پس از تقویت (post-boost vehicle) (D) از راکت جدا می‌شود.
 وسیله نقلیه پس از تقویت، مانور داده و برای استقرار وسیله نقلیه بازورود (RV) آماده می‌شود.
 وسایل نقلیه بازورود، و همچنین اهداف فریب‌دهنده و پوشاله‌ها (chaff) مستقر می‌شوند.
 وسایل نقلیه بازورود (که اکنون مسلح شده‌اند) و پوشاله‌ها با سرعت بالا دوباره وارد جو می‌شوند.
 کلاهک‌های هسته‌ای منفجر می‌شوند.

موشک بالستیک نوعی موشک است که از یک مسیر پروازی بالستیک پیروی می‌کند و تنها در یک دوره اولیه نسبتاً کوتاه نیرو می‌گیرد و بیشتر پرواز آن بدون نیروی محرکه است. موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد (SRBM) معمولاً در جو زمین باقی می‌مانند، در حالی که بیشتر موشک‌های بزرگتر به خارج از جو سفر می‌کنند. نوعی از موشک بالستیک با بیشترین برد، موشک بالستیک قاره‌پیما (ICBM) است. بزرگ‌ترین موشک‌های قاره‌پیما قادر به پرواز مداری کامل هستند.

این موشک‌ها در دسته‌ای متمایز از موشک کروز قرار می‌گیرند که در طول پرواز با نیروی محرکه، به صورت آیرودینامیکی هدایت می‌شوند و بنابراین به جو محدود هستند.

 تاریخچه 
راست‌چین|بندانگشتی|نمونه‌ای از راکت وی-۲
یکی از موشک‌های بالستیک پیشگام مدرن، A-4 بود که معمولاً با نام وی-۲ شناخته می‌شود و توسط آلمان نازی در دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ تحت هدایت ورنر فون براون توسعه یافت. اولین پرتاب موفقیت‌آمیز وی-۲ در ۳ اکتبر ۱۹۴۲ بود و در ۶ سپتامبر ۱۹۴۴ عملیات خود را علیه پاریس آغاز کرد و دو روز بعد حمله‌ای به لندن انجام داد. تا پایان جنگ جهانی دوم در اروپا در مه ۱۹۴۵، بیش از ۳۰۰۰ راکت وی-۲ پرتاب شده بود. علاوه بر استفاده به عنوان سلاح، یک وی-۲ که به صورت عمودی پرتاب شد در ۲۰ ژوئن ۱۹۴۴ به اولین شیء ساخت بشر تبدیل شد که به فضای بیرونی رسید.

آر-۷ سمیورکا اولین موشک بالستیک قاره‌پیما بود.

بزرگ‌ترین حمله موشکی بالستیک در تاریخ در ۱ اکتبر ۲۰۲۴ رخ داد، زمانی که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی حدود ۲۰۰ موشک به سمت اسرائیل پرتاب کرد، فاصله‌ای حدود ۱۵۰۰ کیلومتر. موشک‌ها حدود ۱۵ دقیقه پس از پرتاب به هدف رسیدند. اعتقاد بر این است که از موشک‌های فتاح-۱ و خیبرشکن ایران استفاده شده است که هر دو بردی حدود ۱۴۰۰ کیلومتر دارند.
بندانگشتی|نمای جانبی موشک بالستیک قاره‌پیمای مینیت‌من-۳

 پرواز 
برای پیمودن مسافت‌های طولانی، موشک‌های بالستیک معمولاً به یک پرواز فضایی زیرمداری در ارتفاع بالا پرتاب می‌شوند؛ برای موشک‌های قاره‌پیما، بیشترین ارتفاع (اوج زمینی) که در طول پرواز آزاد به آن می‌رسند حدود 4500 کیلومتر است. مسیر پروازی یک موشک بالستیک از سه بخش یا فاز تشکیل شده است: فاز تقویتی (boost phase)، فاز میانی (mid-course phase) و فاز پایانی (terminal phase). برای انتقال موفقیت‌آمیز از یک فاز به فاز دیگر، به سیستم‌ها و قابلیت‌های ویژه‌ای نیاز است.

فاز تقویتی، بخش پرواز موتوردار است که با احتراق موتورها آغاز شده و با پایان پرواز موتوردار خاتمه می‌یابد. بخش پرواز موتوردار می‌تواند از چند دهم ثانیه تا چندین دقیقه طول بکشد و ممکن است شامل چندین مرحله راکت باشد. کامپیوترهای داخلی، موشک را در مسیر از پیش برنامه‌ریزی‌شده نگه می‌دارند. در موشک‌های چندمرحله‌ای، جدایش مراحل (به استثنای هرگونه وسیله نقلیه پس از تقویت یا باس MIRV) عمدتاً در طول فاز تقویتی رخ می‌دهد.

فاز میانی طولانی‌ترین بخش مسیر موشک است که با پایان پرواز موتوردار آغاز می‌شود. با تمام شدن سوخت، دیگر هیچ رانشی تولید نمی‌شود و موشک وارد پرواز آزاد می‌شود. در این فاز، موشک که اکنون عمدتاً از یک کلاهک یا محموله و احتمالاً اقدامات متقابل دفاعی و سیستم‌های پیشرانه کوچک برای هم‌ترازی بیشتر به سمت هدف خود تشکیل شده است، به بیشترین ارتفاع خود می‌رسد و ممکن است هزاران کیلومتر در فضا (یا حتی به‌طور نامحدود، در مورد برخی سیستم‌های با قابلیت مداری کسری) با سرعتی تا 7.5 تا 10 کیلومتر بر ثانیه حرکت کند.

آخرین فاز در مسیر موشک، فاز پایانی یا بازورود است که با بازگشت موشک به جو زمین (در صورت خروج از جو) آغاز می‌شود که در آن پسار جوی نقش مهمی در مسیر موشک ایفا می‌کند و تا برخورد موشک ادامه دارد. وسایل نقلیه بازورود با سرعت‌های بسیار بالا، در حدود 6 تا 8 کیلومتر بر ثانیه در بردهای موشک‌های بالستیک قاره‌پیما، دوباره وارد جو زمین می‌شوند. در ابتدای این فاز، مسیر موشک هنوز نسبتاً مشخص است، اما با رسیدن موشک به لایه‌های غلیظ‌تر جو، به‌طور فزاینده‌ای تحت تأثیر گرانش و پسار آیرودینامیکی قرار می‌گیرد که می‌تواند بر محل فرود آن تأثیر بگذارد.

 انواع 
بندانگشتی|راست‌چین|عمودی|موشک ترایدنت ۲ که توسط یک زیردریایی موشک بالستیک پرتاب شده است

موشک‌های بالستیک را می‌توان از سایت‌های ثابت یا پرتابگرهای متحرک، از جمله وسایل نقلیه (مانند پرتابگر حمل‌کننده‌ها)، هواگرد، کشتی‌ها و زیردریایی‌ها پرتاب کرد. موشک‌های بالستیک از نظر برد و کاربرد بسیار متفاوت هستند و اغلب بر اساس برد به دسته‌هایی تقسیم می‌شوند. طرح‌های مختلفی توسط کشورهای گوناگون برای دسته‌بندی بردهای موشک‌های بالستیک استفاده می‌شود:
 موشک بالستیک تاکتیکی (TBM): برد کمتر از 300 کیلومتر 
 موشک بالستیک کوتاه‌برد (SRBM): برد از 300 تا 1000 کیلومتر
 موشک بالستیک میان‌برد (MRBM): برد از 1000 تا 3500 کیلومتر
 موشک بالستیک دوربرد (IRBM): برد از 3500 تا 5500 کیلومتر 
 موشک بالستیک قاره‌پیما (ICBM): برد بیشتر از 5500 کیلومتر 

موشک‌های بالستیک دوربرد و میان‌برد عموماً برای حمل جنگ‌افزار هسته‌ای طراحی شده‌اند، زیرا ظرفیت حمل آن‌ها برای مواد منفجره متعارف در مقایسه با هواپیمای بمب‌افکن متعارف، از نظر هزینه مقرون‌به‌صرفه نیست.

 موشک‌های شبه‌بالستیک 
موشک شبه‌بالستیک دسته‌ای از موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد است که عمدتاً بالستیک است اما می‌تواند در حین پرواز مانور انجام دهد یا تغییرات غیرمنتظره‌ای در مسیر و برد خود ایجاد کند. راکت‌های بزرگ هدایت‌شونده MLRS با برد قابل مقایسه با یک موشک بالستیک کوتاه‌برد، گاهی به عنوان موشک شبه‌بالستیک طبقه‌بندی می‌شوند.

 فهرست موشک‌های شبه‌بالستیک 

 شائوریا (فعال)
 پرالای (فعال)

 لورا (فعال)

 ام‌جی‌ام-۱۴۰ اتکمز (فعال)
 موشک تهاجمی دقیق (فعال)

 موشک بالستیک ابرصوت 
بسیاری از موشک‌های بالستیک هنگام بازگشت از فضا به جو، به سرعت‌های ابرصوت (یعنی ماخ ۵ و بالاتر) می‌رسند. با این حال، در اصطلاحات نظامی رایج، عبارت «موشک بالستیک ابرصوت» عموماً فقط به آن دسته از موشک‌هایی اطلاق می‌شود که می‌توانند قبل از برخورد به هدف مانور دهند و از یک مسیر بالستیک ساده پیروی نمی‌کنند.

 وزن پرتاب 
وزن پرتاب (Throw-weight) معیاری برای سنجش وزن مؤثر ظرفیت حمل موشک‌های بالستیک است. این معیار بر حسب کیلوگرم یا تن اندازه‌گیری می‌شود. وزن پرتاب برابر با وزن کل کلاهک‌ها، وسایل نقلیه بازورود، مکانیسم‌های توزیع خودکار، کمک‌رسان نفوذ، و هر جزء دیگری است که بخشی از محموله تحویلی محسوب می‌شود و جزئی از خود راکت (مانند بوستر تقویتی پرتاب و سوخت پرتاب) نیست. وزن پرتاب ممکن است به هر نوع کلاهکی اشاره داشته باشد، اما در کاربرد مدرن امروزی، تقریباً به‌طور انحصاری به محموله‌های هسته‌ای یا گرماهسته‌ای اشاره دارد. این معیار زمانی در طراحی کشتی‌های جنگی و تعداد و اندازه توپ‌های آنها نیز یک عامل مهم بود.

وزن پرتاب به عنوان معیاری برای طبقه‌بندی انواع مختلف موشک‌ها در طول مذاکرات محدودسازی سلاح‌های استراتژیک (SALT) بین اتحاد جماهیر شوروی و ایالات متحده آمریکا استفاده شد.James John Tritten, Throw-Weight and Arms Control ، Air University Review، نوامبر-دسامبر ۱۹۸۲. این اصطلاح در طول بحث‌ها بر سر پیمان کنترل تسلیحات از نظر سیاسی بحث‌برانگیز شد، زیرا منتقدان پیمان ادعا می‌کردند که موشک‌های شوروی قادر به حمل محموله‌های بزرگ‌تری هستند و این امر به شوروی امکان می‌دهد تا وزن پرتاب بالاتری نسبت به نیروی آمریکایی با تعداد تقریباً مشابهی از موشک‌های با محموله کمتر، حفظ کند.What Is Throw-Weight? ، نیویورک تایمز، ۱۵ ژوئیه ۱۹۹۱.

موشک‌هایی با سنگین‌ترین محموله‌ها در جهان، اس‌اس-۱۸ روسی و CSS-4 چینی هستند و روسیه در حال توسعه یک موشک قاره‌پیمای جدید با سوخت مایع و قابلیت حمل بار سنگین به نام سارمات بود.

 مسیر پروازی پست (Depressed trajectory) 
بندانگشتی|400پیکسل|نمونه‌ای از مسیر پروازی پست: سامانه بمباران مداری کسری
وزن پرتاب معمولاً با استفاده از یک مسیر بالستیک بهینه از یک نقطه روی سطح زمین به نقطه‌ای دیگر محاسبه می‌شود. یک «مسیر با حداقل انرژی» با استفاده از تکانه موجود موشک، کل محموله (وزن پرتاب) را به حداکثر می‌رساند. با کاهش وزن محموله، می‌توان مسیرهای مختلفی را انتخاب کرد که می‌تواند برد اسمی را افزایش دهد یا کل زمان پرواز را کاهش دهد.

یک مسیر پروازی پست (depressed trajectory) غیربهینه است، زیرا یک مسیر پایین‌تر و صاف‌تر زمان کمتری بین پرتاب و برخورد نیاز دارد اما وزن پرتاب کمتری دارد. دلایل اصلی انتخاب یک مسیر پست، فرار از سیستم‌های موشک ضد بالستیک با کاهش زمان در دسترس برای سرنگونی وسیله نقلیه مهاجم (به‌ویژه در طول فاز آسیب‌پذیر احتراق در برابر سیستم‌های ABM فضایی) یا یک سناریوی حمله اول هسته‌ای است.Science & Global Security, 1992, Vol. 3, pp.101–159 Depressed Trajectory SLBMs: A Technical Evaluation and Arms Control Possibilities   یک هدف غیرنظامی جایگزین برای یک مسیر پست، در ارتباط با مفهوم هوافضاپیمای با استفاده از موتور جت هوا تنفس است که مستلزم آن است که موشک بالستیک به اندازه‌ای در جو پایین بماند که موتورهای هوا تنفس بتوانند کار کنند.

در مقابل، یک مسیر «بلند» (lofted) اغلب برای اهداف آزمایشی استفاده می‌شود، زیرا برد موشک را کاهش می‌دهد (که امکان برخورد کنترل‌شده و مشاهده‌شده را فراهم می‌کند) و همچنین نشان‌دهنده عدم نیت خصمانه در آزمایش است.

 استفاده در نبرد 
موشک‌های بالستیک زیر در نبرد استفاده شده‌اند:
 قدر-۱۱۰
 لورا
 ام‌جی‌ام-۱۴۰ اتکمز
 او تی آر-۲۱ توچکا
 قاهر-۱/۲ام
 اسکاد
 وی-۲
 ذوالفقار
 خا-۴۷ام۲ کینژال
 اورشنیک

 جستارهای وابسته 
 کلاهک چندگانه با قابلیت هدف‌گیری مستقل
 نام‌گذاری گزارش ناتو (شامل فهرست‌هایی از موشک‌های مختلف شوروی)
 موشک سطح‌به‌سطح
 جنگ‌افزار کشتارجمعی
 فهرست موشک‌های فعال کنونی ارتش ایالات متحده
 فهرست موشک‌های بالستیک قاره‌پیما
 فهرست موشک‌ها
 فهرست موشک‌ها بر پایه کشور
 فهرست نام‌های گزارش ناتو برای زیردریایی‌های موشک بالستیک
 هدایت موشک

 پانویس 

 منابع 
 Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic. Taipei: Caves Books.

 برای مطالعهٔ بیشتر 
 Bath, David W. Assured Destruction: Building the Ballistic Missile Culture of the U.S. Air Force (Naval Institute Press, 2020) نقد آنلاین کتاب




 پیوند به بیرون 
تهدید موشکی: پروژه‌ای از مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی


رده:ورنر فون براون