سلطان‌مراد میرزا حسام‌السلطنه

سلطان‌مراد میرزا حسام‌السلطنه زاده ۱۲۳۳ ه‍.ق ((۱۱۹۶ خ) و درگذشته دوم جمادی الاولی ۱۳۰۰ (۲۰ اسفند ۱۲۶۱)، پسر سیزدهم عباس میرزا، شاهزادهٔ قاجار، فاتح هرات، چند نوبت حاکم خراسان و دیگر ولایات و دیپلمات در زمان پادشاهی ناصرالدین‌شاه بود.

 زندگی شخصی 
سلطان‌مراد ميرزا در ربیع الثانی ۱۲۳۳ هجری قمری (اواخر بهمن یا اوایل اسفند ۱۱۹۶ خورشیدی) به دنیا آمد. 

وی با نواب عالیه دختر ام سلمه قاجار (بانوی خوشنویس و کاتب قرآن مجید) ازدواج کرد و صاحب چند فرزند شد:

 ابوالفتح میرزا مؤیدالدوله، داماد ناصرالدین‌شاه به دخترش افسرالدوله
 ابوالنصر میرزا پدر حسام‌السلطنه مراد
 سرورالدوله، همسر کامران میرزا نایب‌السلطنه (پسر ناصرالدین‌شاه) مادر ملکه جهان که او مادر احمدشاه قاجار است
 میمنت خانمبیانی، بهمن (۱۳۹۲). کتابچه جمع و خرج کل هذه السنه ایت ئیل ممالک محروسه مطابق سنه ۱۳۰۴ هجری. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. ص۹۰.، همسر سلیمان میرزا شعاع‌الدوله پسر فریدون میرزا فرمانفرما
 بدرالدجی خانم [ http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2578219]

 دوران فتحعلی شاه 
وی در اواخر زمان حيات پدرش عباس میرزا (متوفی به  ۳ آبان ۱۲۱۲) حاكم ارسباران (قراجه‌داغ) بود.

 دوران محمدشاه 
در زمان لشگرکشی محمدشاه قاجار در جریان جنگ اول هرات در سال ۱۲۵۳ هجری (۱۲۱۶ خورشیدی) که به جهت سرکوب کامران میرزا درانی صورت می گرفت، برای اینکه مبادا به تحریک بیگانگان اغتشاشاتی روی دهد، سلطان‌مراد میرزا حسام‌السلطنه در تاریخ ۵ رجب ۱۲۵۳ (پنجشنبه ۱۳ مهر ۱۲۱۶) با شش هزار نفر به چمن گندمان مامور شد. در این زمان وی مکلف بود با برادر بزرگترش فریدون میرزا فرمانفرما حاکم فارس در هماهنگی باشد. وی در این ایام موفق شد شورش محمدتقی‌خان بختیاری را با تسلیم وی به پایان رسانده و در محرم ۱۲۵۴ق (فروردین ۱۲۱۷خ) به شیراز نزد برادرش بازگردد.

 دوران ناصرالدین‌شاه 
 سرکوب شورش محمدحسن خان سالار 

در ۵ ذی حجه ۱۲۶۴ ه‍.ق (۱۱ آبان ۱۲۲۷) در آغاز پادشاهی ناصرالدین‌شاه، بر حسب انتخاب میرزا تقی‌خان امیرکبیر، وظیفهٔ سرکوب شورش محمدحسن خان سالار بر دوش او گذاشته شد. در سال ۱۲۶۵ق (۱۲۲۸خ)، با برکناری حمزه میرزا حشمت‌الدوله برادرش، به جای او حاکم خراسان شد. پس از جنگهای طولانی سرانجام با شکست، دستگیری و اعدام سالار در ۱۶ جمادی‌الاخر ۱۲۶۶ ه‍.ق (۹ اردیبهشت ۱۲۲۹) شورش سالار به سرانجام رسید. پس از اعدام حسن‌خان سالار در حکومت خود کاملا مستقل گردید و لقب «حسام‌السلطنه» به سلطان‌مراد ميرزا اهدا شد.

 سرکوب راهزنان سرخس (ترکمنستان) و نبرد با خان خوارزم (خانات خیوه) 
ناصرالدین شاه پس از برگزاری مراسم نوروز ۱۲۳۰ خورشیدی (۱۸ جمادی الاول ۱۲۶۷) به حسام‌السلطنه فرمان داد ترکمانان سرخس (ترکمنستان) را که از ترکتازی مشهد دست باز نگیرند کیفری به سزا کند. حسام‌السلطنه دو ماه پس از نوروز ابتدا دستور داد همه ترکمان هایی که در مشهد بودند را دستگیر نمایند تا کسی از ایشان به سرخس گزارشی ندهد. سپس در بیرون مشهد خیمه زده و لشگر را کوچ داده مسیر گردنه مزدوران (مزداوند فعلی) را در پیش گرفت. پس از عبور از گردنه، شورلق را به عنوان بنه و تدارکات قرار داده و ۳ عراده توپ و بخشی از لشگر را به حراست آنجا گماشت. سپس ۵۵۰۰ نفر سواره و پیاده را برگزید و ۶ فرسنگ از مسیر ۱۵ فرسنگی شورلق به سرخس (ترکمنستان) را شبانه ایلغار‌ کنان طی نمود. روز بعد در اثر شدت گرما بسیاری از لشگریان را از پای درآورد. برخی از ایشان حمل شدند ولی برخی که از خستگی به درختان گز و خار بیابان پنها برده بودند پس از عبور لشگر به دست ترکمانان اسیر و مقتول گشتند. نهایتا لشگریان هنگام نماز عصر به دو فرسنگی سرخس رسیده و سیراب شدند. در این روز بخشی از سواران لشگر بلافاصله ۱۰۰ نفر از زنان و مردان حومه سرخس را در حومه شهر اسیر نموده به اردوگاه آوردند و نیز سواران خراسانی لشگر که به منطقه آشنا بودند ۱۰۰۰ نفر شتر ضبط نمودند. روز بعد سواران تیموری و مرزبانان ۱۰۰٬۰۰۰ گوسفند از مناطق جنوبی سرخس تا شیرتپه را ضبط و به سمت آق‌دربند و مزدوران (مزداوند فعلی) براندند. پس از آن حسام‌السلطنه دستور پیشروی به سمت سرخس داد. در نزدیکی قلعه سرخس درگیری اولیه با ترکمانانی که از قلعه بیرون آمده بودند درگرفت ولی پس از عقب‌نشینی ایشان قلعه به محاصره‌ای در آمد که ۱۴ روز به درازا کشید. سپس بزرگان سرخس از شهر بیرون آمده و به حسام‌السلطنه تعهد نمودند دیگر در اراضی خراسان دست به نهب و غارت نزنند. 

در این هنگام خبر لشگرکشی محمد امین بهادر خان، خان خوارزم به سوی مرو و عزم وی به پشتیبانی از مردم سرخس (ترکمنستان) رسید. لاجرم حسام‌السلطنه به همراه بزرگان سرخس به پس‌کمر (۶۰ کیلومتری جنوب سرخس) عقب نشینی نمود. بزرگان سرخس از حمله مجدد حسام‌السلطنه به سرخس بیمناک بودند لذا پیکی به محمد امین بهادر خان گسیل داشته درخواست کمک نمودند. محمد امین بهادر خان ۲۰۰۰ سوار به پشتیبانی ایشان اعزام نمود و سواران او تا نزدیک لشگرگاه حسام‌السلطنه آمده کمین نموده و سواران مافی که طلایه لشگر حسام‌السلطنه بودند را شکست دادند. در روزهای بعد نیز لشگرگاه حسام‌السلطنه مورد هجوم قرار گرفته و تلفات و اسرایی به ایشان تحمیل می‌شد. لذا حسام‌السلطنه مجبور شد تا اراضی مشهد عقب نشینی کرده و در مکانی به نام کال‌یاقوتی لشگرگاه نماید. 

محمد امین بهادر خان با عقد پیمان با اهالی سرخس با ۵۰۰۰ سوار از مردم خوارزم و مرو و سرخس به اراضی تربت جام یورش برده و دو قلعه را فتح کرده و زنان و مردان را اسیر و به همراه غنائم بردند. حسام‌السلطنه با شنیدن این خبر از کال یاقوتی تا کوهستان هرات را دو روزه پیمود و راه ترکمانان را بست. ترکمانان اسرا و غنائم خویش را رها کرده و فرار نمودند ولی لشگریان حسام‌السلطنه با تعقیب ایشان ۳۰۰ تن اسیر و ۴۰۰ سر اسب گرفتند. پس از این شکست، خان خوارزم به خیوه عقب نشینی نمود. حسام‌السلطنه پس از عذرخواهی مردم سرخس عباسقلی خان درگزی را به حکومت سرخس (ترکمنستان) تعیین نمود ولی ایشان مجددا علیه حاکم در تدارک سوء قصد بودند که حاکم سرخس مخفیانه به مشهد بازگشت. مجددا مردم سرخس سر به شورش برداشته و هرگاه توانستند دست از نهب و غارت مردم مشهد دست برنداشتند.

 دفع حمله خان خورازم (خانات خیوه) به مرو 
در سال ۱۲۶۹ ه‍.ق (۱۲۳۲خ)، محمد امین بهادر خان خان خوارزم آهنگ تسخیر و تخریب شهر مرو را که از اراضی خراسان و در حوزه فرمان شاه ایران بود نمود و عبدالرحمن خلیفه مرو از حسام‌السلطنه درخواست کمک نمود. وی عباسقلی خان درگزی را با ۱۵۰ سوار به حکومت مرو گسیل نمود. یک ماه بعد، محمد امین بهادر خان با ۱۰٬۰۰۰ تن سواره و پیاده از خیوه حرکت کرده و به کنار مرو آمد. عباسقلی خان درگزی از مردم مرو نیز لشگری ساخت و پس از چند نوبت درگیری، سپاه محمد امین بهادر خان را از ظاهر مرو بازپس زد. ولی پس از آن در اثر بیماری درگذشت و پسرش بهادر خان با ۴۰۰ سوار از جانب حسام‌السلطنه به حکومت مرو روانه شد. علیرغم کمین‌هایی که خان خوارزم در مسیر وی ترتیب داده بود وی موفق شد با شکست کمین خود را به مرو برساند. خان خوارزم پس از سه ماه توقف در نزدیکی مرو و عدم موفقیت فتح آن و پس از مبتلا شدن سپاهیانش به وبا مجبور به عقب نشینی به سوی خیوه گردید و میراحمدخان جمشیدی را در قریاب که ۶ فرسنگی مرو است مستقر نمود. 

میراحمدخان جمشیدی از مردم محال مرو و سرخس و اطراف ۵۰۰۰ خانوار در قریاب گردآورده و به غارت مرو پرداخت و این هنگام که مردم مرو در اثر غارت‌های مکرر به قحطی نیز گرفتار شده بودند با حسام‌السلطنه مکاتبه نموده و نهایتا ناصرالدین‌شاه به اعطای کمک نقدی و اعزام قوا دستور داد. حسام‌السلطنه ۳ فوج سرباز خراسان را با ۵۰۰ سوار و ۶ عراده توپ و خمپاره و قورخانه همراه ۲۰۰ نفر از بزرگان مرو که به استمداد به مشهد آمده بودن روانه مرو ساخت و خود در آق دربند متوقف شد. این لشگر نزدیک مرو با ۱۰۰۰ نفر سوار قریاب درگیر شده و شکست داده و پس از یک شب اقامت بیرون شهر وارد مرو شدند. 

این هنگام حسام‌السلطنه از آق دربند به مشهد مراجعه و سپس به پایتخت احضار و وی در ۲۵ شعبان ۱۲۶۸ (۲۴ خرداد ۱۲۳۱) به تهران رسید و مورد الطاف قرار گرفت.

حسام‌السلطنه در ۱۲۷۰ق (۱۲۳۳خ) از حکومت خراسان برکنار شد و برادر بزرگترش، فریدون میرزا فرمانفرما حاکم خراسان گردید

 فتح هرات 

پس از درگذشت فریدون میرزا فرمانفرما حاکم وقت خراسان در پنجشنبه ۱۰ ربیع‌الثانی ۱۲۷۲ (۲۹ آذر ۱۲۳۴)، حسام‌السلطنه برای بار دوم حاکم خراسان گردید و حکومتش تا ۱۲۷۵ق (۱۲۳۷خ) ادامه داشت. در این هنگام امیر دوست‌محمدخان، حاکم قندهار، قصد فتح هرات نموده بود و حسام‌السلطنه مامور نظم افغانستان شده بود و در همان روز فوت فریدون میرزا فرمانفرما برادرش، از جاجرود طریق خراسان پیش داشت. پس از رسیدن حسام‌السلطنه به مشهد، سپاهی به پشتیبانی هرات به آن شهر اعزام شد. این اقدام موجب توقف حمله امیر دوست‌محمد خان و به جای آن اقدام وی به ایجاد اختلاف در شهر هرات گشت که منجر به خروج سپاه ایران از شهر هرات شد. این شرایط منجر به دوره طولانی زد و خورد بین سپاه ایران و سپاهیان امیر دوست‌محمد خان و حامیان وی در غوریان، اسفزار و قلعه های اطراف هرات و محاصره هرات گردید. به نحوی که طولانی شدن این شرایط واکنش نگرانی ناصرالدین شاه را به دنبال داشت. سرانجام در روز شنبه ۲۵ صفر سال ۱۲۷۳ (برابر با ۳ آبان ۱۲۳۵) حاکم شهر تسلیم و شهر هرات فتح شد. پس از فتح هرات، حسام‌السلطنه نسبت به نظم شهر، تعمیر خرابی ها و تسهیل کسب و کار اهالی شهر اقدام کرد. پس از مدتی حاکم سابق هرات که تسلیم حسام‌السلطنه شده بود توسط اشخاص ناشناسی به قتل رسید و حملات پراکنده ترکمانان به قصد غارت حدود خراسان ادامه یافت. 

خان ملک ساسانی، بر اساس مکاتبات حسام‌السلطنه به برادرزاده اش ناصرالدین‌شاه مضبوط در "کتابخانه سلطنتی" می نویسد:حسام‌السلطنه قاصدهای بادپیما به تهران فرستاد و نوشت که از آمدن کشتی های انگلیس به بوشهر نگران نباشید، انگلیسی ها هرگز نمی توانند از برازجان بالاتر بیایند... حسام‌السلطنه ضمن فتح نامه، عریضه ای به شخص شاه نوشت که شورش سپاهیان هند شروع شده اگر اجازه می فرمایید با همین قشونی که همراه دارم به هندوستان بروم. میرزا آقاخان نوری در نزد شاه سعایت ها کرد و دلایل و شواهدی آورد که اگر حسام‌السلطنه به هندوستان برود سلطنت ایران را هم به رایگان به دست خواهد آورد. شورش سپاهیان هند به شدت رسید. درین وقت فرخ‌خان غفاری برای انجام مذاکرات معاهده پاریس (۱۸۵۷) وارد پاریس شد(۲۴ جمادی الاول ۱۲۷۳). حسام‌السلطنه قاصدها فرستاد، فریادها کرد که هندوستان شورش عظیم برپا شده، هرچه از انگلیسی ها بخواهید خواهند داد، بیدار باشید، مفت نبازید، اما به خرج کسی نرفت.

حسام‌السلطنه چون طرف بی مهری دولت انگلیس و میرزا آقاخان نوری بود از خراسان احضار و به جای وی برادر کوچکترش حمزه میرزا حشمت‌الدوله به وزارت محمد قوام‌الدوله در ۱۲۷۵ق (۱۲۳۷خ) به استانداری خراسان فرستاده شد. حسام‌السلطنه در این سال به جای تهماسب میرزا مؤیدالدوله به استانداری فارس انتخاب و روانه گردید.

 همراهی ناصرالدین‌شاه در سفرهای خارجی 
 حسام‌السلطنه ریاست و حراست اردوی ناصرالدین شاه در سفر به عتبات عالیات، ۲۰ جمادی‌الثانی تا اول ماه ذیحجه سال۱۲۸۷ ه.ق (۱۲۴۹خ)، را بر عهده داشت.
 حسام‌السلطنه در سفر اول ناصرالدین‌شاه به اروپا در سال ۱۲۹۰ق/۱۲۵۲خ از ملتزمین رکاب شاه بود.

 سفر به استانبول 
حسام‌السلطنه در ۱۲۹۸ق. به هنگام بازگشت از سفر حج، برای دفع فتنه شیخ عبیداللّه نهری که در آذربایجان طغیان کرده بود، به استانبول رفت تا از دولت عثمانی کمک بگیرد. به همراه او سلیمان‌پاشا، فرستاده مخصوص دولت عثمانی، با نامه‌ای دوستانه برای محکم کردن مناسبات دو کشور، به ایران آمد. 

 درگذشت 
سلطان‌مراد میرزا حسام‌السلطنه برای بار پنجم در ربیع الاول ۱۳۰۰ ه‍.ق (بهمن ۱۲۶۱خ) به حکومت خراسان و سیستان تعیین شد. بدین منظور بیست و پنج هزار تومان پیش‌کش به شاه داده بود. قصد عزیمت داشت که ناگهان در سن ۶۷ سالگی قمری در روز دوشنبه دوم جمادی‌الاولی سال ۱۳۰۰ ه‍.ق (۲۱ اسفند ۱۲۶۱خ) فوت نمود. 
وی در شهر مشهد در دارالحفاظ حرم امام رضا مدفون است.

 دارایی 
منظریه به فتحعلی‌خان صاحب‌دیوان تعلق داشت. او پس از چندی این باغ را به سلطان‌مراد میرزا حسام‌السلطنه فروخت. حسام‌السلطنه بعدها در همین باغ دختر بزرگ خود را نامزد کامران میرزا نایب‌السلطنه کرد. پس از درگذشت حسام‌السلطنه، دختر وی، عمارت منظریه، موجود در باغ منظریه را به ارث برد.

دارایی حسام‌السلطنه هنگام مرگ حدود دو تا سه کرور براورد شده است.

 خدمات عمرانی 
حسام‌السلطنه در دوره حکومت خود در خراسان به آبادانی این منطقه پرداخت و بناهایی به دستور وی در آنجا ساخته شد. 
 قلعه جلال‌آباد
 قلعه چهل سنگ
 مهمانخانه، آب‌انبار، یخچال و چاپارخانه‌ای در جنب رباط زعفرانی

 جستارهای وابسته 
 محمد امین بهادر خان
 حسن‌خان سالار
 امیرکبیر

 نگارخانه 

 پانویس 

 منابع 


رده:اهالی تبریز
رده:حاکمان خراسان
رده:درگذشتگان ۱۸۸۲ (میلادی)
رده:زادگان ۱۸۲۲ (میلادی)
رده:زادگان ۱۲۳۳ (قمری)
رده:درگذشتگان ۱۳۰۰ (قمری)
رده:شاهزادگان قاجار
رده:حاکمان اصفهان
رده:حاکمان فارس
رده:حاکمان یزد
رده:حاکمان کردستان
رده:خاک‌سپاری‌ها در حرم امام رضا
رده:حاکمان قاجار خراسان