شهرستان بستان‌آباد

شهرستان بستان آباد یکی از شهرستان‌های استان آذربایجان شرقی است. مرکز این شهرستان، شهر بستان آباد می‌باشد.

دمای مرکز این شهرستان گاهی به ۴۶- درجه سانتیگراد رسیده‌است و به همین دلیل سردترین شهر ایران لقب گرفته‌است.

 جغرافیا 
بستان آباد یکی از شهرستان‌های استان آذربایجان شرقی است که در ۴۵ کیلومتری شرق تبریز در مسیر ترانزیتی تبریز-میانه و تبریز-سراب و اردبیل واقع است. این شهرستان بین شهرستان‌های تبریز و میانه واقع شده‌است و از نظر جغرافیایی بین ۴۶ درجه و ۳۰ دقیقه و ۴۷ درجه و ۱۴ دقیقه طول شرقی و ۳۷ درجه و ۳۲ دقیقه و ۳۸ درجه و ۴ دقیقه عرض شمالی قرار گرفته‌است.
ارتفاع شهرستان بستان آباد از سطح آزاد دریا۱۷۴۰ متر می‌باشد.
بندانگشتی|چپ|تالاب قوری‌گل؛ بستان‌آباد.

مساحت این شهرستان ۲۹۶۹–۳/۲۸۵۰ کیلومتر است که در مقایسه با مساحت کل استان ۴/۶ درصد را به خود اختصاص داده‌است.

بستان آباد شامل سه قسمت اوجان علیا، سفلا و اسکند می‌باشد که مجموعه مرکز شهرستان را تشکیل می‌دهند.

 پستی و بلندی‌ها 
بستان آباد منطقه‌ایست کوهستانی که سراسر قسمت جنوبی‌اش را کوه‌های پربرف و مرتفع پوشانده‌است. شمال آن در امتداد کوه‌های بزغوش و غرب این شهرستان در امتداد کوه‌های مورو داغ به ارتفاع ۲۹۶۰ متر در دنباله کوه‌های مورو داغ و بزغوش به نام تک آلتی و گردنه معروف شیبلی قرار گرفته‌است. مرتفع‌ترین نقطه شهرستان کوه سهند به ارتفاع ۳۷۷۲ متر می‌باشد.

 ارتفاعات مهم 
 کوه سهند به ارتفاع ۳۷۷۲ متر سومین قله آذربایجان بعد از سبلان به ارتفاع ۴۸۰۰ متر و آرارات به ارتفاع ۳۹۱۳ تا ۵۱۵۴ متر می‌باشد. دامنه‌های این کوه را ۲۵ فرسنگ تخمین می‌زنند. این کوه سرچشمه رودخانه‌های اوجان، مهرانه رود، سهند و آلمالو است که عمده آب مشروب شهر تبریز از چشمه‌ها و سیلاب‌ها و ذخائر ارضی این کوه تأمین می‌گردد.
 کوه شیبلی به ارتفاع ۱۶۵۴ متر که جاده تهران – تبریز از آن عبور می‌کند و یکی از معروفترین گردنه‌های ایران در آن واقع شده‌است.
 کوه تک آلتی به ارتفاع ۲۵۶۰ متر در شمال آبادی شبلی واقع است که در قله آن دکل‌های رادیو و تلویزیون نصب شده‌است.
 بیوک داغ به ارتفاع ۲۹۶۰ متر
 قباق داغ به ارتفاع ۲۹۰۴ متر
 آروانا داغ به ارتفاع ۲۹۵۴ متر
 بزداغ به ارتفاع ۳۶۰۵ متر
 کوه حیدربابا (این کوه از لحاظ زمین‌شناسی اهمیت چندانی ندارد ولی از دیدگاه اجتماعی می‌توان به اهمیت آن از نظر موردخطاب بودن ادبی در اشعار شهریار اشاره کرد. این کوه به علت قرارگیری در مسیر راه‌آهن تبریز - میانه و ترانشه برداری از آن در حد زیادی تخریب شده‌است).

 آب و هوا 
آب و هوای بستان آباد به دلیل قرار گرفتن در دامنه کوهستان سهند در زمستان سرد و پربرف و در تابستان معتدل است. دمای مرکز این شهرستان گاهی به ۴۶- درجه رسیده و به این دلیل سردترین شهر ایران لقب گرفته‌است.
هوای این شهرستان شش ماه از سال خشک و شش ماه دیگر مرطوب می‌باشد. رژیم بارندگی آن دارای دو حداکثر در ماه‌های اردیبهشت و خرداد که با یک حداقل در ماه‌های تیر و مرداد قطع می‌شود؛ بنابراین اختلاف فصل بارندگی در این شهرستان زیاد می‌باشد. با توجه به کلیماتوگرام این شهرستان ملاحظه می‌کنیم که ۲ ماه خیلی خشک در خرداد و تیر و ۲ ماه خشک در شهریور و مهر و ۲ ماه نیمه خشک در آذر و آبان و ۶ ماه مرطوب از آذر الی اردیبهشت دارد متوسط بارندگی سالانه آن ۳۲۰ میلی‌متر و تبخیر آن ۲۵۰ میلی‌متر می‌باشد تبخیر حقیقی آن نسبت به بارندگی ۹۳ درصد می‌باشد. متوسط درجه حرارت آن ۸ درجه سانتی گراد می‌باشد.

 پوشش گیاهی، جنگل و مرتع 
گیاهان طبیعی منطقه اغلب به علت تبدیل مراتع به زمین کشاورزی از بین رفته و مقدار کمی از آن‌ها از جمله گرافیدها و خار شتر و انواع Dietalel دیده می‌شود. در دوره‌ها و نقاط گود اطراف روستاها که آب زیرزمینی بالا و رطوبت زیاد است درختان زبان گنجشک و تبریزی و نارون دیده می‌شود.

 منابع آب شهرستان 
باتوجه به بارندگی زیاد در منطقه از منابع آبی مختلفی در این شهرستان می‌توان آب استحصال نمود.

 رواناب‌ها 
 رودخانه اوجان چای که از دامنه کوه سهند سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از منطقه، در حوالی بخشایش به آجی چای می‌پیوندد.
 رودخانه سعیدآباد چای که از به هم پیوستن دو رودخانه هازارچای و متنق چای به وجود می‌آید.
 پیرلی چای که از جنوب روستای اسفنگره سرچشمه می‌گیرد و به رود اوجان چای می‌پیوندد.
 آیقرچای که از دامنه اروانه داغ و چیاق داغ سرچشمه می‌گیرد و به اوجان چای می‌پیوندد.
 رودخانه قازان چای از دامنه‌های شرقی سهند سرچشمه می‌گیرد و به بهادرچای می‌ریزد.
 رودخانه معرف به یکی رودخانه هشترود معرف می‌باشد ولی در واقع درحومه بستان آباد قرار گرفته که معرف به رودخانه روستای سلطانگه (سو تنگه چایی) می‌باشد.

 تقسیمات کشوری 
شهرستان بستان آباد دارای ۲ بخش، ۹ دهستان و ۳ شهر به شرح زیر است:

 شهرستان بستان‌آباد 
بخشمرکز بخشجمعیت بخش ۱۳۹۵نام دهستانمرکز دهستانجمعیت دهستان ۱۳۹۵شهرجمعیت شهر ۱۳۹۵مرکزیاوجان۷۲٬۲۲۳ نفرمهرانرود مرکزینوجه‌ده سادات۱۳٬۹۴۱ نفراوجان

کردکندی۲۱٬۷۳۴ نفر

۴٬۴۳۹ نفرقوریگلیوسف‌آباد۹٬۸۱۴ نفراوجان غربیبنه‌کهل۸٬۸۶۵ نفرشیبلیسعیدآباد۷٬۳۴۶ نفرمهرانرود جنوبیحاج‌آقا۶٬۰۸۴ نفرتیکمه‌داشتیکمه‌داش۲۲٬۵۴۵ نفراوجان شرقیقره‌بابا۸٬۴۲۹ نفرتیکمه‌داش۲٬۹۷۴ نفرعباس غربیتیکمه‌داش۷٬۲۴۳ نفرسهندآبادقره‌چای حاج‌علی۲٬۱۰۱ نفرعباس شرقیقره‌چمن۱٬۷۹۸ نفر

 آموزش و پرورش 
تعداد کل دانش آموزان شهرستان ۲۴۷۴۶ نفر می‌باشد و از این تعداد ۲۷۷۸ نفر شهری و ۲۱۹۶۸ نفر روستائی می‌باشند. از تعداد کل دانش آموز روستائی ۱۵۴۰۷ نفر در مقطع ابتدائی، ۳۷۸۶ نفر در مقطع راهنمایی و ۶۱۹ نفر دبیرستان و از تعداد کل دانش آموز شهری ۲۱۳۱ نفر در مقطع ابتدائی، ۱۲۲۵ نفر در مقطع راهنمائی و ۱۴۲۶ نفر دبیرستان و ۳۱۶ نفر در سایر مقاطع مشغول به تحصیل می‌باشند.

 مشاهیر 
بندانگشتی|چپ|حسین شهابی کارگردان سینما
 سید محمدحسین شهریار سید محمدحسین بهجت متخلص به شهریار؛ شاعر معاصر
 حسین شهابی کارگردان سینمای ایران و…
 خسته قاسم شاعر قرن دوازدهم در تیکمه داش
 حسین کوهستانی عضو هیئت علمی دانشگاه سراسری تبریز و شهردار سابق و…
 جواد خیابانی مجری برنامه‌های ورزشی تلویزیون
 داوود دانش‌جعفری وزیر اقتصاد و دارایی در دوره دولت نهم و…
 مصطفی محمدنجار (وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح در دوره دولت نهم و وزیر کشور در دوره دولت دهم)
 امیرحسین شیخ دینی (قهرمان دو دوره المپیاد ورزشی دانشجویان ایران همچنین حضور در انتخابی تیم ملی دانشجویان ایران و دعوت از کشور تایلند و ترکیه جهت مسابقه)
 هادی ساعی بنه کهل قهرمان تکواندو المپیک و جهان
 مرضیه صدقی سقین سرای(قهرمان پارا المپیک)

 صنعت گردشگری (توریسم) 
 جاذبه‌های طبیعی 
 تالاب قوری‌گل در ۱۵ کیلومتری بستان آباد و ۳۰ کیلومتری تبریز
 آبگرم درمانی در مرکز شهر
 دره شاهیوردی در دامنه کوه جام سهند
 دامنه‌های سلسله جبال سهند و بزقوش
 تالاب آلمالو گلی در نزدیکی روستای المالو
 تالاب آلقاز در دامنه کوه قاسم داغی
 کوه حیدربابا در روستای خشکناب زادگاه شهریار
 چشمه ساری دره در دامنه کوه نخودداغی درروستای کر با خاصیت درمانی
 پیست اسکی سهند
 درهٔ سعیدآباد
 غار اسکندر و استیار
 غار آق‌بلاغ

 سابقه تاریخی 
اوجان در محل شهر باستانی و گمشده تاریخی «اوجان» بنا شده‌است. بنای شهر اوجان به دوران سلجوقیان مربوط می‌شود و همچنین اوج شکوفایی آن در زمان ایلخانان بوده‌است. منطقهٔ اوجان در دورهٔ حکومت ایلخانان به پایتخت ییلاقی و قرارگاه سلاطین و بزرگان مبدل شده و اعتبار خاصی می‌یابد. سپس بعد از دوران ایلخانی، سیر نزولی پیدا کرده و به مرور از اهمیت آن کاسته می‌شود تا اینکه در اواسط دوران صفوی بنا بردلایلی، کاملاً تخریب می‌شود.

 آثار و ابنیه تاریخی 
 عمارت نائب‌السلطنه: این عمارت در سال ۱۲۱۲ هجری بنا گردیده‌است که اکنون از او فقط خرابه‌ای برجای مانده‌است. این بنا در کنار راه خیرآباد و چمن اوجان است.
 نادر تپه‌سی: در این محل آثار بنا و ساختمان مشاهده می‌شود که گویا نادرشاه در زمان حیات خود در آنجا اقامت گزیده‌است این تپه در قسمت جنوب شهر اوجان واقع است.
 قزل کوشک: بقایای ساختمان و قصر سلطنتی شاهان صفوی.
 تپه طاحونه (دییرمان تپه‌سی): بین رودخانه صبرلو و حاج‌آقا می‌باشد که دارای آثار زیاد و بسیار مرموز است.
 جانقور: که جایگاه شهر اوجان است. جانقور در زبان ترکی قدیم به معنای مشورتگاه است.
 گورستان‌های آبادی‌های دیزناب
 کاروانسرای الخلج
 کاروانسراهای شیبلی
 مسجد روستای جانبهان
 مزار خسته قاسم در شهر تیکه داش

 ره‌آورد (سوغاتی) 
فطیر محلی، معروف‌ترین سوغاتی اوجان از دیر باز معروف بوده و کام میهمانان را شیرین می‌کند، اصل مربوط به روستای عین الدین می‌باشد، پخش و توسعه و تأمین این نان نیز اکثراً بر عهدهٔ اهالی این روستا در جای جای شهرستان بستان آباد می‌باشد. لازم است ذکر شود بزرگ‌ترین فطیر (نان سنتی) ایران در شهر اوجان پخت شده‌است.

 زبان و ادبیات 
زبان همه مردم بستان آباد ترکی آذربایجانی با لهجه شهر اوجان می‌باشد که نقشی اساسی در حفظ فرهنگ و آداب و رسوم منطقه داشته، به‌طوری‌که مثل‌ها و ادبیات شفاهی و اشعار در مناسبت‌ها و روزهای مذهبی به زبان ترکی است و از شاعران بنام آن استاد شهریار، منوچهر صادقی، خسته قاسم.

 اقتصاد 
اقتصاد منطقهٔ بستان‌آباد وابسته به کشاورزی و دامداری، و نشأت گرفته از وجود آب و زمین مرغوب است. در بخش کشاورزی محصولاتی چون غلات و سیب زمینی و هویج از تولید بالا و مرغوبیت مناسب برخوردار است و در بخش دامداری و در قسمت لبنیات و خصوصاً پنیر. شغل اصلی مردم کشاورزی، دامداری، قالی‌بافی و مشاغل آزاد می‌باشد. در اکثر روستاهای تابع بستان‌آباد قالیبافی روستایی با نقشهٔ روستاباف، بسیار رونق و رواج دارد و از منابع بزرگ درآمد مردم است.

وجود معادن مختلف در کوه‌های مجاور، و کارخانه‌هایی تأسیس شده در کنار جادهٔ تبریز-بستان‌آباد، رونق به سزایی به اقتصاد و منابع شهرستان بخشیده‌است. واحدها و کارخانه‌های مختلف از جمله صابون‌سازی، قندریزی، حلاجی، کشبافی، تولید مواد غذایی در مرکز شهرستان مشغول به کار می‌باشند. در سال‌های اخیر کامیون‌داری و خدمات حمل و نقل در ردیف عمده‌ترین مشاغل بستان‌آباد درآمده‌است. قرار گرفتن بستان‌آباد در مسیر جادهٔ ترانزیتی تبریز-میانه و تبریز-اردبیل، در توسعه و گسترش اقتصادی شهرستان و توجهٔ مردم به داد و ستد با روستاهای اقماری بسیار مؤثر است. بیشترین دادوستد این شهر با شهرهای مهم تبریز، اردبیل و میانه می‌باشد. ایجاد مراکز حمل و نقل و بنگاه‌های باربری و انبارهای کالای کشاورزی در بستان آباد، بر میزان حجم داد و ستد و گسترش روابط بازرگانی افزوده‌است.

کالای تجاری عمدهٔ بستان‌آباد بعد از غلات و سیب زمینی، پنیر و خیارشور و مواد غذایی است که دارای رتبه‌ای بالا در سطح استان می‌باشد. بستان آباد با تحت پوشش قرار دادن خرید شیر اغلب روستاهای کردستان و اردبیل و خلخال و میانه و ایلات دارای تولید لبنیات بسیار مرغوب و بالایی است که در کل کشور شهرت به سزایی دارد.

 کشاورزی 
کل اراضی زیر کشت شهرستان طبق آمار سازمان کشاورزی استان در سال ۱۳۷۵ قریب به ۱۳۷٬۰۵۰ هکتار می‌باشد که اعم از دیم و آبی در آن‌ها محصولات زراعی به اشکال مختلف کشت می‌شود. از کل اراضی زیر کشت و آیش ۸۲٪ آن (یعنی حدود ۱۰۹٬۹۴۶) به کشت دیم اختصاص دارد.

 صنعت 
از آنجا که بستان آباد به مرکز استان نزدیک است، لذا کارخانجات متعددی در بستان آباد جان و مسیر بستان آباد-تبریز قرار گرفته‌است. در عین حال در خود شهرستان واحدهای صنعتی فعال مشغول بکارند که کم و بیش در رشد اقتصادی و اشتغال‌زایی منطقه مؤثرند که شامل کارخانجات کش و قیطان، سماور و بخاری، ادارات کشاورزی و ساختمانی، جوراب، مواد غذایی (نمک، آرد، قند) نایلون و نایلکس و صابون می‌باشد. گذشته از این، شهرستان اوجان دارای صنایع دستی و صنعتی از قبیل فرش‌بافی و جاجیم بافی و … می‌باشد که از لحاظ ارزآوری دارای اهمیت فراوانی می‌باشند.

این شهرستان دارای آبگرم‌های متعدد می‌باشد.

 معادن 
در شهرستان بستان آباد، معادن گچ، پوکه، سنگ و فیروزه وجود دارد که زیر نظر مستقیم ادارهٔ معادن و فلزات اداره می‌شود و با توجه به ذخایر عظیم خاک رس مخصوص کاشی، این مادهٔ استراتژیک به استان‌های دیگر حمل شده و بعد از به عمل‌آوری و تولید کاشی با قیمت چندبرابری به استان بارگیری می‌شود که نتیجهٔ آن بیکار ماندن نیروی جوان جویای کار در شهرستان می‌شود.

 نگارخانه 
بندانگشتی|چپ|تالاب قوری‌گل، بستان‌آباد

روستای شنگل‌آباد از توابع اوجان تاریخ کهن دارد، دارای باغ‌های بزرگ گردو، بِه و سیب گلابی که تولیدکنندهٔ بزرگ گردوهای کاغذی بوده و دشت‌ها و کوه‌های زیبا و گیاهان دارویی و از بهترین‌های منطقه می‌باشد که در پایین کوه حیدر بابا قرار دارد این روستای ویلایی زادگاه خان‌ها بوده‌است.

 پانویس 

 منابع 
 لغت‌نامه دهخدا
 اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳خ.
 http://w.hvm.ir/lawdetailnews.asp?id=21784

بستان‌آباد
بستان‌آباد