مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲

مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲  مشهور به فانتوم، جنگنده-بمب‌افکن دو سرنشینه و ۲ موتوره مافوق صوت و دوربرد است که توانایی عملیات در تمام ساعات شب و روز و همه شرایط آب و هوایی را دارد. از فانتوم به عنوان یکی از بهترین و مشهورترین جنگنده‌های سده بیستم میلادی نام برده می‌شود.

فانتوم ۲ از سال ۱۹۶۰ وارد خدمت در نیروی دریایی ایالات متحده گردید. کارایی که فانتوم از خود نشان داد، سبب آن شد که نیروی هوایی و سپاه تفنگداران دریایی ایالات متحده که در ابتدا به آن علاقه‌ای نداشتند آن را سفارش و استفاده از آن را آغاز کردند. شرکت مک‌دانل داگلاس این هواپیما را تا اواخر دهه ۱۹۷۰ برای نیروی دریایی ایالات متحده می‌ساختSwanborough and Bowers 1976, p. 301. سرعت فانتوم به عنوان یک جنگنده بزرگ به بیش از ۲٫۲ ماخ می‌رسد، در عین حال توانایی حمل ۸۴۸۰ کیلوگرم سلاح و مهمات از جمله موشک، راکت و بمب را در ۹ جایگاه خارجی دارا می‌باشد. اف-۴ مانند دیگر رهگیرهای زمان خود بدون توپ مسلسل داخلی طراحی شده بود اما در مدل‌های بعدی، توپ گاتلینگ ۲۰م‌م ام۶۱ والکان در آن جاسازی شد. این جنگنده در ابتدای خدمت خود توانست ۱۵ رکورد جهانی هنگام پرواز همچون حداکثر سرعت و حداکثر ارتفاع پرواز را به خود اختصاص دهد.

فانتوم در ویتنام جانشین اف-۱۰۵ شد و به‌طور گسترده مورد استفاده قرار گرفت و به عنوان یک جنگنده برتری هوایی (و در اواخر جنگ شناسایی و بمب‌افکن) به خوبی ایفای نقش نمود. فانتوم آخرین جنگنده نیروی هوایی آمریکا بود که خلبانان تک‌خال زیادی در قرن بیستم داشت. در جنگ ویتنام، یک خلبان از نیروی هوایی آمریکا و یک خلبان از نیروی دریایی آمریکا هرکدام به پنج پیروزی در نبرد هوایی دست یافتند و به عنوان خلبان تک‌خال رسیدند.Dorr and Bishop 1996, pp. 200–201. این هواپیما در طی دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ ستون فقرات نیروی هوایی آمریکا را تشکیل می‌داد. این هواپیما به‌تدریج با هواپیماهایی جدیدتری همچون اف۱۵ و اف۱۶ در نیروی هوایی آمریکا، اف-۱۴ تام‌کت و اف-۱۸ هورنت در نیروی دریایی آمریکا جایگزین شد. در سال ۱۹۹۱ در جنگ خلیج فارس از فانتوم اف-۴ برای شناسایی، شکار رادارها و موشک‌های زمین‌به‌هوا و نیز تحت‌فشار قرار دادن جنگنده‌های عراقی استفاده شد تا این‌که در سال ۱۹۹۶ میلادی رسماً بازنشسته شد.Donald Spring 1991, p. 26.Donald Summer 1991, p. 22. فانتوم اف-۴ تنها هواپیمایی بود که در هر دو تیم نمایش هوایی ایالات متحده یعنی  تاندربیردز نیروی هوایی (اف۴ای) و بلو انجلز نیروی دریایی (اف۴جی) بکار گرفته شد.Lake 1992, p. 190.Lake 1992, p. 203. فانتوم علاوه بر نیروهای دریایی و هوایی ایالات متحده در ارتش ۱۱ کشور دیگر نیز خدمت کرده است. فانتوم‌های اسرائیلی در درگیری‌های اعراب و اسرائیل عملیات‌های بسیاری انجام داده‌اند.

شاه ایران در سال ۱۹۷۴ تعداد ۲۰۹ فروند از این جنگنده را خرید که در جنگ ایران و عراق نقش مهمی ایفا کردند و اکنون نیز ستون فقرات نیروی هوایی ایران را تشکیل می‌دهد. این هواپیما هنوز در نیروی هوایی ۱۱ کشور از جمله ایران (انواع دی، ئی، و آرافئی) خدمت می‌کند. در نیروی هوایی ایالات متحده از آن به عنوان پهپاد (بدون سرنشین) به عنوان هدف در تمرینات موشکی و درگیری‌های هوایی استفاده می‌شود. خط تولید این هواپیما از ۱۹۵۸ تا ۱۹۸۱ فعال بوده و ۵۱۹۵ فروند اف-۴ در آن تولید شده است که بیشترین تعداد هواپیمای مافوق صوت تولید شده از یک نوع در آمریکاست.

 توسعه 
در سال ۱۹۵۳ دفتر طراحی مک‌دانل کار بر روی اصلاح اف۳اچ را آغاز نمود. در سال ۱۹۵۴ یک نمونه کامل از هواپیمای طراحی شده به نام اف۳اچ-جی ساخته شد و به نیروی دریایی ارائه گردید. این طرح به شدت مورد توجه قرار گرفت و بنابراین دستور ساخت دو فروند نمونه اولیه از سوی نیروی دریایی به مک‌دانل داده شد. این طرح، هواپیمایی بود تک‌سرنشین و مجهز به ۴ قبضه مسلسل ۲۰ میلی‌متری و دارای ۱۱ جایگاه حمل بمب یا موشک که توانایی عملیات در هر شرایط آب‌وهوایی را دارا بود. نیروی رانش آن توسط ۲ موتور از نوع جی-۶۵ تأمین می‌گردید و این جنگنده را به راحتی به سرعت ۱٫۵ ماخ می‌رساند. اما در سال ۱۹۵۴ میلادی با توجه به شرایط جدید حاکم بر سیاست خارجی ایالات متحده و مأموریت‌های محوله به نیروی دریایی، موارد مهمی به قابلیت‌های درخواستی مورد نظر برای این جنگنده اضافه شد که موجب تأخیر در طراحی و ساخت این هواپیما گردید، از جمله این موارد می‌توان قابلیت شرکت در عملیات‌های رهگیری و دفاع، قابلیت پرواز در شرایط جوی مختلف و مشکل، اضافه شدن یک رادار پیشرفته ای‌ان/ای‌پی‌کیو ۱۰۹ و افزودن نفر دوم به خدمه برای هدایت رادار را نام برد.

 طراحی 
 نگاه کلی 
بندانگشتی|چپ|کابین اف۴ فانتوم ۲

فانتوم اف۴، جنگنده-بمب‌افکن دو سرنشینه‌ای است که به عنوان هواپیمای رهگیر برای پر کردن خلأ موجود در جنگنده‌های دفاعی نیروی دریایی آمریکا طراحی شد. از نوآوری‌های به‌کار رفته در آن می‌توان به رادار دوپلر پالس پیشرفته آن و نیز به‌کارگیری گسترده تیتانیوم در بدنه آن اشاره کرد."Phabulous 40th: Current Uses of Titanium: F-4."  Boeing, 1971.
"F-4B/C 1,006 lb. 7.7% of Structure, F-J/E 1,261 lb. 8.5% of Structure".
 Retrieved: 14 February 2008.

علاوه بر اندازه و بیشینه وزن برخاست بالای ۶۰٬۰۰۰ پوندی (۲۷٬۰۰۰ کیلوگرم) آن، اف۴ بیشینه سرعت ۲٫۲۳ ماخ را دارد و سرعت اوجگیری اولیه آن بیش از ۴۱٬۰۰۰ فوت بر دقیقه (۲۱۰ متر بر ثانیه) است.<ref
name="USAF Fighters p198">Dorr and Donald 1990, p. 198.</ref> ۹ جایگاه تسلیحات آن توانایی حمل بیش از ۱۸٬۶۵۰ پوند (۸۴۸۰ کیلوگرم) جنگ‌افزار، شامل موشک‌های هوابه‌هوا، هوا به سطح، هدایت‌شده، هدایت‌نشده و بمب‌های هیدروژنی را دارد. همچون دیگر هواپیماهای رهگیر آن زمان، اف۴ بدون توپ داخلی بود.Angelucci 1987, p. 310.

طراحی این هواپیمای جنگنده دو سرنشینه که برد بالا و امکان حمل جنگ‌افزار بالایی را داشت پایه‌ای برای طراحی نسل بعدی جنگنده‌های سبک بهینه شده برای جنگ در طول روز بود.Donald, David. Warplanes of the
Fleet. London: AIRtime Publishing Inc. , 2004. .

 ویژگی‌های پروازی 
در جنگ‌های هوایی بزرگ‌ترین برتری فانتوم، شتاب بالای آن بوده است. این توانایی باعث می‌شد خلبان‌های متبحر حق انتخاب برای آغاز یک جنگ هوایی یا عقب‌نشینی از آن را داشته باشند.Goebel, Greg.
"Phantom Over Southeast Asia." Vectorsite.net. Retrieved: 18 January 2008. هواپیمای غول‌پیکر فانتوم که برای شلیک موشک‌های هدایت‌شونده با رادار طراحی شده بودند چابکی رقبای ساخت شوروی خود مانند میگ‌ها را نداشتند و گاه در مانورهای سخت، از مسیر خود منحرف شده و دچار پیچ خوردن‌های غیرقابل کنترل می‌شد، با این حال خلبانان معتقد بودند که هواپیما انعطاف خوبی در عملکرد دارد و پرواز با آن راحت است. در سال ۱۹۷۲ به بال‌های مدل اف-۴ ئی، هوازه را افزودند که به آن توانایی مانور با زاویه حمله بالا را می‌داد.
بندانگشتی|راست|ویدئویی از پرواز اف-۴ فانتوم۲

موتورهای جی ۷۹ دود سیاه غلیظی را تولید می‌کرد که فانتوم‌ها را از دور قابل شناسایی می‌کرد.McDonnell Douglas F-4S Phantom  MAPS Air Museum at Akron-Canton Airport.
 Retrieved: 28 March 2010. خلبان‌ها این دود را با به‌کارگیری حالت پس‌سوز از میان می‌بردندRichardson and Spick 1984, p. 25. اما این کار راندمان سوخت را کم می‌کرد. بعضی از خلبان‌ها پس سوز را در یک موتور هواپیما استفاده می‌کردند که این کار روی شتاب هواپیما همان تأثیر را می‌گذاشت که از پس‌سوز در هر دو موتور استفاده شود و از طرفی هم دود به‌شدت سیاه غلیظ موقعیت هواپیما را مشخص نمی‌کرد.

یکی از ضعف‌های بزرگ فانتوم در طراحی‌های اولیه آن نبود مسلسل داخلی در آن بود. چون برای دوره کوتاهی عقیده بر این بود که جنگ‌های هوایی چرخشی در سرعت‌های مافوق صوت غیرممکن است و در واقع به خلبانان یاد داده نمی‌شد که چگونه با این هواپیما با جنگنده‌های دیگر درگیر شوند. اما در واقعیت جنگ‌های هوایی معمولاً در سرعت‌های زیر صوت دنبال می‌شدند چون خلبانان با کاهش سرعت خود تلاش می‌کردند پشت سر هواپیمای دشمن قرار بگیرند. ضمناً موشکهای هوا به هوای گرمایاب و هدایت‌شده آن دوران هم ضعیف بودند و شانس اصابت کمی داشتند. در نهایت این ضعف با اضافه کردن مسلسل ۲۰ میلی‌متری شش لول ام۶۱ والکان در اف-۴ ئی جبران شد.<ref
name="Higham 1978">Higham and Williams 1978</ref>

 هزینه‌ها 

اف-۴ سیآراف-۴ سیاف-۴ دیاف-۴ ئیهزینه بخش تحقیق و توسعه –  ۶۱٬۲۰۰ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۳۷۴۵۱٬۳۴۲ از ۱۹۷۳ تا اکنون  –  ۲۲٬۷۰۰ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۳۱۶۷٬۴۱۰ از ۱۹۷۳ تا اکنونبدنه۱٬۳۸۸٬۷۲۵ در ۱۹۶۵۱۰٬۲۴۱٬۶۶۴ (اکنون) ۱٬۶۷۹٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۱۲٬۳۸۲٬۴۰۳ (اکنون)
  ۱٬۰۱۸٬۶۸۲ در ۱۹۶۵۷٬۵۱۲٬۶۴۵ در ۲۰۰۸ ۱٬۶۶۲٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۱۲٬۲۵۷٬۰۳۱ (اکنون)موتورها ۳۱۷٬۶۴۷ در ۱۹۶۵۲٬۳۴۲٬۶۰۵ (اکنون)  ۲۷۶٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۲٬۰۳۵٬۴۶۴ (اکنون) ۲۶۰٬۵۶۳ در ۱۹۶۵۱٬۹۲۱٬۶۱۸ (اکنون) ۳۹۳٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۲٬۸۹۸٬۳۲۳ (اکنون)تجهیزات الکترونیکی ۵۲٬۲۸۷ در ۱۹۶۵۱۸۵٬۶۱۰ (اکنون) ۲۹۳٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۲٬۱۶۰٬۸۳۶ (اکنون) ۲۶۲٬۱۰۱ در ۱۹۶۵۱٬۹۳۲٬۹۶۰ (اکنون)۲۹۹٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۲٬۲۰۵٬۰۸۶ (اکنون)جنگ‌افزار ۱۳۹٬۷۰۶ در ۱۹۶۵۱٬۰۳۰٬۳۱۳ (اکنون) ۷۳٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۵۳۸٬۳۶۵ (اکنون) ۱۳۳٬۴۳۰ در ۱۹۶۵۹۸۴٬۰۲۹ (اکنون) ۱۱۱٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۸۱۸٬۶۱۰ (اکنون)مهمات –  –  ۶٬۸۱۷ در ۱۹۶۵۵۰٬۲۷۴ (اکنون) ۸٬۰۰۰ در ۱۹۶۵۵۸٬۹۹۹ (اکنون)هزینه پرواز ۱٬۹ میلیون (۱۹۶۵)۱۴ میلیون (اکنون) ۲٬۳ میلیون (۱۹۶۵)۱۷ میلیون (اکنون) ۱٬۷ میلیون (۱۹۶۵)۱۲٬۵ میلیون (اکنون) ۲٬۴ میلیون (۱۹۶۵)۱۷٬۷ میلیون (اکنون)هزینه تغییرات ۱۱۶٬۲۸۹ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۳۸۵۷٬۶۱۶ از ۱۹۷۳ تا اکنون ۵۵٬۲۱۷ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۳۴۰۷٬۲۱۸ از ۱۹۷۳ تا ۲۰۰۸ ۲۳۳٬۴۵۸ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۳۱٬۷۲۱٬۷۲۲ از ۱۹۷۳ تا اکنون  ۷٬۹۹۵ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۳۵۸٬۹۶۲ از ۱۹۷۳ تا اکنونهزینه پرواز هر ساعت ۹۲۴ در ۱۹۶۵۶٬۸۱۴ در ۲۰۰۸ ۸۶۷ در ۱۹۶۵۶٬۳۹۵ (اکنون) ۸۹۶ در ۱۹۶۵۶٬۶۰۸ (اکنون) ۸۶۷ در ۱۹۶۵۶٬۶۰۸ (اکنون)هزینه نگهداری به‌ازای هر ساعت پرواز  ۵۴۵ در ۱۹۶۵۴٬۰۱۹ (اکنون)

نکته: مقادیر این جدول با ارزش دلار آمریکا در سال ۱۹۶۵ بیان شده‌اند<ref
name="knaack">Knaack 1978</ref> و تغییرات آن به ازای تورم محاسبه شده است.

 در نیروی هوایی ایران 
بندانگشتی|اولین اسکادران تخصصی جنگنده اف-۴ دی در شیراز (۱۹۷۱)
نیروی هوایی شاهنشاهی ایران در ابتدا تصمیم داشت جهت دور کردن میگ‌های نیروی هوایی شوروی، جنگنده اف-۱۱۱ را از کارخانه جنرال داینامیکس خریداری نماید؛ ولی با شکست پروژه این هواپیما، آمریکا تصمیم گرفت که جنگنده فانتوم که در جنگ ویتنام امتحان خوبی پس داده بود را به ایران بفروشد. گفتنی است این هواپیما نیز در نبرد با جنگنده پیشرفته میگ-۲۵ ناکام ماند و ایران مجبور شد از شرکت گرومن هواپیمای جنگندهٔ اف-۱۴ تام‌کت را خریداری نماید.

نیروی هوایی شاهنشاهی ایران بعد از نیروی هوایی اسرائیل دومین مشتری این جنگنده از لحاظ تعداد سفارش به‌شمار می‌رود. تعداد دقیق فانتوم‌های تحویل شده به ایران از سوی آمریکا دقیقاً مشخص نیست. بر اساس یکی از برآوردها، ۲۹ فروند اف-۴ دی، ۱۶۲ فروند اف-۴ ئی و ۱۷ فروند آراف-۴ ئی و ۲تا۳ فروند آراف-۴سی به ایران تحویل داده شده است. منبع خبری دیگری روال سفارش و تحویل فانتوم‌ها به ایران را به این ترتیب معرفی کرده: سفارش ۳۲ فانتوم اف-۴ دی در ۱۹۶۷ و تحویل آن‌ها در سپتامبر ۱۹۶۸، سفارش ۱۷۷ اف-۴ ئی و ۱۶ آراف-۴ ئی در ۱۹۷۳ و تحویل آن‌ها در ۱۹۷۷.Phantoms Phorever, Part 6: Iran By Tom Cooper

بسیاری از تجهیزات اضافه و قطعات یدک خریداری شده در آمریکا نگهداری می‌شده‌اند. خلبانان ایرانی این جنگنده در آمریکا و پاکستان دوره‌های آموزشی را طی کرده بودند. نیروی هوایی شاهنشاهی ایران از این جنگنده در جنگ ظفار و کمک به سرکوب شورشیان عمان و همچنین پاسداری از مرزهای شمالی و غربی ایران در برابر تجاوزات هوایی پراکنده شوروی و عراق استفاده نموده است.
بندانگشتی|جنگنده اف-۴ فانتوم که در نمایشگاه نوروز ۱۴۰۲ پایگاه چهارم شکاری دزفول به نمایش گذاشته شده است.
بعد از انقلاب ۱۳۵۷ و قطع رابطه ایران و آمریکا، این احتمال وجود دارد که این جنگنده با قطعات اصلی تجهیز نشده باشد. در طول جنگ ایران و عراق نیز ایران قطعات یدکی این جنگنده را از طرق مختلفی تأمین می‌کرد. گاه این قطعات را در چهارچوب توافقاتی همچون ماجرای مک‌فارلین به‌طور مستقیم از آمریکا تأمین می‌کرد. گاه با کمک دلالان اسلحه اسرائیلی به‌طور مخفیانه، و گاه نیز توربوفن‌های ساخت رولز-رویس پی‌ال‌سی را از کشورهای اروپایی عضو پیمان ناتو خریداری و به جای موتورهای اصلی بدون قطعات یدکی جایگزین می‌کرد. همچنین بنابر اظهارات یکی از اعضای تیم مذاکره‌کننده در ماجرای مک‌فارلین، تعدادی جنگنده فانتوم مازاد نیروی هوایی اردن و اتیوپی نیز با جلب رضایت آمریکا، خریداری و در طول جنگ به کار گرفته شد.روایت علی هاشمی، عضو تیم مذاکره کننده با مک فارلین، از سفر هیئت آمریکایی به تهران، و نقش آیت الله رفسنجانی خبرگزاری انتخاب

 پیروزی‌های هوایی هواپیماهای اف-۴ ایران در جنگ ایران و عراق 
 ۲۹ فروند میگ-۲۱Iranian F-4 PHANTOM II Units in Combat by Farzad Bishop & Tom Cooper , 2003, Oxford: Osprey Publishing, pp. 87-88, 
 ۲۱ فروند میگ-۲۳
 ۱۵ فروند سوخو-۱۷
 ۲ فروند هلیکوپتر میل-۲۴
 ۲ فروند آنتونوف-۲۴
 ۲ فروند میراژ اف۱
 ۱ فروند سوپر اتاندارد
 ۱ فروند توپولف-۲۲
 ۱ فروند هلیکوپتر بل ۴۱۲
 ۱ فروند هلیکوپتر سوپر فرلون
 در دو پیروزی نیز جنگندهُ دشمن شناسایی نشد.
 پیروزی‌های هوایی جنگنده‌های فانتوم در جنگ ایران و عراق که تاکنون نام خلبانان آن ثبت شده است
 نام خلبان تعداد پیروزی جنگنده‌های شکار شدهنوع سلاح تاریخ عباس دورانArabian Peninsula & Persian Gulf Database: Iranian Air-to-Air Victories, 1976-1981, Sept. 16, 2003 ۳ میگ-۲۳میگ-۲۳میگ-۲۱ ایم-۷ئیایم-۷ئیایم-۷ئی ۵۹/۷/۷۵۹/۷/۷۵۹/۸/۱۱ راثی ۱ میگ-۲۳ ام۶۱ والکان ۵۹/۶/۲۹ ادیبی ۱ سوپر اتاندارد ایم-۷ئی ۶۳/۱/۱۳ حسیبی ۱ میگ-۲۳ ایم-۹پی ۵۹/۷/۲۱ عباسی ۱ میگ-۲۳ ایم-۹پی ۶۰/۲/۶ سالاری ۱ میگ-۲۳ ایم-۹پی ۶۷/۳/۲۴ افخمی ۱ میگ-۲۱؟؟ /۵۹/۹ سرلک ۱ میگ-۲۱ ام۶۱ والکان ۶۰/۲/۵ مهلوجی ۱ میگ-۲۱ ایم-۹پی ۶۰/۲/۶ مفیدی ۱ میگ-۲۱ ایم-۹پی ۶۰/۶/۳۱ علیرضا یاسینی ۱ سوپر فرلون ای‌جی‌ام-۶۵۶۵/۴/۲۱

 تاریخچه کاربری 
 نیروی هوایی ایالات متحده 
 نیروی دریایی ایالات متحده 
 تفنگداران دریایی ایالات متحده 
 نبردهای هوایی در جنگ ویتنام 
 نیروهای هوایی غیر از ایالات متحده 
فانتوم به جز در نیروهای مسلح ایالات متحده در نیروی هوایی بسیاری کشورها از جمله استرالیا، مصر، آلمان، بریتانیا، یونان، ایران، اسرائیل، ژاپن، اسپانیا، کره جنوبی و ترکیه مورد استفاده قرار گرفته است.

 استرالیا 

نیروی هوایی سلطنتی استرالیا (RAAF) بین سال‌های ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۳ تا پیش از تحویل جنرال داینامیکس اف-۱۱۱سی سفارشی خود تعداد ۲۴ فروند F-4E از نیروی هوایی ایالات متحده اجاره نمود. در این مدت این هواپیماها از چنان محبوبیتی برخوردار شدند که نیروی هوایی استرالیا تصمیم گرفت تا پس از تحویل اف-۱۱۱سی‌های خود نیز، فانتوم‌های اجاره‌ای را نگه دارد.Lake 1992, p. 209. فانتوم‌های استرالیا در پایگاه امبرلی و در دو اسکادران شماره ۱ و شماره ۶ به کار گرفته می‌شدند."RAAF Aircraft Series 3 A69 Phantom". RAAF Museum Point Cook. Retrieved: 14 November 2008.

 مصر 

نیروی هوایی مصر، در سال ۱۹۷۹ تعداد ۳۵ فروند از فانتوم‌های F-4E که پیشتر در نیروی هوایی ایالات متحده خدمت می‌کردند به همراه تعدادی موشک ایم-۷ اسپارو، ایم-۹ سایدوایندر و ماوریک به مبلغ ۵۹۴ میلیون دلار طی برنامه‌ای با نام "Peace Pharaoh" خریداری نمود.Fricker 2000, p. 59. در سال ۱۹۸۸ تعداد ۷ فروند فانتوم مازاد نیروی هوایی آمریکا نیز خریداری شد.Fricker 2000, p. 60. همچنین تا اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی، تعداد ۳ فروند فانتوم فرسوده نیز جایگزین گردیدند.

 آلمان 

نیروی هوایی آلمان (لوفت وافه) در سال ۱۹۶۹، ۸۸ فروند F-4E سفارش داد که در ژانویه سال ۱۹۷۱ آن‌ها را دریافت کرد، این هواپیماها از سال ۱۹۹۴ تا ۲۰۱۳ بازنشسته شدند."German air force to bid 'Pharewell' to last F-4Fs" . Flightglobal.com, 26 June 2013."Auf Wiedersehn, Phantom!"  Aviation Week blog, 1 July 2013.

 یونان 
پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Greek_phantom_7487_lands_arp.jpg|بندانگشتی|فانتوم شناسایی نیروی هوایی یونان در سال ۲۰۰۸ در بریتانیا
در سال ۱۹۷۱ نیروی هوایی یونان شروع به سفارش فانتوم کرد و از سال ۱۹۷۴ F-4E را تحویل گرفت. در اوایل دهه ۱۹۹۰، نیروی هوایی یونان RF-4E و F-4Eهای اضافی از آلمان و ایالات متحده را دریافت کرد.

در تاریخ ۵ مه ۲۰۱۷، نیروی هوایی یونان به‌طور رسمی RF-4E را در مراسم عمومی بازنشسته کرد.

 ایران 
بندانگشتی|آرم بازوی خلبان اف-۴ نیروی هوایی ارتش ایران
بندانگشتی|جنگنده اف-۴ فانتوم از نمای کنار که در نمایشگاه نوروز ۱۴۰۲ پایگاه چهارم شکاری دزفول به نمایش گذاشته شده است.
نیروی هوایی شاهنشاهی ایران پس از نیروی هوایی اسرائیل دومین مشتری این جنگنده از لحاظ تعداد سفارش به‌شمار می‌رود. نیروی هوایی ایران ۲۲۵ فروند فانتوم سفارش داد که شامل F-4D , F-4E , RF-4E به ایران تحویل داده شده است. در طول جنگ سرد و در جریان پروژه ژن تیره، یک آر اف۴سی ایرانی توسط یک فروند میگ-۲۱ متعلق به شوروی، سرنگون شد.

 اسرائیل 
نیروی هوایی اسرائیل بزرگ‌ترین مشتری خارجی فانتوم بود و همچنین در صنایع نظامی خود نیز از این جنگنده با نام‌های اورو(RF-4Es) و کورناس(F-4E) تولید می‌کرد، این هواپیماها در درگیری‌های اعراب و اسرائیل حضور گسترده و مؤثری داشتند. اسرائیل، در دهه ۱۹۸۰، برنامهٔ ارتقا و مدرنیزه کردن فانتوم‌های خود را آغاز کرد و بخش قابل‌توجهی از آن‌ها را ارتقا داد، آخرین فانتوم‌های اسرائیلی در سال ۲۰۰۴ بازنشسته شدند.

 ژاپن 

نیروی هوایی ژاپن در سال ۱۹۶۸، تعداد ۱۴۰ فروند فانتوم F-4EJ را که فاقد قابلیت‌هایی مانند سوخت‌گیری هوایی، سیستم موشکی ای‌جی‌ام-۱۲ بولپاپ، سیستم کنترل هسته‌ای و قابلیت حمله زمینی بودند را خریداری کرد.Fricker 2000, p. 85.Baugher, Joseph F. "McDonnell F-4EJ Phantom II."  F-4 history. Retrieved: 31 December 2009. در سال ۱۹۸۱، شرکت صنایع سنگین میتسوبیشی این هواگردها را به F-4EJ Kai که برخی از قابلیت‌های ذکر شده را شامل می‌شد، ارتقا داد. تا سال ۲۰۰۷ نیروی هوایی ژاپن ۹۰ فروند F-4EJ Kai را در خدمت داشت، تا این‌که ژاپن به فکر بازنشستگی و یافتن جایگزینی برای آن‌ها افتاد.Grevatt, Jon. "Japan narrows next-generation fighter requirement choice." Jane's Defence Industry, 21 March 2007. Retrieved: 19 November 2007."Japan likely to choose F-35 for F-X requirement – reports."  Flight International, 14 December 2011. Retrieved: 18 December 2011. ژاپنی‌ها پس از بررسی چندین جنگنده، در سال ۲۰۱۱، جنگنده نسل پنجم و مدرن اف-۳۵ را انتخاب کردند و ۱۴۷ فروند از آن جنگنده را سفارش دادند. در ۹ مارس ۲۰۲۰ آخرین فانتوم‌های شناسایی ژاپن، بازنشسته شدند.

 اسپانیا 
نیروی هوایی اسپانیا نخستین سری از فانتوم‌های F-4C که قبلاً در نیروی هوایی آمریکا مشغول به خدمت بودند را در سال ۱۹۷۱ طی پروژه ای با نام "Peace Alfa" خریداری نمود. در سال ۱۹۸۹ هواپیمای C.12 بازنشست شد و در همان زمان نیروی هوایی تعدادی RF-4C سابق نیروی هوایی آمریکا را دریافت نمود و نام CR.12 برای آن تعیین شد. در سال‌های ۱۹۹۵–۱۹۹۶ این هواپیماها، به‌روزرسانی وسیعی از نظر اویونیک شدند. نیروی هوایی اسپانیا RF-4های خود را در سال ۲۰۰۲ بازنشسته کرد."McDonnell Douglas F-4C -Phantom II".   Ejército del Aire, Ministerio de Defensa, España. Retrieved: 19 November 2007.Wierenga, Eddy. "Spanish Air Arms Other Air Forces, Ejército del Aire, FAMET, Armada."  Scramble (magazine). Retrieved: 19 November 2007.

 کره جنوبی 

نیروی هوایی کره جنوبی خرید نخستین سری از فانتوم‌های F-4D دست دوم متعلق به نیروی هوایی آمریکا را طی پروژه‌ای با نام "Peace Spectator" از سال ۱۹۶۸ آغاز کرد که فرایند تحویل آن‌ها تا سال ۱۹۸۸ ادامه یافت. همچنین این کشور در طی پروژه دیگری با نام "Peace Pheasant II" تعدادی F-4E نو و تعدادی بازنشسته شده در نیروی هوایی آمریکا را خریداری نمود.Lake 1992, p. 218.

 ترکیه 

نیروی هوایی ترکیه در سال ۱۹۷۴، ۴۰ فروند جنگنده فانتوم F-4E را دریافت کرد، در سال ۱۹۷۷ تحت برنامه صلح الماس ۳ از ایالات متحده آمریکا، پس از امضای قرارداد، تعداد ۳۲ فروند F-4E و ۸ فروند RF-4E را دریافت کرد، و سپس در سال ۱۹۸۷ طی قرارداد صلح الماس ۴، ۴۰ فروند F-4E دست دوم نیروی هوایی آمریکا و همین‌طور در سال ۱۹۹۱ نیز ۴۰ فروند دیگر متعلق به گارد ملی هوایی آمریکا دریافت شدند، پس از بازنشستگی فانتوم‌ها در نیروی هوایی آلمان در سال‌های ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۴ بیش از ۳۲ فروند RF-4E به ترکیه منتقل شدند، در سال ۱۹۹۵ صنایع هوافضای اسرائیل طی قراردادی پذیرفت تا ۵۴ فروند F-4E متعلق به ترکیه را به F-4 2020 Terminator ارتقا دهد. طی این سال‌ها فانتوم‌ها در کنار اف-۱۶ها، ستون فقرات نیروی هوایی ترکیه را تشکیل می‌دادند و برای حمله به مقرهای اصلی گروه حزب کارگران کردستان (پ.ک. پ) در عملیات‌های نظامی مداوم در شمال عراق مورد استفاده قرار می‌گرفتند، در ۲۲ ژوئن سال ۲۰۱۲ یک هواپیمای شناسایی RF-4E متعلق به ترکیه در نزدیکی مرز سوریه توسط پدافند ارتش سوریه رهگیری و ساقط شد. ادعای ترکیه این بود که این هواپیما در حریم هوایی بین‌المللی حضور داشته در حالی که مقامات سوری مدعی بودند که در حریم هوایی سوریه این هواپیما را ساقط کرده‌اند، در ۲۴ فوریه ۲۰۱۵، نیز ۲ فروند RF-4E دیگر در منطقه ملطیه در جنوب شرقی ترکیه به‌دلایل نامعلومی سقوط کردند. در ۵ مارس ۲۰۱۵ یک فروند RF-4E در ناحیه آناتولی مرکزی سقوط کرد و هردو خلبان آن جان باختند، پس از این حوادث نیروی هوایی ترکیه RF-4E را از تجهیزات فعال خود حذف کرد. ترکیه قصد داشت که فانتوم‌های خود را با جنگنده‌های پیشرفتهٔ اف-۳۵، جایگزین کند که به دلیل کنار گذاشته شدن از پروژه توسط آمریکا، این طرح لغو شد. فانتوم‌های ترکیه تا سال ۲۰۲۰، همچنان فعال و در حال خدمت بودند.

 بریتانیا 

مشخصات
 F-4K (FG.1) F-4M (FGR.2) F-4J (UK)نخستین پرواز ۲۷ ژوئن ۱۹۶۶ ۱۷ فوریه ۱۹۶۷ ۱۰ اوت ۱۹۸۴طولارتفاعپهنای بالموتورها2 x RR Spey 2032 x RR Spey 202/2042 x J79-GE-10Bبیشترین سرعتماخ ۱٫۹ماخ ۲٫۱کل تعداد تولیدی۵۲۱۱۸۱۵

 کاربری غیرنظامی 
 گونه‌ها 
 F-4A, F-4B, F4-J, F-4N ,F-4S

گونه‌های طراحی شده برای نیروی دریایی و تفنگداران دریایی ایالات متحده هستند. گونه F-4B بعدها به F-4N و گونه F-4J نیز به F-4S ارتقا یافت.
 F-4C, F-4D, F-4E, F-110 Spectre
گونه‌های ساخته شده برای نیروی هوایی ایالات متحده هستند. در گونه F-4E از توپ اتوماتیک ام۶۱ والکان استفاده شده است. همچنین F-4E و F-4D بیشترین تعداد تولید و صادرات در بین انواع فانتوم‌ها را به خود اختصاص داده و به‌طور وسیع در سیستم دفاعی Semi-Automatic Ground Environment آمریکا به کار گرفته شده‌اند.
 F-4G Wild Weasel V
گونه اختصاصی طراحی شده برای عملیات‌های موسوم به SEAD نیروی هوایی آمریکا که در آن سامانه‌های راداری و اویونیک از F-4E ارتقا یافته است. بعدها F-4G جدیدی برای کاربرد در نیروی دریایی به‌طور کامل طراحی شد.
 F-4K, F-4M
گونه‌های اختصاصی نیروی دریایی پادشاهی بریتانیا (F-4K) و نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا (F-4M) که در آن از موتور توربوفن رولز-رویس اسپی استفاده شده است.
 F-4EJ
نمونه ساده شده F-4E که به صورت تحت لیسانس در ژاپن تولید شده است.
 F-4F

گونه ساده شده F-4E جهت صادرات به آلمان
 QRF-4C, QF-4B, QF-4E, QF-4G, QF-4N, QF-4S
گونه‌های بازنشسته از خدمت که به عنوان نمونه کنترل از راه دور جهت آزمایش سلاح‌ها و تجهیزات نیروی هوایی، نیروی دریایی و سپاه تفنگداران دریایی ایالات متحده آمریکا استفاده می‌شوند.
 RF-4B, RF-4C, RF-4E
انواع شناسایی تاکتیکی

 کاربران 

 کاربران فعلی 

 نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران ۶۰ فروند از مدل‌های دی، ایی و آر اف۴ سی و ایی را در اختیار دارد که در پایگاه‌های هوایی نوژه، بندرعباس، کنارک و بوشهر مستقر هستند.

 نیروی هوایی یونان ۱۸ فروند F-4E AUP در حال خدمت در پایگاه هوایی آندراویدا

 نیروی هوایی ترکیه ۲۰ فروند اف۴ئی ۲۰۲۰ ترمیناتور فعال در اختیار دارد.

 کاربران سابق 

 نیروی هوایی سلطنتی استرالیا (اف۴ئی از ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۳)

 نیروی هوایی مصر (بازنشسته)

 لوفت‌وافه (بازنشسته)

 نیروی هوایی یونان (RF-4E از ۱۹۷۳ تا ۲۰۱۳)

 نیروی هوایی شاهنشاهی ایران

 نیروی هوایی اسرائیل (بازنشسته)

 نیروی دفاع هوایی ژاپن

 نیروی هوایی اسپانیا (بازنشسته)

 نیروی هوایی جمهوری کره

 نیروی هوایی ترکیه

 نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا (بازنشسته)
 Fleet Air Arm (بازنشسته)

 نیروی هوایی ایالات متحده آمریکا (بازنشسته)
 نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا (بازنشسته)
 سپاه تفنگداران دریایی ایالات متحده آمریکا (بازنشسته)

 ویژگی‌های فنی 

 آرم‌های خلبانی مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ نیروی هوایی ارتش ایران 

 جستارهای وابسته 

توسعه مرتبط
 مک‌دانل اف۳اچ دمون-
 مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ در خدمت بریتانیا-
هواپیماهای مشابه
 داسو میراژ ۳-
 اینگلیش الکتریک لایتنینگ-
 میگ-۲۱-
 میگ-۲۳-
 ریپابلیک اف-۱۰۵ ثاندرچیف-
 ساب ۳۵ دراکن-
 شن‌یانگ جی-۸-
 سوخو-۱۵-
 ووت ایکس‌اف۸یو-۳ کروسیدر ۳-
فهرست‌ها
 فهرست هواگردهای جنگنده
 فهرست هواگردهای نظامی ایالات متحده آمریکا

یادداشت‌ها

 منابع 

 کتابشناسی 

 Angelucci, Enzo. The American Fighter. Sparkford, Somerset, UK: Haynes Publishing Group, 1987. .
 Beit-Hallahmi, Benjamin. The Israeli Connection: Whom Israel Arms and Why. London: I.G. Tauris, 1987. .
 Bishop, Farzad and Tom Cooper. Iranian F-4 Phantom II Units in Combat (Osprey Combat Aircraft #37). Oxford, UK: Osprey Publishing Limited, 2003. .
 Bowers, Peter M. and Enzo Angellucci. The American Fighter. New York: Orion Books, 1987. .
 Burden, Rodney, Michael I. Draper, Douglas A. Rough, Colin R. Smith and David L. Wilton. Falklands: The Air War. London: Arms and Armour Press, 1986. .
 Burgess, Richard E. The Naval Aviation Guide, 4th ed. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1985. .
 Calvert, Denis. Le Tigri della RAF (RAF's Tigers)(in Italian). Aerei magazine N.5, Parma, Italy: Delta editrice, 1991.
 Carrara, Dino. Phantom Targets: The USAFs Last F-4 Squadron. Air International, Volume 71, no. 5, November 2006. Stamford, Lincolnshire, UK: Key Publishing, pp. 42–48..
 Cooper, Tom and Farzad Bishop. Target Saddam's Reactor: Israeli and Iranian Operations Against Iraqi Planes to Develop Nuclear Weapons. Air Enthusiast, No. 110, March/April 2004. pp. 2–12..
 Davies, Peter E. USAF F-4 Phantom II MiG Killers 1965-68 (Osprey Combat Aircraft #45). Oxford, UK: Osprey Publishing Limited, 2004. .
 Davies, Peter E. USAF F-4 Phantom II MiG Killers 1972-73 (Osprey Combat Aircraft #55). Oxford, UK: Osprey Publishing Limited, 2005. .
 Donald, David. RAF Phantoms. Wings of Fame. London: Aerospace. Volume 15, 1999. pp. 4–21. .
 Donald, David and Jon Lake, eds. Desert Storm: The First Phase.  World Air Power Journal. London: Aerospace, Volume 5, Spring 1991..
 Donald, David and Jon Lake, eds. Desert Storm: Gulf Victory. World Air Power Journal. London: Aerospace, Volume 6, Summer 1991..
 Donald, David and Jon Lake, eds. Encyclopedia of World Military Aircraft. London: AIRtime Publishing, 1996. .
 Donald, David and Jon Lake, eds. McDonnell F-4 Phantom: Spirit in the Skies. London: AIRtime Publishing, 2002. .
 Dorr, Robert F. Navy Phantoms in Vietnam. Wings of Fame, Volume 1, 1995. London: Aerospace Publishing. .
 Dorr, Robert F. "McDonnell F3H Demon". Aeroplane. Volume 36, No. 3, March 2008, pp. 58–61. London: IBC.
 Dorr, Robert F. and Chris Bishop, eds. Vietnam Air War Debrief. London: Aerospace Publishing, 1996. .
 Dorr, Robert F. and Jon Lake. Fighters of the United States Air Force. London: Temple Press, 1990. .
 Dorr, Robert F. Phantoms Forever. London: Osprey Publishing Limited, 1987. .
 Eden, Paul ed. The Encyclopedia of Modern Military Aircraft. London: Amber Books Ltd, 2004. .
 Elward, Brad and Peter Davies. US Navy F-4 Phantom II MiG Killers 1965-70 (Osprey Combat Aircraft #26). Oxford, UK: Osprey Publishing Limited, 2001. .
 Elward, Brad and Peter Davies. US Navy F-4 Phantom II MiG Killers 1972-73 (Osprey Combat Aircraft #30). Oxford, UK: Osprey Publishing Limited, 2002. .
 Freeman, CJ and Gunston, Bill Consulting ed. The Encyclopedia of World Airpower. Crown Publishers, 1979. .
 Fricker, John. "Boeing /McDonnell Douglas F-4 Phantom II Current Operators". World Air Power Journal. London: Aerospace, Volume 40, Spring 2000. .
 Green, William and Gordon Swanborough. The Great Book of Fighters. St. Paul, Minnesota: MBI Publishing, 2001. .
 Grossnick, Roy and William J. Armstrong. United States Naval Aviation, 1910–1995. Annapolis, Maryland: Naval Historical Center, 1997. .
 Gunston, Bill ed. The Illustrated History of Fighters. New York, New York: Exeter Books Div. of Simon Schuster, 1981. .
 Gunston, Bill Consulting ed. The Encyclopedia of World Airpower. Crown Publishers, 1979. .
 Higham, Robin and Carol Williams. Flying Combat Aircraft of USAAF-USAF (Vol.2). Manhattan, Kansas: Sunflower University Press, 1978. .
 Hobson, Chris. Vietnam Air Losses, USAF, USN, USMC, Fixed-Wing Aircraft Losses in Southeast Asia 1961–1973. North Branch, Minnesota: Specialty Press, 2001. .
 Jefford, C.G. RAF Squadrons: A Comprehensive Record of the Movement and Equipment of All RAF Squadrons and Their Antecedents Since 1912:. Shrewsbury, UK: Airlife Publishing, 2nd edition, 2001. 
 Jones, Lloyd S. U.S. Fighters: 1925–1980s. Fallbrook, California: Aero Publishers, Inc. , 1975. .
 Knaack, Marcelle Size. Encyclopedia of U.S. Air Force Aircraft and Missile Systems: Volume 1 Post-World War II Fighters 1945–1973. Washington, DC: Office of Air Force History, 1978. .
 Lake Jon. McDonnell F-4 Phantom: Spirit in the Skies. London: Aerospace Publishing, 1992. .
 List, Friedrich. "German Air Arms Review". Air International, Volume 70, No. 5, May 2006, pp. 50–57. Stamford, Lincolnshire, UK: Key Publishing..
 Melampy, Jake. "Phantoms West". Air International, Volume 80, No. 1, January 2011, pp. 36–38. Stamford, Lincolnshire, UK: Key Publishing..
 Nordeen, Lon. Fighters Over Israel: The Story of the Israeli Air Force from the War of Independence to the Bekaa Valley. London: Guild Publishing, 1991. .
 Richardson, Doug and Mike Spick. F-4 Phantom II (Modern Fighting Aircraft, Volume 4) . New York: Arco Publishing, 1984. .
 Swanborough, Gordon and Peter Bowers. United States Military Aircraft Since 1909. Washington, District of Columbia: Smithsonian, 1989. .
 Swanborough, Gordon and Peter Bowers. United States Navy Aircraft since 1911. London: Putnam, 1976. .
 Taylor, Michael J.H. Jane's American Fighting Aircraft of the 20th century. New York: Mallard Press, 1991. .
 Thetford, Owen. British Naval Aircraft since 1912. London: Putnam, Fourth Edition, 1994, pp. 254–255. .
 Thornborough, Anthony M. and Peter E. Davies. The Phantom Story. London: Arms and Armour Press, 1994. .
 Wagner, Ray. American Combat Planes, Third Enlarged Edition. New York: Doubleday, 1982. .
 Wilson, Stewart. Phantom, Hornet and Skyhawk in Australian Service. Weston Creek, ACT, Australia: Aerospace Publications, 1993. .

 پیوند به بیرون 

 شاهین‌های آریزونا (تاریخچه ورود اف-۴ به ایران به نقل از سرتیپ احمد دانشمندی)


رده:تاریخ نظامی ایالات متحده آمریکا در جریان ویتنام
رده:تجهیزات نظامی جنگ ویتنام
رده:جت‌های دوموتوره
رده:جنگنده‌های چندمنظوره
رده:مقاله‌های دارای ویدئو
رده:نخستین پرواز هواگردها در ۱۹۵۸ (میلادی)
رده:هواپیماهای نظامی ایران
رده:هواپیمای رهگیر
رده:هواگردهای بال پایین
رده:هواگردهای جنگ خلیج‌فارس
رده:هواگردهای جنگ ویتنام
رده:هواگردهای جنگنده آمریکایی دهه ۱۹۵۰ (میلادی)
رده:هواگردهای مک‌دانل-داگلاس
رده:هواگردهای مک‌دانل
رده:هواگردهای ناوپایه