تلماسه (رمان)

تلماسه  نام اولین کتاب از یک سری هشت‌تایی رمان علمی-تخیلی اثر فرانک هربرت است که در سال ۱۹۶۵ میلادی منتشر شد. این سری بعدها توسط پسرش برایان هربرت و کوین جی. اندرسن ادامه یافت. بسیاری از هواداران علمی-تخیلی، این اثر را یکی از برترین داستان‌های این ژانر برای تمام اعصار می‌دانند. از تلماسه اغلب به عنوان پرفروش‌ترین اثر این ژانر، یاد شده‌است. این کتاب به میزان گسترده‌ای از فرهنگ‌های خاورمیانه‌ای و اسلام برای ساختار جهان درونی‌اش الگو دربرمی‌گیرد.

داستان تلماسه به طور خلاصه: 

۱. بستر داستان و منبع درگیری:
داستان در آیندۀ بسیار دور، در یک پادشاهی کهکشانی پهناور با ساختاری شبیه به دوران ملوک‌الطوایفی (فئودالی) رخ می‌دهد. در این پادشاهی، خاندان‌های اشرافی رقیب بر سر قدرت با یکدیگر در کشمکش هستند.
محور تمام این کشمکش‌ها، یک مادۀ منحصربه‌فرد و بسیار گران‌بها به نام «ادویه» یا «اِسپایس» (Spice) است. این ماده که آگاهی را گسترش می‌دهد و عمر را طولانی می‌کند، مهم‌تر از همه، برای «ناوبری میان‌ستاره‌ای» حیاتی است. بدون «ادویه»، سفرهای فضایی و در نتیجه، حفظ پادشاهی غیرممکن است.

۲. سیارۀ آراکیس (تلماسه):
«ادویه» تنها در یک سیارۀ بیابانی، خشک، سوزان و بسیار خطرناک به نام آراکیس (Arrakis) یافت می‌شود. آراکیس همچنین خانۀ کرم‌های شنی غول‌پیکری است که از «ادویه» محافظت می‌کنند و خود بخشی از چرخۀ تولید آن هستند.

۳. هستۀ اصلی داستان (سرنوشت پُل آتریدس):
داستان بر سرنوشت جوانی به نام پُل آتریدس (Paul Atreides)، وارث خاندان شریف آتریدس، متمرکز است. به دستور پادشاه، خاندان آتریدس مأموریت می‌یابند تا اختیار سیارۀ آراکیس (و در نتیجه، استخراج ادویه) را از رقیبان دیرینۀ خود، یعنی خاندان بی‌رحم هارکونِن (Harkonnen)، تحویل بگیرند.
این مأموریت در واقع یک دام سیاسی پیچیده است. خاندان هارکونن با همدستی پادشاه، به آتریدس‌ها خیانت می‌کنند و آن‌ها را تقریباً نابود می‌سازند.
پُل و مادرش (لیدی جسیکا، که عضو یک انجمن خواهران نیرومند به نام بِِنه جِسِریت است) به اعماق بیابان‌های خطرناک آراکیس فرار می‌کنند.

۴. ظهور مسیحا:
پُل و مادرش به مردمان بومی و سرسخت آراکیس، یعنی فِرِمِن‌ها (Fremen)، پناه می‌برند. فرمن‌ها جنگجویانی هستند که یاد گرفته‌اند چگونه در آن محیط خشن زنده بمانند و آب برایشان مقدس‌ترین عنصر است.
پُل به‌تدریج در میان فرمن‌ها رشد می‌کند و به دلیل توانایی‌های ویژۀ ذهنی (که از مادرش به ارث برده و با قرار گرفتن در معرض ادویه تقویت شده)، از سوی آن‌ها به عنوان «لسان‌الغیب» (Lisan al Gaib)، یعنی شخصیت مسیحایی موعودی که در پیشگویی‌هایشان آمده، پذیرفته می‌شود.
داستان به قیام پُل آتریدس در رأس فرمن‌ها برای گرفتن انتقام از هارکونن‌ها و پادشاه، و به دست آوردن اختیار سرنوشت‌سازترین منبع کهکشان می‌پردازد.

 پس‌زمینه 
داستان تلماسه در آینده‌ای دور می‌گذرد و در جامعه‌ای ملوک‌الطوایفی که با الهام از جوامع اعراب بدوی ساخته شده‌است. سه عامل اثرگذار در این جامعهٔ فراسیاره‌ای عبارت‌اند از پادشاه امپراتور (صدام چهارم) و خاندان‌های حکومتی، اتحادیهٔ فضایی (صاحب انحصار حمل و نقل فضایی) و گروه بنی جزریت.

پس از جهاد بزرگ باتلری، ساخت و ایجاد دستگاه‌های خودکار و رایانه‌ها تابو شده، بنابراین جوامع انسانی مجبور به افزایش توانایی‌های جسمی و ذهنی انسان‌ها با استفاده از پرورش نژاد و نیروهای مرموز ماده‌ای به نام اسپایس ملانژ یا ادویه شده‌اند. ادویه ماده‌ای است که قادر است نیروهای ذهنی آدمی را تا حد بسیار زیادی افزایش دهد، حتی در مواردی می‌تواند باعث ایجاد پیش آگاهی از وقایع آینده و طی‌الارض شود. ادویه تنها در سیارهٔ بیابانی و بسیار خشک آراکیس (اقتباس از نام عراق) یافت می‌شود. خشکی آراکیس به حدی است که مردم آن (فرمنها - Fremen) برای از دست نرفتن رطوبت بدن مجبورند از جامه‌های مخصوصی استفاده کنند و آب در آنجا ارزشمندترین چیز است. ادویه را ماسه کرمهای آراکیس می‌سازند و استخراج‌کنندگان ادویه افزون بر جنگ دایمی با آب و هوای وحشتناک این سیاره، مجبورند گاه‌وبیگاه با آن‌ها هم سر و کله بزنند. ماسه کرم‌هایی که قطر آن‌ها گاهی به ۲۰ متر هم می‌رسد. «آب حیات» نیز از همین موجودات استخراج می‌شود.

ماجرای اصلی رمان، نبرد بین سه خاندان بزرگ آتریدیز، هارکونن و کورینو (خاندان صاحب مقام امپراتوری) بر سر تصاحب این سیاره و زندگی‌نامهٔ قهرمان افسانه‌ای فرمن‌ها پل مودیب است. خاندان امپراتوری، تسلط خود را با کمک نیروی نظامی هولناکی به نام ساردوکار بر عالم مسکون حفظ می‌کند. ساردوکارها از کودکی آموزش می‌بینند که بی‌رحم باشند و در نبرد از هیچ عملی فروگذار نکنند.

گروه بنی جزریت هم از سوی دیگر، برنامه‌ای دیگر برای خود تدارک دارند. آن‌ها نسل‌هاست که اذهان مردم را با اعتقاداتی مذهبی اسیر کرده‌اند و برنامه‌ای دقیق و حساب شده برای کنترل نژادی نسل انسان‌ها دارند. هدف آن‌ها تولد کویساتزهادراچ منجی مانندی است که بر عالم حکومت کند.

 داستان 
آتریدیزها جزو محبوب‌ترین خاندان‌های حکومتی هستند. پادشاه امپراتور صدام چهارم که از قدرت آتریدیزها هراسان شده و به خاطر ترس از اعضای درباری لندزراد (Landsraad) نمی‌تواند خود مستقیماً علیه آن‌ها وارد عمل شود، کنترل منابع ملانژ در آراکیس را از بارون ولادیمیر هارکونن (بزرگ خاندان هارکونن و دشمن قدیمی دوک آتریدیز) می‌گیرد و به آتریدیزها می‌سپارد. دوک لتو آتریدیز، سرور خاندان آتریدیز، آراکیس را با وجود آب و هوای خشک و سختش سرزمین خوبی می‌بیند، زیرا امید دارد ارتشی از فرمن‌ها که زندگی در آراکیس آن‌ها را سخت و خشن و شکست‌ناپذیر کرده، بسازد تا با گارد ترسناک پادشاه امپراتور، سارژوکار، برابری کنند.

از سوی دیگر پسر دوک آتریدیز، پاول و وارث بارون هارکونن، فیض-روتا، هر دو از پروردگان برنامهٔ بنی جزریت هستند. تنها با این اشکال که طبق برنامهٔ بن‌جزریت، پاول باید دختر به دنیا می‌آمد تا از فید-روتا هارکونن، کوییساتزهادراچ را به دنیا بیاورد. اما سرپیچی مادر پاول، لیدی جسیکا، این برنامه را برهم زده‌است ….

 اقتباس‌ها 
 در سال ۱۹۷۴، از آلخاندرو خودوروفسکی درخواست شد تا فیلمی بر اساس این رمان بسازد، اما این پروژه لغو گردید.
 کارگردان آمریکایی، دیوید لینچ، به سال ۱۹۸۴ فیلمی به نام تلماسه بر اساس این اثر ساخته‌است.
 بازی‌ای که آن را نخستین نمونهٔ بازی راهبرد بی‌درنگ می‌دانند، در فضای الهام گرفته شده از دنیای تلماسه می‌گذرد.
 سریالی به سال ۲۰۰۲ میلادی بر اساس قسمت‌های بعدی تلماسه ساخته شده، با نام فرزندان تلماسه.
 در سال ۲۰۲۱، دنیس ویلنوو فیلمی به نام تلماسه از روی این اثر ساخته‌است.

بررسی موضوع 
تلماسه به عنوان یکی از تأثیرگذارترین آثار در سبک رمان حماسی علمی-تخیلی شناخته می‌شود.
موضوع اصلی داستان تلماسه بسیار پیچیده و چندلایه است، اما هستۀ مرکزی آن بر ترکیبی از سیاست، دین، بوم‌شناسی و نبرد بر سر منابع استوار است.

موضوعات و مفاهیم کلیدی تلماسه:
 سیاست و قدرت: دسیسه‌های پیچیدۀ سیاسی میان خاندان‌های بزرگ، انجمن‌های مخفی و پادشاهی برای به دست آوردن «کنترل».
 بوم‌شناسی: این یکی از عمیق‌ترین لایه‌های داستان است. تلماسه به‌طور مفصل به تأثیر متقابل انسان و محیط زیست، اهمیت حیاتی آب، و چگونگی بقا در یک سیارۀ خشن می‌پردازد.
 دین و مسیحاگری: داستان به‌شدت به این موضوع می‌پردازد که چگونه می‌توان از باورهای دینی و پیشگویی‌ها به عنوان ابزاری برای کنترل توده‌ها استفاده کرد و همچنین خطرات پیروی کورکورانه از یک رهبر پرجاذبه (شخصیت مسیحا) را نشان می‌دهد.
 کنترل منابع: جنگ بر سر «ادویه» در واقع استعاره‌ای آشکار از جنگ‌های تاریخ بشر بر سر منابع حیاتی (مانند نفت در دنیای واقعی) است.
 سرنوشت و تکامل انسان: داستان دائماً این پرسش را مطرح می‌کند که آیا پُل بر سرنوشت خود مسلط است یا صرفاً ابزاری در دست پیشگویی‌هایی است که خودش آن‌ها را هدایت می‌کند.

 جستارهای وابسته 
 جهاد باتلرین
 تلماسه - فیلم ۱۹۸۴
 تلماسه - فیلم ۲۰۲۱
 فرانک هربرت

 منابع 

 کتاب Dune، اثر Frank Herbert
 ویکی‌پدیای انگلیسی

 پیوند به بیرون 

رده:آثار برنده جایزه هوگو برای بهترین رمان
رده:آثار درباره زنان در جنگ
رده:برندگان جایزه نبولا برای بهترین رمان
رده:تلماسه (فرنچایز)
رده:رمان‌های ۱۹۶۵ (میلادی)
رده:رمان‌های آمریکایی ۱۹۶۵ (میلادی)
رده:رمان‌های آمریکایی مورد اقتباس در فیلم‌ها
رده:رمان‌های انگلیسی‌زبان
رده:رمان‌های علمی تخیلی ۱۹۶۵ (میلادی)
رده:رمان‌های علمی تخیلی دهه ۱۹۶۰ (میلادی)
رده:رمان‌های علمی-تخیلی مورد اقتباس در فیلم‌ها
رده:رمان‌های فرانک هربرت
رده:رمان‌های مورد اقتباس در مجموعه‌های تلویزیونی
رده:رمان‌های واقع‌شده در آینده
رده:رمان‌های واقع‌شده در سیاره‌های تخیلی
رده:رمان‌های نخستین بار منتشرشده به صورت سریالی
رده:سهیل‌ها در ادبیات داستانی
رده:کتاب‌های داستانی محیط‌زیستی
رده:کتاب‌های مورد اقتباس در فیلم‌ها
رده:رمان‌های آمریکایی ۱۹۶۳ (میلادی)
رده:رمان‌های علمی تخیلی ۱۹۶۳ (میلادی)
رده:رمان‌های تغییر اقلیم
رده:دین در علمی–تخیلی
رده:رمان‌های واقع‌شده در بیابان‌ها