کهنه‌گرگانج

کُهنه‌گُرگانج (کُهنه‌گُرگانچ، کُهنه‌اورگَنج، جُرجانیّه) (به ترکمنی:‌ Köneürgenç، کؤنه‌‌اۆرگنچ) که در گذشته آن را به فارسی گرگانج به عربی جرجانیه و به ترکی اورگنج می‌نامیدند، نام شهری باستانی در شمال شرقی کشورترکمنستان است، که امروزه سی‌هزار نفر جمعیت دارد به زبان های ترکی ترکمنی وترکی ازبکی و به فارسی تاجیکی  سخن می گویند

مردم خوارزم و گرگانج در گذشته از نژاد ایرانی و زبان رسمی آنها ایرانی بود. مردم گرگانج بیشتر به زبان  خوارزمی زبان ایرانی سخن گفته و گاها اقلیت زبان ترکی نیزبین آن ها یافت میشد.

 تاریخچه 
بندانگشتی|چپ|150px
این شهر در آغاز گرگانج نام داشته است. شهر گرگانج در زمان پادشاهی سلطان محمد خوارزمشاه مرکز سرزمین خوارزم و پایتخت خوارزمشاهیان بود. رود آمودریا از کنار این شهر می‌گذشت. این شهر بزرگ‌ترین شهر در سر راه ابریشم بود. یافته‌های باستان‌شناسی در این جا نشانه‌هایی از زمان هخامنشیان به‌دست می‌دهد. روزگار زرین این شهر در سده‌های ۱۲ و ۱۳ میلادی بوده‌ چرا که پس از بخارا این شهر پرآوازه‌ترین و پرجمعیت‌ترین شهر آسیای میانه در آن زمان است.

رشیدالدین وطواط، ادیب معروف ادبیات فارسی و عربی که در زمان خوارزمشاهیان می‌زیست، بیشتر عمر خود را در این شهر گذرانید.Blois, F.C. de. «Ras̲h̲īd al- Dīn Muḥammad b. Muḥammad b. ʿAbd al-Ḏj̲alīl al-ʿUmarī, known as Waṭwāṭ.» Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK LEIDEN. ۱۶ April ۲۰۰۸

در سال ۶۱۶ هجری قمری، کمی قبل از هجوم چنگیز بدان شهر، یاقوت حموی جرجانیه را دیده و آن را گرگانج (کهنه‌گرگانج امروزی) خوانده‌است. او که سفرهای بسیاری به شهرهای گوناگون جهان آن روز داشته دربارهٔ شهر گرگانج (کهنه‌گرگانج امروزی) می‌گویدلغتنامهٔ دهخدا، مدخل «خوارزم»: 

در ۶۱۷ ه‍ ق چنگیز خان مغول بدین شهر تاخت، محاصرهٔ این شهر چهارماه از ذیقعدهٔ ۶۱۷ تا صفر ۶۱۸ به طول انجامید. وی کشتار خونینی به راه انداخت و شهر را با خاک یکسان ساخت.

لغتنامهٔ دهخدا در سرواژهٔ گرگانج می‌نویسدلغتنامهٔ دهخدا، سرواژهٔ «گرگانج»:

وضع این شهر با هجوم و حملهٔ مغول به آن یک‌باره دگرگون شد. سدها و بندهای رودخانه شکافته شد و آب جیحون از مجرای خود به مجرای جدید وارد گردید که تمام شهر در زیر آب رفت و چون لشکریان مغول از آن جا رفتند به‌گفتهٔ یاقوت حموی اثری از آبادی در آن باقی نماند و هم او گوید مغول‌ها تمام ساکنان شهر را کشتند. با این همه پس از چند سال در مجاورت آن شهر نقطهٔ دیگری رو به آبادی نهاد و کرسی خوارزم گردید و به‌گفتهٔ ابن اثیر در سال ۷۲۸ ه‍ ق شهری نو در مجاورت خوارزم کهنه ایجاد شد، پیش از حملهٔ مغول در سه فرسخی کرسی قدیم خوارزم شهری وجود داشت موسوم به گرگانج کوچک که ایرانیان آن را گرگانجک می‌نامند و ظاهراً خوارزم جدید در محل همین گرگانجک ساخته شد. به هر حال مدتی طول نکشید که خوارزم نو مرکز و کرسی ایالت گردید و این خوارزم است که حمداللّه مستوفی و ابن بطوطه در قرن هشتم هجری از آن گفتگو کرده‌اند.لغتنامهٔ دهخدا، سرواژهٔ «خوارزم» 

تقریباً در قرن هشتم هجری این شهر پس از محاصره‌ای که سه ماه طول کشید به‌دست لشکریان امیر تیمور خراب شد ولی بعدها امیر تیمور آن را تجدید عمارت کرد و در سال ۷۹۰ ه‍ ق بنای جدید آن پایان یافت.لغت‌نامهٔ دهخدا، سرواژهٔ «خوارزم»

در سدهٔ ۱۷ میلادی (سدهٔ ۱۲ هجری) بسیاری از ساکنان این شهر به‌دلیل کمبود آب به محلی در ۱۳۰ کیلومتری جنوب شرقی آن کوچ کردند و شهر کنونی گرگانج را بنا نهادند که امروز در جمهوری ازبکستان قرار دارد و مرکز استان کنونی خوارزم است و بیشتر جمعیت آن را ترکمن های ازبکستان تشکیل میدهند.دانشنامهٔ بریتانیکا، سرواژهٔ Urgench

 کاوش در کهنه‌گرگانج 
نخستین کاوش‌های باستان‌شناختی در کهنه‌گرگانج به دست باستان‌شناس روس الکساندر یاکوبوفسکی در سال ۱۹۲۹ میلادی انجام گرفت. پس از او سرگئی تالستوف سراسر عمر خود را در کویرها و شن‌زارهای خشک و سوزان جنوب دریاچهٔ خوارزم (آرال) صرف کاوش و پژوهش در خوارزم باستان کرد.

بیشتر یافته‌های این شهر از هم گسیخته و ویران‌اند. سه آرامگاه کوچک از سدهٔ ۱۲ میلادی، یک آرامگاه ویرانه‌ی شناخته‌شده به نام ترابک خانم از سدهٔ چهاردهم - که از سال ۱۹۹۰ در حال بازسازی‌اند - در این‌جا وجود دارد. نشان ویژهٔ این شهر گلدستهٔ قوتلوغ تیمور وابسته به سدهٔ ۱۱ میلادی است. این گلدسته ۶۰ متر بلندا دارد و پس از سازه‌ای به نام گلدسته جم بلندترین سازه است. همچنین کهن‌ترین آرامگاه این جا آرامگاه ایل ارسلان است با گنبد مخروطی شکل ۱۲ تَرکه. ایل ارسلان پدر بزرگ سلطان محمد خوارزمشاه بوده که در سال ۱۱۷۲ میلادی مرده است. یک گورستان مربوط به سده‌های میانه نیز در شمال این شهر جای گرفته‌است.

از سال ۲۰۰۵ میلادی ویرانه‌های کهنه‌گرگانج زیر پوشش میراث جهانی یونسکو قرار گرفته‌ است.

 جستارهای وابسته 
 خوارزم
 خوارزمشاهیان

 پیوند به بیرون 
 «خوارزم» در لغتنامهٔ دهخدا
 یادی از سِرگِئی تالسْتوف در هفتادمین سالگرد آغاز کاوش‌های باستان‌شناسی خوارزم

 منابع 
ویکی‌پدیا انگلیسی
 دهخدا، علی اکبر، لغتنامهٔ دهخدا، چاپخانهٔ بانک ملی، تهران.

رده:شهرهای خوارزم
رده:شهرهای راه ابریشم
رده:محوطه‌های باستان‌شناختی در ترکمنستان
رده:مقاله‌های مربوط به کتابخانه یونسکو
رده:مناطق مسکونی در استان داش‌اغوز
رده:میراث جهانی یونسکو در ترکمنستان
رده:ویرانه‌ها در ترکمنستان
رده:تاریخ خوارزم
رده:میراث جهانی در ترکمنستان