صنعت پتروشیمی

صنعت پتروشیمی،  بخشی از صنایع شیمیایی است که فراورده‌های شیمیایی را از نفت یا گاز طبیعی تولید می‌کند. البته برخی از ترکیبات شیمیایی ساخته‌شده از نفت و گاز از سایر سوخت‌های فسیلی مانند زغال سنگ یا منابع تجدیدپذیر مانند ذرت، میوه خرما یا نیشکر نیز به‌دست می‌آیند.
امروزه فراورده‌های نفتی علاوه بر مصرف در زمینه سوخت وسایل نقلیه، روغن موتور و غیره در تهیه بسیاری از قطعات مورد نیاز ساخت وسائل نقلیه، نقش ارزنده‌ای دارد. فراورده‌های نفتی در تهیه سوخت موشک‌های هدایت کننده، فضانوردها و ماهواره‌ها و حتی در ساخت بسیاری از قطعات داخلی آن‌ها کاربرد اساسی دارد. مادهٔ اولیهٔ بیشتر داروها و حتی آنتی‌بیوتیکها از ترکیبات نفتی مشتق می‌شود.

دید کلی صنایع پتروشیمی، بخشی از صنایع شیمیایی است که فراورده‌های شیمیایی را از مواد خام حاصل از نفت یا گاز طبیعی تولید می‌کند. تا پیش از وارد شدن نفت به مفهوم امروزی در زندگی انسان، مواد شیمیایی مورد نیاز، بر اثر تغییر و تبدیل صنایع گیاهی و جانوری به‌دست می‌آمد. اما در اوایل قرن بیستم نفت خام و گاز طبیعی به عنوان ماده اولیه برای تهیه بسیاری از ترکیبات مورد نیاز انسان، اهمیت حیاتی و روزافزونی پیدا کرده‌است.

 تاریخچه 
بندانگشتی|پالایشگاه پتروشیمی در گرنگ موت، اسکاتلنداقوام متمدن دوران باستان، به ویژه سومری‌ها و آشوری‌ها و بابلی‌ها، در حدود چهار هزار و پانصد سال پیش در سرزمین میان رودان (محل عراق کنونی) با برخی از مواد نفتی که در دریاچه قیر بدست می‌آمد، آشنایی داشتند. آنان از خود قیر به عنوان ماده غیرقابل نفوذ، استفاده می‌کردند. رومی‌ها و یونانی‌ها نیز مواد قیری را برای غیرقابل نفوذ کردن بدنه کشتی‌ها به کار می‌بردند. همچنین برای روشنایی و گرم کردن نیز از آن بهره می‌جستند.

با توسعه و پیشرفت تکنولوژی حفاری در اواسط قرن نوزدهم و تکنولوژی تقطیر و پالایش نفت در اواخر قرن نوزدهم و استفاده از آن در موارد غیر سوختی، جهش حیرت‌آوری به وجود آمد. به طوری که امروزه صنایع پتروشیمی نقش اساسی و بنیادی در رفع نیاز عمومی جامعه به عهده دارد.

 صنایع گوناگون پتروشیمی 
بندانگشتی|300px|یک واحد پتروشیمی در عربستان سعودی
نفت و مشتقات آن نه تنها در برآوردن نیازهای انسان در زمینه سوخت، انرژی و الیاف نقشی بنیادی دارد، بلکه پیدایش و تکامل صنایع گوناگون مهمی را موجب شد که به پاره‌ای از آن‌ها اشاره می‌شود.
 همزمان با پالایش نفت خام، کاربرد موتورهای درون‌سوز جنبه عمومی به خود گرفت و میلیون‌ها ماشین بنزین سوز به بازار عرضه شد.
 امروزه فراورده‌های نفتی علاوه بر مصرف در زمینه سوخت وسایل نقلیه، روغن موتور و…، در تهیه بسیاری از قطعات مورد نیاز ساخت وسایل نقلیه، نقش ارزنده‌ای دارد و تلاش بر این است تا بدنه اتومبیل را از مواد پلاستیکی که آن‌ها را از پلیمریزاسیون ترکیبات نفتی می‌توان بدست آورد، بسازند.
 فراورده‌های نفتی در تهیه سوخت موشک‌های هدایت‌کننده فضانوردها و ماهواره‌ها و حتی در ساخت بسیاری از قطعات داخلی آن‌ها کاربرد اساسی دارد.
 ماده اولیه بیشتر داروها و حتی آنتی‌بیوتیکها از ترکیبات نفتی مشتق می‌شود. به ویژه تقریباً تمام مواد پاک کننده، باکتری‌کشها و…، از مشتقات نفتی و محصولات پتروشیمی است.

 تاریخچه شرکت‌های پتروشیمی در ایران 
گسترش شرکت ملی صنایع پتروشیمی که توسعه صنعت را شامل می‌شد در قالب سه برنامه عمرانی در سال‌های ۱۳۴۲ تا ۱۳۶۵ خورشیدی در ایران اجرا شد. حاصل آن تأمین نیاز داخلی به کودهای شیمیایی و مواد پایه پتروشیمیایی و شیمیایی و احداث مجتمع‌های پتروشیمی متعدد از جمله بندرامام که به ایران ـ ژاپن معروف شد، فارابی (ایران نیپون)، خارک، پازارگاد، کربن اهواز (ایران)، رازی (شاهپور) و طرح‌های توسعه پتروشیمی شیراز بود.پتروشیمی غدیر، پتروشیمی مروارید، پتروشیمی خرم‌آباد و… از پتروشیمی‌های فعال در ایران هستند.

 ترکیبات نفت خام و فراورده‌های نفتی 
اتم‌های کربن و هیدروژن به‌طور حیرت‌آوری می‌توانند ضمن ترکیب شدن با یکدیگر، تعداد فوق‌العاده زیادی از ترکیبات هیدروکربنی زنجیری و حلقوی آروماتیکی را به وجود آورند، به طوری که تاکنون هیدروکربنی که در ساختار مولکولی آن ۶۰ اتم کربن شرکت داشته باشد، ردیابی شده‌است. از طرفی با افزایش تعداد اتم‌های کربن بر تعداد ایزومرهای هیدروکربنی نیز افزوده می‌شود.

به‌طور مثال هیدروکربنی که ۳۰ اتم کربن داشته باشد، می‌تواند بیش از چهار میلیارد ترکیب هیدروکربنی ایزومر تشکیل دهد. علاوه بر این، با توجه به اینکه در نفت خام، ترکیبات هیدروکربنی سیر شده نیز فراوانند، تعداد ترکیب‌های موجود در آن، فوق‌العاده زیاد و گوناگون است. این گوناگونی با شرکت اتم‌های دیگر مانند گوگرد، نیتروژن و اکسیژن در زنجیر هیدروکربن‌ها به مراتب بیشتر می‌شود.

 ترکیبات عمده موجود در نفت خام 
ترکیبات عمده موجود در نفت خام عبارتند از: هیدروکربن‌های سیر شده زنجیری به فرمول کلی CnH2n+2، هیدروکربن‌های سیر شده حلقوی به فرمول عمومی CnH2n که اصطلاحاً آن را نفتن گویند و هیدروکربن‌های سیرنشده زنجیری اتیلن و استیلن. هر چه درصد تشکیل دهنده‌های نفت در دماهای پایین بیشتر باشد، مرغوبیت آن بیشتر است.
گازهای طبیعی، بخش گازی شکل مواد نفتی است که همراه با نفت خام در مخازن زیرزمینی وجود دارد یا از تقطیر نفت خام در پایین‌تر از 200C بدست می‌آید. گازهای طبیعی، مخلوطی طبیعی از گازهای متان (قسمت عمده حدود ۸۵ درصد) پروپان، بوتان، منو اکسید کربن و هیدروژن (گاز سنتز) همراه با مقداری دوده‌است.

مصرف عمده آن در کشورهای غیر صنعتی به عنوان یک ماده سوختی است؛ ولی در کشورهای صنعتی از آن در تهیه بسیاری از فراورده‌های شیمیایی و صنعتی بسیار مفید و ضروری استفاده می‌کنند.

 محصولات صنایع پتروشیمی ایران 
محصولات عمده‌ای که توسط واحدهای صنایع پتروشیمی ایران تولید می‌شوند عمدتاً عبارتند از:

کودهای شیمیایی، اوره، فسفات دی‌آمونیم، کودهای مخلوط نیترات آمونیم، مواد اولیه پلاستیک، پی ـ وی ـ سی و دی ـ او ـ پی، مواد شیمیایی نظیر اسید سولفوریک، اسید کلریدریک، آمونیاک، گوگرد، دوده و…

با این حال، این محصولات در مقایسه با ده‌ها هزار مشتقی که از نفت و گازهای طبیعی به کمک تکنولوژی پیشرفته پتروشیمیایی بدست می‌آید، بسیار اندک بوده، نشان می‌دهد که همت و تلاش بیشتری در این زمینه باید بکار برد تا به واقعیت نزدیکتر شد.

 آینده صنعت پتروشیمی 

اهمیت پتروشیمی که در حال حاضر جزو اصلی سیستم انرژی جهانی است، همچنان در حال افزایش است. تقاضا برای پلاستیک - آشناترین گروه محصولات پتروشیمی- از همه مواد دیگر مانند فولاد، آلومینیوم یا سیمان پیشی گرفته و از سال 2000 تقریبا دو برابر شده است. اقتصادهای پیشرفته در حال حاضر براساس سرانه تا 20 برابر بیشتر از کشورهای درحال توسعه، پلاستیک و تا 10 برابر بیشتر از کودهای شیمیایی استفاده می کنند. این نشان دهنده پتانسیل عظیمی برای رشد در سراسر جهان است. بنابراین این صنعت همچنان به رشد خود ادامه خواهد داد. 

 پتروپالایشگاه 
پتروپالایشگاه (به انگلیسی: Petrochemical Refinery) است که نسل جدیدی از پالایشگاه‌ها به حساب می‌آیند و بر یکپارچگی بین مجتمع‌های پالایش و پتروشیمی تأکید دارد. در واقع در مجتمع‌های پتروپالایشگاهی، هدف تنها تولید سوخت از جمله گاز مایع(ال پی جی)، بنزین، نفت سفید، نفت گاز و نفت کوره نیست، بلکه در کنار چنین محصولاتی فراورده‌های ویژه و خوراک‌های مورد نیاز مجتمع‌های پلیمری و شیمیایی نیز تولید و عرضه می‌شود. در مجتمع‌های پتروپالایش، نفت خام به عنوان خوراک وارد واحدهای فرایندی متعددی می‌شود تا ترکیبی از محصولات سوختی و پایه پتروشیمی تولید شود. این موضوع سبب شده‌است که مجتمع‌های پتروپالایش به دلیل تولید همزمان سوخت و سایر محصولات پایه پتروشیمی نیازمند به‌کارگیری واحدهای فرایندی خاصی باشند.

 زنجیره محصولات پتروشیمی حاصل از نفت خام 

+
زنجیره محصولات پتروشیمی حاصل از نفت خامنفتا و اتانکراکینگاتیلناتیل کلریداتیل سلولزاستالدهیداستیک اسیدادامه در گاز طبیعی - ماتن - گاز سنتز - اسید استیکآلدولکروتون‌آلدهیدبوتیل الکل نرمالبوتیرآلدهیدپلی‌وینیل بوتیرالبوتریک اسیداتیل هگزانولبوتیل استات نرمالپنتا اریتریتولرزین‌های آلکیدیفرمیک اسیدکلرالDOTپراستیک اسیدپیریدیناتیل‌بنزنادامه در نفت خام - واحد آروماتیک - بنزن - اتیل بنزناتیل برمیدآلفا الفین‌های خطیاتیلن اکسایداتیلن گلیکولاتیلن‌دی‌آمینپلی‌اتیلن گلیکولاگزالیک اسیدپلی‌استر۱ و ۳ پروپان دی الاتانول‌آمین‌هامورفولیناسترهای اسید چرباتواکسیلات‌هاگلیکول اترهااتیلن سیانوهیدریناتیلن دی کلرایدVCMمتیل کلروفرموینیلیدین کلرایدپلی وینیلیدین کلرایدPVCحلال‌های کلرینه۱-بوتنادامه در نفت خام - برش C4 مخلوط بوتیلن‌ها - نرمال بوتن‌ها - بوتن-۱اتانولاتیل آنیلیناتیل اتراتیل استاتاتیل اکریلاتلاستیک اتیلن - پروپیلنپروپانوئیک اسیدتترا کلرید اتیلنپلی‌اتیلن سنگینپلی‌اتیلن سبک خطیپلی‌اتیلن سبکاتیلن پروپیلن دی ان منومرتری‌اتیل‌آلومینیومپروپیلنکیومنفنولاکتیل فنلآنیلینمتیلن دی فنیل دی ایزو سیاناتفنل فرمالدهید رزیننونیل فنلدودسیل فنلزایلنولپلی فنیلین اکسیدنوولاکرزولسدیم فنوکسایدسالیسیلیک اسیداستیل‌سالیسیلیک اسیدکلروفنولبیسفنول ایپلی کربنات‌هااستونرزین‌های اپوکسیمتیل متاکریلاتپلی متیل ستاکریلاتمتیل ایزوبوتیل کتونمتیل ایزو بوتیل کربیتولاستن سیانو هیدرینادامه در گاز طبیعی - متان - هیدروژن سیانید - استون سیانوهیدرینایزوپروپیل الکلاتیلن پروپیلن دی ان منومربوتیرآلدهیدادامه در نفت خام - اتیلن - استالدهید - آلدول - کرونوالدهید - بوتیل الکل نرمال - بونیر آلدهیداکریلونیتریلABSآدیپونیتریلهگزا متیل دی آمیننایلون ۶۶آکریل‌آمیدپلی اکریل آمیدپلی اکریلونیتریلالیاف کربنلاستیک نیتریلکوپلیمرها استایرن اکریلو نیتریلاکسید پروپیلنآلیل الکلپروپیلن گلیکولپلی ال - پلی اترپلی‌اورتانآلیل کلرایدآلیل الکلگلیسیدولگلیسیرینرزین‌های اپوکسیآکرولنینرزین‌های آلئیدینیتروگلیسریناپی کلروهیدرینرزین‌های اپوکسیگلیسیدیل اترلاستیک‌های CO & ECOاستو نیتریلنوتننوتیل فنلپلی پروپیلناکسالیک اسیدلاستیک اتیلن-پروپیلن۱-هگزنآکرولیناکریلیک اسیدپلی اکریلیک اسیداستر اکریلیکرزین‌های اکریلیکمتیوتینایزو بوتیر آلدهیدنئوپنتیل گلیکولایزوبوتیریک اسیدایزو بوتانولبرش C4مخلوط بوتیلنهانرمال بوتنهابوتیل الکل نوع دوممتیل اتیل کتون۱-بوتنپلی بوتن - ۱۱ و ۲ بوتیلن اکسیدواتر آلدهیدتیوفنایزوبوتیلنمتیل ترشیو بوتیل اترلاستیک بوتیلپلی بوتن / پلی ایزو بوتیلنایزو اکتانایزو برنپلی ایزو برنترشیو بوتیل الکلمتیل متاکریناتادامه در گاز طبیعی - متان - هیدروژن سیانید - استون سیانو هیدرین - متیل متاکریلاتبوتادین۱ و ۴ بوتان دی التترا هیدرو فورانپلی تترا متیلن اتر گلیکولادامه در گاز طبیعی - اتیلن - استیلن - ۱ و ۴ بوتان دی اتیللاستیک نیتریلآدینو نیتریلهگزامتیلین دی آمیننایلون ۶۶لاستیک استایرن بوتادینلاستیک پلی بوتادینکلروبرنرزین‌های اکریلونیتریل بوتادین استایرنSBSبنزین پیرولیزنفت کورهدودهاتانLNGاتان دی کلرایداتان تری کلرایداتیلنادامه در واحد کراگینگنفتاآروماتیکبنزناتیل بنزناستایرنکوپلیمرهای استایرن آکریلونیتریلپلی استایرنلاستیک استایرن بوتادینرزین‌های استایرن مالئیک انیدریدSBSرزین‌های پلی استر اشباع نشدهرزین‌های تبادلگر کاتیونیرزین‌های تبادلگر آنیونیABSآلکیل بنزن خطیآلکیل بنزن سولفونات‌هاآلکیل بنزن سنگین (HAB)روغن‌های صنعتینیتروبنزنآنیلیناستانیلیددی متیل آنیلینمتیلن دی فنیل دی ایزوسیاناتاتیل آنیلینمالئیک اسیدفوماریک اسیددودسیل‌بنزنکلروبنزن‌هافنولادامه در نفت خام - واحد کراگینگ - پروپیلن - کیومن - فنولرزورسینولسیکلو هگزانسیکلو هگزانونسیکلو هگزانون اکسیمکاپرولاکتامنایلون ۶سیکلو هگزانولآدیپیک اسیدنایلون ۶۶آدیپو نیتریلهگزا متیلن دی آمیننایلون ۶۶مالئیک انیدریدادامه در گاز طبیعی - بوتان - بوتیلن‌ها - مالئیک آنیدریدکیومنادامه در نفت خام - واحد کراگینگ - پروپیلن - کیومنآنتراکینونزایلن‌هاپارازایلندی متیل ترفنالاتPBTPETترفنالیک اسیداورتوزایلنفتالیک انیدریددی بوتیل فنالاتدی اکتیل فنالاترزین‌های پلی استر اشباع نشدهبنزونیک اسیدادامه در نفت خام - واحد آروماتیک - تولوئن - بنزوئیک اسیدآلکید رزین‌هامتازایلنایزوفنالیک اسیددی فنیل ایزوفنالاتتولوئنبنزنادامه در نفت خام - واحد آروماتیک - بنزنزایلن‌هاادامه در نفت خام - واحد آروماتیک - زایلن‌هاپارا تولوئن سولفونیک اسیدپارا کرسولدی نیترو تولوئن‌هاتولوئن دی آمینتولوئن دی ایزوسیاناتپلی‌اورتان‌هابنزوئیک اسیدسدیم بنزواتمتیل بنزواتفنولادامه در نفت خام - واحد کراگینگ - پروپیلن - کیومن - فنولبنزیل کلرایدبنزیل الکلبنزال کلرایدبنزول تری کلرایدبنزالدئیدبنزیل بنزواتسیتامیک اسیدسینام آلدئیدTNTCa+حلال‌هانفت سفیدنرمال پارافین‌هاروغن‌های روان‌کنندهروغن‌های سفیدنرمال الفین‌هااکسو الکل‌های خطیاتوکسیلات‌های الکل چربپارافین‌های کلرینهآلکیل بنزن خطیآلکیل بنزن سولفونات‌هاآلکیل بنزن سنگین (HAB)روغن‌های صنعتیآلکان سولفونات‌هاگوگردادامه در گاز طبیعی - گوگردپروپانمونو کلرو پروپاندی کلرو پروپانپروپیلنادامه در نفت خام - واحد کراگینگ - پروپیلنگاز مایعبوتان۱ و ۳ بوتادی انآدیبو نیتریلهگزا متیلن دی آمیننایلون ۶۶نایلون ۶۱۰مونو / دی کلرو بوتانبوتیلن‌هامالتیک انیدریدنارناریک اسیدتترا هیدروفورانپلی تترا متیلن گلایکولپلی‌اورتان۱ و ۴ بوتان دی الپلی‌اورتانPBTتترا هیدروفورانپلی تترا متیلن گلایکولرزین‌های پلی استر غیر اشباعفوماریک اسیدمالئیک اسیدایزوبوتانمتیل ترشیو بوتیل اترایزو بوتنترشیو بوتیل الکلمتیل اتیل کتون

 منابع 

 :صنایع پتروشیمی

 پیوند به بیرون 


رده:صنایع پتروشیمی
رده:صنایع شیمیایی
رده:صنایع (اقتصاد)
رده:فراورده‌های نفتی
رده:مهندسی شیمی
رده:مهندسی فرایندهای شیمیایی