استامینوفن

استامینوفن  یا پاراستامول  گونه‌ای مسکن تَب‌بُر است که به‌طور گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرد. این دارو به شکل قرص، شربت، آمپول و شیاف ساخته می‌شود که شکل قرص آن پرکاربردتر است. کارآمدی استامینوفن به نوع درد وابسته است.

استامینوفن در تسکین درد ناشی از میگرن خفیف حاد و سردرد تنشی اپیزودیک مؤثر است. در دوز استاندارد، تب را اندکی کاهش می‌دهد، اما در این زمینه از ایبوپروفن ضعیف‌تر است و سودمندی آن در درمان تب، به‌ویژه تب‌های ویروسی، چندان روشن نیست. ترکیب آسپیرین/استامینوفن/کافئین نیز در موارد درد خفیف هر دو بیماری فوق مؤثر بوده و به‌عنوان گزینهٔ اول درمان توصیه می‌شود. استامینوفن برای درد پس از کشیدن دندان عقل مؤثر است، اما از ایبوپروفن کارایی کمتری دارد. ترکیب استامینوفن و ایبوپروفن اثر ضد درد بیشتری نسبت به مصرف جداگانه هر یک دارد. اثر تسکین درد استامینوفن در آرتروز اندک و از نظر بالینی بی‌اهمیت است. شواهد کافی برای اثربخشی آن در کمردرد، دردهای سرطانی و دردهای نوروپاتیک وجود ندارد. استامینوفن اولین گزینهٔ درمان درد و تب در دوران بارداری است؛ هیچ ارتباط علّی با ناهنجاری عصبی تکوینی گزارش نشده، در حالی که درد و تب درمان‌نشده می‌تواند به مادر و جنین آسیب برساند.

در کوتاه‌مدت، مصرف استامینوفن ایمن و مؤثر است، مشروط بر آن‌که طبق دستور مصرف شود. عوارض کوتاه‌مدت نادر بوده و مشابه ایبوپروفن هستند. برای مصرف طولانی‌مدت، استامینوفن معمولاً ایمن‌تر از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) است. همچنین در بیمارانی که تحمل NSAIDs مانند ایبوپروفن را ندارند، به‌طور گسترده استفاده می‌شود. مصرف مزمن استامینوفن ممکن است باعث کاهش سطح هموگلوبین (نشانه‌ای از احتمال خونریزی گوارشی) و تغییرات غیرطبیعی در آزمایش‌های عملکرد کبد شود. حداکثر دوز روزانه توصیه‌شده برای بزرگسالان سه تا چهار گرم است. مصرف دوزهای بالاتر می‌تواند منجر به مسمومیت و نارسایی کبد شود. مسمومیت با استامینوفن مهم‌ترین علت نارسایی حاد کبد در جهان غرب است و بیشترین موارد اوردوز دارویی در ایالات متحده، بریتانیا، استرالیا و نیوزیلند را شامل می‌شود.

استامینوفن نخستین بار در سال ۱۸۷۸ توسط هارمون نورثروپ مورس یا احتمالاً در سال ۱۸۵۲ توسط چارلز فردریک گرهارد ساخته شد. این دارو رایج‌ترین داروی ضد درد و ضد تب در ایالات متحده و اروپا است. همچنین در فهرست داروهای ضروری سازمان جهانی بهداشت قرار دارد. استامینوفن به‌صورت داروی ژنریک در دسترس است و با نام‌های تجاری مختلفی از جمله تیلنول و پانادول عرضه می‌شود. در سال ۲۰۲۳، این دارو با بیش از پنج میلیون نسخه، صد و دوازدهمین داروی پرمصرف تجویزی در ایالات متحده بود.

 کاربرد 
استامینوفن به‌خوبی قابل تحمل بوده و مانند آسپرین عوارض جانبی بسیاری ندارد و از آنجا که برای خرید و مصرف استامینوفن نیاز به نسخه پزشک نیست. این دارو معمولاً برای درمان تب، سردرد و دردهای خفیف استفاده می‌شود. در صورتی که پاراستامول به همراه ضدالتهاب‌های غیراستروئیدیNon-steroidal anti-inflammatory-drugs استفاده شود، می‌تواند در درمان دردهای شدید نیز مؤثر باشد. استامینوفن معمولاً در بیشتر نسخه‌های تجویز شده، برای درمان سرماخوردگی و آنفلوآنزا به‌کار می‌رود. مصرف بسیار بیش از حد آن می‌تواند به مسمومیت کبدی منجر شود. بین سال‌های ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۳ مهم‌ترین علت نارسایی حاد کبد در آمریکا مسمومیت‌های ناشی از پاراستامول بود. این دارو عامل اصلی بسیاری از زیاده‌روی در مصرف‌هاOverdose در ایالات متحده، انگلستان، نیوزلند و استرالیا است. مشروبات الکلی خطر مسمویت با پاراستامول را افزایش می‌دهند.

 تاریخچه 
بندانگشتی|150px|راست| فلیکس هوفمان
در سده‌های میانه ترکیبات موجود در پوست درخت بید سفید (گروهی از مواد شیمیایی به نام سالیسینات که بعدها به تکامل و ظهور آسپرین منجر شدند) و همچنین ترکیبات موجود در پوست درخت اکالیپتوس به عنوان مواد کاهنده حرارت شناخته می‌شدند.Gormley, James J. "White willow bark is a gentle, effective pain-reliever ." Better Nutrition.  March, 1996. Retrieved on], 2007. پوست درخت اوکالیپتوس در ساخت گنه‌گنه برای درمان مالاریا به کار می‌رفت که خود گنه‌گنه خاصیت کاهش سطح حرارت بدن را دارد. تلاش‌ها برای پالایش و جداسازی اسید سالیسیلیک و سالیسیلین تا اواخر سده ۱۹ میلادی ادامه داشت تا اینکه فیلکس هوفمانFelix Hoffmann شیمیدان شرکت آلمانی بایر، این تلاش‌ها را به سرانجام رساند. چهل سال پیش از هوفمان، فریدریک گیرهاردCharles Frédéric Gerhardt دانشمند و شیمیدان فرانسوی این کار را کرده بود. ولی به‌دلیل اینکه گمان می‌برد جداسازی این مواد از یکدیگر امکان‌پذیر نمی‌باشد، از ادامه کار منصرف شد. هنگامی که در دهه ۱۸۸۰ درختان اوکالیپتوس کم‌یاب شدند جستجو برای یافتن جایگزین آغاز شد. در سال ۱۸۸۶ پروفسور آدولف کوسمالAdolf Kussmaul در دانشگاه استراسبورگ در حال مطالعه بر روی تأثیرات ماده ضد انگل نفتالین بود. هنگامی که نفتالین موجود در آزمایشگاه تمام شد دو تن از همکاران جوان او به نام‌های أرنولد کانArnold Cahn و پل هپPaul Hepp برای تهیه نفتالین به داروخانه رفتند. اما داروساز به اشتباه اسیتانیلید را به جای نفتالین به آن‌ها فروخت. آنان پس از مطالعه، از اثرات کاهنده حرارت اسیتانیلید شگفت‌زده شدند و به لطف اشتباه داروساز، خواص کاهنده حرارت استانیلید کشف شد.Pain relief: from coal tar to paracetamol. RSC, article de juillet 2005. En ligne , page consultée le 15 janvier 2008. اما خواص ضد درد اسیتانیلید، سال‌های زیادی پس از این ماجرا کشف شد. اسیتانیلید در واقع پدر پاراستامول و فیناسیتین است.Patrice Queneau, La Saga du paracétamol. Médecine, volume 2, numéro 4, pp 158-9, avril 2006, Thérapeutiques. En ligne, page consultée le 15 janvier 2008. دکتر هپ برادری داشت که در شرکت کوچکی به نام «کاله و شرکاء» که تولیدکننده اسیتانیلید بود، فعالیت می‌کرد.Petite histoire du médicament او به دکتر هپ پیشنهاد داد این یافته جدید را برای رقابت با سایر کاهنده‌های حرارت موجود، مانند اسید سالیسیلیک، روانه بازار کند. پس از آن اسیتانیلید با نام تجاری آنتی فیبرینantifebrin وارد بازار شد. در پایان سال ۱۸۸۰ پارانیتروفینول با قیمتی ارزان‌تر از اسیتانیلید وارد بازار شد. کارل دویسبورگCarl Duisberg مسئول تحقیقات در شرکت بایرن که به نام شرکت فردریک بایر و شرکاء معروف بود، از کارکنان بخش پارانیتروفینول خواست تا کاربرد مفیدی برای این محصول بیابند. اسکار هینزبرگOscar Hinsberg به تبدیل این ماده به اسیتوفنیتدین می‌اندیشید.Note: transformation en trois étapes, par réduction du NO2 en NH2 ; éthylation du groupe OH ; et finalement acylation du groupe NH2. ایده اولیه ساخت این ماده جدید تنها براساس اهدافی تجاری بود. اما بخت با آن‌ها یار بود و آزمایش‌ها نشان دادند که این ماده از آنتی فیبرین قویتر بوده و عوارض جانبی کمتری دارد. لذا دویسبورگ تصمیم به فروش این ماده با نام تجاری فیناسیتین گرفت.

پیش از آن و در سال ۱۸۷۸ هارمون نورثروپ مورسهHarmon Northrop Morse برای نخستین بار پاراستامول را از طریق اکسایش و کاهش پارانیتروفینول با قلع در اسید استیک بدست آورد. با اینحال پاراستامول تا سال ۱۸۹۳ در درمان‌های پزشکی به کار نرفت. تا اینکه در همان سال پاراستامول در نمونه‌های ادراری افرادی که فیناسیتین استفاده کرده‌بودند مشاهده شد. شیمیدانان آن را روی ترکیبی سفیدرنگ و بلورین متمرکز کردند. در سال ۱۸۹۹ کشف شد که پاراستامول متابولیت اسیتانیلید است. اما این اکتشاف نادیده گرفته شد. در سال ۱۹۴۶ به مؤسسه تحقیقات مُسَکِن‌ها و داروهای آرام‌بخش، بودجه‌ای به منظور مطالعه روی مشکلات مرتبط با مسکن‌ها از سوی مقامات نیویورک اختصاص داده شد و برنارد برودیBernard Brodie و جولیوس اکسلرودCJulius Axelrod برای بررسی علل ظهور مت هموگلوبینمیا تعیین شدند که در واقع حالتی است که خون توانایی حمل اکسیژن را از دست داده و ممکن است به مرگ بیمار منجر شود. در سال ۱۹۴۸ برودی و اکسلرود مت هموگلوبینمیاMethemoglobinemia را به مصرف اسیتانیلید ربط دادند و تأکید کردند تأثیرات مسکن استانیلید به دلیل متابولیت فعال آن یعنی پاراستامول است. آنان تأکید کردند حال که پاراستامول تأثیرات منفی اسیتانیلید را ندارد باید جایگزین آن شود.

 عملکرد 
هنوز اجماعی درباره شیوه دقیق عملکرد استامینوفن وجود ندارد. اما احتمالاً درک درد را در سیستم عصبی مرکزی و مغز تحت تأثیر قرار می‌دهد و ممکن است در نواحی محیطی دارای التهاب نیز اثرگذار باشد. به گفته سرویس سلامت ملی بریتانیا استامینوفن پیام‌رسان‌های شیمیایی در مغز که درد و تنظیم دمای بدن را کنترل می‌کنند مسدود می‌کند.

نظریه‌ای قدیمی می‌گوید که استامینوفن آنزیمی به نام سیکلواکسیژناز یا سی‌اوایکس که در تولید پروستاگلاندین‌ها (موادی شبه‌هورمون مرتبط با درد) نقش دارد را مهار می‌کند.

اما امروز باور بر این است که استامینوفن به ترکیبی به نام AM404 تبدیل می‌شود که به نظر می‌آید به شیوه‌های گوناگون در کاهش درد نقش دارد.

 شیوهٔ مصرف 
از استامینوفن به عنوان درمان خط اول برای درد و تب خفیف تا متوسط استفاده می‌شود. این دارو در کاهش سردردهای میگرنی حاد و همچنین درد پس از زایمان و جراحی، و  آرتروز زانو کارایی خوبی دارد. اما برای کمردرد یا دردهای سرطان مناسب نیست.

قرص استامینوفن را می‌توان برای سهولت بلع، خرد کرد. اشکال خوراکی استامینوفن را می‌توان با مقدار اندکی از مواد غذایی نظیر ماست یا مربا مخلوط کرد. برای استفاده راحت‌تر نوع شیاف، بهتر است آن را ۳۰ دقیقه در یخچال نگه داشت. در صورت فراموشی نوبت دارو، می‌توان آنرا دوباره مصرف کرد. اما اگر تقریباً زمان نوبت بعدی رسیده‌است، نوبت فراموش شده را رها کرده به برنامه دارویی منظم باز گردید و هرگز مقدار دارو را دو برابر نکنید.

 عوارض جانبی 
اگر استامینوفن در دوز مناسب و برای مدت کوتاه مصرف شود، به‌ندرت عوارض جانبی ایجاد می‌کند. بهتر است یک یا دو قرص ۵۰۰ میلی‌گرمی، تا چهار بار در روز و تا حداکثر هشت قرص در ۲۴ ساعت مصرف شود. بیشتر موارد مصرف بیش از حد به‌صورت تصادفی رخ می‌دهد. زیرا مقداری از استامینوفن در بیش از ۶۰۰ دارو وجود دارد. برای نمونه، فردی که به آنفلوآنزا مبتلا شده ممکن است چندین دارو مصرف کند، بی‌آنکه بداند هرکدام حاوی مقداری از استامینوفن هستند.

مصرف بیش از اندازه استامینوفن می‌تواند به نارسایی حاد کبد بیانجامد. زیرا حدود ۵ درصد از استامینوفن به ماده‌ای سمی به نام بنزوکینون ایمین معروف به NAPQI تبدیل می‌شود.

اگر استامینوفن را به سبب درد، تب یا گلودرد مصرف می‌کنید در هریک از شرایط زیر با پزشکتان مشورت کنید:

 درد بیش از ۱۰ روز (در کودکان ۵ روز) طول بکشد یا اینکه علامت جدیدی به آن اضافه شود.
 تب بیش از ۳ روز طول بکشد، بدتر شود، یا علامت جدیدی اضافه شود.
 گلودرد دردناکتر شود، بیش از ۲ روز طول بکشد
 تهوع، استفراغ، مشکلات پوستی، یا سردرد رخ دهد.
 به علت خاصیت تب زایی بهتر است ویال استامینوفن داخل سرم قندی نمکی استفاده نشود

 هشدارها 
در صورتی که دچار هریک از نشانه‌های جدی زیر شدید، استامینوفن خود را قطع کرده و با پزشک تماس بگیرید:

زردی پوست یا چشم‌ها، اسهال، بی‌اشتهایی، تهوع، استفراغ، معده درد، درد، تورم یا حساسیت در بالای شکم، مدفوع سیاه و قیری شکل، ادرار خونی یا کدر، کاهش ناگهانی ادرار، کبود شدگی یا خون‌ریزی غیرعادی، بثورات جلدی، زخم‌های دهانی، یا تب یا گلودردی که پیش از درمان وجود نداشته و ناشی از بیماری‌ای که بخاطر آن تحت درمان قرار گرفته‌اید، نباشد. مصرف بیش از ۴ گرم استامینوفن در روز در دراز مدت باعث بروز نارسایی شدید کبدی می‌شود.

تاری دید شدید و کوری و ضعف حتی از کار افتادن کبد نیز می‌توانند از عوارض بیماری باشند. پیش و پس از مصرف این دارو به هیچ عنوان نباید نوشیدنی الکلی مصرف کرد. چون باعث تخریب جبران ناپذیر بافت کبد می‌شود.

در هنگام مصرف این دارو بدون تجویز پزشک نباید از سایر مسکن‌ها استفاده کرد.

اشکال ژنریک استامینوفن ارزانتر از انواع تجاری بوده و در بیشتر موارد به همان اندازه مؤثر هستند. فراورده‌های استامینوفن با اثر طولانی مدت، گرانتر هستند. ولی مصرف آنها ممکن است راحت‌تر و مناسبتر باشد.

 ایجاد بی‌تفاوتی 
اخیراً طی یکی از آزمایش‌ها انجام گرفته مشخص شده که استامینوفن علاوه برایجاد تسکین می‌تواند باعث ایجاد بی‌تفاوتی در افراد شود. چنان‌که نسبت به همه احساسات مثبت و منفی واکنش عاطفی کمتری نشان دهند. آزمایش بدین گونه صورت گرفت که به گروهی از افراد مقداری استامینوفن داده شد و بعد آن‌ها را برابر تصاویری که باعث تحریک احساسات می‌شود (مانند تصویر یک حیوان) قرار دادند. افرادی که تحت تأثیر استامینوفن به پورتورها می‌نگریستند کمتر از کسانی که در خونشان استامینوفن وجود نداشت واکنش عاطفی نشان دادند. البته نتایج تحقیقات همچنین ثابت کرد احتمال اینکه بشود از این مسکن برای مهار استرس استفاده کرد پایین است.

 ارتباط با اوتسیم 
برخی پژوهش‌ها ارتباطی میان مصرف استامینوفن در دوران بارداری و طیف اوتیسم در کودک یافته‌اند. اما این یافته‌ها متناقض و غیرقطعی هستند و شواهد روشنی برای آن نیست. در مقابل، نهادهای پزشکی معتبر و دولت‌ها در سراسر جهان، مصرف این دارو برای زنان باردار را بی‌خطر دانسته‌اند. بر پایه کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا استامینوفن یکی از معدود مسکن‌های بی‌خطر برای زنان باردار است.

 جستارهای وابسته 

سایر داروهای مسکن و ضد درد:
 آسپیرین، معمولاً به عنوان ضد درد و تب بر مورد استفاده قرار می‌گیرد.
 ایبوپروفن، داروی ضد التهاب غیراستروئیدی است.
 دیکلوفناک، از دسته داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی (NSAIDs) است. به‌طور معمول دارای دو شکل ترکیب شده با سدیم و پتاسیم است.
 متادون، این دارو برای تسکین دردهای مزمن و سرفه‌های غیرارادی نیز تجویز می‌شود.
 ترامادول
 پیروکسیکام، برای ستردن تب و تاب و درد در بسیاری از بیماری‌ها مانند استئوآرتریت، آرتریت روماتوئید، دیسمنوره، نقرس، آرتریتها، دردهای گوناگون اندامها، تب و … به کار می‌رود.
 کتوپروفن یک داروی ضد التهابی غیر استروئیدی رایج است

 واژه‌نامه 

 منابع 

رده:آفت‌کش‌ها
رده:استانیلیدها
رده:بازدارنده‌های بازجذب اندوکانابینوئید
رده:تب‌برها
رده:ترکیب‌های ۴-هیدروکسی‌فنیل
رده:داروهای ضروری سازمان بهداشت جهانی
رده:داروهای مسکن
رده:داروهایی با سازوکار کنشی ناشناخته
رده:درماتوکسین‌ها
رده:ضددردها
رده:فنول‌ها
رده:نشان‌های تجاری گلاکسواسمیت‌کلاین
رده:هپاتوتوکسین‌ها
رده:نشان‌های تجاری نوارتیس
رده:داروهای بدون نسخه در ایالات متحده آمریکا