اندامک

در زیست‌شناسی سلولی، اَنْدامَک‌ها یا اُرگانِل‌ها ، زیرواحدهای تخصصی سلول‌ها هستند که هر کدام دارای کارکردی ویژه بوده و معمولاً در فضای داخلی سلول‌ها قرار دارند. برخی از اندامک‌ها خود دارای غشاء دولایه لیپیدی هستند (اندامک‌های غشادار) و برخی از آن‌ها فاقد غشا هستند (اندامک‌های بدون غشا)

اندامک‌ها عموماً در فضای درونی سلول‌ها محصور هستند اما طبق بعضی از تعاریف، زیرواحدهای خارج سلولی مانند تاژک‌ها و مژک‌ها نیز اندامک هستند. اندامک‌ها به‌واسطهٔ پژوهش‌های میکروسکوپی شناسایی شده‌اند و با تکنیک‌های قطعه‌قطعه کردن سلول قابل جداسازی هستند. درون یاخته‌های یوکاریوتی انواع بسیاری از اندامک‌ها دیده می‌شود. این در حالی است که در سلول‌های پروکاریوتی اندامکی فعال وجود ندارد.

واژهٔ اندامک به این دلیل انتخاب شده که ساختارهای یک یاخته همچون اندام‌های یک بدن هستند و به‌دلیل اندازهٔ کوچک خود با پسوند تصغیر «ـَک» همراه شده‌اند.در اصل واژهٔ «اندامک» گرته‌برداری از واژهٔ لاتین Organelle است که از واژهٔ Organ به معنای اندام و پسوند تصغیر لاتین -elle ساخته شده‌است.

 تاریخچه و اصطلاح‌شناسی 
در زیست‌شناسی، اندام‌ها به عنوان یگان‌های کارکردی منحصر بفردی که در یک جاندار محصورند؛ تعریف شده‌است. تمثیل اندام‌های بدنی در زیرساختارهای میکروسکوپی که مشاهده‌پذیر بوده، همین اندامک‌ها هستند که نویسندگان و پژوهشگران بسیاری در کارهای متفاوتی به همتایی میان این دو به بحث نشسته‌اند.

در دههٔ ۱۸۳۰ میلادی، فلیکس دوژاردان فرانسوی، نظریهٔ کریستین گوتفرید ایرنبرگ آلمانی را رد کرد. ایرنبرگ مدعی بود که ریزسازواره‌ها دارای اندام‌های مشابه با جانوران چندسلولی هستند که تنها ابعاد آن اندام‌ها کوچکتر است.Di Gregorio, M. A. (2005). From Here to Eternity: Ernst Haeckel and Scientific Faith. Gottingen: Vandenhoeck & Ruprecht. p. 218.

برای نخستین‌بار،Amer. Naturalist. 23, 1889, p. 183: "It may possibly be of advantage to use the word organula here instead of organ, following a suggestion by Möbius. Functionally differentiated multicellular aggregates in multicellular forms or metazoa are in this sense organs, while, for functionally differentiated portions of unicellular organisms or for such differentiated portions of the unicellular germ-elements of metazoa, the diminutive organula is appropriate." Cited after: Oxford English Dictionary online, entry for "organelle". با کوچک‌سازی واژه «اندام» (مثلاً: اندام کوچک) برای ساختارهای سلولی، جانورشناس آلمانی، کارل آوگست موبیوس در سال ۱۸۸۴؛ اصطلاح اندامک را بکار بست.در اصل واژه‌ای که موبیوس بکارگرفت، واژهٔ لاتین organula (اندامک‌ها) بود که صورت جمع واژهٔ organulum (اندامچه) است که از واژه organum (اندام) برگرفته شده‌است وی در یک پاورقی که به عنوان تصحیح در موضوع بعدی مجله انتشار یافته بود، پیشنهاد «اندامک» خودش را برای نامیدن اندام‌های جانداران تک‌سلولی تأیید کرد؛ زیرا این اندامک‌ها سازندگان یک سلول بودند و در تصاد با نگرش اندام‌های چندسلولی جانداران چندسلولی بود.

 انواع اندامک‌ها 
دربارهٔ تعریف اندامک تاکنون نظریات گوناگونی وجود داشته‌اند. گروه کثیری از زیست‌شناسان سلولی اندامک را برابر «بخش سلولی» می‌پندارند، این در حالی است که دیگر زیست‌شناسان اصطلاح اندامک را محدودتر کرده‌اند و آن اصطلاح را فقط برای اشاره به آن چیزی که دربر دارنده دی‌ان‌ای است که از دیگر جانداران میکروسکوپی به طریق «درون‌هم‌زیستی» نشأت گرفته‌است به کار می‌برند.

برپایهٔ همین تعریف، اندامک‌ها به دو رده جداگانه بخش خواهند شد (مثلاً آن‌هایی که دربردارنده دی‌ان‌ای خودشان هستند و از درون‌هم‌زیستی باکتریایی نشأت گرفته‌اند):
 میتوکندری (در بیشتر یوکاریوت‌ها)
 پلاستیدهاHogan, C. Michael (2010). Deoxyribonucleic acid. Encyclopedia of Earth. National Council for Science and the Environment. S. Draggan and C. Cleveland (eds.). Washington DC (برای نمونه در گیاهان، جلبک‌ها و برخی آغازیان)
همچنین برای دیگر اندامک‌ها خاستگاه‌هایی درون‌هم‌زیستی فرض شده که حتماً دربرداشتن دی‌ان‌ای از الزامات نیست (مثلاً تاژک)

+ اندامک‌های درون‌یاختهٔ جانوران نام  برابر فارسی  توضیح  هستک  —  بخش کوچکی درون هسته که ریبوزوم‌ها را می‌سازد. هسته  —  مرکز فرماندهی سلول که اطلاعات ژنتیکی (دی‌ان‌ای) را نگه می‌دارد.  وزیکول  ریزکیسه  کیسه‌های کوچکی که مواد را درون سلول جابه‌جا می‌کنند. شبکه آندوپلاسمی زبر  شبکه درمیان‌یاخته‌ای زبر  جایی که پروتئین‌ها ساخته و آمادهٔ انتقال می‌شوند. دستگاه گلژی  —  مرکز بسته‌بندی و ارسال مواد سلولی، مانند ادارهٔ پست.  اسکلت سلولی  چارچوب یاخته  رشته‌هایی که به سلول شکل و استحکام می‌دهند و مانند داربست عمل می‌کنند. شبکه آندوپلاسمی صاف  شبکه درمیان‌یاخته‌ای صاف   محل ساخت چربی‌ها و سم‌زدایی سلول. میتوکُندری  راکیزه  نیروگاه سلول که انرژی لازم را تولید می‌کند. واکوئل  کُریچه  کیسه‌هایی برای ذخیرهٔ آب، مواد غذایی یا زباله‌های سلولی. سیتوپلاسم   درون‌یاخته  مایع ژلاتینی که اندامک‌ها در آن شناورند و واکنش‌های شیمیایی در آن رخ می‌دهد. لیزوزوم   کافنده‌تن  کیسه‌هایی پر از آنزیم که زباله‌ها و اجزای فرسودهٔ سلول را تجزیه می‌کنند. سانتریول  میانک  اندامکی که در تقسیم سلول به مرتب شدن رشته‌های دوک تقسیم کمک می‌کند.
در تعریفی گسترده‌تر آمده‌است که اندامک بایستی دارای غشاء دولایه لیپیدی مستقل باشد. برخی زیست‌شناسان نیز اندامک‌ها را به دوگروه اندامک‌های دارای غشا و اندامک‌های بدون غشا تقسیم می‌کنند.Campbell and Reece, Biology 6th edition, Benjamin Cummings, 2002 زیرا گروه بزرگی از زیست‌شناسان ریبوزوم را اندامک می‌دانند.Cormack, David H. (1984) Introduction to Histology, Lippincott, ISBN 0-397-52114-6 اندامک‌های بدون غشا، مجموعه‌های بزرگ زیست‌مولکولی نیز نامیده می‌شوند که مجموعه‌ای پیچیده از درشت‌مولکول‌ها بوده و دارای عملکردی ویژه و اختصاصی هستند. این ساختارها عبارت اند از:
 مجموعه‌های بزرگ آران‌ای و پروتئین: ریبوزوم، پیرایشگر،اسپلایسوزوم/spliceosome طاقیوالت/vault
 مجموعه‌های بزرگ پروتئین: پروتئازوم، هولوآنزیم دی‌ان‌ای پلیمراز سه، هولوآنزیم آران‌ای پلیمراز دو، کپسیدهای ویروسی متقارن، مجموعهٔ GroEL و GroES؛
 مجموعه‌های پروتئین غشایی: فوتوسیستم یک، ATP سنتتاز و porosome
 مجموعه‌های بزرگ دی‌ان‌ای و پروتئین: نوکلئوزوم، سانتریول و مرکز سازماندهی میکروتوبول (MTOC)
 اسکلت سلولی
 تاژک
 هستک
 Stress granule
 دانهٔ سلول زایا
 دانهٔ انتقال نورونی

 نام‌گذاری اندامک‌ها 
نام‌گذاری و ویژگی‌های اندامک‌های سلولینام اندامکریشه‌شناسیدلیل نام‌گذارینوع سلول دارندهمیتوکندریμίτος (نخ) + χονδρίον (دانه)اشاره به شکل رشته‌ای و دانه‌ای در میکروسکوپیوکاریوت‌ها (گیاهی و جانوری)ریبوزومribo (RNA) + some (جسم)وجود RNA ریبوزومی در ساختارهمه سلول‌ها (پروکاریوت و یوکاریوت)کلروپلاستχλωρός (سبز) + πλαστός (ساخته‌شده)وجود رنگدانه کلروفیلسلول‌های گیاهی و جلبک‌هالیزوزومλύσις (تجزیه) + σῶμα (جسم)آنزیم‌های تجزیه‌کنندهسلول‌های جانوری و برخی گیاهانواکوئلvacuus (لاتین: خالی)ظاهر خالی در میکروسکوپبیشتر در سلول‌های گیاهی◄ طبقه‌بندی بر اساس آخرین ویرایش کتاب «بیولوژی سلولی» آلبرتس (2023)

 اندامک‌های یوکاریوتی 
یاخته‌های یوکاریوتی دارای ساختاری پیچیده هستند. غشای این یاخته‌ها دولایه‌ای و از جنس لیپید(فسفو لیپید) است و این یاخته‌ها دارای اندامک‌های بزرگ و کوچکی هستند که می‌توان با میکروسکوپ نوری، اندامک‌های بزرگ‌تر همچون هسته و واکوئل را مشاهده کرد.

نکته: همهٔ یوکاریوت‌ها دربرداندهٔ همهٔ اندامک‌های فهرست‌شدهٔ زیر نیستند. همچنین برخی از اندامک‌ها نیز فقط در انواع خاصی از سلول‌ها، موجود بوده و برخی از آن‌ها مانند میتوکندری در برخی سلول‌ها موجود نیستند.
+اندامک‌های همگانی یوکاریوتیاندامککارکرد اصلیساختارجاندارانملاحظاتکلروپلاست (پلاست)فتوسنتز، گیراندازی انرژی نورانی جهت تولید کربوهیدراتدوغشاییگیاهان، آغازیان (منسوخ: جانداران دیسه‌رباییkleptoplastic organisms)شبکه اندوپلاسمیtranslation and folding of new proteins (rough endoplasmic reticulum), expression of lipids (smooth endoplasmic reticulum)تک‌غشاییهمه یوکاریوت‌هاrough endoplasmic reticulum is covered with ribosomes, has folds that are flat sacs; smooth endoplasmic reticulum has folds that are tubularتاژکlocomotion, sensoryبرخی از یوکاریوت‌هادستگاه گلژیsorting, packaging, processing and modification of proteinsتک‌غشاییهمه یوکاریوت‌هاcis-face (convex) nearest to rough endoplasmic reticulum; trans-face (concave) farthest from rough endoplasmic reticulumمیتوکندریenergy production from the oxidation of glucose substances and the release of adenosine triphosphateدوغشاییاغلب یوکاریوت‌هاhas own DNA; theorized to be engulfed by an ancestral eukaryotic cell (endosymbiosis)واکوئلstorage, transportation, helps maintain homeostasisتک‌غشایییوکاریوت‌هاهستهDNA maintenance, controls all activities of the cell, RNA transcriptionدوغشاییهمه یوکاریوت‌هاcontains bulk of genome
میتوکندری‌ها و پلاست‌ها از جمله کلروپلاست، دارای غشا دولایه و دی‌ان‌ای مجزا و مخصوص خود هستند.
+ سایر اندامک‌های یوکاریوتیاندامک یا ماکرومولکولعملکرد اصلینوع ساختارنوع جاندارآکروزومکمک به اتصال اسپرم به تخمکغشاء تک‌لایهاکثر جانوراناتوفاگوزوموزیکول تجزیه‌کننده اندامک‌ها و اجزا سیتوپلاسمغشای دولایههمه یوکاریوت‌هاسانتریولایفای نقش در تقسیم سلولریزلولهجانورانمژکحرکت سلول در محیطریزلولهجانوران، پروتوزوئا و تعداد کمی از گیاهیاخته گزندهنیش زدنcoiled hollow tubuleگزنده‌تبارانEyespot apparatus جسم بیناییشناسایی جهت نور و کمک به فرایند حرکت به سوی نورجلبک‌های سبز و ت‌سلولی‌های فتوسنتزکننده مانند euglenidsگلایکوزومانجام فرایند قندکافتغشاء تک‌لایهبرخی پروتوزوئاها از جمله مته‌تن‌سانانگلایوکسیزومتبدیل چربی‌ها به قندغشاء تک‌لایهگیاهانهیدروژنوزومایجاد انرژی و هیدروژندولایهتعداد کمی از تک‌سلولی‌هالیزوزومکمک به تجزیه مولکول‌های بزرگ مانند پروتئین و پلی‌ساکاریدهاغشاء تک‌لایهجانورانملانوزومذخیره رنگدانه‌هاغشاء تک‌لایهجانورانمیتوزومprobably plays a role in Iron-sulfur cluster(12) (Fe-S) assemblyغشا دولایهچند تک‌سلولی فاقد میتوکندریتارچهساختار یاخته ماهیچه‌ایساختار رشته‌ایجانورانهستکپیش‌تولید ریبوزوم‌هاپروتئین، دی‌ان‌ای و آران‌ایاکثر یوکاریوت‌هاocelloidشناسایی جهت نور و کمک به فرایند حرکت سلول به سوی نورغشا دولایهWarnowiaceaeparenthesomeناشناختهناشناختهقارچپراکسی‌زومتجزیه هیدروژن پراکسیدغشاء تک‌لایههمهٔ یوکاریوت‌هاporosomeترشحغشاء تک‌لایههمهٔ یوکاریوت‌هاپروتئازومتجزیهٔ پروتئین‌های مازاد یا آسیب‌دیده از طریق پروتئین‌کافتمجموعه بسیار بزرگ پروتِینیهمهٔ یوکاریوت‌ها و برخی باکتری‌ها و آرکی‌هاریبوزومفرایند ترجمهپروتئین و آران‌ایهمهٔ یووکاریوت‌هاstress granuleذخیره آران‌ای پیام‌رسانmRNPاکثر یوکاریوت‌هاTIGER domainپروتئین‌های رمزنگار آران‌ای پیام‌رسانفاقد غشااکثر جاندارانوزیکولحمل موادتک‌غشاییهمگی یووکاریوت‌ها
سایر ساختارهای مرتبط:
 سیتوزول
 دستگاه غشایی درونی

نوکلئوزوم

ریزلوله‌ها

 اندامک‌های پروکاریوتی 
این اندامک‌ها ساختار و عملکرد ساده‌ای دارند. در گذشته تصور می‌شد که پروکاریوت‌ها فاقد اجزاء و زیرواحدهای درونی هستند. این تصور از دههٔ ۱۹۷۰ و با کمک میکروسکوپ‌های الکترونی رو به تغییر نهاد و مشخص شد که پروکاریوت‌ها نیز دارای اجزاء درونی بوده و این اجزا فاقد غشا هستند.

اندامک‌ها و زیرواحدها در پروکاریوت‌هااندامک یا ماکرومولکولعملکرد اصلینوع ساختارموجود زندهآناموکسanaerobic ammonium oxidation(⎘ آناموکس)ladderane(5) lipid membrane"Candidatus(10)" bacteria within Planctomycetes(⎘ پلانکتومیست‌ها)کربوکسیزومتثبیت کربنprotein-shell bacterial microcompartment(7)بعضی از باکتری‌هاکلوروزومفتوسنتزlight harvesting complex attached to cell membranegreen sulfur bacteria(29)تاژکحرکت در محیطprotein filamentsome prokaryotesmagnetosomeمگنتوزومmagnetic orientationinorganic crystal, lipid membranemagnetotactic bacteria(11)نوکلئوئیدDNA maintenance, transcription(⎘ رونویسی (ژنتیک)) to RNADNA-proteinprokaryotesمویکAdhesion to other cells for conjugation or to a solid substrate to create motile forces.a hair-like appendage sticking out (though partially embedded into) the plasma membraneprokaryotic cellsپلاسمیدرد و بدل کردن دی‌ان‌ایدی‌ان‌ای حلقویsome bacteriaریبوزوم 70Sترجمه آران‌ای به پروتئینآران‌ای و پروتئینbacteria and archaeaریزکیسهفتوسنتزphotosystem proteins and pigmentsmostly cyanobacteria(⎘ سیانوباکتر)

 جستارهای وابسته 
 پانویس 

 منابع 

نیلوفر 

رده:اندامک‌ها
رده:زیست‌شناسی سلولی
رده:زیست‌شناسی
رده:کالبدشناسی سلول