تذکرةالاولیاء

تذکرةالاولیاء کتابی عرفانی است به نثر ساده و در قسمت‌هایی مسجع، که در شرح احوال بزرگان اولیاء و مشایخ صوفیه توسط فریدالدین عطار نیشابوری به فارسی نوشته شده‌است.

 نام کتاب 
«تذکره» از نظر لغوی به معنای یادآوری کردن است و به کتاب‌هایی گفته می‌شوند که در آن افرادی وجود دارند که در یک امری خاص اتفاق نظر داشته و شهره به امری هستند و دربارهٔ احوال و اقوال آن‌ها مطالبی نوشته می‌شود. «اولیا» نیز به معنای عارفان است.

 موضوع کتاب 
تذکرةالاولیاء کتابی دربارهٔ زندگی، حالات، اندیشه‌ها و سخنان عارفان و مشایخِ تصوف است، و به ذکر مکارم اخلاق، مواعظ و سخنان حکمت‌آمیز صوفیان بزرگ می‌پردازد. این کتاب مشتمل است بر مقدمه و ۷۲ باب که هر باب به زندگی یک صوفی پرداخته‌است و در ابتدای هر باب سخنانی مسجع در تمجید و ثنای صوفی بیان شده و سپس سخنان و داستان‌ها دربارهٔ صوفی آورده شده‌است. نخستین باب به حالات و سخنان جعفر صادق اختصاص یافته‌است، و باب هفتاد و دوم به حسین بن منصور حلاج.

 نمونه ذکر از تذکرةالاولیاء
ذکر شیخ ابوالحسن خرقانی: 
و گفت: ای بسا کسان که بر پشت زمین می‌روند ایشان مردگانند و ای بسا کسانی که در شکم خاک خفته‌اند و ایشان زندگانند.

 منابع عطار در تذکرةالاولیاء 
عطار در دیباچهٔ کتاب نحوهٔ گزینش و تألیف مطالب را به‌روشنی بیان کرده‌است؛ بنابراین مقدمه، نقل‌ها و روایت‌های تذکرةالاولیاء التقاطی از مطالب کتاب‌های دیگر است.سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ملحقات تذکرةالاولیاء (بررسی و مقایسهٔ بینامتنی بخش اوّل و دوّم تذکرةالاولیاء) از آثار صوفیانهٔ مهم و مشهور مربوط به اواخر قرن چهارم تا پایان قرن ششم، چند اثر با احتمال زیاد ممکن است مأخذ نقل‌های مؤلف تذکرةالاولیاء باشند، که عبارت‌اند از: طبقات الصوفیه اثر ابوعبدالرحمن محمد سلمی نیشابوری، حلیةالاولیا ابونعیم اصفهانی، و رسالهٔ قشیریه نوشتهٔ ابوالقاسم قشیری. کشف‌المحجوب هُجویری نیز احتمالاً از منابع عطار بوده، زیرا عطار برخی از مضامین آن را با عبارات روان‌تر و رساتر آورده‌است.تذکرةالاولیاء، به تصحیح محمد استعلامی، ص ۲۸ تا ۳۲ مقدمه

 اسامی صوفیان تذکرةالاولیاء 
در مقدمه این کتاب عطار نیشابوری نام‌های هفتاد و دو تن از صوفیانی را که سرگذشتشان را نوشته‌است این گونه بیان داشته:

(اکنون اسامی این بزرگان که در این کتاب اند یاد کنم. بعد از آن شرح مقامات و کرامات و حالات و اوقات و اشارات‌اشان آغاز نهیم، بعون الله وحسن توفیقه).

جعفر صادق، اویس قرنی، حسن بصری، مالک دینار، محمدبن واسع، حبیب عجمی، ابوحازم مکی، عتبة بن الغلام، رابعه عدویه، فضیل عیاض، ابراهیم بن ادهم، بشر حافی، ذوالنون مصری، ابویزید بسطامی، عبدالله مبارک، سفیان ثوری، شقیق بلخی،  ابوحنیفه،  اعظم شافعی،  احمد بن حنبل، داود طایی، حارث محاسبی، ابوسلیمان دارائی، ابن سماک، محمدبن اسلم، احمدبن حرب، حاتم اصم، عبدالله بن سهل، معروف کرخی، سری سقطی، فتح موصلی، احمد حواری، احمد خضرویه، ابوتراب نخشبی، یحیی معاذرازی، شاه کرمانی، یوسف بن الحسین، ابوحفص حداد، حمدون قصار، منصور عمار، احمد عاصم، عبدالله خبیق، جنید بغدادی، عمروبن عثمان مکی، ابوسعید خراز، ابوالحسین نوری، ابوعثمان حیری، ابومحمد رویم، ابن عطا، عبداله جلاء، ابراهیم رقی، یوسف اسباط، ابویعقوب نهرجوری، سمنون محب، محمد مرتعش، عبدالله محمد، ابوالحسین بوشنجی، محمدبن علی الترمذی، ابوبکر وراق، عبدالله منازل، علی سهل اصفهانی، خیر نساج، ابوالخیر اقطع، ابوحمزه خراسانی، عبدالله تروغبدی، عبدالله احمد مغربی، ابوعی جرجانی، ابوبکر کتانی، عبدالله محمدبن خفیف، ابومحمد جریری، احمدبن مسروق، حسین منصور حلاج.

 ملحقات تذکرةالاولیاء 
بنا بر نظر اکثر تصحیح کنندگان این کتاب، تذکرةالاولیاء دارای هفتاد و دو باب است و ۲۵ باب دیگر در قرن دهم بدان افزوده شده‌است به نظر محمد استعلامی، دست‌نویس‌های معتبر تذکرةالاولیاء تا قرن دهم هجری، شامل همین ۷۲ باب است، امّا پس از قرن دهم فصل‌های دیگری با عنوان «ذکر متأخران از مشایخِ کِبار» بر این کتاب افزوده شده که حالات و سخنان ۲۵ تن از عارفان قرن‌های چهارم و پنجم را دربرداردو یکی دیگر از دلایل این است که در تمام نسخ کهن این کتاب عطار نام این هفتاد و دو تن را که با جعفر صادق آغاز و با منصور حلاج پایان می‌یابد را در مقدمه ذکر کرده‌است و سخنی از دیگر صوفیان وجود ندارد و حتی در ترجمه ایغوری سده نهم این کتاب نیز که در زمان میرعلیشیر نوایی انجام شده‌است تنها نام این هفتاد و دو تن ذکر شده‌است.تذکرةالاولیاء، به تصحیح محمد استعلامی، ص ۳۶ مقدمه

 سبک نثر تذکرةالاولیاء 
تذکرةالاولیاء تنها اثر منثور عطار نیشابوری است. نثر این کتاب را نمی‌توان اثر خاص عطار شمرد و برای آن نشانه‌های سبکی بیان کرد زیرا کار عطار تألیفی از اجزا اقتباس شده کتابهای دیگر است و اگر در چند جا عباراتی از خود آورده باشد، باز هم پیرو کسانی است که مآخذ کار او را پرداخته‌اند و حتی در دیباچه کتاب که از فکر و قلم عطار تراوش کرده‌است باز هم شیوه نگارش همان است که در متن دیده می‌شود و روش نویسندگانی چون هجویری و عثمانی است با این تفاوت که نثر کتاب عطار پخته‌تر و روان تر از نثرهای عرفانی فارسی در قرن‌های پیش است. سبک نثر عطار را می‌توان همان شیوه نثر در دوره سامانیان برشمرد با این تفاوت که در به کار بردن حروف اضافه به روش قرن ششم گرایش پیدا کرده‌است حتی اغلب به جای اندر از در استفاده شده‌است.

 اهمیت کتاب 
بنا به نظر محمد قزوینی اهمیت و قدر کتاب تذکرةالاولیاء از چند راه است: 
فهرست اسامی اولیاء و عرفاً مندرج در کتاب تذکرةالاولیا
 ابن محمّد جعفر الصّادق، 
 اویس القرنی.
 حسن بصری.
 مالک دینار.
 محمّد بن واسع.
 حبیب عجمی.
 ابو حازم مکّی.
 عتبة بن الغلام.
 رابعه عدویّه.
 فضیل بن عیاض.
 ابراهیم ادهم.
 بشر حافی.
 ذوالنّون مصری.
 بایزید بسطامی.
 عبد اللّه بن المبارک.
 سفیان ثوری.
 ابو علی شقیق.
  جهان ابو حنیفه.
  اعظم، شافعیّ المطّلبی.
  احمد حنبل.
 داود طائی.
 حارث محاسبی.
 ابو سلیمان دارائی.
 ابن سمّاک.
 محمّد بن اسلم الطّوسی.
 احمد حرب.
 حاتم اصم.
 سهل بن عبد اللّه التّستری.
 معروف کرخی.
 سری سقطی.
 فتح موصلیّ.
 احمد بن ابی الحواری.
 احمد خضرویه بلخی.
 ابو تراب نخشبی.
 یحیی بن معاذ.
 شاه شجاع کرمانی.
 یوسف بن الحسین.
 ابو حفص حدّاد.
 حمدون قصّار.
 منصور بن عمّار.
 احمد بن عاصم انطاکی.
 عبد اللّه خبیق.
 جنید بغدادی.
 عمرو بن عثمان مکّی.
 ابو سعید خرّاز.
 ابو الحسین نوری.
 [ابو] عثمان حیری.
 [ابو] محمّد رویم.
 ابن عطا.
 ابو عبد اللّه بن الجلا.
 ابراهیم رقّی.
 یوسف بن اسباط.
 ابو یعقوب اسحاق النّهر جوری.
 سمنون محبّ.
 ابو محمّد مرتعش.
 ابو عبد اللّه محمّد بن فضل.
 ابو الحسن بوشنجی.
 محمّد بن علیّ التّرمذی.
 ابو بکر ورّاق.
 عبد اللّه منازل.
 علی سهل اصفهانی.
 خیر نسّاج.
 ابو الخیر اقطع.
 ابو حمزه خراسانی.
 احمد مسروق.
 [ابو] عبد اللّه تروغبدی.
 [ابو] عبد اللّه مغربی.
 ابو علی جوزجانی.
 ابو بکر کتّانی.
 ابو عبد اللّه محمّد بن خفیف.
 ابو محمّد جریری.
 حسین بن منصور.
 ابراهیم خوّاص.
 شیخ ممشاد دینوری.
 شیخ ابو بکر شبلی.
 ابو نصر سرّاج.
 شیخ ابو العبّاس قصّاب.
 شیخ ابو علی دقّاق.
 شیخ ابو الحسن خرقانی.
 شیخ ابراهیم شیبانی.
 ابو بکر صیدلانی.
 شیخ ابو حمزه بغدادی.
 شیخ ابو عمرو نجید.
 شیخ ابو الحسن الصّائغ.
 شیخ ابو بکر واسطی.
 شیخ ابو علی ثقفی.
 شیخ جعفر خلدی.
 شیخ [ابو] علی رودباری.
 شیخ ابو الحسن حصری.
 شیخ ابو اسحاق شهریار کازرونی
 ابو العبّاس سیّاری.
 شیخ بو عثمان مغربی
 ابو القاسم نصرآبادی.
 ابو العبّاس نهاوندی.
 شیخ ابو سعید ابو الخیر.
 شیخ ابو الفضل حسن.
  محمدباقر (ع).
 وضعیت انتشار 
تاکنون سه تصحیح از این کتاب انجام شده‌است. تصحیح انتقادیِ تذکرةالاولیاء اولین بار توسط رنالد نیکلسن انجام گرفته‌است (چاپ لیدن ۱۹۰۵–۱۹۰۷). از امتیازات تصحیح نیکلسن، یکی بی‌طرفی مذهبی او (از نظر شیعه و سنی)، و دیگر مقدمهٔ محمد قزوینی بر آن است که حاوی اطلاعات دقیق و سودمندی است. دومین تصحیح تذکرةالاولیاء، تصحیح محمد استعلامی در سال ۱۳۴۷ است.تذکرةالاولیاء، تصحیح محمد استعلامی، انتشارات زوّار، چاپ بیست‌وهشتم، ۱۳۹۷منقح‌ترین چاپ تذکرةالاولیاء مجموعهٔ دو جلدی تصحیح «تذکرةالاولیاء» به تصحیح و توضیح محمدرضا شفیعی کدکنی است که انتشارات سخن منتشر کرده‌است.وبگاه ایبنا (خبرگزاری کتاب ایران) تصحیح شفیعی‌کدکنی از «تذکرةالاولیاء» منتشر شد پایگاه اطلاع‌رسانی شهر کتاب محمد استعلامی: سطح کار شفیعی کدکنی بسیار بالاتر از کارهایی که روی منظومه‌های عطار انجام شده 

 پانوشت‌ها 

 منابع 

 صفحات اولیهٔ تذکرةالاولیاء، تصحیح محمد استعلامی، انتشارات زَوّار، چاپ بیست‌وسوم، ۱۳۹۱. سایت خانهٔ کتاب 5-034-401-964 ISBN 
 شفیعی کدکنی و تصحیح آثار عطّار نیشابوری بانک اطلاعات نشریات کشور|روزنامهٔ ایران
 تذکرةالاولیاء، تصحیح محمد استعلامی، انتشارات زَوّار، چاپ بیست‌وپنجم، سایت خانهٔ کتاب 
 پیوند به بیرون 

 تذکرة الاولیاء در ویکی‌نبشته
 متن تذکرةالأولیاء|وبگاه گنجور
 تذکرةالأولیاء، بخش اول، چاپ لیدن
 تذکرةالأولیاء، بخش دوم، چاپ لیدن

رده:ادبیات تصوف
رده:ادبیات فارسی
رده:تذکره‌های فارسی
رده:عطار نیشابوری
رده:فرهنگ‌های اعلام
رده:کتاب‌های عرفانی
رده:نثر فارسی دوره تکوین
رده:کتاب‌های زبان فارسی سده ۱۳ (میلادی)