مسعود میرزا ظل‌السلطان

سلطان مسعود میرزا قاجار (۱۵ دی ۱۲۲۸ – ۱۲ تیر ۱۲۹۷) ملقب به ظل‌السلطان، شاهزادهٔ قاجار و بزرگ‌ترین پسر بالغ ناصرالدین‌شاه بود. وی حدود سی و چهارسال حاکم اصفهان بود.

ظل‌السلطان، علاوه بر ترکی آذربایجانی، فارسی و عربی، به زبان فرانسه نیز مسلط بود. او کتابخانهٔ بزرگی داشت و در آن کتاب‌های نفیس خطی جمع آوری می‌کرد.سلطانی، شهلا. ص. ۱۸۳ تاریخ مسعودی به قلم اوست. او خود را مالک برحق سلطنت می‌دانست ولی پس از مرگ ناصرالدین‌شاه با این که مسن‌تر از مظفرالدین‌شاه بود به این دلیل که از مادری غیر قاجار زاده شده بود، از تاج و تخت محروم شد.

او برای نشان دادن قدرت خود کارهای منفی زیادی انجام داد که تخریب کاخ‌های صفوی همچون کاخ هفت‌دست و کوشک آیینه‌خانه و عمارت نمکدان از جملهٔ آنهاست.بامداد، مهدی. شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری (جلد ۴). چاپ اوّل. تهران: زوار، ۱۳۴۷. ظل‌السلطان در سرکوب بختیاری‌ها و نهایتاً قتل حسین‌قلی‌خان ایلخانی عامل اصلی بود، چرا که تصور چنین بود که ظل‌السلطان با همکاری بختیاری‌ها قصد تصاحب سلطنت را دارد، لذا برای رفع این اتهام، دستور قتل حسین‌قلی‌خان را داد.

 زندگی 
سلطان مسعود میرزا در ۲۰ صفر ۱۲۶۶ (۱۵ دی ۱۲۲۸ خورشیدی) در تبریز زاده شد. پدر او ناصرالدین‌شاه و مادرش عفت‌السلطنه از زنان صیغهٔ شاه و دختر رضاقلی بیگ غلام پیشخدمت بهمن میرزا برادر اعیانی محمدشاه، بود.سلطانی، شهلا. ص. ۱۸۰ چون از مادری غیر قاجار زاده شد به ولیعهدی نرسید. در جوانی حکمران مازندران بود و از سال ۱۲۶۲ حاکم اصفهان شد. در طول سال‌های بعد، حکومت ایالت‌های فارس، کردستان، لرستان و یزد نیز به او داده شد.

او همواره مایل به داشتن نیروی نظامی شخصی بود.معیری، دوستعلی. ص. ۲۲۵ بنابراین در اصفهان فوج‌های نظامی با لباس و اسلحهٔ ارتش اتریش تشکیل داد و برای تعلیم دادن آنها از آلمان معلم‌های نظامی استخدام کرد.سلطانی، شهلا. صص. ۱۸۱–۱۸۲ مظفرالدین شاه که از خودسری‌های ظل‌السلطان در اصفهان بیم داشت، او را شبانه از تمام حکومت‌های خود عزل کرد و تنها شهر اصفهان را برایش باقی گذاشت.معیری، دوستعلی. ص. ۲۲۵

 حکومت اصفهان و تخریب بناهای تاریخی 

فرمانروایی سی و چهار ساله ظل‌السلطان بر اصفهان، با ویرانی بیش از ۵۰ اثر و بنای تاریخی و باغ ایرانی در پایتخت دولت صفوی همراه بود. شهر اصفهان که در روزگار اوج شکوه خود دارای ۱۳۷ کاخ، ۱۶۲ مسجد، ۴۸ مدرسه، ۲۷۳ حمام و ۱۲ گورستان بود، در دوره ظل‌السلطان بیشتر شکوه و زیبایی خود را از کف داد. یکی از جهانگردان اروپایی در آن زمان نوشته است: 

وی در اواخر حکومت در خود اصفهان و در زمان مظفرالدین شاه قاجار، برخی از عمارت‌های باقی‌مانده از دورهٔ صفوی را نابود کرد. عمارت‌هایی مانند عمارت آیینه‌خانه (در کنار زاینده‌رود)، و برخی دیگر را به نابودی کشاند و آینه کاری‌های روی ستون‌های عالی‌قاپو و چهل‌ستون را از میان برد. وی همچنین دستور داد روی نقاشی‌های نفیس داخل چهل‌ستون را با گچ بپوشانند و نقاشان قاجاری بر روی آنها نقاشی‌های خود را بنگارند.سیوری، راجر مروین.

تخریب برخی از بناهای صفوی از جمله ابنیه باغ سعادت آباد به دستور مسعود میرزا ظل‌السلطان، در فیلم مستند بوی فروردین مورد بررسی قرار گرفته است.http://isna.ir/fa/news/94051206705/از-آئینه-خانه-و-هفت-دست-تا-تپه-ای-خاکی

 شکارهای میانکاله 
میانکاله در گذشته از طبیعتی بسیار غنی‌تر از امروز برخوردار بود و علاوه بر پرندگان پرشمار یکی از بهترین زیستگاه‌های پستانداران بزرگ ایران از جمله ببر مازندران نیز به‌شمار می‌رفت. ظل‌السلطان در یکی از قشون‌کشی‌های خود به میانکاله برای سرکوب دزدان و راهزنان که در این منطقه و جزایر آشوراده پناه گرفته بودند از شکار تعداد زیادی ببر، پلنگ، مرال (گوزن بزرگ)، قرقاول، گاو و گاومیش وحشی و تعداد شوکا (گوزن کوچک) خبر می‌دهد. امروزه مدت‌هاست که نسل تمامی این جانداران به جز قرقاول منقرض شده و یکی از دلایل آن نیز همین کشتار عجیب ظل‌السلطان و سپاهیانش بوده است.

 دوران مشروطه 
بندانگشتی|240px|ساختمان و حوض «پارک ظل‌السلطان»  در شمال میدان بهارستان تهران
به امید حمایت مشروطه‌خواهان و برکناری محمدعلی‌شاه، ظل‌السلطان گاهی کمک‌های کمی به مخالفان حکومت می‌کرد. در روز به‌توپ‌بستن مجلس توسط کلنل لیاخوف، خانهٔ وی (عمارت مسعودیه) نزدیک میدان بهارستان، یکی از محل‌هایی بود که مشروطه‌خواهان در آن سنگر گرفته بودند و به سوی قزاقان تیراندازی می‌کردند.کسروی، احمد. با مغلوب شدن مشروطه‌خواهان، خانه او و خواهرش بانو عظمی، مورد هجوم و غارت قزاقانِ لیاخوف و سربازان سیلاخوری قرار گرفت.سلطانی، شهلا. ص۱۹۵ پس از آن رویداد بود که محمدعلی شاه رسماً بنای دشمنی با او گذاشت و او را وادار به ترک وطن نمود. مسعود میرزا، به همراه خانواده، به نیس، شهری در فرانسه رفت و تا ۱۹۱۶ در آن جا ماند. اسناد منتشرشدهٔ وزارت امور خارجه بریتانیا حاکی از آنند که ظل‌السلطان طی اقامت در فرانسه، پیوسته از بریتانیا و روسیه درخواست می‌نمود تا از وی جهت بازگشت به ایران حمایت کنند، امنیت جان و مال او را در این راه تضمین نمایند و به وی کمک کنند خسارت اموال به غارت رفتهٔ خود در ایران را دریافت کند؛ دو دولت مذکور امّا، بر مبنای منافع خود در ایران، تاریخ بازگشت وی را تا مهیّا نشدن شرایط، به تاخیر انداختند.

مرگ
وی در ۱۲ تیر ۱۲۹۷ در باغ نو اصفهان در گذشت و در مشهدمعیری، دوستعلی. ص. ۲۲۵ به خاک سپرده شد.

فرزندان
ظل‌السلطان صاحب فرزندان بسیار چه دختر و چه پسر شد. یکی از فرزندان او اکبر میرزا صارم الدوله بود که بعدها در دوران پس از جنگ جهانی اول وزیر مالیه کابینه وثوق‌الدوله بود و به اتفاق وثوق‌الدوله و نصرت‌الدوله، قرارداد ۱۹۱۹ را با انگلیس امضا کرد‌.  معتضد، خسرو. پنجاه سال حرمسرای ناصرالدین شاه. چاپ دوم. تهران: سمیر، ۱۴۰۳.

ظل‌السلطان دختری به نام ترکان خانم داشت که او را به اعزاز نیک‌پی که پسر یکی از صاحب منصبانش بوده به زنی داده بود و غلامرضا نیک‌پی (وزیر آبادانی و مسکن و شهردار تهران در دوره پهلوی) پسر همین ترکان خاتون و نوه ظل‌‌السلطان است. 
 معتضد، خسرو. پنجاه سال حرمسرای ناصرالدین شاه. چاپ دوم. تهران: سمیر، ۱۴۰۳.

 فوج جلالی اصفهان 


فوج جلالی اصفهان یکی از نخستین یگان‌های نظامی مدرن ایران در دوره قاجار بود که در زمان حکومت ناصرالدین‌شاه و تحت فرماندهی مسعودمیرزا ظل‌السلطان، حاکم اصفهان، تشکیل شد. این فوج به نام فرزند ارشد ظل‌السلطان، حسین‌میرزا جلال‌الدوله، نام‌گذاری شده بود و بخشی از لشکر اصفهان محسوب می‌شد.عکس؛ سفر به تاریخ؛ رژۀ سربازان «فوج جلالی» در میدان نقش جهان اصفهان؛ ۱۳۰ سال قبلیگان نظامی «فوج جلالی» را چه کسی تأسیس کرد؟ /مشق نظامی در زمان ناصرالدین شاه +عکس

 افتخارات 
 نشان افتخار شیر و خورشید درجه ۲ ایران
 ۱ نشان افتخار شیر و خورشید درجه ۱ ایران
 نشان اقدس درجه ۲ ایران
 شوالیه نشان ستاره هند
 شوالیه Order of the Black Eagle پروس
 شوالیه Order of the Red Eagle پروس
 شوالیه Order of the White Eagle روسیه
 صلیب اعظم لژیون دونور فرانسه
 نشان افتخار عالی ترکیه

 جستارهای وابسته 
 عمارت مسعودیه
 فوج جلالی اصفهان
 تاریخ و سرگذشت مسعودی
 موزه هنرهای تزئینی و معاصر اصفهان
 بناهای تاریخی تخریب شده توسط ظل‌السلطان
 سایه سلطان (مجموعه تلویزیونی)
 اکبر صارم‌الدوله
 حسینقلی خان ایلخانی
 حیدرعلی‌خان برومندگزی
 قهوه قجری

 پانویس 

ذذذص

 منابع 





 کتاب تاریخ دوازدهم علوم انسانی

رده:افراد انقلاب مشروطه
رده:اهالی ایران در سده ۱۹ (میلادی)
رده:اهالی تبریز
رده:حاکمان اصفهان
رده:حاکمان فارس
رده:حاکمان قاجار اصفهان
رده:خاک‌سپاری‌ها در حرم امام رضا
رده:درگذشتگان ۱۲۹۷
رده:درگذشتگان ۱۹۱۸ (میلادی)
رده:دریافت‌کنندگان صلیب بزرگ لژیون دونور
رده:دریافت‌کنندگان نشان اقدس
رده:دریافت‌کنندگان نشان شیر و خورشید
رده:زادگان ۱۲۲۸
رده:زادگان ۱۲۶۶ (قمری)
رده:زادگان ۱۸۵۰ (میلادی)
رده:سیاستمداران آذری‌تبار اهل ایران
رده:سیاستمداران سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
رده:شاهزادگان قاجار
رده:فرزندان ناصرالدین‌شاه