پروپرانولول

پروپرانولول  یکی از داروهای متعلق به دستهٔ بتا بلاکر است. این دارو برای درمان فشار خون بالا، برخی از انواع ضربان نامنظم قلب، تیروتوکسیکوز، همانژیوم‌های مویرگی، آکاتیزیا، اضطراب اجرا و لرزش‌های اساسی به کار می‌رود. همچنین برای پیشگیری از سردردهای میگرنی و جلوگیری از مشکلات قلبی بیشتر در افراد مبتلا به آنژین یا کسانی که سابقهٔ حملهٔ قلبی دارند تجویز می‌شود. پروپرانولول را می‌توان به صورت خوراکی، مقعدی یا تزریق وریدی مصرف کرد. شکل خوراکی این دارو در دو نوع کوتاه‌اثر و طولانی‌اثر موجود است. پس از مصرف خوراکی، پروپرانولول در مدت حدود ۳۰ دقیقه وارد جریان خون می‌شود و بیشترین اثر آن بین ۶۰ تا ۹۰ دقیقه ظاهر می‌گردد.

اثرات جانبی شایع این دارو شامل تهوع، درد شکمی و درد شکمی است. مصرف آن ممکن است علائم آسم را تشدید کند. پروپرانولول در دوران بارداری می‌تواند اثرات زیان‌باری بر جنین داشته باشد؛ با این حال، مصرف آن در دوران شیردهی عموماً ایمن تلقی می‌شود. این دارو یک بتا بلاکر غیرانتخابی است که با مسدود کردن گیرنده‌های β-آدرنرژیک عمل می‌کند.

پروپرانولول در سال ۱۹۶۲ ثبت اختراع شد و در سال ۱۹۶۴ برای استفادهٔ پزشکی تأیید گردید. این دارو در فهرست داروهای ضروری سازمان جهانی بهداشت قرار دارد. پروپرانولول به صورت داروی ژنریک نیز در دسترس است. در سال ۲۰۲۳، این دارو در ایالات متحده شصت‌ونهمین داروی پرمصرف بود و بیش از ۹ میلیون نسخه برای آن تجویز شد.

 کاربردهای پزشکی 
 قلبی–عروقی 
 فشار خون بالا
 آنژین صدری – به‌جز آنژین واریانت (نوع پرینزمتال)
 انفارکتوس میوکارد (سکته قلبی)
 تاکی‌کاردی (و سایر علائم دستگاه عصبی سمپاتیک مانند لرزش عضلانی) که در شرایطی مانند اضطراب، وحشت‌زدگی، پرکاری تیروئید و درمان با لیتیم دیده می‌شوند
 پرفشاری ورید باب برای کاهش فشار ورید باب
 پیشگیری از خونریزی واریس مری و آسیت
 اضطراب
 کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک

پروپرانولول زمانی درمان خط اول فشار خون محسوب می‌شد، اما در ژوئن ۲۰۰۶ در بریتانیا جایگاه آن به درمان خط چهارم تنزل یافت، زیرا عملکرد آن نسبت به سایر داروها، به‌ویژه در سالمندان، ضعیف‌تر است و شواهد نشان می‌دهند که بتابلاکرهای پرمصرف در دوزهای معمول خطر غیرقابل قبول ابتلا به دیابت نوع ۲ را به همراه دارند.

همچنین، کمیته مشترک هشتم (JNC 8) در ایالات متحده پروپرانولول را برای درمان فشار خون توصیه نمی‌کند، زیرا در یک مطالعه، میزان مرگ‌ومیر قلبی–عروقی، سکته قلبی یا سکته مغزی در مقایسه با داروی مسدودکننده گیرنده آنژیوتانسین بیشتر بود.

 اضطراب و اختلالات مرتبط 
پروپرانولول گاهی برای درمان اضطراب عملکردی (Performance anxiety) استفاده می‌شود، هرچند شواهد برای اثربخشی آن در سایر اختلالات اضطرابی ضعیف است. اثربخشی آن در مدیریت اختلال پانیک مشابه بنزودیازپین‌ها گزارش شده، با این تفاوت که خطر اعتیاد یا سوءمصرف کمتری دارد. تصور می‌شود بتابلاکرها علائم جسمی اضطراب (مانند تپش قلب) را کنترل می‌کنند، اما تأثیر مستقیمی بر علائم روان‌شناختی ندارند. این کنترل علائم جسمی ممکن است به‌طور غیرمستقیم اضطراب روانی را کاهش دهد.

یک مرور سیستماتیک و فراتحلیل در سال ۲۰۲۵ نشان داد که تجویز گسترده بتابلاکرها، به‌ویژه پروپرانولول، برای درمان اختلالات اضطرابی انجام می‌شود، اما هیچ شواهدی مبنی بر اثر مفید نسبت به دارونما یا بنزودیازپین‌ها در افراد مبتلا به اختلال اضطراب اجتماعی یا اختلال پانیک یافت نشد. کیفیت شواهد نیز محدود بود. یافته‌ها مشابه مرور نظام‌مند سال ۲۰۱۶ بودند.

سایر بتابلاکرهایی که برای درمان اختلالات اضطرابی استفاده شده‌اند شامل: آتنولول، بتاکسولول، نادولول، اکسپرنولول و پیندولول.

برخی آزمایش‌ها در زمینه‌های دیگر انجام شده‌اند، از جمله:
 اختلال استرس پس‌از سانحه (PTSD) و فوبیاهای خاص
 رفتار پرخاشگرانه بیماران با آسیب مغزی
 درمان نوشیدن بیش از حد مایعات در پلی‌دیپسی روان‌زاد (Psychogenic polydipsia)

پروپرانولول به‌عنوان درمان بالقوه برای اختلال استرس پس از سانحه PTSD مورد بررسی قرار گرفته است. این دارو با مهار اثرات نورآدرنالین (نوروترانسمیتری که تثبیت حافظه را تقویت می‌کند) عمل می‌کند. در یک مطالعه کوچک، افرادی که بلافاصله پس از تروما پروپرانولول دریافت کردند، علائم استرس کمتری داشتند و نرخ PTSD در آن‌ها پایین‌تر بود. از آنجا که خاطرات و محتوای هیجانی آن‌ها پس از یادآوری دوباره باز تثبیت می‌شوند، پروپرانولول می‌تواند تأثیر هیجانی خاطرات شکل‌گرفته را کاهش دهد. به همین دلیل، این دارو در درمان فوبیاهای خاص مانند عنکبوت‌هراسی، ترس از دندان‌پزشکی و فوبیای اجتماعی مورد مطالعه قرار گرفته است. همچنین در برخی افراد مبتلا به میسوفونیا (Misophonia) مفید گزارش شده است.

 مسائل اخلاقی و قانونی 
پرسش‌هایی دربارهٔ استفاده از پروپرانولول به‌عنوان «کاهنده حافظه» مطرح شده است؛ از جمله تغییر شواهد یادآوری‌شده در تحقیقات، تغییر واکنش رفتاری به تجربیات گذشته (هرچند آسیب‌زا)، و مقررات مربوط به این داروها. با این حال، هال و کارتر استدلال کرده‌اند که بسیاری از این اعتراض‌ها «بر پایه سناریوهای اغراق‌آمیز و غیرواقعی بنا شده‌اند که اثر محدود پروپرانولول بر حافظه را نادیده می‌گیرند، تأثیر ناتوان‌کننده PTSD بر بیماران را کم‌اهمیت جلوه می‌دهند، و این واقعیت را نادیده می‌گیرند که داروهایی مانند الکل همین حالا برای چنین مقاصدی استفاده می‌شوند».

 ویژگی‌ها 
فرمول شیمیایی پروپرانول C۱۶H۲۱NO۲ است. پس از ۱ تا ۳ ساعت به حداکثر غلظت پلاسمایی می‌رسد و نیمه عمر آن ۴ تا ۵ ساعت است. اما زمان اثرگذاری آن طولانی‌تر از نیمه عمرش است و ممکن است تا ۱۲ ساعت طول بکشد. بیش از ۹۹٪ آن، از راه مدفوع از بدن خارج می‌شود. پروپرانولول بلوک‌کننده غیراختصاصی گیرنده‌های بتا یک و بتا دوی سمپاتیک می‌باشد.

 چگونگی مصرف 
مقادیر متفاوتی از پروپرانولول برای علل مختلف تجویز می‌شود. شکل طولانی اثر پروپرانولول معمولاً روزی دو بار مصرف می‌شود. مهم است که دارو را هر روز ساعت معینی بخورید. پروپرانولول را می‌توان با یا بدون غذا مصرف کرد و بهتر است پیش از مصرف پروپرانولول، نبض را شمارش نمود و فشارخون را اندازه گرفت. در موارد نبض کمتر از ۶۰ در دقیقه یا فشار سیستولی (عدد بالایی) کمتر از ۸۰میلی‌متر جیوه، پیش از مصرف دارو، باید با پزشک مشورت نمود. هیچگاه بیشتر از مقدار تجویز شده مصرف نکنید. اگر یک نوبت را فراموش کردید، به مجردی که به یاد آوردید مصرفش کنید. البته اگر کمتر از ۸ ساعت تا نوبت بعدی مصرف دارو رسیده است، نوبت فراموش شده را رها کرده، به برنامه منظم دارویی‌تان بازگردید. اگر بیش از یک نوبت در روز پروپرانولول مصرف می‌کنید، اگر تقریباً موقع نوبت بعدی مصرف دارو رسیده است، نوبت فراموش شده را مصرف نکنید.

 هشدارها 
در صورت بروز هر یک از علایم زیر، مصرف پروپرانولول قطع شده و با پزشک مشورت می‌شود: اشکال در تنفس تنگی نفس، یا خس‌خس سینه، سرد شدن کف دست و پا، ضربان قلب زیر۶۰ در دقیقه، سرگیجه یا سیاهی رفتن چشم در هنگام بلند شدن از حالت خوابیده با نشسته با تورم دست‌ها و پاها یا افزایش وزن ناگهانی (۱/۵ کیلو در ۴۸–۲۸ ساعت)، افسردگی، گیجی، یا توهم (شنیدن، دیدن، یا احساس چیزهایی که وجود ندارند)، درد قفسه سینه، مفاصل یا کمر، تب، گلودرد، بثورات، یا هرگونه کبودی یا خون‌ریزی غیرعادی.

 متوقف کردن درمان 
مصرف این دارو را بدون صحبت با پزشک خود متوقف نکنید. متوقف کردن ناگهانی مصرف پروپرانولول می‌تواند باعث مشکلات زیر شود:
 تغییرات در ریتم قلب
 فشار خون
 درد قفسه سینه
 حمله قلبی

 هشدار خواب آلودگی 
این دارو می‌تواند باعث خواب آلودگی شود. تا زمانی که مطمئن نشده‌اید این دارو چه تأثیری روی شما دارد رانندگی نکنید، از ماشین آلات استفاده نکنید یا فعالیت‌هایی را که به هوشیاری نیاز دارند انجام ندهید.

 هشدار دیابت 
پروپرانولول می‌تواند باعث کاهش قند خون (هیپوگلیسمی) شود. همچنین ممکن است باعث ایجاد علائم قند خون پایین مانند افزایش ضربان قلب، تعریق و لرز شود. اگر مبتلا به دیابت هستید، به ویژه اگر انسولین یا سایر داروهای دیابت را مصرف می‌کنید که می‌توانند باعث کاهش سطح قند خون شوند، باید این دارو را با احتیاط استفاده کنید. این دارو ممکن است قند خون در نوزادان، کودکان و بزرگسالانی که دیابت ندارند را نیز پایین آورد. این امر به احتمال زیاد بعد از تمرین طولانی یا اگر مشکلات کلیوی داشته باشید، ایجاد می‌شود.

 آسم 
در صورت داشتن آسم یا مشکلات تنفسی مشابه، پروپرانولول را مصرف نکنید. این دارو می‌تواند آسم شما را بدتر کند.

 آلرژی 
پروپرانولول می‌تواند یک واکنش آلرژیک شدید ایجاد کند. علائم آن ممکن است شامل موارد زیر باشد:
 بثورات پوستی
 کهیر
 خستگی
 اشکال در تنفس
 تورم دهان، صورت، لب‌ها، زبان یا گلو

اگر این علائم را تجربه کردید سریعاً به اورژانس مراجعه کنید.

 الکل 
الکل می‌تواند سطح پروپرانولول را در بدن شما افزایش دهد. این امر می‌تواند عوارض جانبی بیشتری را ایجاد کند. در هنگام مصرف این دارو نباید الکل مصرف کنید.

 عوارض دوز بالای مصرف پروپرانولول 
پروپرانولول دارویی است که عملاً اکسیژن خون را کم می‌کند تا فشار خون را درمان نماید. اگر تعداد مصرفی دارو به‌طور یکجا زیاد شود، فرد دچار تشنج می‌گردد. در ادامه ممکن است آسیب‌های مغزی ناگواری برای فرد داشته باشد و دیگر هیچ زمان برطرف نگردد.

 عوارض جانبی 
نشانه‌های زیر تا هنگام عادت کردن بدنتان با دارو ممکن است مشاهده شوند: تاری دید، خواب آلودگی، خستگی، سرگیجه، مشکل در خوابیدن، اضطراب، ریزش مو، یبوست یا اسهال، کابوس، یا کاهش توانایی جنسی، درد عضلانی، درد مفاصل اگر این علایم ادامه یافتند یا مشکل ساز شدند، وضعیت را با پزشکتان در میان بگذارید.

برخی عوارض جانبی رایج:
 کاهش ضربان قلب
 اسهال
 چشم‌های خشک
 ریزش مو
 حالت تهوع
 ضعف یا خستگی

برخی عوارض جانبی جدی:
 واکنش‌های آلرژیک، که علائم آن عبارت‌اند از: بثورات پوستی، خارش، کهیر، تورم صورت، لب‌ها و زبان.
 مشکلات تنفسی
 تغییر در سطح قند خون
 دست‌ها یا پاهای سرد
 کابوس یا اشکال در خواب
 پوست خشک و لایه‌لایه
 هذیان
 گرفتگی یا ضعف عضلات
 ضربان قلب پایین
 تورم پاها یا مچ پاها
 افزایش وزن ناگهانی
 استفراغ

 موارد احتیاط 
در صورت وجود هریک از موارد زیر پیش از مصرف پروپرانولول، پزشکتان را مطلع سازید:
 حساسیت به آتنولول یا دیگر داروهای مسدودکننده بتا
 بارداری یا شیردهی
 مصرف داروهای دیگر، به ویژه تزریقات حساسیت‌زدایی، کافئین، داروهای آسم (آمینوفیلین، دیفیلین، اکستریفیلین، تئوفیلین)، داروهای دیابت (انسولین، داروهای خوراکی پایین‌آورنده قند)، دیگر داروهای کاهنده فشار خون (مسدودکننده‌های کانال‌های کلسیمی، کلونیدین، گوانابنز)، کوکائین، یا مهارکننده‌های مونوآمین‌اکسیداز (فورازولیدون، ایزوکاربوکسازید، فنلزین، سلژیلین، ترانیل سیپرومین، پروکاربازین).
 سابقه یا ابتلا به حساسیت، آسم، یا آمفی‌زم، مشکلات احتقانی قلب، بیماری قند، پرکاری تیرویید، افسردگی، یا بیماری‌های کلیوی یا کبدی. اگر بیماری قند دارید، پروپرانولول ممکن است قند خون شما را افزایش دهد و نیز ممکن است علایم افت قند خون را مخفی کند. اگر دچار حساسیت باشید با مصرف پروپرانولول واکنش‌های حساسیتی‌تان ممکن است تشدید شود.
 در طول دورهٔ درمان در صورتی که از داروها ی گروه بنزو مانند (آلپرازولام، دیازپام، اگزازپام ،تریازولام، و کلرودیازپوکساید) استفاده می‌کنید پزشک خود را مطلع سازید.

 داروی خوراکی موجود در ایران 
پروپرانولول خوراکی موجود در بازار ایران در دوزهای ۱۰، ۲۰، ۴۰، ۶۰ و ۸۰ میلی‌گرم موجود است.

 جستارهای وابسته 
 بتاکسولول
 بیزوپرولول
 بتا بلاکر
 بلوک کننده بتا

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 پروپرانولول، دارویی برای فراموش کردن خاطرات تلخ؟

رده:ترکیب‌های ۱-نفتیل
رده:آگونیست‌های ۵-اچ‌تی۱ای
رده:آنتاگونیست‌های ۵-اچ‌تی۱ای
رده:آنتاگونیست‌های ۵-اچ‌تی۱بی
رده:آنتاگونیست‌های ۵-اچ‌تی۲بی
رده:داروهای ضداضطراب
رده:بتابلاکرها
رده:داروهای شبه دی‌سولفیرام
رده:نشان‌های تجاری آسترازنکا
رده:ترکیب‌های ایزوپروپیل‌آمینو
رده:ان-ایزوپروپیل-فنوکسی‌پروپانول‌آمین‌ها
رده:نفتول اترها
رده:مهارکننده‌های بازجذب نوراپی‌نفرین
رده:اختراع‌های اسکاتلندی
رده:بلوک‌کننده‌های کانال سدیم
رده:داروهای ضروری سازمان بهداشت جهانی
رده:آرتی‌تی
رده:محصولات معرفی‌شده در ۱۹۶۴ (میلادی)