چرخه قاعدگی

چرخهٔ قاعدگی  یا چرخهٔ ماهینگی مجموعه‌ای از تغییرات طبیعی در تولید هورمون و ساختارهای رحم و تخمدان‌های دستگاه تولیدمثل در زنان است که بارداری را امکان‌پذیر می‌سازد. «چرخهٔ تخمدانی» تشکیل اووسیت و ترشح دوره‌ای استروژن و پروژسترون را کنترل می‌کند و «چرخهٔ رحمی» در آماده‌سازی و نگهداری پوشش داخلی رحم برای دریافت سلول تخم و لانه‌گزینی جنین نقش دارد. این چرخه‌ها همزمان و هماهنگ بوده و معمولاً بین ۲۱ تا ۳۵ روز در زنان بالغ (با متوسط ۲۸ روز) به درازا می‌کشند و حدود ۳۰ تا ۴۵ سال ادامه می‌یابند.

هورمون‌ها، چرخه‌های قاعدگی را ایجاد می‌کنند. افزایش و کاهش دوره‌ای هورمون محرک فولیکولی موجب تولید و رشد سلول‌های فولیکولی و اووسیت‌ها (سلول‌های جنسی نابالغ) می‌شود. هورمون استروژن نیز پوشش داخلی رحم (آندومتر) را ضخیم نموده تا در صورت لقاح، رویان را در خود جای دهد و تسهیل خون‌رسانی به این پوشش ضخیم شده، مواد مغذی را برای جنینی که با موفقیت لانه‌گزینی شده است فراهم می‌کند. اگر لانه‌گزینی رخ ندهد، پوشش داخلی از میان رفته و خون‌ریزی آغاز می‌شود. قاعدگی که با کاهش سطح استروژن و پروژسترون ایجاد می‌گردد (در اصطلاح رایج «پریود»)، تخریب دوره‌ای آندومتر را به همراه دارد و نشانه‌ای از عدم بارداری است.

هر چرخه بر اساس رویدادهای تخمدان (چرخه تخمدان) یا رحم (چرخه رحم) به فازهای گوناگونی تقسیم می‌شود. چرخهٔ تخمدان از فاز فولیکولی، تخمک‌گذاری و فاز لوتئال تشکیل شده و چرخهٔ رحم نیز شامل قاعدگی، فاز تکثیری و ترشحی است. نخستین روزِ چرخه قاعدگی، آغاز فرایند قاعدگی است که حدود پنج روز به طول می‌انجامد، سپس آندومتر مجدداً ضخیم شده (فاز تکثیری) و با ثبات آندومتر، فاز ترشحی که معمولاً لانه‌گزینی در آن اتفاق می‌افتد آغاز می‌شود. چرخهٔ تخمدان با رشد و تولید فولیکول‌ها شروع و در حدود روز چهاردهم، با تخمک‌گذاریِ معمولاً یک اووسیت، به فاز دوم خود می‌رود. فاز لوتئال که با فاز ترشحی رحم همزمان است، با تشکیل جسم زرد همراه بوده و در صورت عدم بارداری، قاعدگی را ممکن می‌سازد. منارک (شروع اولین قاعدگی) معمولاً در حدود سن دوازده سالگی رخ می‌دهد.

چرخه قاعدگی در برخی از زنان با سندرم پیشاقاعدگی (PMS) همراه است که علائمی همچون درد در پستان‌ها و خستگی دارد. علائم شدیدتری که بر زندگی روزمره تأثیر می‌گذارد به عنوان اختلال ناخوشی پیشاقاعدگی طبقه‌بندی می‌شوند و ۳ تا ۸ درصد از زنان آن را تجربه می‌کنند. در چند روز نخست قاعدگی، برخی از زنان دچار درد پریود می‌شوند که گاهی از شکم به پشت و بالای ران‌ها گسترش یابد. چرخهٔ قاعدگی را می‌توان با داروهای ضدبارداری هورمونی تغییر داد.

 چرخه‌ها و مراحل 
+چرخه‌های رحم و تخمدان و مراحل آنچرخه تخمدانزمان رخداد (روز)چرخه رحممدت زمان (روز)فاز فولیکولیروز ۱ تا ۱۴ در زنان ۱۸ تا ۲۴ ساله و روز ۱ تا ۱۰ در زنان ۴۰ تا ۴۴ سالهقاعدگیبه‌طور معمول روز ۲ تا ۶تخمک‌گذاریروز ۱۴ در زنان ۱۸ تا ۲۴ ساله و روز ۱۰ در زنان ۴۰ تا ۴۴ سالهتکثیریبعد از قاعدگی تا روز ۱۴فاز لوتئالبین ۱۰ تا ۱۶ روز پس از تخمک‌گذاری (به‌طور معمول روز ۱۴ تا ۲۸)ترشحیروز ۱۴ تا ۲۸
چپ|بندانگشتی|631x631px|چرخه قاعدگی و برخی از هورمون‌های مؤثر در آن
چرخه قاعدگی شامل چرخه تخمدان و چرخه رحم است. چرخهٔ تخمدان، تغییرات صورت گرفته در فولیکول‌های تخمدان و چرخهٔ رحم، تغییرات صورت گرفته در پوشش آندومتر رحم را توصیف می‌کند. هر دو چرخه به فازهای مختلفی تقسیم می‌شوند. چرخه تخمدانی شامل فازهای فولیکولی، تخمک‌گذاری، لوتئال و چرخه رحمی شامل قاعدگی، فاز تکثیری و ترشحی است. چرخه قاعدگی توسط هیپوتالاموس و هیپوفیز پیشین کنترل می‌شود. هیپوتالاموس هورمون آزاد کننده گنادوتروپین (GnRH) ترشح می‌کند که باعث تحریک هیپوفیز پیشین برای ترشح هورمون محرک فولیکولی (FSH) و هورمون لوتئینی (LH) می‌شود. قبل از بلوغ، GnRH در مقادیر کم و با سرعت ثابت آزاد می‌گردد؛ پس از بلوغ، مقدار آن افزایش یافته و بسته به تواتر و میزان پیام‌های عصبی هیپوتالاموس، مقدار تولید FSH و LH توسط هیپوفیز تعیین می‌شود.

طول هر چرخه قاعدگی متفاوت بوده اما به‌طور متوسط هر ۲۸ روز، از روز اول یک قاعدگی تا روز اول قاعدگی بعدی، رخ می‌دهد. این چرخه اغلب در آغاز و پایانِ دوران باروریِ زن چندان منظم نیست. با آغاز بلوغ، بدن کودک، توانایی تولید سلول‌های زایا و امکان تولیدمثل را می‌یابد. نخستین چرخه قاعدگی (منارک) حوالی ۱۲ سالگی رخ می‌دهد و حدود ۳۰–۴۵ سال پس از آن ادامه می‌یابد. چرخه‌های قاعدگی با یائسگی، که معمولاً بین ۴۵ تا ۵۵ سالگی رخ می‌دهد، به پایان می‌رسند.

 چرخه تخمدان 
مابین قاعدگی و یائسگی، تخمدان‌های انسان در طول چرخه قاعدگی ماهانه، به‌طور منظم فازهای لوتئال و فولیکولی را ایجاد می‌کنند. با افزایش تدریجی مقدار استروژن در فاز فولیکولی، خونرَوی متوقف و پوشش رحم ضخیم می‌گردد. فعل و انفعالات پیچیده هورمون‌ها رشد فولیکول‌های تخمدان را در پی دارد. پس از چند روز، یکی از فولیکول‌ها که از بقیه رشد بیشتری داشته است، باقی مانده و فولیکول‌های کوچک‌تر از بین می‌روند. تقریباً در میانهٔ چرخه، حدود ۱۰ تا ۱۲ ساعت پس از افزایش ناگهانی هورمون لوتئینی (LH), در رویدادی به نام تخمک‌گذاری، فولیکولِ غالب یک اووسیت به درون لوله رحم آزاد می‌کند.

پس از تخمک‌گذاری، اووسیت به مدت ۲۴ ساعت یا کمتر بدون لقاح به بقای خود ادامه می‌دهد، باقی‌ماندهٔ فولیکول غالب در تخمدان به جسم زرد تبدیل می‌شود و وظیفه اصلی تولید مقادیر زیادی هورمون پروژسترون را بر عهده می‌گیرد. تحت تأثیر پروژسترون، پوشش رحم تغییر می‌کند تا برای لانه گزینی احتمالی رویان و ایجاد بارداری آماده شود. ضخامت آندومتر در پاسخ به سطوح فزاینده استروژن که توسط فولیکول‌های تخمدانی به‌درون خون ترشح می‌گردد، همچنان افزایش می‌یابد. حداکثر سطح استروژن در حدود روز سیزدهمِ چرخه و همزمان با تخمک‌گذاری به ثبت می‌رسد. اگر لانه‌گزینی در عرض حدود دو هفته اتفاق نیفتد، جسم زرد به جسم سفید (آلبیکَنس) تبدیل می‌شود که هورمون تولید نمی‌کند و باعث افت شدید سطح پروژسترون و استروژن می‌گردد. در اثر این کاهش، پوشش داخلی رحم به مرور زمان تخریب می‌شود، به گونه‌ای که در کمترین ضخامت آن، سطح هورمون استروژن نیز در کمترین میزانِ خود قرار دارد. جسم سفید تا انتهای چرخه قبلی و آغاز چرخه جدید به‌طور کامل از بین می‌رود.

در یک چرخه قاعدگی، چرخه‌های تخمدان و رحم همزمان و هماهنگ هستند و بین ۲۱ تا ۳۵ روز با میانگین جمعیتی ۲۷ تا ۲۹ روز رخ می‌دهند. اگرچه میانگین طول دوره قاعدگی انسان به صورت گام‌های ماهیانه است، اما بین این دو رابطه علت و معلولی وجود ندارد.

 فاز فولیکولی 

تخمدان‌ها حاوی تعداد محدودی اووگونی، سلول‌های گرانولوزا و سلول‌های تِکا هستند که با هم فولیکول‌های بدوی یا نیایی را تشکیل می‌دهند. تا هفته ۲۰ بارداری حدود ۷ میلیون اووسیت در هر تخمدان جنینِ دختر تشکیل می‌شود. این رقم در زمان تولد به حدود ۲ میلیون کاهش می‌یابد و تا اولین دوره قاعدگی به ۳۰۰۰۰۰ اووسیت می‌رسد. پس از قاعدگی به‌طور معمول هر ماه، یک اووسیت بالغ در طی تخمک‌گذاری آزاد می‌شود. با شروع بلوغ، این اووسیت‌های مستقل از چرخه قاعدگی به صورت فولیکول‌های اولیه در می‌آیند. فرایند رشدی اووسیت، از زمان تقسیم اووگونی تا تخمک‌گذاری، اووژنز نامیده می‌شود که در پایان آن تنها یک اووسیت از تقسیمات سلولی باقی می‌ماند تا لقاح را صورت دهد. سلول‌های دیگر که توانایی باوری ندارند به شکل اجسام قطبی دور ریخته می‌شوند. فاز فولیکولی نخستین قسمت از چرخه تخمدان است و با تشکیل فولیکول بالغ (گرآف) به پایان می‌رسد. نخستین میوزِ اووسیت تا زمانی که فولیکول غالب تشکیل نشود همچنان ناقص می‌ماند. در طی این مرحله معمولاً فقط یک فولیکول تخمدانی به‌طور کامل بالغ و و آمادهٔ تخمک‌گذاری می‌شود. فاز فولیکولی با افزایش سن به‌طور قابل توجهی کوتاه می‌گردد، به گونه‌ای که حدود ۱۴ روز در زنان ۱۸ تا ۲۴ ساله و حدود ۱۰ روز در زنان ۴۰ تا ۴۴ ساله به طول می‌انجامد.

در اثرِ افزایش هورمون محرک فولیکولی (FSH) در روزهای اولیه چرخه، چند فولیکول اولیه تخمدانی تحریک می‌شود. این فولیکول‌ها که در طول یک سال در فرآیندی به نام فولیکولوژنز رشد می‌کنند، برای رشد حداکثری به رقابت با یکدیگر می‌پردازند. در پایان فرایند، جز یکی از این فولیکول‌های ثانویه (آنترال)، مابقی از رشد بازمی‌مانند و فولیکول بزرگ‌تر، فولیکولی که دارای بیشترین گیرنده FSH است، به تکامل خود ادامه می‌دهد. فولیکول‌های باقی‌مانده (فولیکول‌های اولیه و ثانویه دیگر)، در فرآیندی به نام آترزی فولیکولی می‌میرند. هورمون لوتئینی (LH) نیز رشد بیشتر فولیکول تخمدان را تحریک و فولیکول حاوی اووسیت را به بلوغ می‌رساند.

سلول‌های تِکا گیرنده‌هایی ایجاد می‌کنند که LH به آن‌ها متصل می‌شود و در پاسخ به این هورمون، مقادیر زیادی آندروستندیون ترشح می‌کنند؛ همزمان با سلول‌های تکا، سلول‌های گرانولوزای اطراف فولیکول‌های در حال بلوغ (فولیکول‌های ثانویه) نیز گیرنده‌هایی برای اتصال FSH به وجود می‌آورند و در پاسخ به این هورمون، آندروستندیون ترشح می‌کنند که توسط آنزیم آروماتاز به استروژن تبدیل می‌شود. استروژن از تولید بیشتر FSH و LH توسط غده هیپوفیز جلوگیری و این بازخورد منفی، سطوح FSH و LH را تنظیم می‌کند. فولیکول بالغ همچنان به ترشح استروژن ادامه می‌دهد و افزایش سطح استروژن باعث پاسخ‌دهی بیشتر هیپوفیز نسبت به GnRH هیپوتالاموس می‌شود. با افزایش استروژن و گذر از میزان مشخصی، سیگنالِ تنظیمی، به صورت بازخورد مثبت در می‌آید و هیپوفیز را به ترشح بیشتر FSH و LH ترغیب می‌کند. افزایش FSH و LH معمولاً یک تا دو روز قبل از تخمک‌گذاری رخ می‌دهد و دلیلِ پارگی فولیکول غالب و آزادسازی اووسیت است.

 تخمک‌گذاری 
بندانگشتی| تخمدانی که در حال آزاد کردن تخمک است
در حدود روز چهاردهم، اووسیت از تخمدان آزاد می‌شود که به این عمل «تخمک‌گذاری» می‌گویند. از چند روز قبل تا چند روز بعد تخمک‌گذاری یعنی روزهای ۱۰ تا ۱۸، بیشترین احتمال لقاح و بارداری وجود دارد. تخمک‌گذاری حدود ۱۰ تا ۱۲ ساعت پس از اوج ترشح LH رخ می‌دهد و به‌معنای رها شدن یک اووسیت بالغ از فولیکول‌های تخمدان به‌درونِ لوله رحم است. به‌طور معمول تنها یکی از ۱۵ تا ۲۰ فولیکولِ تحریک‌شده، به بلوغ کامل می‌رسد و در هر چرخه معمولاً یک اووسیت آزاد می‌شود. طی دو سال اول پس از منارک، تخمک‌گذاری تنها در ۱۰ درصد از چرخه‌های تخمدانی رخ می‌دهد و در سن ۴۰ تا ۵۰ سالگی، تعداد فولیکول‌های تخمدان کاهش می‌یابد. هورمون LH سبب آغاز تخمک‌گذاری در حدود روز ۱۴ شده و تشکیل جسم زرد را میسر می‌کند. به دنبال تحریک بیشتر توسط LH، از جسم زرد استروژن، پروژسترون، ریلَکسین (که رحم را با مهار انقباضات میومتر شل می‌کند) و اینهیبین (که از ترشح بیشتر FSH جلوگیری می‌کند) تولید و آزاد می‌شود.

ترشح LH اووسیت را بالغ و دیواره فولیکول موجود در تخمدان را ضعیف می‌کند تا فولیکول غالب، اووسیت خود را رها کند. اگر این اووسیت توسط اسپرم بارور شود، ابتدا به‌سرعت به یک تخمک نابالغ (اوتید) تبدیل شده و ورود اسپرماتوزون‌های دیگر را مسدود می‌کند، سپس به تخمکِ لقاح‌یافته تبدیل شده و سلول تخم را به وجود می‌آورد. اگر اووسیت توسط اسپرم بارور نشود، به مرور زمان تحلیل و از بین می‌رود. تخمک بالغ قطری در حدود ۰٫۱ میلی‌متر (۰٫۰۰۳۹ اینچ) دارد و بزرگ‌ترین سلول مشاهده‌شده انسانی است.

اینکه کدام یک از تخمدان‌های راست یا چپ تخمک‌گذاری می‌کنند، پدیده‌ای تصادفی است و شواهدی از هماهنگی بین تخمدان چپ و راست وجود ندارد. برای مثال در برخی از اوقات هر دو تخمدان، تخمک‌گذاری می‌کنند و اگر هر دو اووسیت بارور شوند، دوقلوهای غیرهمسان به وجود می‌آیند. اووسیت پس از رهاسازی از تخمدان، توسط رشته‌های فیمبریا که در حاشیه بافت و پایان هر یک از لوله‌های رحم قرار دارند، به داخل لوله رحم رانده می‌شوند. اووسیت بارورنشده پس از حدود یک روز در لوله رحم متلاشی یا حل و اووسیت بارورشده در عرض سه تا پنج روز به رحم می‌رسد.

لقاح معمولاً در گسترده‌ترین بخش لوله‌های رحم موسوم به «آمپولا» انجام می‌شود. تخمک بارورشده بلافاصله پس از لقاح، فرایند جنین‌زایی (تکامل) را آغاز می‌کند؛ سلولِ در حال تقسیم (مورولا و بلاستولا) پس از سه روز با پیمایش لوله رحم، وارد رحم شده و طی سه روز دیگر، به لانه‌گزینی در آندومتر می‌پردازد. در جریانِ لانه‌گزینی، سلول تخم به مرحله بلاستوسیست رسیده و در این زمان بارداری آغاز می‌شود. اگر لقاح انجام بگیرید، سینسیتیوتروفوبلاست (لایه خارجی بلاستوسیست که بعدها به لایه خارجی جفت تبدیل می‌شود) هورمون اچ‌سی‌جی را تولید می‌کند که بسیار شبیه LH است و جسم زرد را حفظ می‌کند. در چند ماه نخست بارداری، جسم زرد به ترشح پروژسترون و استروژن در سطوح کمی بالاتر از زمان تخمک‌گذاری ادامه می‌دهد. پس از تشکیل جنین و در بقیه دوران بارداری، جفت وظیفه ترشح اچ‌سی‌جی را بر عهده می‌گیرد تا جسم زرد پروژسترون و استروژن بیشتری ترشح و وقوع چرخه قاعدگی در دوران بارداری را مهار کند. این هورمون‌ها همچنین غدد پستانی را به تولید شیر وامی‌دارند.

 فاز لوتئال 

فاز لوتئال که حدود ۱۴ روز به طول می‌انجامد و مرحله نهایی چرخه تخمدان بوده، با فاز ترشحیِ چرخه رحم همزمان است. در طول فاز لوتئال، هورمون‌های هیپوفیز، FSH و LH، باعث می‌شوند که قسمت‌های باقی‌مانده از فولیکول غالب به جسم زرد تبدیل شده و پروژسترون تولید کند. هورمون‌های ترشح شده توسط جسم زرد، در یک بازخورد منفی، تولید FSH و LH را که برای بقای جسم زرد ضروری است سرکوب می‌کنند. سطح FSH و LH به‌سرعت کاهش یافته و جسم زرد دچار زوال می‌شود. کاهش پروژسترون در اثر نبود جسم زرد، قاعدگی و چرخه بعدی را ایجاد می‌کند. از زمان تخمک‌گذاری تا زمانی که قطع پروژسترون باعث شروع قاعدگی بعدی شود، معمولاً حدود دو هفته طول می‌کشد. مدت زمان فاز فولیکولی در هر زن، از چرخه‌ای به چرخه دیگر متفاوت بوده؛ اما طول فاز لوتئال تقریباً در تمام چرخه‌های قاعدگی ثابت و بین ۱۰ تا ۱۶ روز (به‌طور متوسط ۱۴ روز) است.

 چرخه رحم 
بندانگشتی|342x342px|آناتومی رحم
چرخه رحم دارای سه فاز قاعدگی، تکثیری (پرولیفراتیو) و ترشحی است که رحم را آماده پذیرش بلاستوسیست و بارداری می‌کند.

 قاعدگی 
بندانگشتی|238x238پیکسل|تصویری که نشان می‌دهد چگونه بافت پوششی درون رحم در جریان چرخه قاعدگی ساخته شده و سپس ریزش می‌یابد.
قاعدگی (که با نام‌های خونریزی قاعدگی، عادت ماهیانه یا پریود نیز شناخته می‌شود) نخستین و واضح‌ترین مرحله چرخه رحم است که نخستین بار در دوران بلوغ روی می‌دهد. اولین چرخه آن که «منارک» نامیده می‌شود در حدود سنین دوازده یا سیزده سالگی رخ می‌دهد. میانگین سنی عموماً در کشورهای در حال توسعه دیرتر و در کشورهای توسعه‌یافته زودتر است. در بلوغ زودرس، منارک ممکن است در سن هشت سالگی اتفاق بیفتد که لزوماً غیرعادی قلمداد نمی‌شود.

قاعدگی هر ماه با کاهش سطح استروژن و پروژسترون و آزاد شدن پروستاگلاندین‌ها آغاز می‌شود که سرخرگ‌های مارپیچی را منقبض می‌کنند. این رویداد باعث اسپاسم، انقباض و پارگی در این سرخرگ‌ها شده و خون‌رسانی به آندومتر را قطع می‌کند، در نتیجه سلول‌های لایه بالایی آندومتر (لایهٔ عملکردی بافت داخلی رحم) که از اکسیژن محروم شده‌اند، می‌میرند. تدریجاً کل این لایه از بین رفته و فقط لایه زیرین (لایه پایه یا بازالیس) باقی می‌ماند. آنزیمی به نام پلاسمین، لخته‌های خون در مایع قاعدگی را هیدرولیز کرده و موجب تسهیل جریان خون و تجزیه پوشش داخل رحم می‌شود. خونریزی به‌مدت ۲ تا ۶ روز و با از دست رفتن ۳۰ تا ۶۰ میلی‌لیتر خون ادامه می‌یابد که نشانهٔ عدم بارداری است.

خونریزی ماهیانه معمولاً نشانه‌ای از عدم وقوع بارداری است، اما خونریزی را نمی‌توان همیشه یک نشانهٔ قطعی عدم بارداری دانست، زیرا عوامل متعددی می‌توانند باعث خونریزی در دوران بارداری نیز شوند. قاعدگی به‌طور متوسط یک بار در هر ماه، از منارک تا زمانی که فرد یائسه شود، رخ می‌دهد و با سال‌های باروری یک زن مطابقت دارد. متوسط سن یائسگی در زنان ۵۲ سال است و معمولاً بین ۴۵ تا ۵۵ سالگی رخ می‌دهد. قبل از یائسگی مرحله‌ای از تغییرات هورمونی وجود دارد که به آن پیش یائسگی می‌گویند.

«یومنوره» به معنای قاعدگی طبیعی و منظم است که حدود ۵ روزِ نخست چرخه را شامل می‌شود. زنانی که منوراژی (خون‌ریزی شدید قاعدگی) را تجربه می‌کنند، بیش از افراد عادی مستعد کمبود آهن هستند.

 فاز تکثیری 
بندانگشتی|325x325پیکسل|در طول چرخه قاعدگی، سطح استرادیول (نوعی استروژن) تا ۲۰۰ درصد و سطح پروژسترون نیز بیش از ۱۲۰۰ درصد تغییر می‌کند.
فاز تکثیری یا پرولیفراتیو دومین مرحله از چرخه رحمی است که طی آن استروژن باعث رشد و تکثیر پوشش داخلی رحم می‌شود. بخش دوم فاز فولیکولار با فاز تکثیری چرخه رحم همپوشانی دارد. فولیکول‌های تخمدان هنگام بالغ شدن مقادیر بسیار زیادی استرادیول ترشح می‌کنند. این هورمون با تحریک سنتز پروتئین و تقسیم سلولی، باعث تشکیل لایهٔ جدید از آندومتر می‌شود که سرخرگ‌های مارپیچی جدیدی (برای کمک به قاعدگی بعدی) در خود دارد.

با افزایش سطح استروژن، سلول‌های دهانه رحم نوعی مخاط در این بخش تولید می‌کنند. این مخاط pH بالاتری دارند و دهانه رحم را چسبنده و شرایط را برای بقای اسپرم فراهم می‌کنند. این عمل، طی روز ۱۱ تا ۱۴ از چرخه رحمی اتفاق می‌افتد و احتمال وقوع لقاح را افزایش می‌دهد. این مخاطِ دهانه رحم را می‌توان به‌صورت ترشحات فراوان واژن که به سفیدهٔ تخم‌مرغِ خام شباهت دارد، مشاهده نمود. این ترشحات سفید، برای زنانی که به دنبال آگاهی از زمان مناسب باروری هستند، ممکن است نشانه‌ای مبنی بر امکان وقوع تخمک‌گذاری باشد، اما این بدان معنا نیست که تخمک‌گذاری قطعاً رخ خواهد داد.

 فاز ترشحی 
فاز ترشحی آخرین مرحله چرخه رحم است و همخوان با فاز لوتئال چرخه تخمدان است. در جریان فاز ترشحی، جسم زرد به تولید پروژسترون می‌پردازد که نقش حیاتی در پذیرش آندومتر برای لانه‌گزینی بلاستوسیست بازی می‌کند. گلیکوژن، لیپید و پروتئین به داخل رحم ترشح و مخاط دهانه رحم غلیظ می‌شوند. در اوایل بارداری پروژسترون کشش ماهیچه صاف رحم را کاهش و جریان خون و دمای پایه بدن زن را افزایش می‌دهد.

اگر حاملگی اتفاق نیفتد، چرخه‌های تخمدان و رحم دوباره از ابتدا آغاز می‌شوند.

 عدم‌تخمک‌گذاری و لوتئال کوتاه 

تنها دو سوم از سیکل‌های طبیعی قاعدگی دارای تخمک‌گذاری هستند و یک سوم دیگر فاقد تخمک‌گذاری بوده یا فاز لوتئال کوتاهی دارند (کمتر از ده روز) که در آن‌ها تولید پروژسترون برای عملکرد طبیعی و باروری کافی نیست. چرخه‌هایی که در آن تخمک‌گذاری رخ نمی‌دهد (عدم تخمک‌گذاری) در دخترانی که قاعدگی در آنان به تازگی آغاز شده است و در زنان در حوالی یائسگی رایج و معمول هستند. در طول دو سال نخست پس از منارک، تخمک‌گذاری در نیمی از سیکل‌ها وجود ندارد. پنج سال پس از قاعدگی، تخمک‌گذاری در حدود ۷۵ درصد از سیکل‌ها روی می‌دهد و این میزان در سال‌های بعد به ۸۰ درصد می‌رسد. چرخه‌های بدون تخمک‌گذاری اغلب با چرخه‌های تخمک‌گذاریِ معمولی یکسان هستند. هر گونه تغییر در تعادل هورمون‌ها ممکن است فرایند تخمک‌گذاری را مختل کند. استرس، اضطراب و اختلال خوردن نیز باعث کاهش GnRH و اختلال در چرخه قاعدگی می‌شوند. عدم تخمک‌گذاری مزمن در ۶ تا ۱۵ درصد از زنان در طول سال‌های باروری رخ می‌دهد. در حوالی یائسگی، اختلال در بازخورد هورمونی منجر به چرخه‌های عدم تخمک‌گذاری می‌شود. اگرچه عدم تخمک‌گذاری یک بیماری به حساب نمی‌آید، اما ممکن است نشانه‌ای از یک بیماری زمینه‌ای مانند سندرم تخمدان پلی‌کیستیک باشد. چرخه‌های بدون تخمک‌گذاری یا فازهای لوتئال کوتاه، زمانی که زنان تحت استرس هستند یا در ورزشکارانی که شدت تمرین خود را نسبت به گذشته افزایش داده‌اند طبیعی است. این تغییرات با کاهش عوامل استرس‌زا یا در مورد ورزشکاران، با سازگاری آن‌ها با تمرین، بهبود می‌یابند.

 بهداشت قاعدگی 

بندانگشتی|238x238پیکسل|ریزبینی یک فولیکول اولیه تخمدان انسان که با میکروسکوپ مشاهده می‌شود. تخمک (گردی رنگ آمیزی شده در مرکز) توسط لایه‌ای از سلول‌های گرانولوزا احاطه شده است که توسط غشای پایه و سلول‌های تِکا پوشانده شده است. بزرگنمایی حدود ۱۰۰۰ برابر است. (رنگ‌آمیزی H&E)
با آنکه چرخه قاعدگی فرایندی عادی و طبیعی است، برخی از زنان دچار مشکلاتی می‌شوند که زندگی روزمرهٔ آن‌ها را مختل می‌کند. این مشکلات شامل آکنه، حساس شدن و درد پستان‌ها، احساس خستگی و سندرم پیشاقاعدگی (PMS) هستند. همچنین ۳ تا ۸ درصد از زنان عوارض شدیدتری مانند اختلال ناخوشی پیشاقاعدگی که شامل اختلال روان‌تنی همچون افسردگی و تحریک‌پذیری است را تجربه می‌کنند. دیسمنوره یا «درد پریود» ممکن است باعث گرفتگی در ناحیه شکم، پشت یا بالای ران شود که در چند روز نخست قاعدگی رخ می‌دهد. دردِ ناتوان‌کننده در چرخه قاعدگی طبیعی نبوده و معمولاً نشانه یک بیماری شدید مانند آندومتریوز است. این مسائل می‌تواند به‌طور قابل توجهی بر سلامت و کیفیت زندگی زنان تأثیر بگذارند و مداخلات درمانیِ به موقع ممکن است زندگی زنان را بهبود بخشد.

باورهای غلط فرهنگیِ رایجی وجود دارد که قاعدگی در «تمامی زنان» و در «تمامی چرخه‌ها» با تغییرات خلق‌وخوی و تجربه‌ای دردناک همراه است یا قاعدگی یک مسئله‌ای شرم‌آور یا ناپاک به‌شمار می‌آید. دربارهٔ تأثیر اساسی و طولانی مدت چرخه قاعدگی بر خلق‌وخو، تأثیر آن بر تشدید اختلالات روانی زمینه‌ای و تداوم و تکرر این نوسانات خلقی اختلاف نظر وجود دارد. با این حال افزایش اندک نوسانات خلقی در طول فاز لوتئال و قاعدگی و کاهش متناظر در طول بقیه چرخه در برخی از زنان دیده می‌شود. تغییر سطوح استروژن و پروژسترون که در این چرخه قاعدگی رخ می‌دهد اثرات فراگیر بر فیزیولوژی از جمله در مغز، سوخت‌وساز و دستگاه اسکلتی-عضلانی می‌گذارد. همچنین این نوسان‌های هورمونی ممکن است تغییرات نامحسوس و قابل‌مشاهدهٔ فیزیولوژیکی را در عملکرد ورزشی زنان از جمله عملکرد استقامتی، هوازی و بی‌هوازی در پی داشته باشد. تغییرات در مغز نیز در طول چرخه قاعدگی مشاهده شده است اما موجب تغییرات ملموسی در توانایی‌های ذهنی از جمله عملکرد تحصیلی، حل مسئله، حافظه و خلاقیت نمی‌شود. یکی از دلایل احتمالی افزایش توانایی زنان در ادراک دیداری-فضایی در جریان قاعدگی، کاهش سطح استروژن و پروژسترون است.

در برخی از زنان، تخمک‌گذاری دارای یک درد مشخص است که به آن میتل‌اشمرتز (یک اصطلاح آلمانی به معنای درد میانی) می‌گویند. این درد با پارگی فولیکول همراه بوده و باعث از دست دادن مقدار کمی خون می‌شود.

حتی تغییرات طبیعی هورمونی در طول چرخه قاعدگی، ممکن است باعث ایجاد اختلالاتی مانند بیماری‌های خودایمنی شود، زیرا افزایش استروژن می‌تواند بر دستگاه ایمنی فرد تأثیر بگذارد.

حدود ۴۰ درصد از زنان مبتلا به صرع در می‌یابند که تشنج‌هایشان در مراحل خاصی از چرخه قاعدگی‌شان بیشتر رخ می‌دهد. این صرعِ کاتامنیال احتمالاً به دلیل افت پروژسترون در مرحله لوتئال یا حوالی قاعدگی، یا افزایش استروژن در زمان تخمک‌گذاری رخ می‌دهد. زنانی که عادت ماهانه منظمی دارند، می‌توانند برای مدیریت علائمشان، درست قبل و در حین قاعدگی دارو مصرف کنند. گزینه‌های درمانی شامل مکمل‌های پروژسترون، افزایش دوز داروهای ضدتشنج مصرفی، یا افزودن موقت یک ضد تشنج مانند کلوبازام یا استازولامید است. اگر این درمان‌ها بی‌اثر یا چرخه قاعدگی یک زن نامنظم باشد، بهترین گزینهٔ پیشِ رو، متوقف نمودن چرخه قاعدگی است. توقف قاعدگی معمولاً با مصرف مدروکسی‌پروژسترون، تریپتورلین، گوسرلین یا با استفاده مداوم از داروهای ضدبارداری خوراکی انجام می‌شود.

 محصولات بهداشتی زنانه 
پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fleurcup_and_tampons.jpg|بندانگشتی|229x229پیکسل|انواعی از محصولات بهداشتی زنان از راست تامپون، کاپ قاعدگی و نوار بهداشتیمحصولات بهداشتی زنان از جریان آزادانه مواد خارج شده از رحم در نتیجه قاعدگی به محیط بیرون و آسیب دیدن یا کثیف شدن لباس‌ها جلوگیری می‌کند. برخی از محصولات بهداشتی زنانه شامل نوار بهداشتی و تامپون (یکبار مصرف)؛Natterson, Dr. Cara, and Josée Masse. The Care and Keeping of You 2 The Body Book for Older Girls. American Girl Publishing, 2012. پد قاعدگی پارچه‌ای (قابل استفاده مجدد) و کاپ قاعدگی است. تعدادی از اقلام مختلف نامعمول نیز (به ویژه در کشورهای در حال توسعه) مانند پنبه، پارچه و دستمال توالت می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. در سال‌های اخیر موضوع دسترسی، حذف مالیات یا رایگان شدن این محصولات به کانون بسیاری از بحث‌های اجتماعی تبدیل شده است. در سال ۲۰۱۸، اسکاتلند اولین کشور در جهان شد که در تلاش برای جلوگیری از فقر، پدهای قاعدگی رایگان به مدارس و کالج‌ها ارائه کرد و بریتانیا نیز در سال ۲۰۱۸ نیز چنین طرحی را اجرا نمود؛ این کشور در سال ۲۰۱۹ نیز کمپینی را برای «پایان دادن به فقر جهانی و دسترسی آسان به محصولات بهداشتی زنانه تا سال ۲۰۳۰» تأسیس کرد.

 پیشگیری از بارداری هورمونی 

داروهای ضدبارداری هورمونی از طریقِ مهار ترشح هورمون‌های FSH, LH و GnRH از بارداری جلوگیری می‌کنند. داروهای ضدبارداری هورمونی همچون قرص‌های ضدبارداری خوراکی ترکیبی (COC)، که بیشتر با نام قرص‌های ضدبارداری شناخته می‌شوند، حاویِ استروژن بوده و رشد فولیکول غالب و افزایش LH در اواسط چرخه و در نتیجه تخمک‌گذاری را متوقف می‌کنند. الگوی «دوزهای ترتیبی و سپس قطع مصرف COCها» قادر به شبیه‌سازی چرخه رحمی و ایجاد خونریزی مشابه پریود است؛ هرچند در برخی موارد این خونریزی خفیف‌تر است.

داروهای ضدبارداری هورمونی که فقط حاوی پروژسترون هستند، قادر به توقف قطعی تخمک‌گذاری نیستند، اما از ایجاد محیطی مناسب برای اسپرم در مخاط دهانه رحم جلوگیریِ می‌کنند. پیشگیری از بارداری هورمونی به اشکال مختلفی چون قرص، چسب‌های پوستی، درون‌کاشت‌های زیرپوستی و آی‌یودی‌های هورمونی امکان‌پذیر است.

داروهای ضدبارداری، خطرات مخصوص به خود و مزایای سلامتی متعددی نیز دارند. اطلاع از خطرات و مزایا برای تصمیم‌گیری آگاهانه دربارهٔ مصرف بسیار مهم است. به عنوان مثال، داروهای ضدبارداری خوراکی نه تنها از بارداری جلوگیری بلکه فرد را در برابر بیماری التهابی حاد لگن و بارداری خارج رحمی محافظت می‌کنند؛ با این حال، داروهای ضدبارداری خوراکی خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی مانند سکته قلبی و ترومبوز سیاهرگی را افزایش می‌دهند.

 جامعه و فرهنگ 

جنبه‌های فرهنگی زیادی در مورد نحوه نگرش جوامع به چرخه ماهیانه زنان (به خصوص قاعدگی) وجود دارد و فرهنگ‌های مختلف به آن، به شیوه‌های متفاوتی نگاه می‌کنند؛ در برخی قاعدگی باید پنهان بماند و در برخی دیگر، قاعدگی امری مقدس و بدون هیچ گونه ناپاکی استLaws, S. (1990). Issues of Blood: The Politics of Menstruation. London: Macmillan. در برخی از ادیان زنان هنگام قاعدگی از انجام برخی اعمال برهذر داشته می‌شوند و باید بعد از اتمام قاعدگی مناسکی مانند غسل انجام دهند. در یهودیت زنان نباید با شریک خود تماس فیزیکی داشته باشند،Leviticus 15:19-30, 18:19, 20:18 زنان مسلمان در هنگام قاعدگی از انجام برخی اعمال دینی مانند روزه و نماز معاف هستند و همانند هندوها با محدودیت‌هایی مانند پرهیز ورود به اماکن مذهبی مواجه‌اند. در مسیحیت نیز همچون اسلام و یهودیت زنان برای پاکی بعد از اتمام قاعدگی باید خود را شستشو دهند و در مذاهبی مانند سیکیسم، زنان در طول دوره خود با هیچ محدودیتی برای شرکت در فعالیت‌های مذهبی یا اجتماعی مواجه نیستند.Kaur-Singh, Nikky-Guninder (1993). The Feminine Principle in the Sikh Vision of the Transcendent. Cambridge University Press . pp. 4.

 آموزش 
کیفیت آموزش قاعدگی در یک جامعه میزان درک صحیح افراد از این فرایند طبیعی را تعیین می‌کند. درک نادرست تا حدی به دلیل جداسازی همسالان مرد و زن در جلسات آموزشی است. عدم آموزش صحیح قاعدگی به دانش‌آموزان با هر جنسیتی پیامدهای اجتماعی برای روابط جنسیتی و شیءانگاری بدن زنان دارد. احساس ناراحتی زمانی ایجاد می‌شود که دانش‌آموزان به اطلاعات یکسان دسترسی نداشته باشند و این موضوع باعث تقویت این باور می‌شود که «قاعدگی پدیده‌ای ناخوشایند است و باید پنهان بماند». آزار جنسی و تمسخر در مورد قاعدگی باعث اضطراب دختران می‌شود، زیرا باید تلاش کنند نشانه‌ای از قاعدگی خود بروز ندهند. برنامه‌های آموزشی مؤثر برای ارائه اطلاعات شفاف و دقیق در مورد قاعدگی به کودکان و نوجوانان ضروری هستند. در مواردی اطلاعات مربوط به قاعدگی میان دوستان و همسالان به اشتراک گذاشته می‌شود که می‌تواند نگرش مثبتی نسبت وقوع بلوغ جنسی دختران ترویج دهد.

 رسانه 
در طول تاریخ فیلم‌ها و سریال‌های متعددی برای نقد دیدگاه‌های سنتی، انگ‌های اجتماعی و مشکلات زنان در هنگام وقوع قاعدگی ساخته شده است. از این فیلم‌های می‌تواند به دختر من، خیلی بد و مجموعه تلویزیونی دهان گشاد اشاره کرد.

تبلیغات محصولات قاعدگی در اوایل قرن بیستم آغاز و استفاده از جزوه‌های آموزشی و برنامه‌های اطلاع‌رسانی در مدارس به‌عنوان یک روش مهم برای بازاریابی به مصرف‌کنندگان جوان به کار گرفته شد. اکثر تبلیغ کنندگان محصولات قاعدگی مجبور بوده‌اند میان صراحت و ارائه اطلاعات از یک سو و تابوها و قوانین سانسور نمایش موضوعات مربوط به قاعدگی از سوی دیگر تعادل برقرار کنند. یکی از روش‌های رایج در تبلیغات محصولات بهداشتی برای جلوگیری از نمایش مستقیم قاعدگی، استفاده از مایعی آبی‌رنگ به جای قرمز است تا توانایی جذب محصول نشان داده شود.

در حالی که محصولات قاعدگی به زنان و دختران سراسر جهان کمک کرده‌اند تا سلامت تولیدمثل خود را بهتر مدیریت کنند، فمینیست‌ها و فعالان حقوق زنان به کرات تولید و تبلیغات این محصولات را نقد کرده‌اند. آن‌ها استدلال می‌کنند که این محصولات، قاعدگی را به عنوان مشکلی نیازمند مدیریت، پنهان کردن و سرکوب در خفا و نه به عنوان یک فرایند طبیعی زیستی تعریف کرده‌اند. همچنین شواهد تحقیقاتی نشان داده است، انگ اجتماعی مرتبط با قاعدگی بر دیدگاه زنان نسبت به خودشان تأثیر می‌گذارد، به‌طوری‌که در دوران قاعدگی احساس خودآگاهی بیشتری می‌کنند و تمایل دارند وضعیت قاعدگی خود را به دلیل نگرش‌های منفی و جایگاه انگ‌زده زنان قاعده‌شده پنهان کنند.

 اقتصاد 
یکی از کانون‌های مورد بحث فعالان اجتماعی، به چالش کشیدن مالیات‌های بالا بر محصولات قاعدگی، که در مواردی به عنوان مالیات پریود شناخته می‌شود، بوده است. در ایالات متحده، مالیات بر محصولات قاعدگی بسته به قانونگذاری ایالتی می‌تواند تا ۱۰٪ برسد. در سال ۲۰۲۰، مجارستان یکی از بیشترین مالیات‌ها بر محصولات بهداشتی زنان را داشته که تا ۲۷ درصد مالیات نیز می‌رسیده است. در چین، جنبش به سمت لغو مالیات دوره که به آن مالیات تامپون نیز گفته می‌شود، همچنان در حال افزایش است و فعالان مختلف در وبگاه ویبو خواهان لغو این مالیات توسط دولت چین با کمک هشتگ‌های مختلف مانند نوار بهداشتی بدون مالیات هستند. حرکت به سمت کاهش مالیات پریود در سراسر جهان ادامه دارد و عمیقاً با جنبش دیگری علیه فقر پریود مرتبط است. بسیاری از فعالان اجتماعی زنان، درخواست معافیت محصولات قاعدگی از مالیات داشتند و این مالیات‌ها را همراه با «ماهیتی ناعادلانه» می‌دانند زیرا قاعدگی یک فرایند طبیعی زیستی است و زنان هیچ کنترلی بر وقوع یا عدم آن ندارند.

قاعدگی یک فرایند پرهزینه است و بنابراین مشکل در دسترسی به محصولات دوره به‌طور نامتناسبی بر افراد کم درآمد تأثیر می‌گذارد. از هر پنج زن کم درآمد، یک نفر به دلیل دسترسی نداشتن به وسایل پریود، از دست دادن کار، مدرسه یا رویدادهای مشابه را گزارش کرده است. استفاده مجدد از محصولات بهداشتی ممکن است به وقوع شوک عفونی منجر شود، همچنین پدها و تامپون‌های استفاده شده احتمال انتقال بیماری‌های آمیزشی را افزایش می‌دهند.

 تکامل و دیگر گونه‌ها 
بیشتر پستانداران ماده دارای دوره فَحْلی هستند، اما تنها ده گونه از نخستی‌سانان، چهار گونه از خفاشان، حشره‌خوار فیلی و موش خاردار قاهره‌ای (گونه‌ای از موش خاردار معمولی) چرخه قاعدگی دارند. چرخه‌های قاعدگی این جانوران به غیر از مدت، همانند انسان بوده و از ۹ تا ۳۷ روز متغیر است. عدم وجود رابطه مستقیم بین این گروه‌های جانوری نشان می‌دهد که چهار رویداد تکاملیِ متمایز باعث ایجاد قاعدگی در هر یک شده است. See BBC Earth lay summary, 20 April 2015. در گونه‌هایی که چرخه قاعدگی مشاهده می‌شود، تخمک‌گذاری برای جفت‌های احتمالی آشکار نیست و فصل جفت‌گیری وجود ندارد. چهار نظریه در مورد اهمیت تکامل چرخه قاعدگی وجود دارد:
 کنترل پاتوژن‌های احتمالی منتقل‌شونده توسط اسپرم.
 این نظریه بر این باور است که سیکل قاعدگی از رحم در برابر عوامل بیماری‌زای منتقل‌شونده توسط اسپرم محافظت می‌کند. فرضیه ۱ از این جهت مورد نقد قرار گرفته است که جفت‌گیری گاهی هفته‌ها پیش از قاعدگی انجام می‌شود و کنترل ورود منی عفونی در گونه‌های دیگر با قاعدگی صورت نمی‌گیرد.
 حفظ انرژی.
 این فرضیه ادعا می‌کند، بازسازی دیواره رحم، نسبت به حفظ دیوارهٔ آن در مواقع عدم بارداری نیازمند انرژی کمتری است. منتقدان اذعان می‌کنند، فرضیه ۲ دربرگیرندهٔ سازوکارهای گونه‌های دیگر جانوری برای بارداری نیست که نه قاعدگی دارند و نه دیوارهٔ داخلی رحم خود را حفظ می‌کنند.
 ساختِ خودانگیختهٔ دسیدوا (تبدیل خود به خودی اندومتر به دسیدوا، فرآیندی است که منجر به تغییرات قابل‌توجهی در سلول‌های آندومتر پیش و در طول بارداری می‌شود).
 فرایند ساختِ دسیدوا منجر به رشد و گسترش بافت لایه درون‌رگی شده و برای اینکار برخی سلول‌های دستگاه ایمنی، تشکیل منبع خون جدید، چند هورمون و تمایز بافتی لازم است. در پستاندارانِ بدون قاعدگی، این فرایند نه از جانب مادر بلکه توسط رویان انجام می‌شود. ساخت دسیدوا تنها در برخی از پستاندارانِ دارای جفت تکامل یافته است و مزایایی را به همراه دارد که ماده‌ها را قادر می‌سازد بدون نیاز به دریافت سیگنالی از سوی جنین برای بارداری آماده شوند. هرچند فرضیه ۳ منشأ تکاملی ساختِ خودبه‌خودی دسیدوا را شرح می‌دهد اما نمی‌تواند به تنهایی نحوهٔ تکامل قاعدگی را بیان کند.
 پیش آماده‌سازی رحم.
 بر پایهٔ این فرضیه، در گونه‌هایی مانند انسان که جفت، ریشه‌های عمیقی دارد (عروق و بافت جفت، در دیواره رحم فرورفته)، به پیش‌تنظیم ماهیانه رحم نیاز است زیرا در فرآیندی که منجر به تشکیل جفت می‌شود، بافت‌های مادر مورد تهاجم قرار می‌گیرند. این فرضیه معتقد است که قاعدگی فرایند تکاملی نبوده، بلکه نتیجه یک پیش آماده‌سازی تصادفی برای محافظت از بافت رحم در برابر نفوذ جفت است و در این مرحله آندومتر ضخیم‌تری ایجاد می‌شود. فرضیه ۴ قادر به توضیح چرخه قاعدگی را در غیرنخستی‌سانان نیست.

 جستارهای وابسته 

 فرج
 زایمان
 آدنومیوز
 فیبروآدنوما
 عارضه بدخلقی مردانه

 یادداشت 

 واژه‌نامه 

 منابع 
 ارجاعات 

 کتاب‌شناسی 













 پیوند به بیرون 











رده:پدیده‌های تناوبی
رده:دستگاه تولیدمثل زنانه در انسان
رده:دستگاه غدد درون‌ریز زنانه در انسان
رده:سلامت زنان
رده:عادت ماهانه
رده:غدد درون‌ریز زنان
رده:مامایی