برهمن

برَهمَن () واژه‌ای است که از زبان هندی به زبان فارسی آمده و به معنای پیشوا و روحانی برهمایی است. همچنین طبقه برهمنان برجسته‌ترین طبقه در میان گروه‌های مردم در هندوستان بوده‌اند.

برهمن (ब्रह्मन्) یا برهما، نون آخر آن بیانگر حالت فاعلی است. برهمن از ریشه brh در زبان سانسکریت به معنی رشد و گسترش است. واژه برهمن به صورت اسم مذکر به معنی روحانی است اما اسم خنثی برهمن به معنی حقیقت مطلق است.

در معنی حقیقت مطلق
در آیین هندو، «بِرهمن» به معنای حقیقت نهایی و جاودان است. این مفهوم، یک آگاهی مطلق و سرچشمۀ همه چیز در جهان هستی است.
«برهمن» یکی، ابدی و تغییرناپذیر است، اما همزمان، چرخۀ آفرینش و نابودی جهان از او سرچشمه می‌گیرد. این آفرینش مانند کار یک خدای شخصی نیست که با اراده و هدف چیزی را بسازد، بلکه جهان به طور طبیعی از «برهمن» پدید می‌آید.

برای فهم بهتر این موضوع، یک مثال وجود دارد:
 «برهمن» مانند آب یک اقیانوس بی‌کران است: این آب همیشه یکسان، ابدی و تغییرناپذیر است.
 جهان و همۀ موجودات مانند موج‌های این اقیانوس هستند: موج‌ها همیشه در حال تغییرند؛ گاهی آرام و گاهی خروشان. آن‌ها به وجود می‌آیند و از بین می‌روند. با اینکه موج‌ها موقتی هستند، اما ذات و جوهر آن‌ها همان آب اقیانوس است.
در این دیدگاه، جوهر وجودی انسان «آتمَن» نام دارد. «آتمن» مانند آبِ درون یک موج است که با آب کل اقیانوس (یعنی «برهمن») هیچ فرقی ندارد. پس، آگاهی در انسان و آگاهی در کل هستی، در اصل یکی هستند.

هدف از این شناخت چیست؟

هدف این است که انسان با درک این یگانگی، به چیزهای موقتی و زمینی دل نبندد. او درمی‌یابد که دنیای مادی نوعی «نمایش» یا «توهم» است (که به آن «مایا» می‌گویند). و در نهایت، با این آگاهی، مسیر درست زندگی خود را (که «دارما» نامیده می‌شود) دنبال می‌کند.

گسترهٔ معانی
در دین ودایی و ادیان هندو، «برهمن» (به سانسکریت: ؛ در آی‌ای‌اِی‌اِس‌تی: Brahman) معانی گوناگونی دارد، اما در اوپانیشادها و فلسفه‌های بعدی هندویی به معنای «آن هستی» است که همهٔ چیزهای این جهان از آن پدید می‌آیند و سرانجام به آن بازمی‌گردند، یعنی سرچشمه و علت همهٔ موجودات.Mariasusai Dhavamony (2002)، Hindu-Christian Dialogue: Theological Soundings and Perspectives، انتشارات رودوپی، ، صص ۴۳–۴۴.برای مکتب دوگرایی در آیین هندو بنگرید به: Francis X. Clooney (2010)، Hindu God, Christian God: How Reason Helps Break Down the Boundaries between Religions، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ، صص ۵۱–۵۸ و ۱۱۱–۱۱۵؛
برای مکتب یکتاگرایی (غیر دوگانه‌گرا) در آیین هندو بنگرید به: B. Martinez-Bedard (2006)، Types of Causes in Aristotle and Sankara، رسالهٔ دکترای گروه مطالعات دینی، دانشگاه ایالتی جورجیا، صص ۱۸–۳۵. در متافیزیک هندو در دوران معاصر، برهمن عالی‌ترین اصل کیهانی و حقیقت نهایی جهان هستی دانسته می‌شود.P. T. Raju (2006)، Idealistic Thought of India، روتلج، ، ص ۴۲۶ و فصل پایانی بخش دوازدهم.

برهمن مفهومی است که در وداها یافت می‌شود و در اوپانیشادهای آغازین به‌طور گسترده با معانی گوناگون مورد بحث قرار گرفته است.Stephen Philips (1998)، Routledge Encyclopedia of Philosophy: Brahman to Derrida (به‌کوشش Edward Craig)، روتلج، ، صص ۱–۴. به‌گفتهٔ گاوین فلوُد، مفهوم «برهمن» از «نیروی صوت»، واژه‌ها و آیین‌های نیایش در دوران ودایی به «بنیاد ژرف‌تر همهٔ پدیده‌ها» و «گوهر درونیِ خود (آتمن، خودِ حقیقی)» و «حقیقت عمیقِ وجود انسان فراتر از تفاوت‌های ظاهری» تحول یافت. بااین‌حال، بر پایهٔ نظر پژوهشگران دیگری چون باربارا هولدریج، هانانیا گودمن و یان گوندا، سروده‌های اولیهٔ ودایی نشان می‌دهد که معنای کهنِ یادشده تنها برداشت موجود از این واژه نبوده و مفهوم برهمن در هند باستان پیوسته دگرگون و گسترش یافته است.نگاه کنید به ریگ‌ودا، سرود ۱.۱۶۴؛
Karl Potter و Harold Coward، The Philosophy of the Grammarians، در دایرةالمعارف فلسفه‌های هندویی، جلد ۵، انتشارات Motilal Banarsidass، ، صص ۳۴–۳۵.

در اوپانیشادها، مفهوم برهمن به حوزه‌های فراوجودی، وجودی و رهایی‌شناختی گسترش می‌یابد. برهمن به‌عنوان «حقیقت ازلی و تغییرناپذیر» توصیف می‌شود که جهان را می‌آفریند، نگاه می‌دارد و سرانجام در خود فرومی‌برد،John Bowker (ویراستار) (2012)، فرهنگ آکسفورد ادیان جهان، انتشارات دانشگاه آکسفورد، . برهمن آخرین جزء در فرآیند دیالکتیکی‌ای است که نمی‌توان آن را زدود یا نابود کرد. همچنین برهمن به‌عنوان «وجود الهی» یا «پروردگار» نیز شناخته می‌شود، که می‌تواند به‌صورت ایزدی جداگانه یا حضوری درونی در همهٔ افراد پدیدار گردد. برهمن نمایانگر «دانشی» است که به رستگاری روحانی می‌انجامد؛ یعنی «خودِ برتر».Paul Deussen، Sixty Upanishads of the Veda، انتشارات Motilal Banarsidass، ، صص گوناگون از جمله 243، 325–344، 363، 581 و دیگر بخش‌ها.

در متون هندو، برهمن در پیوند با مفهوم آتمن (به سانسکریت: ، به‌معنی «خود») مورد بررسی قرار می‌گیرد. در مکاتب گوناگون، گاه به‌صورت شخصی (برهمنِ دارای صفت یا ساگوُنه برهمن)، گاه به‌صورت غیرشخصی (برهمنِ بی‌صفت یا نیروُنه برهمن) یا به‌صورت «پارابرهمن» (برترین هستی) در نظر گرفته می‌شود و بسته به مکتب فلسفی، ترکیب‌هایی از این دیدگاه‌ها نیز وجود دارد.Klaus K. Klostermaier (2007)، A Survey of Hinduism، ویرایش سوم، انتشارات دانشگاه ایالتی نیویورک، ، فصل دوازدهم: آتمن و برهمن – خود و کل. در مکاتب دوگانه‌باور همچون مکتب خداباور دویتا وِدانتا، برهمن از آتمن (خود) در هر موجود جدا دانسته می‌شود.Michael Myers (2000)، Brahman: A Comparative Theology، روتلج، ، صص ۱۲۴–۱۲۷.Thomas Padiyath (2014)، The Metaphysics of Becoming، انتشارات De Gruyter، ، صص ۱۵۵–۱۵۷. در مکاتب غیردوگانه‌باور مانند اَدویتا وِدانتا، گوهر برهمن با گوهر آتمن یکی است؛ در همه‌جا و در درون هر موجود زنده حضور دارد و یگانگی روحانی در همهٔ هستی را نشان می‌دهد.Arvind Sharma (2007)، Advaita Vedānta: An Introduction، انتشارات Motilal Banarsidass، ، صص ۱۹–۴۰، ۵۳–۵۸، ۷۹–۸۶.John E. Welshons (2009)، One Self, One Love, One Heart، انتشارات New World Library، ، صص ۱۷–۱۸.

 در یک کتاب قدیمی هندی چنین آمده‌است که «در زمان‌های دور شئی که نه می‌توان آن را با نامی توصیف نمود و نه شکل آن مشخص و معلوم بوده وجود داشته‌است. این شی زمین و آسمان را پوشانده بود و زمانی که خدایان این شی را دیدند، آن را گرفته و با صورت بر زمین کوفتند. هنگام پرت‌کردن این شی بر روی زمین خدایان خود نیز به آن چسبیدند. برهما که شی را توسط خدایان تسخیر نموده بود آن را وستا-پروشا نامید.
 ولواهسن توضیح می‌دهد که نام گذاشته شده بر روی این شکل ماندالا هست، بنابراین وستا-پروشا ماندالا در واقع فرمی است که وجود و دنیای پدیده‌ها تابع آن هستند. وستا-پروشا ماندالا تصوری از قوانین حاکم بر جهان است که انسان نیز مانند زمینی که بر روی آن می‌زید مقهور آن است.

 منابع 
History of Urban Design before the industrial revolution by A. E. James Morris

تاریخ شکل شهر تا انقلاب صنعتی / جیمز موریس / چاپ اول ۱۹۷۴ / ترجمه راضیه رضازاده / انتشارات دانشگاه علم و صنعت / چاپ هفتم ۱۳۸۸

رده:مفاهیم خدا
رده:عنوان‌های مذهبی
رده:مفاهیم فلسفی هندو
رده:نام‌های خدا در هندوئیسم
رده:نام‌های خدا
رده:هندوگرایی