استان قزل‌اوردا

استان قِزِل‌اوردا (به قزاقی: Қызылорда облысы،  قىزىلوردا وبلىسى) یکی از استان‌های کشور قزاقستان است که در جنوب این کشور واقع شده‌است. مرکز این استان شهر قزل‌اوردا است.

 تاریخ و پیشینه 

استان قزل‌اوردا شامل پایین‌دست‌ترین سواحل رود سیردریا و همین‌طور بخش‌های قزاقستانی دریای آرال می شود.

این منطقه از گذشته تا به امروز، محل سکون جوز کوچک از «جوز»های سه‌گانهٔ مردم قزاق بوده است. در اوایل قرن ۱۹ میلادی، خانات خوقند که مرکز آن، مناطق بالادست‌تر رود سیردریا، منجمله حوالی تاشکند ووادی فرغانه بوده، شهر و دژی به نام «آق‌مسجد» (مسجدِ سفید، به قزاقی: Ақмешіт، اقمەشىت) را در این منطقه بنا نهاد. 

از دههٔ‌ ۱۸۵۰ میلادی به بعد، تصرف ساحل دریای آرال و رود سیردریا در قالب سیاست‌های استعماری روسیهٔ تزاری قرار گرفت. از همین‌سو، در سال ۱۸۵۳ میلادی، ارتش تزاری به فرماندهی واسیلی پروفسکی، با بهانهٔ دفاع از قزاقان «جوز کوچک» در این منطقه در مقابل فرماندهان خوقند، شهر «آق‌مسجد» را تصرف کردند. پس از تصرف این شهر، نام آن از «آق‌مسجد» به «پروفسک»  (به روسی: Перовск) تغییر یافت.


از سال ۱۸۶۷ به بعد، این منطقه تحت تابعیت فرمانداری کل ترکستان به مرکزیت تاشکند، و استان سیردریا به مرکزیت تاشکند قرار گرفت. این منطقه شامل دو شهرستان یا «اویِزد»، یعنی پروفسک (قزل‌اوردا امروزی، سابقا «آق‌مسجد») و قضالی (به مرکزیت شهر قضالی) بود.

در سال ۱۹۰۶ میلادی، در ساحل رود سیردریا و از قلب این منطقه، راه‌آهن اورنبورگ-تاشکند کشیده شد و ارتباط این منطقه را با قلب اداری ترکستان و همین‌طور با قلب روسیه تثبیت کرد.

در سال ۱۹۱۷ میلادی، اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی تاسیس شد. در سال ۱۹۲۲ میلادی، نام «پروفسک» به «آق‌مسجد»‌ برگردانده شد.

در سال ۱۹۲۰ میلادی، قزاقستان خودگردان شوروی، خود در تابعیت روسیه فدراتیو شوروی تاسیس شد، اما مناطق جنوب قزاقستان، چون منطقهٔ قزل‌اوردا هنوز در تابعیت فرمانداری کل ترکستان قرار داشتند.


در سال ۱۹۲۵ میلادی، تغییرات عدیده‌ای در این منطقه به وقوع پیوست. در این سال، فرمانداری کل ترکستان منحل شده و پروژهٔ ملت‌سازی در آسیای مرکزی رسما به واقعیت پیوست. با تاسیس ازبکستان شوروی، شهر تاشکند و تعدای از شهرستان‌های استان سیردریا جدا شدند. استان سیر دریا در تابعیت قزاقستان خودگردان شوروی، خود در تابعیت روسیه فدراتیو شوروی قرار گرفت. مرکز اداری استان سیردریا از تاشکند به «آق‌مسجد» منتقل شد. استان سیردریا به مرکزیت «آق‌مسجد»، شامل استان قزل‌اوردا، و استان‌های ترکستان و جامبیل امروزی بود. استان خودمختار قره‌قالپال نیز در همان سال از استان سیردریا جدا شد ولی در تابعیت قزاقستان خودگردان شوروی ماند.

در همان سال ۱۹۲۵ میلادی، با پایتخت قزاقستان خودگردان شوروی از شهر اورنبورگ (که شهری اکثرا روس‌نشین بود)،  به شهر «آق‌مسجد»‌ منتقل شد. در کنگره کشوری شوراها، بنا بر آن شد که در راستای پیشبرد لائیسیته و زدودن نام‌های اسلامی از مکان‌ها، نام «آق‌مسجد» به قزل‌اوردا، به معنای «پایتخت قرمز»، تبدیل شود.

در سال ۱۹۲۹ میلادی، پایتخت قزاقستان از قزل‌اوردا به آلماتی منتقل شد، اما نام «قزل‌اوردا» روی این شهر ماند.

در سال ۱۹۳۵ میلادی، قزاقستان خودگردان شوروی از تابعیت روسیه فدراتیو شوروی مستقل شده و به قزاقستان شوروی ارتقاء یافت.

در سال ۱۹۳۸ میلادی، استان سیردریا تقسیم شده، استان قزاقستان جنوبی به مرکزیت چمکند تاسیس شده و باقی‌ماندهٔ استان سیردریا به «استان قزل‌اوردا» تغییر نام داد.

از سال ۱۹۶۱ میلادی به بعد، این استان، و بالاخص شهر بایکونور (که در آن زمان نام «لنینینسک» را داشت) به مرکز تحقیقات و فعالیت‌های فضای اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی تبدیل شد.

در سال ۱۹۹۱ میلادی، با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، قزاقستان شوروی به عنوان کشور قزاقستان اعلام استقلال کرد و این منطقه در این کشور جدید قرار گرفت. 

در نتیجهٔ این اتفاق، و به دلیل اهمیت بایکونور برای برنامهٔ تحقیقات فضایی روسیه، از سال ۱۹۹۱ میلادی تا امروزه، این شهر در رهن فدراسیون روسیه قرار دارد.

 شهرها و شهرستان‌ها 
400x400px|thumb|تقسیمات اداری استان قزل‌اوردا در سال ۲۰۲۲ میلادی

استان قزاقستان غربی متشکل از ۱ شهر و ۷ شهرستان می‌باشد. شهر بایکونور نیز، با وجود اینکه رسما در تابعیت این استان می باشد، به عنوان «شهر با اهمیت جمهوری» که در واقع به عنوان مرکز تحقیقات فضایی، در رهن موقت دولت روسیه می باشد.

 ردیف نام شهر/شهرستاننام به قزاقینام به روسیمساحت(km۲)جمعیت(سرشماری سال ۲۰۲۱) - شهر بایکونور بايقوڭىر قالاسى gorod Baikonur۵۵۳۴٬۲۹۵۱ شهر قزل‌اوردا قىزىلوردا قالاسى gorod Kyzylorda۲۴۰۳۸۸٬۹۳۹۲ شهرستان آرال ارال اۋدانى Aral'skiy rayon۶۸٬۴۰۰۷۷٬۲۱۱۳ شهرستان جال‌آغاج جالاعاش اۋدانى Zhalagashskiy rayon۲۷٬۱۰۰۳۵٬۴۸۳۴ شهرستان جانگی‌قرغان جاڭاقورعان اۋدانى Zhanakorganskiy rayon۱۶٬۶۰۰۷۸٬۷۴۲۵ شهرستان چیه‌لی شيەلى اۋدانى Chiiliyskiy rayon۳۴٬۳۰۰۸۳٬۸۰۸۶ شهرستان سیردریا سىرداريا اۋدانى Syrdar'inskiy rayon۳۹٬۱۰۰۳۷٬۶۱۶۷ شهرستان قارماقچی قارماقشى اۋدانى Karmakshinskiy rayon۳۱٬۰۰۰۵۱٬۷۳۰۸ شهرستان قضالی قازالى اۋدانى Kazalinskiy rayon۳۷٬۴۰۰۷۷٬۱۰۷

 منابع 

 http://en.wikipedia.org/wiki/Kyzylorda_Province

رده:استان قزل‌اوردا
رده:منطقه‌های قزاقستان
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۳۸ (میلادی)
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۳۸ (میلادی) در اتحاد شوروی
رده:دریافت‌کنندگان نشان لنین