رستم

رُسْتَم که با نام‌های رستم سیستانی یا رستم دستان نیز شناخته می‌شود، نام‌آورترین پهلوان ایرانی در شاهنامه و به تبع آن، مهم‌ترین چهرهٔ اسطوره‌ای ادبیات فارسی است. او فرزند زال و رودابه است و نبیره گرشاسپ و از راه گرشاسپ به جمشید می‌رسد؛ و تبار مادری او نیز به مهراب و ضحاک می‌رسد. وی اسبی به نام رَخش داشت که در تمامی نبردها یار و یاور او بود. از مشهورترین نبردهای میتوان به گذشتن از هفت‌خان و نبرد او با اسفندیار، پسرش سهراب، کاموس کشانی و فتح کوه سهند اشاره کرد. در نهایت او و اسبش، سرانجام با دسیسه شغاد، برادر ناتنی رستم، کشته شدند. پس از شاهنامه، رستم در فرامرزنامه، بانوگشسب‌نامه، جهانگیرنامه و برزونامه نیز به کار برده شده است.

 ریشهٔ نام 
رستم در ادبیات فارسی به صورت‌های رستهم، روستهم، روستم نیز آمده است. در اصل از دو جزء تشکیل شده است: «رُس» از /raodha/ (به معنی بالیدن و نمو یافتن) [رستن و روییدن از همین ریشه است] + «تَهم» /taxma/ که در فارسی باستان و گاتاها و دیگر بخش‌های اوستا به معنی «دلیر» و «پهلوان» آمده است و «تهمتن» نیز از همین ریشه است؛ به معنی بزرگ پیکر و قوی اندام و در حقیقت تهمتن معنی واژه رستم است.
بنابر آنچه گفته شد، رستم یعنی کشیده بالا و بزرگ تن و قوی پیکر.یشتها، ص ۱۳۹فرهنگ ایران باستان، ص ۲۲۸ در ادبیات پهلوی نام رستم به صورت «رُت‌ستَخمَک» /rot-staxmak/ یا «رُت‌ستَخم» /rot-staxm/ و «رُت‌ستَهم» /rot-stahm/ آمده است.بندهشن بزگ، فصل‌های ۳۳ و ۳۵کتاب شهرستان‌های ایران یوزف مارکوارت تصور کرده است که واژه «رُت‌ستَخمَ» در اوستا «رَنتَستَخمَ» /ranta-staxma/ و یکی از عنوان‌ها و صفت‌های گرشاسپ بوده است و این دو پهلوان نه‌تنها از جهت اعمال پهلوانی به یکدیگر شبیه‌اند، بلکه از نظر مذهبی نیز شباهت و قرابت دارند. البته این وجوه شباهت هیچ‌گاه دلیل وحدت دو پهلوان و همسانی آن دو با یکدیگر نیست.

تئودور نُلدکه، برعکسِ مارکوارت، معتقد بود که داستان زالِ زر و رستم به‌هیچ‌روی با روایت گرشاسپ ارتباطی ندارد و نسب‌نامهٔ آن دو ساختگی و مجعول است؛ چرا که اولاً در اوستا از ایشان نامی نیامده است و دوم آن‌که گرشاسپ در اوستا و در بعضی موارد در شاهنامه در شمار شاهان است؛ در صورتی که زال و رستم از پهلوانان شمرده می‌شوند.حماسه‌سرایی در ایران، صص ۵۶۳ و ۵۶۴ مهرداد بهار بیان کرده است که «بیشتر می‌توان احتمال داد که رستم پهلوان اساطیر اقوامی بیگانه، احتمالاً سکایی بوده که به علت آمیختن ایشان با ایرانیان وارد افسانه‌های ملی ما گردیده است».اساطیر ایران، ص ۴۹ البته زبان‌شناسان نام رستم را کاملاً ایرانی می‌دانند و این نظریهٔ سکایی بودن منشأ آن را کم می‌کند.

 زندگی 
 تولد رستم 
بندانگشتی|تولد رستم، نسخه‌ای از شاهنامه در کتابخانهٔ چستربیتی
نگرانی منوچهر از وصلت زال و رودابه:

گفته‌اند رستم جهان پهلوان ایران با انجام عمل رستم‌زایی (سزارین) به دنیا آمده است.این اتفاق را برای سزار قیصر روم نیز نقل می‌کنند. دربارهٔ چگونگی به دنیا آوردن رستم در اشعار حکیم ابوالقاسم فردوسی آمده که رودابه، همسر زال، دچار درد شدید زایمان گردید و نتوانست طفل را به دنیا آورد. به دستور سیمرغ یک موبد و یک طبیب را بر بالین رودابه آوردند. در این عهد روحانیون و موبدان علاوه بر انجام وظایف دینی، پزشکی نیز می‌کردند و بدین جهت وی در علاج، توأم دارو و ادعیه به کار می‌برند.

طبیب ابتدا رودابه را با خوراندن شراب قوی بیهوش کرد. آنگاه پهلویش را شکافت سپس سر جنین که به طرف راه طبیعی خروج (فرج) بود برگردانیده و آن را از رحم خارج نمود. دوباره محل پارگی رحم و شکم را بخیه زد. برای آنکه محل بخیه عفونی نشود به آن مرهم ضدعفونی‌کننده و التیام بخش مالید.مرهم مزبور را نیز از مخلوط مشک ساییده شده و شیر تهیه کرده بودند بدین ترتیب رستم سالم به دنیا آمد و مادرش رودابه نیز زنده ماند.

 نشان رستم 
در شاهنامه نشان رستم خیمه‌گاهی سبزرنگ و پرچمی با نقش اژدها تصویر شده که شیری طلایی نیز بر بالای درفش قرار دارد:

بندانگشتی|چپ|260px|برگی از شاهنامه مربوط به سدهٔ ۸ میلادی که مربوط به داستان رستم و اسفندیار است. (متن شعر را می‌توانید علاوه بر نگاره در اینجا بخوانید:)
این برگ سندی است که می‌گوید برخی از نسخه‌های شاهنامه برخی کلمات را که دارای تلفظ دال هستند با ذال بیان کرده‌اند؛ مثلاً نهیذ (نهید)، کردار بذ (کردار بد) و آمذ بروذ (آمد به رود).

 مهم‌ترین حوادث و اقدامات رستم 
 در شاهنامه 
 گذشتن از هفت‌خان
 نبرد با سهراب
 نبرد با اسفندیار
 فتح دژ سپندکوه
 آوردن کیقباد از البرز کوه
 نجات کی‌کاووس از بند شاه هاماوران
 بیرون راندن افراسیاب از ایران که در غیبت کاووس به ایران تاخته و آن را تسخیر کرده بود
 پرورش سیاوش پسر کاووس
 کشتن سودابه همسر کیکاووس به خونخواهی سیاوش
 خونخواهی سیاوش و تاختن به توران
 حضور در جنگ با خاقان چین و کشتن کاموس کشانی و اسارت خاقان چین
 کشتن اکوان دیو
 نجات بیژن پسر گیو از چاه افراسیاب.
 پرورش بهمن پسر اسفندیار

 در سایر منظومه‌ها 
 جنگ با برزو از خواجه عمید عطاری رازی
 جنگ با جهانگیر پسر خود از قاسم مادح

 مرگ رستم 

در شاهنامه طول عمر پهلوانانی که از نسل سام یل (پدر بزرگ رستم) هستند، بسیار طولانی ذکر شده است و به همین طریق طول عمر رستم نیز در حدود ششصد سال بوده که البته به مرگ طبیعی نیز از دنیا نرفته است و با حیله شاه کابل و به دست برادر ناتنی‌اش، شغاد، به چاه افتاد و کشته شد در این واقعه برادر دیگر رستم، به نام زواره و رخش نیز کشته شدند. رستم در طول عمر خود هم‌عصر پادشاهان بسیاری بود که عبارتند از منوچهر - نوذر - زو - گرشاسب - کیقباد - کیکاووس - کیخسرو - لهراسب و گشتاسب و سرانجام بهمن.

 تبارنامه 

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 
 شاهنامه فردوسی
 فهرست شخصیت‌های اسطوره‌ای شاهنامه
 فهرست پهلوانان ایرانی شاهنامه
 گرشاسپ‌نامه
 بانوگشسب‌نامه
 جهانگیرنامه
 برزونامه
 فرامرزنامه
 ببر بیان
 هفت‌خان رستم
 رستم و اسفندیار
 رستم و سهراب
 رستم و شغاد
 رزم رستم و خاقان چین
 زال و رودابه
 نقش رستم

 پانویس 

 منابع 


 شاهنامه فردوسی. نشر محمد: 

 پیوند به بیرون 

فهرست شخصیت‌های شاهنامه

رده:اسطوره‌شناسی ایرانی
رده:اسطوره‌شناسی سیستانی
رده:افراد افسانه‌ای
رده:پهلوانان ایرانی شاهنامه
رده:شخصیت‌بخشی ملی
رده:شخصیت‌های شاهنامه
رده:فرهنگ عامه ایران
رده:قهرمان‌های اسطوره‌ای و افسانه‌ای