جمهوری قره‌قالپاقستان

جمهوری قره‌قالپاقستان منطقه‌ای خودمختار در کشور ازبکستان است. مرکز این جمهوری شهر نوکاث است. قره‌قالپاقستان در شمال غرب ازبکستان واقع شده و همان منبع عظیم ذخایر باستان‌شناسی لقب داده‌اند. در این منطقه بیش از ۳۰۰ پایگاه باستان‌شناسی از دوران باستان ودر دوران قرون وسطی و تا زمان انحلال جمهوری خلق شوروی خوارزم در سال ۱۹۲۴ میلادی، بخشی از مملکت و خان‌نشین ازبکی خیوه/خوارزم بود.

 جغرافیای منطقه 
این جمهوری در منطقهٔ پست و حاصلخیز خوارزم واقع شده‌است. از جنوب‌غربی به بیابان قره‌قوم، از شمال‌غرب به فلات اوست یورت، از شمال‌شرق به بیابان قیریل‌قوم محصور شده‌است. بخش جنوبی دریاچهٔ خوارزم در خاک این جمهوری بوده و به دلیل خشک و بیابانی بودن و همچنین فصلی بودن رودخانه‌های منتهی به دریاچه، بیابانی به نام آرال‌قوم در این منطقه به وجود آمده‌است. بیش از ۸۰٪ خاک این منطقه از بیابان‌ها و کویر تشکیل شده‌است.

 تاریخچه 
در سال ۱۹۲۴ منطقهٔ خودمختار قره‌قالپاق به مرکزیت شهر تورت کول برپا گردید. پس از اشغال خوارزم، آمودریا و ترکستان به دست شوروی در ۱۲–۱۹ فوریهٔ ۱۹۲۵، کنگرهٔ کشاورزان و کارگران تأسیس گشت و در ۱۶ فوریه طی مصوبه‌ای منطقهٔ خودمختار قره‌قالپاقستان به صورت رسمی تأسیس و به جمهوری سوسیالیستی قزاقستان ملحق شد. در ۲۰ ژوئیهٔ ۱۹۳۰ حکومت مرکزی شوروی ادارهٔ این منطقه را از قزاقستان به مسکو واگذار و در ۲۰ مارس ۱۹۳۲ این منطقه را به جمهوری خودمختار ارتقا داد. سال ۱۹۳۳ شهر نوکاث به پایتختی برگزیده شد. در سال ۱۹۳۶ به خاک جمهوری سوسیالیستی ازبکستان ضمیمه گردید.
در ۱۴ دسامبر ۱۹۹۰ نمایندگان مجلس محلی قانون حق حاکمیت ملی را تصویب کرده و در ۹ ژانویهٔ ۱۹۹۲ از جمهوری خودمختار به جمهوری قره‌قالپاقستان تغییر نام داد.
بعضی از دانشمندان، جمهوری قره‌قالپاقستان را بانک و منبع عظیم ذخایر باستان‌شناسی لقب داده‌اند. در این منطقه بیش از ۳۰۰ پایگاه باستان‌شناسی از دوران باستان و قرون وسطی تا زمانیکه خوارزم جزو خاک ایران بود ؛ وجود دارد.

 تجزیه‌طلبی 

مطابق اصل ۷۴ قانون اساسی ازبکستان، منطقه خودمختار قره‌قالپاقستان حق جدایی از ازبکستان به‌واسطهٔ همه‌پرسی را داراست. با توجه به تلاش رئیس جمهور ازبکستان برای حذف این اصل، در سال ۲۰۲۲ میلادی (۱۴۰۱ ه‍.ش) شورشی صورت گرفت که چند ده کشته و هزاران مجروح بر جا گذاشت. پولاد آهونوف، یکی از رهبران جامعه قره‌قالپاقستان که در تبعید و در سوئد زندگی می‌کند، هشدار داد که با توجه به بافت متنوع قومی در این منطقه احتمال بروز درگیری میان جامعه قره‌قالپاق که خواهان حفظ حق تجزیه و خودمختاری منطقه است، با ازبک‌های حامی دولت ازبکستان وجود دارد.

 جایگاه حقوقی 
این جمهوری، پرچم و نمادهای ملی و سرود و قانون اساسی و دولت خود را دارد.
رئیس‌جمهور این منطقه رئیس شورای عالی و مجلس این جمهوری است. رئیس دولت، رئیس انجمن وزیران جمهوری قره‌قالپاقستان است.
جمهوری قره‌قالپاقستان حق جدایی از ازبکستان را به واسطهٔ همه‌پرسی داراست.
پول ملی این منطقه، ارز رایج کشور ازبکستان است.

 جمعیت 

 کل جمعیت: ۱٬۶۲۳٬۱۰۰ نفر (۲۰۰۹)
320px|بندانگشتی|چپ|کوچ‌نشینان قره‌قالپاق در سال ۱۹۳۲

 بافت جمعیتی 
حدود نیمی از جمعیت در شهرها و شهرک‌ها، و بقیه در حومهٔ شهر زندگی می‌کنند.

 ترکیب قومیتی 
از زمان تاسیس اولین واحد تقسیماتی خودمختار قره‌قالپاق پس از انحلال مملکت خوارزم شوروی در سال ۱۹۲۴ میلادی تا به امروز، ترکیب قومیتی قره‌قالپاقستان در سرشماری‌های مختلف به نسبت بدون تغییر چندانی باقی مانده. در بیست سالِ گذشته اما، جمعیت قزاق این منطقه، به دلایل مختلف، از این منطقه به کشور همسایه قزاقستان کوچ کرده‌اند و نسبت جمعیتی آنها کاهش یافته است.

در سرشماری سال ۲۰۲۱ میلادی، ترکیب قومیتی قره‌قالپاقستان به شرح زیر بود: 

 ازبک‌ها: ۷۷۷٬۳۷۰ نفر (۴۰٫۴٪)
 قره‌قالپالق‌ها: ۷۱۱٬۴۵۲ نفر (۳۶٫۹٪)
 قزاق‌ها: ۲۹۷٬۰۸۳ نفر (۱۵٫۴٪)
 ترکمن‌ها:‌ ۱۰۳٬۶۲۷ نفر (۵٫۴٪)
 باقی نیز (۱٫۹٪) متشکل از قومیت‌های دیگر همچون: روس، تاجیک، اوکراینی، ترکمن، کره‌ای و تاتار.

 تقسیمات کشوری 

400x400px|بندانگشتی|چپ|نقشهٔ تقسیمات اداری جمهوری قره‌قالپاقستان، به ازبکی
400x400px|بندانگشتی|چپ|نقشهٔ تقسیمات اداری جمهوری قره‌قالپاقستان، به قره‌قالپاقی

جمهوری قره‌قالپاقستان متشکل از یک شهر «در سطح شهرستان» و ۱۶ شهرستان است.

 ردیف نام شهر/شهرستان مرکز ادارینام به ازبکینام به قره‌قالپاقینام به روسیمساحت(km۲)جمعیت(تخمین سال ۲۰۲۴)۱ شهر نوکاث (نوکوس) نوکوس شهری نوكیس قالاسىُ gorod Nukus۲۲۱۳۳۹٬۲۰۰۲ شهرستان آمودریا شهر منغیت امودریا تومنی اەمیۋدەریا رایونىُ Amudar'inskiy rayon۱٬۰۲۰۲۱۲٬۱۰۰۳ شهرستان اللیک‌قلعه شهر بوستان اېللیک‌قلعه تومنی اىُللیك‌قالا رایونىُ Ellikkalinskiy rayon۵٬۴۲۰ ۱۷۱٬۰۰۰۴ شهرستان بوزه‌تاو شهرک بوزه‌تاو بۉزه‌تاو تومنی بوزاتاۋ رایونىُ Bozatauskiy rayon۲٬۰۴۰۲۱٬۹۰۰۵ شهرستان بیرونی شهر بیرونی بېرونی تومنی ٴبىُرۇنیی رایونىُ Beruniyskiy rayon۳٬۹۵۰۲۰۵٬۱۰۰۶ شهرستان تخته‌کوپیر شهر تخته‌کوپیر تخته‌کۉپیر تومنی تاختاكوپیر رایونىُ Takhtakupyrskiy rayon۲۱٬۱۲۰۳۸٬۹۰۰۷ شهرستان تخیه‌تاش شهر تخیه‌تاش تخیه‌تاش تومنی تاقىُیاتاس رایونىُ Takhiatashskiy rayon۱۸۰۷۶٬۸۰۰۸ شهرستان تورت‌کول شهر تورت‌کول تۉرت‌کۉل تومنی ٴتورت‌كۇل رایونىُ Turtkul'skiy rayon۷٬۴۸۰ ۲۲۸٬۸۰۰۹ شهرستان چیمبای شهر چیمبای چیمبای تومنی شىُمبای رایونىُ Chimbayskiy rayon۱٬۴۴۰ ۱۱۵٬۷۰۰۱۰ شهرستان خواجه‌ایلی شهر خواجه‌ایلی خۉجه‌ایلی تومنی خوج‌ىُلی رایونىُ Khodzheyliyskiy rayon۵۵۰۱۲۸٬۷۰۰۱۱ شهرستان شومنای شهر شومنای شومنای تومنی شومانای رایونىُ Shumanayskiy rayon۷۸۰ ۵۸٬۰۰۰۱۲ شهرستان قانلی‌کول شهرک قانلی‌کول قانلی‌کۉل تومنی قانلىُ‌كول رایونىُ Kanlykul'skiy rayon۷۴۰  ۵۳٬۸۰۰۱۳ شهرستان قره‌اوزک شهرک قره‌اوزک قاره‌اۉزک تومنی قارااوزىُك رایونىُ Karauzyakskiy rayon۵٬۸۹۰ ۵۴٬۴۰۰۱۴ شهرستان قونغیرات شهر قونغیرات قۉنغیرات تومنی قوڭىُرات رایونىُ Kungradskiy rayon۷۶٬۰۰۰ ۱۳۶٬۰۰۰۱۵ شهرستان کگیلی شهر کگیلی کېگېیلی تومنی كىُگىُیلی رایونىُ Kegeyliyskiy rayon۹۲۰ ۷۴٬۸۰۰۱۶ شهرستان مویناق شهر مویناق مۉیناق تومنی مویناق رایونىُ Muynakskiy rayon۳۷٬۸۸۰ ۳۳٬۶۰۰۱۶ شهرستان نوکاث شهر آق‌منغیت نوکوس تومنی نوكیس رایونىُ Nukusskiy rayon۹۴۴ ۵۳٬۹۰۰

 در دوران اتحاد جماهیر شوروی 
در سال ۱۹۳۱ در دوران اتحاد جماهیر شوروی این جمهوری دارای ۱۱ شهرستان به شرح ذیل بوده‌است:
 شهرستان قره‌اوزک به مرکزیت شهر قره‌اوزک	
 شهرستان کگیلی به مرکزیت شهر نوکوس
 شهرستان قبچاق به مرکزیت شهر قبچاق
 شهرستان قونغیرات به مرکزیت شهر قونغیرات
 شهرستان مویناق به مرکزیت شهر مویناق 
 شهرستان تامدی به مرکزیت شهر تامدی‌بلاغ (این استان در سال ۱۹۴۳ به استان بخارا (ازبکستان) ضمیمه گشت)
 شهرستان تخته‌کوپیر به مرکزیت شهر تخته‌کوپیر 
 شهرستان تورت‌کول به مرکزیت شهر تورت‌کول (شوراخان سابق)
 شهرستان خواجه‌ایلی به مرکزیت شهر خواجه‌ایلی
 شهرستان چیمبای به مرکزیت شهر چیمبای
 شهرستان شیخ اباض به مرکزیت شهر شیخ اباض

 سرود ملی قره‌قالپاقستان 

به عنوان جمهوری خودمختار، با حقوق محفوظه در قانون اساسی ازبکستان، جمهوری قره‌قالپاقستان از سال ۱۹۹۳ میلادی به بعد، سرود ملی رسمی خویش، به زبان قره‌قالپاقی داشته.

آهنگ سرود ملی قره‌قالپاقستان، توسط «نجیم‌الدین محمدالدینوف» و متن آن توسط «ابراهیم یوسفوف» نوشته شده است.

File:Anthem of Karakalpakstan.ogg

خط لاتینخط سیریلیکخط عربیترجمه
 دانشگاه‌ها 
 دانشگاه دولتی قره‌قالپاقستان
 مؤسسهٔ تربیتی و آموزشی دولتی نوکوس
 شعبهٔ مؤسسهٔ پزشکی تاشکند
 شعبهٔ فناوری اطلاعات دانشگاه تاشکند
 واحد کشاورزی دانشگاه دولتی تاشکند

 پیوند به بیرون 

Uzbekistan: Administrative Divisions (population and area) , World Gazetteer.

 منابع 

 https://data.egov.uz/eng/data/6117a05996188a0f14ac917b


رده:جمهوری خودمختار
رده:کشورهای ترک‌تبار
رده:منطقه‌های ازبکستان