بیلی وایلدر

بیلی وایلدر (؛ با نام تولد ساموئل وایلدر؛ ۲۲ ژوئن ۱۹۰۶ – ۲۷ مارس ۲۰۰۲) فیلم‌ساز و فیلم‌نامه‌نویس آمریکایی بود. او در سوچا بسکیتسکا، واقع در اتریش-مجارستان (امروزه در لهستان) به دنیا آمد. فعالیت حرفه‌ای وایلدر در هالیوود پنج دهه به طول انجامید و او به‌عنوان یکی از درخشان‌ترین و چندوجهی‌ترین فیلم‌سازان دوران طلایی سینمای کلاسیک هالیوود شناخته می‌شود. او برندهٔ هفت جایزه اسکار (از میان ۲۱ نامزدی)، یک جایزه بفتا، نخل طلای جشنواره کن و دو جایزه گلدن گلوب شد.

در سال ۱۹۱۶، زمانی که وایلدر ده ساله بود، خانواده‌اش از گالیسیا به وین نقل مکان کردند. او به‌جای رفتن به دانشگاه، به روزنامه‌نگاری روی آورد. فعالیت سینمایی‌اش به‌عنوان فیلم‌نامه‌نویس در برلین آغاز شد، اما با قدرت‌گیری حزب نازی و افزایش یهودستیزی در آلمان، ابتدا به پاریس و سپس در سال ۱۹۳۴ به هالیوود مهاجرت کرد. نخستین موفقیت بزرگ او در آمریکا، نگارش فیلم‌نامهٔ فیلم نامزد اسکار نینوچکا (۱۹۳۹) به همراه چارلز براکت و والتر رایش بود. وایلدر با فیلم نوآر غرامت مضاعف (۱۹۴۴) که اقتباسی از رمان جیمز کین بود و فیلم‌نامه‌اش را با همکاری ریموند چندلر نوشت، به‌عنوان کارگردان تثبیت شد و نخستین نامزدی جایزه اسکار بهترین کارگردانی را دریافت کرد. او برای فیلم تعطیلی ازدست‌رفته (۱۹۴۵) برندهٔ اسکار بهترین کارگردانی و فیلم‌نامه اقتباسی شد؛ این فیلم همچنین جایزه اسکار بهترین فیلم را نیز از آن خود کرد.

در دهه ۱۹۵۰، وایلدر مجموعه‌ای از فیلم‌های تحسین‌شده را کارگردانی و هم‌نویسی کرد، از جمله درام سانست بلوار (۱۹۵۰) که دومین اسکار فیلم‌نامه را برایش به ارمغان آورد؛ تکخال در حفره (۱۹۵۱)، بازداشتگاه شماره ۱۷ (۱۹۵۳) و سابرینا (۱۹۵۴). او در سال ۱۹۵۷ سه فیلم روح سنت لوئیس، عشق در بعدازظهر و شاهدی برای محاکمه را کارگردانی و هم‌نویسی کرد. در همین دوره، دو فیلم با بازی مریلین مونرو به نام‌های خارش هفت‌ساله (۱۹۵۵) و بعضی‌ها داغشو دوست دارن (۱۹۵۹) را نیز ساخت. در سال ۱۹۶۰، وایلدر فیلم تحسین‌شدهٔ آپارتمان را نوشت، کارگردانی و تهیه کرد که سه جایزه اسکار بهترین فیلم، بهترین کارگردانی و بهترین فیلم‌نامه غیراقتباسی را برایش به همراه داشت. از دیگر آثار برجستهٔ او می‌توان به یک، دو، سه (۱۹۶۱)، ایرما خوشگله (۱۹۶۳)، احمق مرا ببوس (۱۹۶۴)، شیرینی شانس (۱۹۶۶) و آوانتی! (۱۹۷۲) اشاره کرد.

وایلدر در طول زندگی حرفه‌ای خود افتخارات متعددی دریافت کرد، از جمله جایزه یک عمر دستاورد هنری بنیاد فیلم آمریکا (۱۹۸۶)، نشان افتخار مرکز کندی (۱۹۹۰)، نشان ملی هنر (۱۹۹۳) و جایزه بفتا فلوشیپ (۱۹۹۵). همچنین، جایزه یک عمر دستاورد انجمن صنفی کارگردانان آمریکا، جایزه لورل برای دستاورد در فیلم‌نامه‌نویسی و جایزه یک عمر دستاورد انجمن تهیه‌کنندگان آمریکا را نیز دریافت کرد. هفت فیلم از آثار او در فهرست ملی ثبت فیلم کتابخانه کنگره آمریکا به‌عنوان آثاری «با اهمیت فرهنگی، تاریخی یا زیبایی‌شناختی» نگهداری می‌شوند.

 اوایل زندگی 
ساموئل وایلدر (به ییدیش: שמואל װילדער، رومی‌نویسی: Shmuel Vilder) در ۲۲ ژوئن ۱۹۰۶ در شهر کوچکی به نام سوچا در منطقه گالیسیا (واقع در لهستان امروزی و آن زمان بخشی از امپراتوری اتریش-مجارستان) در خانواده‌ای یهودی به دنیا آمد. سال‌ها بعد در هالیوود، او زادگاهش را چنین توصیف کرد: «نیم ساعت با وین فاصله داشت. با تلگراف.»

پدر و مادرش، یوژینیا (با نام خانوادگی پیش از ازدواج دیتلر) اهل زکوپانه و مکس وایلدر اهل استانیسلاوچیک بودند. آن‌ها در کراکوف با یکدیگر آشنا شدند؛ شهری که بیلی دوران کودکی‌اش را در آن سپری کرد. مادرش او را کودکی «پرشور و پرجنب‌وجوش» توصیف می‌کرد. او که در دوران اقامت کوتاهش در نیویورک تحت تأثیر نمایش‌های غرب وحشی بوفالو بیل قرار گرفته بود، پسرش را «بیلی» صدا می‌زد؛ نامی که بعدها در آمریکا به «بیلی» تغییر یافت.

برادر بزرگ‌تر او، دبلیو. لی وایلدر، نیز فیلم‌ساز بود. والدینش در ایستگاه قطار سوخا یک شیرینی‌فروشی موفق داشتند که بعدها به زنجیره‌ای از کافه‌های بین‌راهی تبدیل شد. با این حال، آن‌ها هرگز بیلی را به پیوستن به کسب‌وکار خانوادگی تشویق نکردند. پدرش، مکس، برای مدیریت یک هتل به کراکوف رفت و سپس به وین نقل مکان کرد و زمانی که بیلی ۲۲ سال داشت، درگذشت.

پس از مهاجرت خانواده به وین، وایلدر به‌جای تحصیل در دانشگاه وین، به روزنامه‌نگاری روی آورد. در سال ۱۹۲۶، زمانی که رهبر گروه جاز، پل وایتمن، در وین تور برگزار کرده بود، وایلدر با او مصاحبه کرد. وایتمن از وایلدر جوان خوشش آمد و او را با خود به برلین برد؛ جایی که وایلدر توانست ارتباطات بیشتری در دنیای سرگرمی برقرار کند. پیش از آن‌که به‌عنوان نویسنده به موفقیت برسد، مدتی در برلین به‌عنوان رقصنده در ازای پول فعالیت می‌کرد.Philips, Alastair. City of Darkness, City of Light: Emigre Filmmakers in Paris, 1929–1939. Amsterdam University Press, 2004. p. 190.Silvester, Christopher. The Grove Book of Hollywood. Grove Press, 2002. p. 311

 دوره حرفه‌ای 
موفقیت عمدهٔ وایلدر پس از حضور او در هالیوود در سال ۱۹۳۳ آغاز شد و اولین اثر مهم او در سال ۱۹۳۹ با فیلم نیمه‌شب رقم خورد که برای اولین بار نامزد اسکار بهترین فیلم‌نامه شد.

پس از آن، موفقیت‌های بعدی وی با فیلم‌نامه آثار پرفروشی چون طلوع را متوقف کن و آتیش‌پاره ادامه یافت و دو بار دیگر نامزد اسکار بهترین فیلم‌نامه شد، اما همچنان در کسب آن ناموفق ماند.

بیلی وایلدر در ساخت بیش از ۶۰ فیلم مشارکت داشت و ۲۷ فیلم را کارگردانی کرد. اما عمده شهرت او بخاطر هفت شاهکارش: غرامت مضاعف، سانست بولوار، بعضی‌ها داغشو دوست دارن، آپارتمان، شاهدی برای تعقیب، تکخال در حفره و ایرما خوشگله است.

وایلدر پس از اولین تجربه کارگردانی‌اش با فیلم بزرگ‌تر و کوچک‌تر، شهرت جهانی خود را با ساخت فیلم غرامت مضاعف در سال ۱۹۴۴ رقم زد که نامزد بهترین کارگردانی و بهترین فیلم‌نامه اسکار شد.

دو سال بعد، وایلدر با فیلم تعطیلات ازدست‌رفته توانست سرانجام جایزه اسکار بهترین کارگردانی و بهترین فیلم‌نامه را به‌دست‌آورد.

این کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس سرشناس در سال ۱۹۵۱ با فیلم سانست بلوار، برندهٔ بهترین فیلم‌نامه شد، اما در کسب اسکار بهترین کارگردانی، ناکام ماند.

وایلدر در ادامه با فیلم تک خال در حفره اگرچه به موفقیتی در گیشه نرسید، اما شهرت خود را افزایش داد و بار دیگر نامزد اسکار بهترین فیلم‌نامه شد.

بندانگشتی|چپ|260px|لحظاتی از فیلم غرامت مضاعف (۱۹۴۴)
وی در سال ۱۹۵۴ فیلم موفق بازداشتگاه شماره ۱۷ را ساخت که اگرچه اسکار بهترین کارگردانی را برای او به‌همراه نیاورد، اما موجب شد تا ویلیام هولدن، اسکار بهترین بازیگر مرد بگیرد.

یک سال بعد، وایلدر با فیلم سابرینا نامزد اسکار بهترین فیلم‌نامه و کارگردانی شد. اواسط دهه ۵۰ را می‌توان دوران توجه بیلی وایلدر به آثار کمدی توصیف کرد که از جمله آن‌ها می‌توان به خارش هفت ساله (۱۹۵۵)، بعضی‌ها داغشو دوست دارند (۱۹۵۹) و آپارتمان (۱۹۶۰) اشاره کرد.

وی با فیلم آپارتمان سه جایزه اسکار بهترین فیلم‌نامه، بهترین فیلم و بهترین کارگردانی گرفت و با فیلم بعضی‌ها داغشو دوست دارند نامزد اسکار بهترین کارگردانی و بهترین فیلم‌نامه شد.

پس از این سال‌های موفق، حضور وایلدر در عرصه فیلم‌سازی دیگر مانند گذشته نبود، به طوری که فیلم‌های یک، دو، سه (۱۹۶۱)، احمق مرا ببوس (۱۹۶۴)، شیرینی شانس (۱۹۶۶)، زندگی خصوصی شرلوک هولمز (۱۹۷۰) تقریباً آخرین آثار کارنامه سینمایی او بودند.

بیلی وایلدر در سال ۱۹۸۸ جایزه اسکار یادبود ایروینگ جی. تالبرگ گرفت و ستاره وی در کوچه شهرت هالیوود نقش بست. وی در ۵ دهه فعالیت سینمایی ۱۵ بار نامزد جایزه اسکار شد که از این لحاظ یکی از رکوردداران تاریخ سینماست.

از دیگر افتخارات سینمایی بیلی وایلدر می‌توان به جایزه بافتا بهترین فیلم (۱۹۶۰)، جایزه خرس طلایی افتخاری برلین (۱۹۹۳)، جایزه بزرگ جشنواره کن (۱۹۴۶)، جایزه یک عمر دستاورد سینمایی از پارلمان اروپا (۱۹۹۲)، دو جایزه بهترین فیلم از گلدن گلوب (۱۹۴۶–۱۹۵۱) و شیر طلایی افتخاری ونیز (۱۹۷۲) اشاره کرد.

با این که وایلدر همیشه دلیل اصلی روی آوردنش به کارگردانی را «مواظبت کردن از فیلم‌نامه‌هایش» - که معمولاً به دست بقیه کارگردان‌ها خراب می‌شد - عنوان کرده، اما آثار او – از همان فیلم نخستین – چنان محکم و عالی‌اند که این ادعا را فقط باید به حساب تواضع فیلم‌ساز گذاشت.

بندانگشتی|چپ|260px|نمایی از فیلم خارش هفت ساله (۱۹۵۵)
به شهادت آثارش او هرگز خود را محدود به مصور کردن فیلم‌نامه‌های درخشانش نکرده است. البته شکی نیست که این فیلم‌نامه‌های دقیق و پُر جزئیات در زمان‌هایی که حوصله‌ای برای کارگردانی وسواسی نمانده بود به کمکش می‌آمدند (مانند آخرین فیلمش رفیق رفیق).

در میان خیل عظیمی از ستارگان کلاسیک، از باربارا استانویک تا هامفری بوگارت و از گری کوپر تا جیمز کاگنی و ری میلند، وایلدر از جک لمون و والتر ماتائو بیشترین بهره را برده، در حالی که ویلیام هولدن بعضی از بهترین بازی‌هایش را مدیون فیلم‌های وایلدر است.بیلی وایلدر، نابغه سینما ، سایت تبیان
بندانگشتی|بیلی وایلدر در برلین، ۱۹۸۹

بندانگشتی|چپ|260px|پلاک یادبود برای بیلی وایلدر در برلین، به نشانی برلین-شونِبرگ، ویکتوریا-لوئیز-پلاتز ۱۱. بر روی پلاک نوشته شده: بیلی وایلدر، کارگردان فیلم، از سال ۱۹۲۷ تا ۱۹۲۸ ساکن این مکان بود. * ۲۲٫۶٫۱۹۰۶

 فیلم‌شناسی 
نامسال انتشاردانهٔ بد (اولین فیلم وایلدر)۱۹۳۴بزرگ‌تر و کوچک‌تر۱۹۴۲پنج گور تا قاهره۱۹۴۳غرامت مضاعف۱۹۴۴تعطیلی ازدست‌رفته۱۹۴۵آسیاب مرگ (فیلم کوتاه) (کارگردانی مشترک با هانوش بورگر)۱۹۴۵والس امپراتوری۱۹۴۸ماجرای خارجی۱۹۴۸سان‌ست بلوار۱۹۵۰تک خال در حفره۱۹۵۱بازداشتگاه شماره ۱۷۱۹۵۳سابرینا۱۹۵۴خارش هفت‌ساله۱۹۵۵روح سنت لوئیس۱۹۵۷عشق در بعدازظهر۱۹۵۷شاهدی برای تعقیب۱۹۵۷بعضی‌ها داغشو دوست دارن۱۹۵۹آپارتمان۱۹۶۰یک، دو، سه۱۹۶۱ایرما خوشگله۱۹۶۳احمق مرا ببوس۱۹۶۴شیرینی شانس۱۹۶۶زندگی خصوصی شرلوک هولمز۱۹۷۰آوانتی!۱۹۷۲صفحهٔ اول۱۹۷۳کلاه شاپو۱۹۷۸رفیق رفیق (آخرین فیلم وایلدر)۱۹۸۱

 جوایز مهم 
 یک عمر دستاورد هنری – انجمن فیلم مرکز لینکلن – به سال ۱۹۸۲
 یک عمر دستاورد هنری – مدال ملی هنر – به سال ۱۹۹۳
 گلدن گلوب: برنده بهترین کارگردانی - ۱۹۴۵

 منابع 

 برای مطالعه بیشتر 



 پیوند به بیرون 





رده:اتریشی‌های مهاجرت‌کرده به ایالات متحده
رده:اهالی اینره اشتات
رده:اهالی سوچا بسکیتسکا
رده:برندگان جایزه اسکار بهترین فیلم‌نامه اقتباسی
رده:برندگان جایزه اسکار بهترین فیلم‌نامه اوریژینال
رده:برندگان جایزه اسکار بهترین کارگردانی
رده:برندگان جایزه انجمن کارگردانان آمریکا
رده:برندگان جایزه بهترین کارگردانی گلدن گلوب
رده:برندگان جایزه دیوید دی دوناتلو
رده:برندگان جایزه مرکز کندی
رده:پناهندگان اهل اتریش
رده:تهیه‌کنندگان برنده جایزه اسکار
رده:تهیه‌کنندگان فیلم اهل اتریش
رده:تهیه‌کنندگان فیلم اهل کالیفرنیا
رده:خاک‌سپاری‌ها در گورستان مموریال پارک وست‌وود
رده:درگذشتگان ۲۰۰۲ (میلادی)
رده:دریافت‌کنندگان نشان ملی هنر آمریکا
رده:روزنامه‌نگاران اهل اتریش
رده:روزنامه‌نگاران سده ۲۰ (میلادی) اهل ایالات متحده آمریکا
رده:روزنامه‌نگاران یهودی‌تبار اهل ایالات متحده آمریکا
رده:زادگان ۱۹۰۶ (میلادی)
رده:فرماندهان شوالیه نشان افتخار شایستگی جمهوری فدرال آلمان
رده:فیلم‌نامه‌نویسان آمریکایی سده ۲۰ (میلادی)
رده:فیلم‌نامه‌نویسان اهل اتریش
رده:فیلم‌نامه‌نویسان مرد اهل ایالات متحده آمریکا
رده:فیلم‌نامه‌نویسان یهودی‌تبار اهل ایالات متحده آمریکا
رده:کارگردانان فیلم آلمانی‌زبان
رده:کارگردانان فیلم انگلیسی‌زبان
رده:کارگردانان فیلم اهل اتریش
رده:کارگردانان فیلم اهل کالیفرنیا
رده:کارگردانان فیلم‌های کمدی اهل ایالات متحده آمریکا
رده:لهستانی‌تبارهای یهودی اهل ایالات متحده آمریکا
رده:مجموعه‌داران هنری اهل ایالات متحده آمریکا
رده:مجموعه‌داران هنری یهودی
رده:مهاجران یهودی گریخته از آلمان نازی به ایالات متحده
رده:مهاجرین از آلمان نازی به ایالات متحده
رده:نویسندگان مرد سده ۲۰ (میلادی) اهل ایالات متحده آمریکا
رده:یهودیان اهل اتریش
رده:یهودیان اهل گالیسیا (اروپای شرقی)
رده:یهودیانی که برای فرار از نازی‌ها مهاجرت کردند