زبان گیلکی

زبان گیلکی (به گیلٚکی: گیلٚکی زٚوان/زٚوؤن) از گروه زبان های کاسپین و زبان‌ های ایرانی شاخهٔ شمال غربی است که زبان مادری تمام مردم گیلک و اکثریت مردم استان های گیلان و قزوین، از جمله جوامع دیگری در استان‌های دیگری مانند استان‌های البرز و تهران و قم و مازندران و اردبیل و زنجان و سمنان و همدان و مرکزی و غیره است. گیلکی از شرق با زبان مازندرانی و از غرب با زبان تالشی و از جنوب با زبان تاتی همسایه بوده و در درون گستره خود نیز گونه‌ های مختلفی داراست همچو دیلمی و بیه پیش و بیه پس.وبسایت ادبیات گیلکی، مسعود پورهادی

زبان گیلکی/دیلمی/کاسپایی/آماردی از گروه زبان‌های شمال غربی ایرانی و در مجموع زبان‌ های کاسپیانی یعنی زبان‌ های کاسپین است.گارنیک آساطریان - زبان دیمیلی در دانشنامه ایرانیکا-

Garnik Asatrian, - Dimli in Encyclopædia Iranica افزون‌بر گیلکی این خانواده شامل زبان‌های تالشی، مازندرانی و تاتی و کومسی است.. به‌باور زبان‌شناسان ،گیلکی زبان خواهر مازندرانی می‌باشد و نزدیک‌ترین زبان از دید دستوری به این زبان است از دیدگاه تاریخی این زبان‌ها با زبان پارتی و زبان مادی خویشاوندی و نسبت نیز دارند.. زبان گیلکی با دیگر زبان‌های ایرانی شمال غربی نزدیکی های زیادی نیز دارد.اشمیت، رودیگر، راهنمای زبان‌های ایرانی، جلد دوم: زبان‌های ایرانی نو، ترجمه پارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: انتشارات ققنوس، ص۴۳۷

 دستور زبان گیلکی 
در این زبان چهارده گونه زمان دستوری وجود دارد. ماضی: ساده، استمراری، مستمر، نقلی، التزامی، بعید، ابعد، ابعد دستوری و کامل. مضارع: ساده، مستمر، التزامی، مستقبل و کامل. بنابر نظر دونالد استیلو در دانشنامهٔ ایرانیکا، بیشترین تفاوت‌ها در دستورِ زبان میان گویش‌های غربی و شرقی در افعال است Verbs. The major differences in grammar between Western and Eastern Gīlakī are found in the verb, (Donald Stilo), “GĪLĀN x. LANGUAGES,” Encyclopædia Iranica, online edition و از لحاظ علم صرف (تکواژشناسی) تاریخی بیشترین ویژگی‌های قابل‌توجه، پسوندهای سازندهٔ زمان فعل در گویش شرقی گیلکی است. سازندهٔ فعل زمان حال حاضر که ریشه در زبان‌های هندواروپایی دارد، گیلکی شرقی را با زبان مازندرانی و گویش‌های سمنان (شهمیرزادی و سنگسری و افتری و سرخه‌ای و لاسگردی و نه خود گویش سمنانی) و تاتی شمالی و زازاکی متحد می‌کند. سازندهٔ زمان فعل گذشتهٔ شرطی که در گویش گورانی شمال کرمانشاه و منطقهٔ موصل دیده شده و گذشتهٔ تابعی در بلوچی، پسوند هست برای ریشهٔ گذشته و در جمله‌های شرطی در هر سه گویش مورد استفاده قرار می‌گیرد. در هر دوی این ویژگی‌ها گویش غربی گیلکی بیشتر به گویش‌های همسایه غربی و جنوبی خود شبیه است از آنجا که افعال زمان حاضر و افعال بی‌قاعده به همین شکل در تالشی جنوبی و کلوری و رودباری شکل گرفته‌اند. In terms of historical morphology, the most significant features are two tense formants in Eastern Gīlakī (see Table 6a): (1) the present tense formant, -ən-, which originates in Indo-European *-ent-, the formant of the active present participle. This feature unites Eastern Gīlakī with Māzandarānī, the dialects in the Semnān area (including Šahmīrzādī, Sangesarī, Aftarī, Sorḵaʾī, Lāsgerdī, but not Semnānī itself), Northern Tātī, and Zāzākī/Dimlī (q.v.) in eastern Turkey (immigrated from former Deylam abutting on Gīlakī-speaking areas). (2) The past conditional formant, -èn- (see Table 6a ), which parallels the conditional -èn- in Gōrānī/Gūrānī (q.v.; found north of Kermānšāh and in the area of Mosul) and in Baluchi past subjunctive -ēn- (Rastorgueva, pp. 336-37), is suffixed to the past root and used in irrealis conditional sentences in all three languages. In both of these features, Western Gīlakī behaves more like its western and southern neighbors, since the present and imperfect tenses are formed the same way they are in Southern Ṭālešī, in Kolūrī Tātī, and in Rūdbārī., (Donald Stilo), “GĪLĀN x. LANGUAGES,” Encyclopædia Iranica, online edition

 پیشینه 
گیلکی از گروه زبان‌های شمال غربی ایرانی است. گروه زبان‌های کرانه دریای خزر(کاسپین) در خانوادهٔ زبان‌های ایرانی شامل زبان‌های تالشی، مازندرانی، گیلکی و تاتی است. در خانوادهٔ زبان‌های غربی ایرانی زبان‌های دیگری مانند کردی و لری و زبان بلوچی و زبان‌های مرکزی (راجی و گلپایگانی و زبان‌های ایران مرکزی و زبان زردشتیان یزد)Gernot L. Windfuhr- Central Dialects in Encyclopædia Iranica
گویشهای مرکزی ایران- گ.ل. ویندفهر- دانشنامه ایرانیا
http://www.iranicaonline.org/newsite/index.isc?Article=http://www.iranicaonline.org/newsite/articles/unicode/v5f3/v5f3a001.html و همچنین زبان سیوندی می‌باشند.

 الفبا 

الفبای گیلکی ۳۹ حرف دارد که مجموعه‌ای از تلفیق و آمیزش آنچه پاینده لنگرودی در کتاب فرهنگ گیل و دیلم خود آوردمحمود پاینده لنگرودی. فرهنگ گیل و دیلم. نشر امیرکبیر. ۱۳۶۸. و بعد از آن، تأثیر بسیار زیادی که مجلهٔ گیله‌وا بر آثار مکتوب گیلکی گذاشت و در نهایت خط پیشنهادی گیلکی که به‌صورت منسجم و کامل اولین بار در سایت ورگ منتشر شد.http://v6rg.com/?p=10458 سامانهٔ نوشتاری این خط همچون کردی و فارسی غیره به خط عربی است. همچنین در بعضی از سایت‌های اینترنتی از الفبایی بر پایهٔ الفبای لاتین استفاده می‌شود؛ که به شرح زیر است:
+خط عربیخط لاتینآوانگاری بین‌المللیتوضیحات◌َAaأĀāبBbچCcدDd◌ِEe◌ٚⲐⲑشکل دیگر: ƏəگGgه؛ حHhیİiجJjکKkلLlمMmنNn◌ُOoۋÖöپPpق؛ غQqرRrسSsشŠšشکل دیگر: ŞşتTtۊUuÜüوVvگاهی از حرف Ww نیز استفاده می‌شود.خXxیYyزZzژŽž

 آواشناسی زبان گیلکی 
 واکه‌های زبان گیلکی 
زبان گیلکی شامل ۱۱ واکه به شکل زیر می‌باشد.بخش‌زاد محمودی، جعفر(۱۳۹۰)، دستور زبان گیلکی: صرف و نحو و آیین نگارش (چاپ دوم)، رشت: نشر گیلکان.
 ردیف  گیلکی  فارسی  آوانگاری  مثال  توضیحات ۱  أ  اَ  /æ/  أحمد، زأی  - ۲  ئ (ائ)  اِ  /e/  ائره  - ۳  ؤ (اؤ)  اُ  /o/  اؤره، دامؤن  - ۴  ی (ای)  ای  /i:/  ایران، ولی  - ۵  ۊ (اۊ)  او  /u:/  پۊرد  - ۶  آ  آ  /ɑ:/  آسمؤن، گیلان  - ۷  ˇ (ٚ)  -  /ə/  سۊرخˇ گۊل، رٚشت  مصوتی بین زیر و زبر (فتحه و کسره) ۸  ۋ  -   تۋل  در زبان فرانسه به شکل (u) ۹  ئؤ  -  /œ/  دئؤ (دوق به لهجه گسکری)  این آوا در زبان لری و هم‌چنین ترکی هم وجود دارد. ۱۰  یأ  -  -  تیأل (نیلوفر وحشی به لهجه گسکری)  پساوا - در ترکی هم موجود است. ۱۱  أؤ  -  /æo/  چأؤدن، أؤؤ  میانپیش - آوایی که اول به صورت فتحه تلفظ می‌شود و بدون مکث لب‌ها غنچه شده و ضمه را ادا می‌کند.
در گیلکی مصوت‌های زیاد و متنوعی همچون‌ مازندرانی و تالشی و کردی و انگلیسی زبان های اروپایی و...وجود دارد. ادا کردن یک مصوت وقتی دهان متمایل جایگاه مصوت دیگر است باعث شکل گیری به آن می شود(به طور فرضی گفته شده)و بعضی های دیگر نیز مثل اَو ترکیبی اند و مصوت ها و صامت در بین زبان های ایرانی از گذشته تا امروزه گوناگون و دارای تفاوت و اشتراک است 

آ ی عادی و معمولی و آ کم تا متوسط متمایل به جایگاه اَ گفته می‌شود(مانند زبان کردی و زبانهای دیگر) تقریبا مثل موجود در انگلیسی نه مثل عربی خیلی زیاد ، زبان عربی دو نوع دارد معمولی و خیلی متمایل در جایگاه اَ  

(اَ) یا فتحه  

او  

(اُ) ی معمولی و کشیده تر 

واو مجهول: مصوت اُ یا پیش متمایل به جایگاه او که لب ها تنگ تر می شوند بیان می شود مثل کلمه روز این مصوت در فارسی گویش تاجیکی و افغانی هم وجود دارد   

اُ یا ضمه در جایگاه آ: ویژگی گویش بیه پیش و گالشی که اُ در جایگاه آ بیان میشود و دهان به سمت آ متمایل میشود مثال: کوتاُم ، لاُبدؤن 

(ای) 

(اِ) یا کسره 

یاء مجهول: مصوت اِ یا کسره متمایل به جایگاه مصوت ای تلفظ می شود یا در آن مثل کلمه شیر، در فارسی  تاجیکی افغانی هم وجود دارد 

شوآ:مانند شوآی انگلیسی کسره یا اِ در متمایل به اَ یا فتحه بیان می شود یا اینکه بگوییم لبها و دهان به سمت اَ و کسره در حالثی خنثی و مرکزی ادا می شود در زبان انگلیسی هم وجود دارد 

همچون لری و ترکی او در جایگاه ای و سمت آن ادا میشود 

او در جایگاه ای بیان میشود 

اَ در ترکیب یعنی به اضافه اُ اَو مانند نَو در نوروز که در عربی و فارسی تاجیکی افغانی هم موجود است 

( نیازمند بازنویسی نوشتن مثال اصلاح تخصصی زبان شناسی) 

+لبیلثویپسالثوینرمکامیچاکنایی  بیواک انسدادی       واکدار انسدادی      بی‌واک سایشی      واک‌دار سایشی    خیشومی   روان‌ها ,  غلت‌ها 

 واژه‌شناسی زبان گیلکی 
واژگان زبان گیلکی از ریشه ایرانی هستند و با سایر زبان‌های ایرانی در این زمینه مشابهت و تفاوت دارد. همبستگی واژگانی میان گیلکی و سایر زبان‌های شمال غربی ایران به‌ویژه مازندرانی، تالشی، کردی و زبان بلوچی بیشتر است. با این وجود واژه‌های دخیل فارسی و اصطلاحات روزمره فارسی در این زبان کاملاً مشخص است. در زبان گیلکی مانند فارسی تحلیلی اما اسم‌ها صرف می‌شوند. زبان گیلکی از هشت حالت صرفی اسم در ایرانی باستان سه حالت نهادی، اضافی و مفعولی را نگه داشته است و به صورت قوی به کار برده می شوند مانند زبان های دیگر هم خانواده شمال غربی. هرچند که ستاک و ماده اصلی اسم همان حالت نهادی آن است و پایانه صرفی، آن‌گونه که در ایرانی باستان بوده در این زبان باقی نمانده است . همچنین این زبان فاقد تثنیه و جنس دستوری است. پسوند جمع‌ساز اسم در زبان گیلکی أن (an) و ؤن (on) است. در نوشتارهای رسمی این پسوند، ان (ān) می‌باشد.

صرف اسم در زبان گیلکی:

صرف حالات واژه (پئر per) به‌معنی پدر

  مفرد  جمعنهادی  پئر  پئران، پئرؤنمفعولی  پئر'، پئرأ  پئران'، پئرانأ، پئرؤن'، پئرؤنأاضافی  پئر ٚ  پئران ٚ، پئرؤن ٚ

 نمونه واژگان 
شماری از واژه‌های گیلکی به دو گویش بی ٚ پیشی (شرقی)، بی ٚ پسی (غربی) با برابر فارسی و انگلیسی آن:

 فارسی گویش بی ٚ پیشی گویش بی ٚ پسی انگلیسی صورت / چهره دیم dim  دیم dim Faceزمان زمت zөmөt  زمات zөmāt  زمات zөmāt Time بالا جؤر jor  جؤر jor Up پایین جیر jir  جیر jir Downزیربۊن bun / بن bөnبۊن bun / بن bөnUnder پدر پئر per  پئر per Fatherمادرمأر marمار mārmother کودک / بچه زأی zay / زأک zak  زأی zay / زأک zak Baby / Kid پسر وچه/vacha  وچه/vacha Boy دختر لاکۊ lāku / کیجه kijө  کؤر kor / لاکۊ lāku / کیلکا kilkā girl / Daughterپدر زنزۊ پئر zu perزن پئر zөn perFather in lawمادر زنزۊ مأر zu marزن مار zөn mārMother in lawخواهر زنزۊ خاخۊر zu xāxurزن خاخۊر zөn xāxurSister in lawبرادر زنزۊ برار zu bөrārزن برار zөn bөrārBrother in lawبرادر شوهرشۊ برار šu bөrārمرد ٚ برار mөrdө bөrārBrother in lawخواهر شوهرشۊ خاخؤر šu xāxorمرد ٚ خاخؤر mөrdө xāxorSister in lawمادر شوهرشۊ مأر šu marمرد ٚ مار mөrdө mārMother in law پدر شوهر شۊ پئر šu per  مرد ٚ پئر mөrdө per Father in law بزرگ پیلله pillө  پیلله pillө Great لیز / سُر لیسک lisk  لیسک lisk Lubricious ترد و شکننده کرچ kөrc  کرچ kөrc Brittle آویزان کردن / آویختن وارگنئن vargөnen وارگانئن vārgānen / اۊرگادن urgādөn / وارگادن vārgādөn Hangning به دنبال کشیدن هأکشئن hakөšen  فأکشئن fakөšen Drag مکیدن فۊدۊشتن fuduštөn  فۊدۊشتن fuduštөn / اۊدۊشتن uduštөn Sucking میل داشتن وأستن vastөn  وأستن vastөn Appetite or Desire ریختن مایعات فۊگۊدن fugudөn  فۊگۊدن fugudөn فۊکۊدن fukudөn Pouring of Liquids درخت دار dār  دار dār Tree زنبور سیفتال siftāl  گرزک gөrzөk Beeسنجاقکتیتیل titil / تیتیلاس titilāsچیچیلاس cicilās / ککر kөkөrDragonfly گاو گوْ gö  گا gā  گاب gāb Cow گربه / بچه گربه پیچأ pica / پیچأ کۊته pica kutө  پیچأ pica / پیچأ کۊته pica kutө Cat/Kittyگردوآغوز āquzآغوز āquzNut اردک بیلی bili / سیکا sikā بیلی bili duckمرغ خانگی کرک kөrk  کرک kөrk Hen گنجشک ملجه mөljө/ چیچینی cicini  چیچینی cicini  چیشنک cišnek Sparrowمارمیلۊم milumلانتی lāntiSnake

 گویش‌ها 
250px|بندانگشتی|نقشه مناطق دارای زبان‌های کاسپین در دهستان‌های ایران، کشیده شده با استفاده از اطلاعات جهاد سازندگی در سال ۱۹۸۶ میلادی
مردم گیلک زبان با گویش‌های مختلف سخن می‌گویند که ریشه در زبان‌های ایران باستان دارد. در بین گویش‌های مختلف زبان گیلکی از نظر فونتیک (بیان صوت و آوا) و صرف افعال اختلاف جزئی دیده می‌شود که ناشی از تحول تدریجی و ویژگی فرهنگی اقلیمی هر منطقه است.
منوچهر ستوده گویش‌های زبان گیلکی رایج در گیلان را به بخش‌های زیر تقسیم کرده است:دکتر منوچهر ستوده، سال۱۳۳۲، فرهنگ گیلکی، ص۱۷–۱۸
 گویش بیه‌پیشی (گویش جلگه نشینان خاور سفیدرود): رودسر، اشکور پایین و بالا، لاهیجان، لنگرود، کنار فریضه و جز آن را شامل می‌شود.
 گویش بیه‌پسی (گویش جلگه نشینان باختر سفیدرود): انزلی، صومعه‌سرا، فومن، رشت، چهار فریضه، گسکر، کسما، تولم، شفت، خمام، موازی، کهدم، لشت نشا را شامل می‌شود.
 گالشی که زبان مردم کوهپایه گیلان است.

نادر جهانگیری دربارهٔ گونه‌های گیلکی این چنین گفته است:

گیلکی خود سه گونه عمده دارد.

الف. گونه گیلکی لاهیجان (بیه‌پیش) در منطقه‌ای محدود از شمال به دریای خزر، از جنوب به بلندی‌های سیاهکل، از غرب به آستانه و حسن‌کیاده تا مرزهای کوچصفهان و از شرق به لنگرود و رودسر و رامسر که به تدریج با زبان مازندرانی می‌آمیزد.

ب. گونه گیلکی رشت (بیه‌پس) که در رشت، خشکبیجار، بندر پهلوی (انزلی)، فومن و شفت، خمام به آن سخن می‌گویند.

ج. گونه گالشی گونه دیگری از گونه‌های گیلکی است که مردم نواحی کوهستانی گیلان و مناطق کوهستانی مازندران به آن سخن می‌گویند.گویش گیلکی لاهیجان. واژه‌نامه و پاره‌ای ویژگی‌های آوایی و ساخت‌واژه‌ای. جلد اول. دکتر نادر جهانگیری. چاپ دانشگاه مطالعات خارجی توکیو.

گویش الموتی تعیین جایگاه گویش الموتی نسبت به دیگر گویش‌های شمال غربی، کار دشواری است، به طوری که برخی آن را گونه‌ای از گیلکی و برخی آن را مازندرانی (طبری) و برخی دیگر نیز آن را تاتی می‌نامند.

به‌طور کلی شهرهای گیلک‌نشین و شهرهایی که در آن‌ها زبان گیلکی رایج است به شهر زیر می‌باشند:

رضوانشهر،http://rezvanshahr.gilan.ir/node/76Gernot L. Windfuhr- Central Dialects in Encyclopædia Iranicaگویشهای مرکزی ایران- گ.ل. ویندفهر- دانشنامه ایرانیکاhttp://www.iranicaonline.org/newsite/index.isc?Article=http://www.iranicaonline.org/newsite/articles/unicode/v5f3/v5f3a001.html فومن، شفت، انزلی، صومعه‌سرا، رودبارتا یک شاعر با یک زبانی صحبت می‌کند آن زبان نمی‌میرد.زبان تاتی (توصیف گویش تاتی رودبار)، دکتر جهاندوست سبزعلیپور. و رشتشهرداری رشت، بازدید: مارس ۲۰۱۱. در باختر سپیدرود و آستانه، لاهیجان، دیلمان،http://shahrdari-siahkal.ir/HomePage.aspx?TabID=4678&Site=DouranPortal⟪=fa-IR"Gilaki: A language of Iran" Ethnologue سیاهکل،http://www.chargoshe.ir/iran/city/694Stilo, Don "A Description of the Northwest Iranian Project at the Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology" لنگرود، املش،http://guilan.irib.ir/نمایش-محتوای-تولیدات-ویژه/-/asset_publisher/ugRs8EYqvk8c/content/نام-واژه-املش/pop_up?_101_INSTANCE_ugRs8EYqvk8c_viewMode=print رودسر و اشکوراتنویسنده، شعبانی منصور. منبع، ادب پژوهی - 1393 - دوره: 8 - شماره: 30 - صفحه:81 -99. در خاور سپیدرود و رامسر،(فرهنگ جغرافیائی آبادیها، ج ۲۶، ص ۲۷۶؛ عطوفت‌شمسی، ص ۷۵سفرنامه ملگونوف به سواحل جنوبی دریای خزر، صفحهٔ ۵۷سفرنامه یاسنت لویی رابینو، صفحهٔ ۴۶ کتالم و سادات‌شهر،Iranian History at a Glance
By Dr Reza Shabani
Published by Alhoda UK
ISBN 964-439-005-9, 9789644390050, Page 154 شیرود،گویش‌های زبان گیلکی. واژه‌نامه و پاره‌ای ویژگی‌های آوایی و ساخت‌واژه‌ای. جلد اول. دکتر نادر جهانگیری. چاپ دانشگاه مطالعات خارجی توکیو. تنکابنزبانp://ahouraa.ir/1392/01/27/zaban%20tabari زبان تبری] و چالوسhttp://www.chalouscity.ir/HomePage.aspx?TabID=4640&site=DouranPortal〈=fa-IRدر استان مازندران و اکثریت شهرهای کوچک و بزرگ و روستاهای استان گیلان و غرب مازندران و بخش‌هایی از استان قزوین و البرز است

مردم شمال غربی گیلان، به زبانی دیگر از خانواده زبان‌های کاسپین که زبان تالشی باشد تکلم می‌کنند. گیلکی نزدیکی زیادی با زبان مازندرانی داشته و گویشوران این دو زبان تا حد نسبتاً زیادی می‌توانند سخنان هم دیگر را بفهمند خصوصا غرب مازندران و شرق گیلان. گیلکی تنها در ایران رواج دارد و شبکه استانی گیلان بخشی از برنامه‌های تلویزیونی خود را به این زبان اجرا می‌کند. گیلکی به عنوان زبان رسمی جلسات شورای شهرستان رشت تعیین شده است.http://www.irna.ir/fa/News/80895273/اجتماعی/گیلکی__زبان_رسمی_جلسات_شورای_شهرستان_رشت_شد باید توجه کرد که نه تنها میان گیلکی و مازندرانی تفاوت‌های زیادی وجود دارد بلکه هر یک از این دو گونه زبانی دارای لهجه‌های فراوانند.ایران کلباسی، گویش کلاردشت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۶ ص. شانزده زبان گیلکی مشتمل بر سه گویش اصلی است، بیه‌پسی،  بیه‌پیشی و گالشی که در کوهستان‌های جنوب گیلان و غرب مازندران رایج است. بیه‌پیش و بیه‌پس توسط رودخانه سپیدرود از هم جدا می‌گردند.Stilo, Don "A Description of the Northwest Iranian Project at the Max Planck Institute  for Evolutionary Anthropology" با اینکه گیلکی دارای سه گویش اصلی است اما لهجه هر شهر گیلان تفاوت ناچیزی با بقیه شهرها دارد. برای زبان گیلکی چند لهجه یا زیرگویش تعیین شده است که عبارتند از: رشتی، رودباری، صومعه‌سرایی، لاهیجانی، لنگرودی، رودسری، بندرانزلی، خمامی (در خمام و خشکبیجار)، لشت نشائی و فومنی (در فومن و شفت).https://www.ethnologue.com/language/glk به گفته حسین وثوقی زبان گیلکی به دو گویش غربی و شرقی تقسیم می‌شود و مردم شهرهای رشت، انزلی، صومعه‌سرا، لشت نشا و کوچصفهان به گویش غربی و مردم شهرهای لاهیجان، لنگرود، رودسر و کلاچای به گویش شرقی صحبت می‌کنند. حسین وثوقی حد شرقی زبان گیلکی را تا کلاچای می‌داند. به اعتقاد عباس خائفی گویش رامسری یکی از گویش‌های موجود در زبان گیلکی در حاشیه دریای خزر(کاسپین) است. هر چند این شهرستان در استان مازندران واقع شده است اما همانند شهرستان تنکابن به زبان گیلکی سخن می‌گویند و از آداب و رسوم گرایش یافته به استان گیلان برخوردارند. به گفته ایوب رسایی گیلکی شرقی شامل گویش‌های لاهیجان، رودسر، گالش و تنکابن می‌شود و گیلکی غربی شامل گویش‌های رشت، فومن و رودبار می‌شود. گیلکی در رامسر و تنکابن با زبان مازندرانی درمی‌آمیزد.Gordon, R.G. , Jr. (2005). Ethnologue: Languages of the World, 15th edition. (Dallas, TX: SIL International). Online version  بهرام فره وشی زبان‌شناس و متخصص زبان‌های ایرانی، گویش منطقه لاهیجان را گونه‌ای میانه مازندرانی و گیلکی می‌داند. گاه گویش بینابین چابکسری-تنکابنی (رامسری-تنکابنی) که به مازنی-گیلکی (محدوده تنکابن تا چابکسر) معروف است هم به گروه زبان گیلکی اضافه می‌شوند. و گاه نیز گویش تنکابن به عنوان آخرین گویش از زبان مازندرانی در مطالعات زبانشناسی شناخته می‌شود.واژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حیسن صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31 زبان گیلکی به دو گویش غربی (بیه‌پس) و شرقی (بیه‌پیش) تقسیم می‌شود و گاه دو گویش دیلمی-اشکوری و گویش بینابین چابکسری-تنکابنی (رامسری-تنکابنی) که به طبری-گیلکی (محدوده تنکابن تا چابکسر) معروف است هم به این فهرست اضافه می‌شوند.

 ادبیات گیلکی 

زبان‌های گیلکی و مازندرانی را می‌توان زبان دوم مذهب زیدی در سده‌های هشتم و نهم دانست از آن دوران کتب فراوانی بجای مانده که با توجه به آنها می‌توان این زبان را پس از فارسی با قدمت‌ترین زبان ایرانی دانست که نگارش ادبی تاریخی دارد. از کتب زیدی باقی مانده که به زبان‌های گیلکی و عربی نگاشته شده می‌توان به چند تفسیر زیدی قران مانند: تفسیرکتاب الله، تفسیرمغنیسا، تفسیرقرآن سورتچی، تفسیرقران نسخه اسکاتلند و همچنین کتابی دربارهٔ مذهب زیدی به نام الابانه به عربی و گیلکی توسط ابوجعفر محمد بن یعوب نگاشته شده همچنین کتبی مانند: اول مخشیه زیدی، دوم مخشیه زیدی، مقامات الحریری، الکفایه و چند کتاب دیگر به گیلکی نگاشته شده‌اند.

 فهلویات 
در میان اشعار گویندگان بعد از اسلام به آثاری برمی‌خوریم که به زبان گیلکی کنونی نزدیک است. فهلویات شامل اشعاری (دوبیتی) است به گویشهای غرب و مرکز و شمال ایران.Thus fahlavīyāt include poems composed in the former dialects of western, central, and northern Persia مناطق فهله عبارت هستند از اصفهان و ری و همدان و ماه نهاوند و آذربایجان اما می‌توان از دیدگاه زبانشناسی گیلان را نیز شامل این مناطق دانست.Aḥmad Tafażżolī, Fahlaviyat in Encyclopædia Iranica

Rastorgueva, V. , Kerimova, A. , Mamedzade, A. , Pireiko, L. , Edel’man, D. & Lockwood, R. M. 2012. The Gilaki Language. Uppsala: Acta Universitatis Upsaliensis.

 هساشعر 

هساشعر سبکی مدرن از شعر گیلکی و بعداً مازندرانی است که توسط شاعران گیلک از جمله محمد بشرا، رحیم چراغی و محمد فارسی از اوایل دهه هفتاد پایه‌ریزی شد. هساشعر موجز و کوتاه است و علی‌رغم مدرن بودن از لحاظ زبان و شیوه بیان، فضای آن عموماً طبیعت محض و به دور از فضای شهری است.کوته‌سرایی، نوشته سیروس نوذری، صفحهٔ ۳۱۴

 جستارهای وابسته 
 ادبیات گیلکی
 گالشی
 ویکی‌پدیای گیلکی

 پانویس 

 منابع 


 پیوند به بیرون 


گیلکی
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های کاسپین