زبان قرقیزی

زبان قرقیزی یا تُرکی قرقیزی (به قرقیزی: ،  یا ، ) زبان رسمی کشور قرقیزستان است ضمناً در چین نیز با آن تکلم می‌شود. زبان قرقیزی شباهت زیادی به زبان قزاقی دارد.

هر دو زبان از شاخه زبان‌های قبچاق از زبان‌های ترکی است.

 تاریخچه 
این زبان که دارای حدود ۷ میلیون گویش‌ور در قرقیزستان و افغانستان و ترکیه و قزاقستان و روسیه می‌باشد و از خانواده زبان‌های ترکی بوده و با زبان قزاقی نزدیکی بسیاری دارد. قرقیزی در قزاقستان و قرقیزستان با الفبای سیریلیک (دارای سه حرف بیشتر از سیریلیک روسی) و در چین با الفبایی برگرفته از الفبای عربی نوشته می‌شود. پیش‌تر با الفبای لاتین نوشته می‌شد. زبان فارسی در سال‌های نه‌چندان دور در قرقیزستان رایج بوده‌است و هم در دانشگاه‌ها و هم در تعداد زیادی از مدرسه‌ها تدریس می‌شده‌است. بیشتر واژگان مربوط به دین و تجارت در قرقیزستان از واژگان فارسی گرفته شده‌است. برخی از زبان شناسان تعداد واژگان فارسی در زبان قرقیزی را مشتمل بر ۱۲۰۰ واژه می‌دانند ولی به نظر می‌رسد که بسیار بیشتر از این مقدار باشد.

 واج‌شناسی 

واح‌ها در قرقیزی، مانند سایر زبان‌های ترکی از قانون هماهنگی واکه‌ای تبعیت می‌کنند (از نظر پسین یا پیشین بودنِ محل ادای واکه در دهان)، بجز برخی واژگان نوین از خاستگاهی بیگانه (معمولاً روسی، فارسی، یا عربی) که استثناء هستند. در زبان قرقیزی، قانون هماهنگیِ واکه‌ای از نظر لبی یا غیر لبی بودنِ واکه‌ها نیز وجود دارد. علاوه بر آن، به مانند زبان قزاقی، زبان قرقیزی دارای قانون همگونی صامت‌ها نیز (در پسوندها) می‌باشد.

 همخوان‌ها 

+واج‌های همخوان قرقیزیلبیدندانی/
لثویکامی-لثویلثوی-کامینرمکامیملازه‌ایچاکناییخشیومی   انسدادی       انسایشی  سایشی          ناسوده   «ر» گونه 

 واکه‌ها 

در زبان قرقیزی، در الفبای سیریلیک-قرقیزی، ۱۵ واکه و در الفبای عربی-قرقیزی، ۱۳ واکه وجود دارند. این تفاوت در واقع به دو دلیل است. اول اینکه، الفبای سیریلیک-قرقیزی، هر دو حرف «Э э» و «Е е» را از نوشتار روسی وارد کرده است. اما این دو حرف در واقع هر دو یک صدای «ە / ﻪ‎» را بازتاب می‌دهند. دوم این‌که، الفبای سیریلیک قرقیزی دو حرف «Ы ы» و «И и» را دارد، که به ترتیب، واکه‌ٔ پسین و واکه‌ٔ پیشن می‌باشند. الفبای عربی-قرقیزی، برای حر دو صدا، از حرف «ىـ / ـى / ى» استفاده می‌کند.

به مانند سایر زبان‌های ترکی، واکه‌های قرقیزی به گروه پسین و پیشین تقسیم شده، و کلمات باید از قانون هماهنگی واکه‌ای تبعیت کنند، به این معنی که واکه‌های یک کلمه، همگی یا واکه پسین ویا همگی واکه پیشین می باشند. 

در قرقیزی، واکه‌ها همینطور به دو گروه کوتاه و کشیده تقسیم می‌شوند. واکه‌های کشیده، چه در نوشتار عربی-قرقیزی، چه در نوشتار سیریلیک-قرقیزی، با نوشتن دوبار پشت سر هم حرف نشان داده می‌شوند. برای مثال کلمه‌ٔ «دۅۅلۅت / дөөлөт»، گرفته شده از واژه‌ٔ عربی «دولت» و به معنی ثروت در قرقیزی. در این واژه، یک واکه‌ٔ کشیده و یک واکه‌ٔ کوتاه وجود دارد. از بین دو حرف «Э э» و «Е е»، فقط یکی از آنها برای نوشتار واکه‌ٔ کشیده استفاده می‌شود، «Ээ ээ».

دو حرف «Ы ы» و «И и» («ىـ / ـى / ى» به الفبای عربی-قرقیزی)، نوع کشیده ندارند.

لبیغیر لبی تنگ بازتنگبازکوتاهکشیدهکوتاهکشیدهکوتاهکشیدهکوتاهکشیدهپسینЖоон үндүүлөрجوون ۉندۉۉلۅر عربی ـﯗ‎ / ﯗ ـﯗﯗ‎ / ﯗﯗ ـو‎ / و‎ ـوو‎ / وو‎ىـ / ـى / ى‎ ا / ‍ـا اا / ‍ـاا معادل سیریلیک(معادل لاتین) У у(U u)Уу уу(Uu uu)О о(O o)Оо оо(Oo oo)Ы ы(Y y) А а(A a)Аа аа(Aa aa)آوانگاری[u:][o:][ɯ][ɑ][ɑ:]پیشینИчке үндүүлөрىچكە ۉندۉۉلۅر عربی ـۉ‎ / ۉ ـۉۉ‎ / ۉۉ ـۅ‎ / ۅ‎ ـۅۅ‎ / ۅۅىـ / ـى / ى‎(ئـ / ـئ / ئ‎)(۱) ە / ـە ەە / ـەەمعادل سیریلیک(معادل لاتین)  Ү ү(Ü ü) Үү үү(Üü üü) Ө ө(Ö ö) Өө өө(Öö öö)И и(I i)Е е / Э э(E e)Ээ ээ(Ee ee)آوانگاری [y] [y:] [ø] [ø:] [i] [e] [e:]

 نکات
 حرف رایج و استاندارد در خط عربی قرقیزی برای نوشتن جفت‌واکهٔ [Ы ы] و [И и] (به ترتیب واکهٔ پسین و واکهٔ پیشین)، حرف «ىـ / ـى / ى» می‌باشد. در زمان‌هایی که بر اساس قوائد آوایی زبانِ قرقیزی، نتوان استنباط کرد که واکهٔ مذکوره در واژه از کدام نوع می‌باشد، در صورتی که واکهٔ پسین باشد، همان «ىـ / ـى / ى» نوشته شده، اما در صورتی که واکهٔ پیشین باشد، اولین واکهٔ مذکور در واژه به صورت «ئـ / ـئ / ئ» (با همزه بر روی حرف) نوشته می‌شود.
 منظور از «استنباط بر اساس قوائد آوایی قرقیزی» اینست که در زبان قرقیزی، مانند سایر زبان‌های ترکی، دو حرف «قـ ق» و «عـ ع» (با تلفظ [q] و [ɢ~ʁ])، تنها به همراه واکهٔ پسین نوشته و خوانده می‌شوند، و دو حرف «كـ ك» و «گـ‌ گ» (با تلفظ [k] و [g]) با واکهٔ پیشین. به همین دلیل، در واژگان دارای این حروف، می‌توان تلفظ «ىـ / ـى / ى» را استنباط کرده و نیازی به همزه نیست.
 علاوه بر این، در زبان قرقیزی، مانند سایر زبان‌های ترکی، در تبعیت از قانون هماهنگی واکه‌ای، تلفظِ پسینِ واکهٔ «ىـ / ـى / ى» به همراه واکهٔ «ا / ‍ـا» (و در موارد معدودتر به همراه «ـو / و» یا «ـﯗ‎ / ﯗ») می‌آید، و تلفظِ پیشینِ واکهٔ «ىـ / ـى / ى» به همراه واکهٔ «ە / ـە» (و در موارد معدودتر به همراه «ـۅ‎ / ۅ» یا «ـۉ‎ / ۉ») می‌آید. در نتیجه، در صورت امکان، با دیدنِ سایر واکه‌های واژه، می‌توان تلفظِ واکهٔ «ىـ / ـى / ى» را استنباط کرده و نیازی به همزه نیست.
 در برخی وام‌واژگان (اکثرا از فارسی، عربی، یا روسی)، که در آن‌ها قانون هماهنگی واکه‌ای رعایت نشده، در صورتی که در جایی از واژه، در کنار واکه‌های پسین، تلفظِ پیشینِ واکهٔ «ىـ / ـى / ى» موجود باشد، برای شفاف‌سازیِ تلفظ، از همزه استفاده می‌شود.
 چندین مثال از انواع مختلفِ فوق‌الذکر:
 سر сыр ('راز')
 نىن سر (анын сыры) ('رازِ او')
 بر бир ('یک')
 بر бири ('یکی از…')
 بير абийир ('وجدان')
 ردم кирдим ('وارد شدم')
 ردم кырдым ('مو تراشیدم')
 ديالەكت диалект ('گویش، لهجه')

 ریخت‌شناسی و صرف 

صرف حالت‌های اسم

اسم‌ها در زبان قرقیزی به واسطهٔ الصاق پسوند، صرف می‌شوند. این پسوندها، به تبعیت از قانون هماهنگی واکه‌ای (مانند سایر زبان‌های ترکی) و قانون همگونی صامت‌ها (مانند تعدادی چند از زبان‌های ترکی، چون قزاقی)، تغییر تلفظ و نوشتار پیدا می‌کنند.

+جدول صرفی اسم (به الفبای عربی قرقیز)حالتپسوندحالات ممکن كەمە«قایق» ابا«هوا» چەلەك«سطل» قول«دست» باش«سر»  تۇز«نمک»  كۅز«چشم»اسمی ——  كەمە  ابا  چەلەك  قول  باش  تۇز‌  كۅزمفعولی -NI -نى / -نئ / -نۇ / -نۉ / -دى / -دئ / -دۇ / -دۉ / -تى / -تئ / -تۇ / -تۉ  كەمە ابا چەلەك  قول  باش تۇز  كۅزمالکیت -NIn  -نىن / -نئن / -نۇن / -نۉن / -دىن / -دئن / -دۇن / -دۉن / -تىن / -تئن / -تۇن / -تۉن  كەمە ابا چەلەك  قول  باش تۇز  كۅزمتممی -GA -گە، -عا، -كە، -قا،  -گۅ، -عو، -كۅ، -قو  كەمە ابا چەلەك  قول  باش تۇز  كۅزمکانی -DA -دە، -دا، -تە، -تا، -دۅ، -دو، -تۅ، -تو   كەمە ابا چەلەك  قول  باش تۇز  كۅزافتراقی -DAn -دەن، -دان، -تەن، -تان، -دۅن، -دون، -تۅن، -تون   كەمە ابا چەلەك  قول  باش تۇز  كۅز

+جدول صرفی اسم (به الفبای سیریلیک قرقیز)حالتپسوندحالات ممکنкеме«قایق»аба«هوا»челек«سطل»кол«دست»баш«سر»туз«نمک»көз«چشم»اسمی——кемеабачелекколбаштузкөзمفعولی -NI -ны, -ни, -ды, -ди, -ты, -ти, -ну, -нү, -ду, -дү, -ту, -түкемеабачелекколбаштузкөзمالکیت -NIn -нын, -нин, -дын, -дин, -тын, -тин, -нун, -нүн, -дун, -дүн, -тун, -түнкемеабачелекколбаштузкөзمتممی -GA -га, -ка, -ге, -ке, -го, -ко, -гө, -көкемеабачелекколбаштузкөзمکانی -DA -да, -де, -та, -те, -до, -дө, -то, -төкемеабачелекколбаштузкөзافتراقی  -DAn -дан, -ден, -тан, -тен, -дон, -дөн, -тон, -төнкемеабачелекколбаштузкөз

 نمونه متن 
ماده ۱ اعلامیه جهانی حقوق بشرKyrgyz edition of Universal Declaration of Human Rights
خط سیریلیک قرقیزی خط عربی قرقیزی خط لاتین قرقیزی (بر اساس یانالیف) (۱۹۲۸–۱۹۳۸) ترجمه فارسی Бардык адамдар өз беделинде жана укуктарында эркин жана тең укуктуу болуп жаралат. Алардын аң-сезими менен абийири бар жана бири-бирине бир туугандык мамиле кылууга тийиш.Bardьq adamdar ɵz ʙedelinde çana uquqtarьnda erkin çana teꞑ uquqtuu ʙolup çaralat. Alardьn aꞑ‑sezimi menen aʙijiri ʙar çana ʙiri‑ʙirine ʙir tuuƣandьq mamile qьluuƣa tijiş. همه انسان‌ها آزاد به دنیا می‌آیند و از نظر حیثیت و حقوق برابر هستند. آنها دارای عقل و وجدان هستند و باید نسبت به یکدیگر با روحیه برادری رفتار کنند.

 منابع 


قرقیزی
رده:زبان‌های ازبکستان
رده:زبان‌های ایزو ۶۳۹–۱
رده:زبان‌های پاکستان
رده:زبان‌های پیوندی
رده:زبان‌های تاجیکستان
رده:زبان‌های ترکی افغانستان
قرقیزی
رده:زبان‌های ترکیه
رده:زبان‌های چین
رده:زبان‌های دارای کد ایزو ۶۳۹–۲
رده:زبان‌های دارای هماهنگی واکه‌ای
رده:زبان‌های روسیه
رده:زبان‌های قرقیزستان
رده:زبان‌های قزاقستان
رده:قرقیزها