واج‌شناسی

واج‌شناسی یا فونولوژی  همان علمی است که بررسی می‌کند چطور صداهای زبان‌ها کنار هم قرار می‌گیرند و معنی می‌سازند.

واج‌شناسی بخشی از زبان‌شناسی است که بررسی می‌کند صداهای یک زبان چگونه کنار هم قرار می‌گیرند و چه نقشی در ساخت واژه‌ها و تفاوت معنایی دارند. منظور از واج کوچک‌ترین صدای زبانی است که اگر عوض شود، معنی واژه تغییر می‌کند. برای نمونه، در فارسی واژهٔ «کار» با «بار» تنها در یک صدا تفاوت دارند (/ک/ و /ب/) و همین کافی است تا معنای واژه عوض شود.

بنابراین، تنها عوض شدن یک صدا باعث می‌شود کلمهٔ کاملاً تازه‌ای به‌وجود بیاید. این صداهایی که باعث تفاوت در معنی می‌شوند، در واج‌شناسی به آن‌ها می‌گویند «واج».

واج‌شناسی به دنبال این است که بفهمد:

۱. کدام صداها در یک زبان معنی را عوض می‌کنند.

۲. چه صداهایی در چه جایی از کلمه می‌توانند بیایند یا نمی‌توانند بیایند. (مثلاً چرا در فارسی کلمه‌ای با آغاز «mt…» نداریم، اما در بعضی زبان‌های دیگر ممکن است داشته باشیم.)

۳. چرا لهجه‌ها یا زبان‌های مختلف صداها را به شکل‌های متفاوت به کار می‌برند.

واج‌شناسی از آواشناسی جداست؛ اگر آواشناسی مثل «فیزیک صداها» باشد (چگونه تولید می‌شوند)، واج‌شناسی مثل «قانون‌ها و الگوهای زبان» است که توضیح می‌دهد این صداها چطور معنی می‌سازند و چرا به شکل خاصی در کلمات و جمله‌ها کنار هم می‌آیند.

دانش واج‌شناسی به ما کمک می‌کند بفهمیم چرا بعضی ترکیب‌های صوتی در یک زبان طبیعی و ممکن هستند اما در زبان دیگر نه. این شناخت در عمل هم کاربردهای فراوان دارد: در آموزش زبان و تلفظ درست، در فرهنگ‌نویسی و نوشتن نظام‌های خطی، در گفتاردرمانی، و همین‌طور در فناوری‌هایی مانند بازشناسی گفتار و تبدیل متن به گفتار.

در واج‌شناسی بررسی نظام آوایی زبان انجام می‌شود و این دانش، جایگاه عناصر آوایی زنجیری و زبرزنجیری را در نظام زبان مشخص می‌کند. در این حوزه، مسائلی مانند آوا، واج، واج‌گونه، گام یا پایه، هجا، تکواژ، تکیه، آهنگ، رکن و وزن شعر مورد بررسی قرار می‌گیرند. بررسی زنجیره‌های علائمِ زبان اشاره و نظامِ آوایی زبان‌گونه‌ها هم جزو همین حوزه محسوب می‌شود.

 واج‌ها 
در دانش زبان‌شناسی به کوچکترین جزءِ کلام، «واج» می‌گویند. (مانندِ آ، ب، پ، …،ن، و، ه، ی) واج‌هایی که برای تولیدشان در دهان نیاز به مانع باشد «همخوان» می‌گویند و واج‌هایی را که بدون مانع در برابر جریان هوا در دهان ساخته می‌شوند را «واکه» می‌نامند.

گاهی پیش می‌آید که واج‌گاهِ برخی واج‌ها‌ متنوع باشد؛ یعنی یک واج با تفاوتِ کوچکی، به شکلِ متفاوتِ دیگری هم اَدا شود. به این «اَشکالِ گوناگون»، واج‌گونه‌های یک واج می‌گوییم. برای اینکه مشخص کنیم که محصولاتِ واج‌گاه‌‌های گوناگون را واج‌های متفاوت حساب کنیم یا واج‌گونه‌های یک واج، نیاز به واژگانی به نامِ «جفت‌های کمینه» (minimal pair) به عنوان معیار داریم. در این واژه‌ها همهٔ آواها (phonem) مگر یک آوایشان با هم یکسان اند. اگر تک‌آوایِ متفاوتشان باعث تغییر معنا بشود، آن دو آوا را دو واج جداگانه حساب می‌کنیم ولی اگر باعث تغییر معنا نشود، آنان را واج‌گونه‌های یک واج حساب می‌کنیم. برای نمونه /پ/ و /ب/ در واژه‌هایی مانند «پاک» و «باک» باعث دگرگونی معنایی می‌شوند. در اینجا /پ/ و /ب/ را واحدهای صوتی تمایزبخش یا به عبارتی، «واج» می‌گوییم. اما مثلا تفاوتِ واج‌گاهیِ واجِ کاف در واژگانِ «کاسه» و «کافه» در مقایسه با «کیف» و «کتاب»، واج‌گونه محسوب می‌شود. (اگر دقت بکنید، زبان برای تلفظِ «ک» در «کاسه» و «کافه» عقب‌تر به کامْ (سقفِ دهانْ) برخورد می‌کند به نسبتِ «ک» در دو واژه‌ی پسین.) دو آوا که در یک زبان خاصیت تمایز بخشیدن دارند ممکن است در زبان دیگر این خاصیت را نداشته باشند. برای نمونه در زبان فارسی، /v/ و /w/ هر دو، یک واج به حساب می‌آیند ولی در زبان انگلیسی این‌طور نیست و هر کدام واجی جداگانه اند. بررسی عملکرد واج‌ها و تنظیم آنها در یک شبکه یا دستگاه را واج‌شناسی گویند.

 هجا 
هجاها بر اساس اصل توالی رسایی (Sonority Sequencing Principle) ایجاد می‌شوند. معمولاً یک واکه در مرکز هجا و چند همخوان در آغازه و پایانه هجا قرار می‌گیرند.

 رویکردهای نظری در واجشناسی 
 واجشناسی خطی
 واجشناسی خودواحد
 نظریه بهینگی
 واجشناسی کارکردگرا

 جستارهای وابسته 
 آواشناسی
 واجشناسی و آواشناسی فارسی
 الفبای آوانگاری بین‌المللی
 زبانشناسی
 واج

 منابع 
 پانویس 

 کتابشناسی 
 «واجشناسی: نظریه بهینگی»، محمود بی‌جن‌خان، تهران: انتشارات سمت، ۱۳۸۴.
 «واجشناسی: رویکردهای قاعده‌بنیاد»، عالیه کرد زعفران‌لو کامبوزیا، تهران: انتشارات سمت، ۱۳۸۵.
 «واجشناسی: تحلیل نظام آهنگ زبان فارسی»، محرم اسلامی، تهران: انتشارات سمت، ۱۳۸۴.
 «آواشناسی زبان فارسی»، یدالله ثمره، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۴.
کریستال، دیوید. فرهنگ زبان‌شناسی. ترجمهٔ علی‌محمد حق‌شناس. تهران: انتشارات علم، ۱۳۷۸.

Gussenhoven, Carlos; Jacobs, Haike. Understanding Phonology. 4th edition. Routledge, 2017.

Odden, David. Introducing Phonology. 2nd edition. Cambridge University Press, 2013.


رده:ارتباط کلامی
رده:اصطلاحات زبان‌شناسی
رده:دستور زبان