سینی دوار

سینی دوار یا چرخ‌گرد دستگاهی مکانیکی در راه‌آهن است که برای چرخاندن وسایل نقلیه ریلی، به‌ویژه لوکوموتیوها، به‌کار می‌رود تا جهت حرکت آن‌ها تغییر کند. این ابزار در مکان‌هایی استفاده می‌شود که ساخت مسیر دوربرگردان (مانند مثلث دوربرگردان یا Wye) به‌دلیل محدودیت فضا یا هزینه بالا امکان‌پذیر نیست.

در دوران لوکوموتیوهای بخار، چرخاندن قطار برای بازگشت به مسیر قبلی ضروری بود، زیرا کنترل‌های این نوع لوکوموتیوها برای حرکت طولانی در حالت معکوس طراحی نشده بودند و همچنین سرعت آن‌ها در حرکت معکوس کمتر بود.

در مقابل، بیشتر لوکوموتیوهای دیزلی قابلیت حرکت در هر دو جهت را دارند و معمولاً دارای «سمت جلو» و «سمت عقب» هستند که این جهت‌ها اغلب با توجه به محل کابین راننده تعیین می‌شوند. هنگامی که یک لوکوموتیو دیزلی به‌صورت واحد مستقل کار می‌کند، شرکت‌های راه‌آهن ترجیح می‌دهند یا الزام می‌کنند که حرکت آن از سمت جلو باشد. اما زمانی که چند لوکوموتیو به‌صورت یک مجموعه واحد (کنسِست) به‌کار گرفته می‌شوند، می‌توان آن‌ها را طوری چیدمان کرد که مجموعه در هر جهت، از سمت جلو حرکت کند.

علاوه بر لوکوموتیوها، سینی‌های دوار برای چرخاندن واگن‌های دیدبانی نیز استفاده می‌شدند تا بخش دارای پنجره و سالن نشیمن آن‌ها همیشه در انتهای قطار قرار گیرد و منظره‌ای مطلوب برای مسافران فراهم کند.

 تاریخچه 

راه‌آهن‌های ابتدایی یا همان واگن‌راه‌ها برای جابه‌جایی کالاهای حجیم و سنگین مانند سنگ معدن، فلزات و زغال‌سنگ از یک نقطه به نقطه‌ای دیگر، معمولاً تا اسکله برای بارگیری روی کشتی‌ها، طراحی شده بودند. این واگن‌راه‌ها از مسیرهای مستقیم و نقطه‌به‌نقطه استفاده می‌کردند و زمانی که نیاز به انتقال واگن به مسیر دیگر بود، این کار به‌صورت دستی انجام می‌شد. نبود فناوری سوزن‌گذاری باعث می‌شد وزن قابل حمل واگن‌ها به‌شدت محدود شود.

نخستین سوزن‌های ریلی در واقع صفحه‌های چرخان یا سوزن لغزنده بودند. این صفحه‌ها معمولاً از دو یا چهار قطعه چوبی دایره‌ای ساخته می‌شدند که مسیر ریل را درون خود بازسازی می‌کردند. قطر آن‌ها متناسب با واگن‌های مورد استفاده در مسیر بود و حول یک محور مرکزی می‌چرخیدند. واگن‌های بارگیری‌شده روی صفحه قرار می‌گرفتند و با چرخاندن ۹۰ درجه‌ای صفحه، واگن به مسیر دیگری منتقل می‌شد. محدودیت وزن واگن‌ها تنها به استحکام چوب‌های استفاده‌شده در صفحه‌های چرخان یا سوزن‌های لغزنده بستگی داشت. با جایگزینی سنگ و چوب با آهن و سپس فولاد، ظرفیت وزنی این سامانه‌ها افزایش یافت.

با این حال، صفحه‌های چرخان و سوزن‌های لغزنده دو مشکل اساسی داشتند: نخست، اندازه کوچک آن‌ها (اغلب کمتر از ) که طول واگن قابل چرخش را محدود می‌کرد؛ دوم، ظرفیت جابه‌جایی تنها زمانی قابل استفاده بود که واگن روی صفحه ثابت قرار گرفته باشد. سوزن راه‌آهن که هر دو مشکل را برطرف کرد، در سال ۱۸۳۲ توسط چارلز فاکس ثبت اختراع شد.

با جایگزینی لوکوموتیوهای بخار به‌جای اسب‌ها، این وسایل نقلیه برای حرکت در یک جهت بهینه‌سازی شدند تا هم کاربری آسان‌تری داشته باشند و هم محافظت بیشتری در برابر شرایط جوی فراهم کنند. این نیاز به چرخاندن لوکوموتیوهای سنگین، باعث ارتقاء مهندسی صفحه‌های چرخان شد. مانند نمونه‌های اولیه، بیشتر سینی‌های دوار جدید شامل گودالی دایره‌ای بودند که پلی فولادی در آن می‌چرخید. این پل معمولاً توسط یک محور مرکزی پشتیبانی و متعادل می‌شد تا بار کلی روی محور کاهش یابد و چرخش آسان‌تر شود. اغلب، یک ریل فولادی در کف گودال نصب می‌شد که انتهای پل را هنگام ورود یا خروج لوکوموتیو پشتیبانی می‌کرد. سینی‌ها دارای مکانیزم قفل‌کننده بودند تا از چرخش ناخواسته جلوگیری کرده و ریل‌های پل را با مسیر خروجی هم‌راستا کنند. چرخش پل می‌توانست به‌صورت دستی (با نیروی انسانی یا سامانهٔ وینچ)، که به‌طور عامیانه «سینی آرمسترانگ» نامیده می‌شد، یا با منبع نیروی خارجی، یا حتی با استفاده از سامانه ترمز خود لوکوموتیو انجام شود—گرچه این روش نیازمند حضور لوکوموتیو روی سینی بود.

پل سینی دوار (بخشی که شامل ریل‌هاست و برای چرخش تجهیزات می‌چرخد) می‌توانست از  طول داشته باشد، بسته به نیاز راه‌آهن. سینی‌های بزرگ‌تر در مراکز تعمیراتی برای لوکوموتیوهای بلندتر نصب می‌شدند، در حالی که خطوط فرعی و راه‌آهن باریک‌خط معمولاً از سینی‌های کوچک‌تر استفاده می‌کردند. در برخی تأسیسات صنعتی، سینی‌هایی با قطر تنها  نیز نصب شده‌اند که تجهیزات کوچک را می‌توان با نیروی انسانی یا اسب جابه‌جا کرد.

برخی از سینی‌های دوار قدیمی به‌سرعت برای لوکوموتیوهای جدیدتر نامناسب شدند. برای نمونه، راندهاوس لندن که در سال ۱۸۴۶ برای چرخاندن لوکوموتیوهای بخار در مسیر بیرمنگام ساخته شد، ظرف کمتر از ده سال برای لوکوموتیوهای جدید بیش از حد کوچک بود—این ساختمان حفظ شده و در طول سال‌ها برای اهداف دیگر مورد استفاده قرار گرفته است.

 راندهاوس 

در مراکز تعمیر و نگهداری لوکوموتیو، سینی دوار معمولاً به‌طور جزئی یا کامل توسط ساختمانی به نام «راندهاوس» احاطه می‌شد. در بیشتر موارد، راندهاوس تنها بخشی از فضای اطراف سینی دوار را پوشش می‌داد، اما نمونه‌هایی از راندهاوس‌های کاملاً دایره‌ای نیز وجود دارند که برخی از آن‌ها حفظ و نگهداری شده‌اند، از جمله:
 راندهاوسی که امروزه به‌عنوان بخش اصلی موزه راه‌آهن بالتیمور و اوهایو در بالتیمور، ایالت مریلند، ایالات متحده فعالیت می‌کند.
 راندهاوس در لندن، انگلستان، که اکنون به‌عنوان مرکز هنری مورد استفاده قرار می‌گیرد.
 موزه راه‌آهن راندهاوس جونئی در استرالیا.

 بر پایه کشور 

 مجارستان 
ایستگاه راه‌آهن میشکولتس تیصای تا دسامبر ۲۰۲۱ همچنان دارای یک سینی دوار فعال بوده است.https://www.openstreetmap.org/#map=19/48.09409/20.79971 Openstreetmap، بازیابی‌شده در ۱۱ دسامبر ۲۰۲۱

 هند 
در انتهای مسیر تالاگوپا در راه‌آهن شیموگا–تالاگوپا یک سینی دوار وجود داشت، و یکی دیگر در ایستگاه راه‌آهن هاوباغ نزدیک جبل‌پور در مسیر باریک‌خط بالاغات–جبل‌پور. هر دو برای چرخاندن ریل‌باس‌هایی که در این مسیرها خدمت می‌کردند استفاده می‌شدند. پس از جایگزینی ریل‌باس‌ها با قطارهای MEMU، سینی‌های دوار جمع‌آوری شدند.

در سال ۲۰۱۲، شرکت Mumbai Metro One که بهره‌بردار خط ۱ متروی بمبئی به‌صورت ساخت-بهره‌برداری-انتقال (BOT) بود، اعلام کرد که سینی‌های دوار برای استفاده در متروی بمبئی تهیه کرده است.

 اسرائیل 
موزه راه‌آهن اسرائیل در حیفا دارای یک سینی دوار ساخت شرکت Metropolitan Carriage, Wagon & Finance Company است که در محوطهٔ موزه تاریخ نیروهای دفاعی اسرائیل، در محل سابق محوطه ایستگاه راه‌آهن یافا، کشف شده است.

 رومانی 
مانند بسیاری از کشورهای سابق سوسیالیستی در اروپای شرقی، رومانی هنوز چندین سینی دوار فعال دارد. در برخی نقاط حتی می‌توان سینی‌های دوار دوقلو را دید که هرکدام دارای راندهاوس نیم‌دایره‌ای خود هستند، مانند نمونه‌ای در تیمیشوارا.https://www.openstreetmap.org/#map=18/45.75201/21.20205 Openstreetmap، بازیابی‌شده در ۱۱ دسامبر ۲۰۲۱

 سری‌لانکا 
در سری‌لانکا، بیشتر سینی‌های دواری که در دوران بخار استفاده می‌شدند، رها شده‌اند. بیشتر آن‌ها در محوطه‌های اصلی راه‌آهن مانند کندی، گاله، نانو اویا، آنوراداپورا، ماهو، گال‌اویا، ترینکومالی، باتیکلو، پلگاهاولا، بادولا، پوتالام، و بنداراولا و همچنین در مراکز دماتاگودا و مارادانا قرار داشتند. همهٔ سینی‌های دوار در راه‌آهن سری‌لانکا به‌صورت دستی کار می‌کردند و برای چرخاندن برخی واگن‌ها و لوکوموتیوهای تک‌کابین استفاده می‌شدند. بیشتر آن‌ها بعداً اوراق شدند، اما برخی در موزه‌ها حفظ شده‌اند.

 بریتانیا 
در بریتانیا، جایی که قطارهای بخار معمولاً دارای ترمز خلاء بودند، استفاده از موتور خلاء برای چرخاندن سینی‌های دوار از طریق شلنگ یا لوله‌ای متصل به اجکتور خلاء لوکوموتیو رایج بود، اگرچه نمونه‌هایی با عملکرد دستی یا برقی نیز وجود داشت. تولیدکنندگان اصلی این تجهیزات رانسومز و راپیر در ایپسویچ و Cowans Sheldon در کارلایل بودند. راه‌آهن بزرگ غربی (GWR) چندین سینی دوار برای استفادهٔ داخلی خود ساخت؛ شواهد کمی وجود دارد که شرکت‌های دیگر چنین کاری کرده باشند.

 ایالات متحده 
به‌دلیل طراحی نامتقارن بسیاری از لوکوموتیوها، استفاده از سینی‌های دوار در آمریکای شمالی رایج‌تر از اروپاست، جایی که طراحی لوکوموتیوها معمولاً شامل کابین کنترل در هر دو انتها یا در وسط است. در سان‌فرانسیسکو، خط تراموای کابلی سان‌فرانسیسکو از سینی‌های دوار در انتهای مسیرها استفاده می‌کند، زیرا کنترل‌های رانندگی تنها در یک انتهای واگن قرار دارند. راه‌آهن لانگ آیلند، هنوز یک سینی دوار و راندهاوس در محوطه «ریچموند هیل» دارد.

 در ایران 
در ایران، سینی‌های دوار به‌عنوان بخشی از زیرساخت‌های راه‌آهن در برخی مسیرها و ایستگاه‌ها نصب شده‌اند. یکی از نمونه‌های برجسته، سینی دوار مدرن در مسیر راه‌آهن مهاباد–ارومیه است که در سال ۱۳۹۷ با قطر ۳۰ متر و ظرفیت چرخش لوکوموتیو تا ۲۵۰ تن اجرا شد. این سینی با سرعت ۰٫۸ دور بر دقیقه و دقت میلی‌متری طراحی شده و در کمتر از سه ماه نصب گردید که به‌عنوان یک رکورد در پروژه‌های ریلی کشور ثبت شده است.

در ایستگاه راه‌آهن اصفهان نیز پروژهٔ احداث سینی دوار با مشخصاتی مشابه آغاز شده است. این دستگاه با هدف افزایش بهره‌وری، ایمنی و سرعت مانور لوکوموتیوها طراحی شده و امکان چرخش دقیق و سریع را فراهم می‌کند.

در ایستگاه‌های قدیمی مانند تهران، تبریز، مشهد، اندیمشک و زاهدان، سینی‌های دوار در گذشته برای چرخاندن لوکوموتیوهای بخار و دیزلی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. اگرچه برخی از آن‌ها امروزه غیرفعال یا جمع‌آوری شده‌اند، اما آثار و زیرساخت‌های آن‌ها همچنان در محوطه‌های تعمیراتی قابل مشاهده است.

در بندرعباس نیز در طرح‌های توسعه‌ای راه‌آهن، پیش‌بینی نصب سینی دوار برای مانور لوکوموتیوها در محوطه بارگیری انجام شده است، هرچند اطلاعات دقیق‌تری از وضعیت فعلی آن در دست نیست.

همچنین در کارخانه واگن‌سازی پارس در شهر صنعتی اراک، سینی دوار صنعتی برای تست و چرخش واگن‌ها و لوکوموتیوهای تولیدی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این کارخانه به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده تجهیزات ریلی در ایران، از سینی‌های دوار برای مانور و آزمایش محصولات خود بهره می‌برد.واگن پارس، ویکی‌پدیای فارسی، بازیابی‌شده در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۵.

 سینی‌های دوار غیرمعمول 
 راندهاوس مونلوسون در فرانسه به یک سینی دوار مستقل و یک صفحهٔ قطاعی مجهز بود. صفحهٔ قطاعی نوعی میز چرخان است که تنها از یک سمت محوری می‌چرخد؛ در این مورد، محور در لبهٔ سینی دوار قرار داشت. این صفحه برای بخشی از راندهاوس طراحی شده بود که اتوریل‌ها را در خود جای می‌داد و نیاز کمتری به چرخش داشت. هر دو، یعنی سینی دوار و صفحهٔ قطاعی، دارای اتصال‌های جداگانه به راندهاوس بودند، اما در صورت نیاز به چرخش، می‌توانستند به هم متصل شوند. در نتیجه، راندهاوس حاصل کاملاً دایره‌ای نبود. بخشی از راندهاوس که سینی دوار را در خود دارد هنوز پابرجاست.نشریه Voies Ferrées، شماره ۲۰۹، مه–ژوئن ۲۰۱۵ نمونهٔ مشابهی از صفحهٔ قطاعی عملیاتی در «موزه لوکوموتیو بخار آلمان» در باواریا قرار دارد.
 به‌دلیل کمبود فضا در ایستگاه راه‌آهن «ونتنور» در بریتانیا، یک سینی دوار کوچک برای چرخاندن لوکوموتیوهای بخار نصب شده بود. ایستگاه‌های دیگری که از این شیوه استفاده می‌کردند شامل «بمبریج»، «ویترنسی» و «خیابان هارکورت» بودند.
 آخرین سینی دوار عملیاتی سه‌ریل در جهان، که برای هدایت قطارها به راندهاوس ۲۳گوشه‌ای استفاده می‌شود، در «مرکز میراث استیمتاون» در شهر «پیتربورو» در «استرالیای جنوبی» قرار دارد.
 در «خط میدلند» در «نیوزیلند»، یک سینی دوار در «گذرگاه آرتورز» نصب شده است. لوکوموتیوهای بخار گردشگری نمی‌توانند وارد تونل «اوتیرا» شوند، بنابراین باید برای بازگشت چرخانده شوند.

 نگارخانه 
بندانگشتی|لوکوموتیو سنگین باری آلمانی روی سینی دوار در «موزه لوکوموتیو بخار آلمان» در «باواریا». محور این سینی خارج از مرکز است و مانع چرخش کامل ۳۶۰ درجه‌ای می‌شود.

بندانگشتی|سینی دوار «دوریل» مستقیم و منحنی در مرکز «قطار بخار کوچک» در بروکسل

بندانگشتی|سینی دوار سبک صنعتی ساخت شرکت «دکویل»

 منابع 

برابرهای فرهنگستان زبان فارسی.

رده:ترابری ریلی
رده:زیرساخت‌های ریلی
رده:سینی‌های دوار