زبان اویغوری

زبان اویغوری زبان مردم اویغور است که در ترکستان شرقی واقع در غرب جمهوری خلق چین در ناحیهٔ خودمختار سین‌کیانگ زندگی می‌کنند. اصطلاح تاریخی اویغور، که به ساکنان ترک‌زبان سین‌کیانگ و زبانشان گفته می‌شود، در دههٔ ۱۳۰۰ هـ. خ (۱۹۲۰ میلادی) در پی ملی‌گرایی نوین به وجود آمد. قبل از آن، اصطلاح «ترکی» متداول بود که نزدیکی این زبان را با ازبکی (که آن اصطلاح نیز نوظهور است و امروزه جای اصطلاح «ترکی» را در ازبکستان گرفته) بهتر بیان می‌کرد. بعد از انقراض زبان جغتایی، زبان اویغوری و زبان ازبکی در مناطقی که زبان جغتایی صحبت می‌شد، توسعه پیدا کردند. امروزه زبان اویغوری در نتیجه ریشه گرفتن از زبان جغتایی، شامل وام واژه‌های فراوانی از زبان فارسی است.

 طومارهای مکشوفه تورفان 
تعداد زیادی از کتاب‌ها و نوشته‌ها به این زبان با خط اویغوری در دست است. در اواخر قرن نوزده میلادی تعداد زیادی از کتاب‌های مانوی به خط و زبان اویغوری از غاری در نزدیکی شهر تورفان کشف شد.

قضیه چنین است که در صحرای گوبی در آسیای مرکزی چندین شهر تمام در نتیجه توفان زیر شن رفته و مردم آن شهرها سرزمین خود را رها کرده و از آن جا رفتند و خانه‌های ایشان هم چنان در زیر شن ماند. از اواخر قرن نوزدهم میلادی برخی از مسافران متوجه شدند که کاغذ پاره‌هایی گاهی از زیر شن‌ها بیرون می‌آید و بومیان برخی از آن‌ها را به جای شیشه در و پنجره به کار می‌برند و خطوطی بر آن هست. انجمن جغرافیایی سن پترزبورگ از سال ۱۸۹۳ تا ۱۸۹۵ در آن جا حفریات علمی کرد و سه سال دکتر کلمنتز فرستاده فرهنگستان علوم روسیه دنباله کار را گرفت و سپس چند تن دیگر از دانشمندان روسی در آن جا کار کردند. جایی که در آن حفریات کردند در شمال تورفان یعنی در جایگاه شهری است که پیش تر به آن کوشان می‌گفتند و مردم محلی به آن خوچو و مردم چین به آن کائو چانگ می‌گفتند.

پس از چندی دولت آلمان دسته‌ای از دانشمندان خود را سه بار پی در پی به آن جا فرستاد. در ۱۹۰۲ هیئتی به ریاست گرونودل با اعانه فرهنگستان علوم مونیخ، در سال ۱۹۰۴ هیئت دیگری به ریاست فن لو کوک به سرپرستی فرهنگستان برلین و در ۱۹۰۵ هیئت سومی به ریاست گرونودل و عضویت فن لو کوک به آن جا رفتند. سرانجام هیئت دیگری از فرانسه به ریاست پول پلیو مأمور این کار شد و نتایج مهم‌تری به دست آمد. از آن جمله در غاری در دون‌هوانگ (تون هوانگ) یک جایگاه پنهانی کشف کردند و طومارهای خطی بسیار گران بها در آن جا یافتند که اکنون در کتاب‌خانه پاریس است.

در میان اسنادی که به دست آمده تعدادی متون مانوی است که کارل زالمان دانشمند مشهور روسی و مولر دانشمند آلمانی متون زبان فارسی آن و رادلف دانشمند روسی و فن لو کوک دانشمند آلمانی متون ترکی آن‌ها را با رنج فراوان خوانده‌اند. در میان متن‌های ترکی کتابی است دربارهٔ اعتراف به گناه در دین مانی که باستان‌شناس معروف مجار اورل استاین که بیش تر در هندوستان می‌زیسته به دست آورده‌است. در میان طومارهایی که در دون‌هوانگ به دست آورده‌اند و مسافران اروپایی نتوانسته‌اند با خود ببرند و دولت چین آن‌ها را به پکن برده و در کتاب‌خانه مخصوصی که در آن جا ترتیب داده گذارده‌است. طومار بزرگی است که به‌طور نسبی کامل است و چیزی از آن از میان نرفته‌است. شاوان و پلیو دانشمندان فرانسوی پی برده‌اند که این طومار یکی از کتاب‌های مانوی است و تفسیر آن‌ها در مجله آسیایی پاریس منتشر کرده‌اند. اسناد دیگری به زبان‌های پارسی باستان و سغدی و چینی است.سرچشمه تصوف در ایران، سعید نفیسی، چاپ فروغی،1343، صص 90-93http://manuscripts.ir/ar/center-news/3717-طومارهای-مکشوفه-تورفان

 خط 
بندانگشتی|230px|الفباهای معاصر ترکی ایغوری (لاتین و عربی) با مثال‌ها

در زمان چنگیزخان چون مغول‌ها هنوز کتابت به زبان خود نداشتند، خط اویغوری اولین خط رسمی حکومتهای مغول شد. بعد از مسلمان شدن اویغورها، خط عربی جایگزین خط اویغوری گردید. شیوه بهبودیافته خط عربی-پارسی امروزه به عنوان الفبای رسمی این زبان در منطقه خودمختار سین کیانگ اویغور شناخته شده‌است و به شکل گسترده چه توسط مردم و چه توسط دولت منتسب از مرکز محلی استفاده می‌شود.

واج‌شناسی

واکه‌ها
الفبای اویغوری دارای ۸ واکه است. به مانند سایر زبان‌های ترکی، واکه‌های اویغوری به پسین و پیشین تقسیم می‌شوند. کلمات در اویغوری باید از قانون هماهنگی واکه‌ای تبعیت کنند، به این معنی که واکه‌های یک کلمه، همگی یا واکه پسین ویا همگی واکه پیشین می باشند. 

با این وجود، به دلیل تاثیر بسیار زیاد زبان فارسی، و اینکه خیلی از وام‌واژگان (چه فارسی و چه عربی) به تلفظی نزدیک به تلفظ اصلی فارسی آن‌ها تلفظ می‌شوند، به مانند زبان ازبکی، قانون هماهنگی واکه‌ای به سرسختی زبانهایی مثل قرقیزی، ترکی آذربایجانی، و ترکمنی نمی‌باشد.

در نوشتار اویغوری، تفاوتی بین صدای «ى» پسین و صدای «ى» پیشین وجود ندارد. ولی در زبان محاوره‌ای، گویشوران اویغوری، خود بطور ناخودآگاه بین این دو حرف تفاوت قائل می‌شوند. (در نوشتارهای ترکمنی و آذربایجانی در ایران بعضا «ى» پسین را با حرف «یٛ» نشان می‌دهند.)

لبیغیر لبیغیر لبی تنگ بازتنگبازتنگپسینتىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشلار عربی ئۇ / ۇ ئو / و ئى / ى  ئا / ا  rowspan=6  ئې / ېمعادل لاتینU uO oY yA aآوانگاری[u][o]([ɯ])[ɑ]~[a]Ë ëپیشینتىل ئالدى سوزۇق تاۋۇشلارعربی ئۈ / ۈ ئۆ / ۆ ئى / ى ئە / ەمعادل لاتین Ü ü Ö ö I iE e[e]آوانگاری [ʉ]~[y] [ɵ]~[ø][ɪ][æ]~[ɛ]

 صرف و دستور زبان 

 صرف حالتهای اسم 
در زبان اویغوری ، سه نوع پسوند وجود دارد، پسوندهای صرفی، پسوندهای ساختاری (که برای ساخت واژگان جدید از واژگان دیگر به کار می‌روند)، و پسوندهایی مانند ضمیرها و پسوند «آیایی» بخشی از جمله را تشکیل می‌دهند. 

در دستور زبان اویغوری، یازده حالت صرفی برای اسم‌ها تعرف شده است. این حالات شامل اسمی، مفعولی، مالکیت، متممی، مکانی، افتراقی، مکانی-کیفیتی، محدودیتی، تشابهی، معادلی، و وابستگی. حالت اسمی همان حالت مستقل و بدون پسوند واژه است. در هر یک از سایر حالات، پسوند صرفی به واژه الصاق می‌شود. این پسوندها به تبعیت از قانون هماهنگی مصوت‌ها و همینطور هم‌خوانی صامت‌ها می‌توانند تغییر تلفظ و نوشتار داده شوند. البته، مانند ازبکی، قانون هماهنگی مصوت‌ها سرسختانه و همه‌شمول نمی‌باشد، و این امر را در پسوندها می‌توان مشاهده نمود.

+جدول صرفی اسمحالتپسوندحالات ممکنكۈن«روز»ھاۋا«هوا»چېلەك«سطل»كىتاب«کتاب»  ئۆيدىكى«(از/در) خانه»(حالت مکانی-کیفیتی)  ئۆينىڭكى«(از/وابسته به) خانه»(حالت وابستگی)اسمی(باش كېلىش) ——  كۈن  ھاۋ (۱)  چېلەك  كىتاب ‌ ئۆيدىكى  ئۆينىڭكىمفعولی(چۈشۈم كېلىش) -ni -نى  كۈن  ھاۋ چېلەك كىتاب   ئۆيدىكى  ئۆينىڭكىمالکیت(ئىگىلىك كېلىش) -niŋ -نىڭ  كۈن ھاۋ چېلەك كىتاب ‌ ئۆيدىكى  ئۆينىڭكى متممی(يۆنىلىش كېلىش) -GA-گە، -غا، -كە، -قا كۈن ھاۋ چېلەككىتاب  ‌ ئۆيدىكى  ئۆينىڭكىمکانی(ئورۇن كېلىش) -DA-دە، -دا، -تە، -تا كۈن ھاۋ چېلەككىتاب ‌ ئۆيدىكى  ئۆينىڭكىافتراقی(چىقىش كېلىش) -Din-دىن، -تىن  كۈن ھاۋچېلەك كىتاب ‌ ئۆيدىكى  ئۆينىڭكىمکانی-کیفیتی(ئورۇن-بەلگە كېلىش) -Diki -دىكى، -تىكى كۈن ھاۋ چېلەككىتاب ‌ —  ئۆينىڭكىمحدودیتی(چەك كېلىش) -Giche -گىچە، -غىچە، -كىچە، -قىچە  كۈن ھاۋچېلەك كىتاب ‌ ئۆيدىكى  ئۆينىڭكىتشابهی(ئوخشاتما كېلىش) -Dek-دەك، -تەك  كۈن ھاۋچېلەك كىتاب ‌ ئۆيدىكى  ئۆينىڭكى معادلی(تەڭلەشتۈرمە كېلىش) -chilik-چىلىك  كۈن ھاۋچېلەك كىتاب ‌ ئۆيدىكى  ئۆينىڭكى -che-چە  كۈن ھاۋچېلەك كىتاب ‌ ئۆيدىكى  ئۆينىڭكىوابستگی(ۋەكىللىك كېلىش) -niŋki -نىڭكى  كۈن ھاۋچېلەك كىتاب ‌ ئۆيدىكى  — 

نکات:
 کلمات مختومه به «ـا» و یا «ـە»، در صورتی که چندهجایی باشند و تکیهٔ تلفظ روی هجای آخر نباشد، در زمانی که پسوند صرفی به آن الصاق می‌‌شود، این حرف به «ـى» تغییر پیدا می‌کند.
 بطور مثال، تحول «ھاۋ» (به معنی 'هوا') به «ھاۋ» در حالت مالکیتی، و یا «ئاغىن» (به معنی 'دوست') به «ئاغىن» در حالت جمع.
 این تحول در واژگان تک‌هجایی نمی‌افتد. به طور مثال، واژه «بال» (به معنی 'عسل')، در صورت صرف به حالت مالکیتی به صورت «بال» نوشته می‌شود.
 این تحول شامل واژگان خاصی که تکیهٔ تلفظ روی هجای آخر باشد نمی‌شود. بطور مثال،‌ واژه «قەلئە» (به معنی 'قلعه') در حالت جمع به صورت «قەلئە» نوشته می‌شود.

جا دارد اشاره شود که بر اساس جدول فوق الذکر، اسامی که به آنها پسوند جمع «-ـلەر» یا «-ـلار» یا مالکیتی شخصی، یا هر دو الصاق شده است، نیز در تک-تک این حالات صرف می‌شوند.

حالت اسمی، حالت ساده و پیش‌فرض واژگان می‌باشد. این حالت در نقش دستوری فاعلی و همین‌طور گزاره‌ای کاربرد دارد.

حالت مفعولی به همراه افعال گذرا (متعدی) و در جایگاه دستوری مفعولی کاربرد دارد.

 بۇ ئات مەن مىنىمەن.
 این اسب را من سوار خواهم بود.

حالت مالکیتی برای نشان دادن این است که اسم صرف شده، صاحب و مالکِ چیزی که در جمله موضوعیت دارد می‌باشد.
 بۇ لۇغەت ئەھمەد.
 این فرهنگ لغت مالِ احمد است.

مې لۇغەتىم ياخشى ئەمەس، قاسىم ياخشى.
 فرهنگ لغت من خوب نیست، مالِ احمد خوب است.

با اضافه کردن پسوند «-ـكى»، می‌توان اسمی که در حالت مالکیتی هست را تبدیل به یک اسمی با معنای مستقل و تفهیم شده در جمله کرد. توجه به مثال زیر کنید، که علاوه بر پسوند مالکیتی و پسوند «-ـكى»، پسوند مفعولی نیز به کار رفته است.

 مې ماقالەم باسمىدى، رۇستەم باستى.
 مقالهٔ من را چاپ نکرد، مالِ رستم را چاپ کرد.

متمم یا «مفعول غیر مستقیم»، واژه‌ایست که برای تمام کردن معنی فعل و اضافه کردن به مفهوم و معنی آن اضافه می‌شوند. بعضی افعال اجبارا نیاز به استفاده از متمم دارند، وگرنه معنای آنها ناقص می ماند. متمم‌ها می توانند هم همراه افعال لازم (ناگذر) و هم متعدی (گذرا) بیایند. در اویغوری، پسوندی برای صرف اسامیی که در این حالت قرار می گیرند وجود دارد. از کاربردهای دیگر این صرف، نشان دادن موارد زیر می باشد:
 مفعول اعمالی که با افعال لازم (ناگذر) بیان می شوند.
 فاعل افعال در جملاتی که فعل متعدی (گذرا) در وجه سببی ادا می‌شوند (مثلا: ساندویچ به دست بچه‌ها خورده شد.)
 هدف و حاجت یک عمل معین.
 ابزار یا هزینه یک عمل معین.

 بىز بېيجىڭ كەلدۇق.
 ما به پکن آمدیم.

حالت مکانی برای صرف و تشکیل متمم‌هایی که به طور خاص نشان‌دهندهٔ مکان یا زمانی که در آن، عمل انجام می‌شود. کاربردهای این حالت، موارد زیر است:
 مکانی که در آن عملی انجام می‌شود.
 زمانی که در آن عملی انجام می‌شود، یا مدت زمانی که در طول آن، عملی انجام می‌‌شود.
 شرایط، آب و هوا، حالت محیطی که در آن عملی انجام می شود.
 ابزاری که به وسیلهٔ آن عملی انجام می‌شود.

ئۇلار ئايىروپىلان كەلدى.
‌آن‌ها با هواپیما آمدند.

بۈگۈن مەكتەپ كىنو يوق.
امروز در مدرسه فیلم نیست.

سېنىڭ لۇغەتىڭ ئەھمەد.
فرهنگ لغت تو نزد احمد است.

حالت ازسویی یا افتراقی برای ساختن حالات قیدی به کار می‌روند، و معنای «از» را به وسیلهٔ صرف اسم ادا می کنند. 

ئۇلارنىڭ ئۆيى شەھەر يىراق.
خانهٔ آن‌ها از شهر دور است.

حالت مکانی-کیفیتی نقش توصیف‌کننده دستوری را دارد که موقعیت زمانی یا مکانی واژه‌ای را بازتاب می‌دهد. تفاوت این حالت با حالت مکانی این است که این حالت شرایط خاص و منحصر به فردی را توصیف نمی‌کند. بلکه بازتاب‌دهندهٔ وضعیتی کلی و جهان-شمول می‌باشد.
رۇستەم كىتاب.
کتابی که رستم دارد.

این جملهٔ فوق الذکر بازتاب‌دهندهٔ این است که رستم این کتاب را دارد، فارغ از این‌که وی مالک آن باشد یا نباشد.

بۇ دوسكا بىزنىڭ سىنىپدىن بىر ھەسسە چوڭ.
این تخته‌سیاه با آن که در کلاس (صنف) شماست به یک اندازه می‌باشد.

حالت محدودیتی، اسم را مبدل به قیدی می کند بازتاب‌دهندهٔ مقصد یا حد پایانی عملی می باشد که توسط فعل توصیف شده است.

مەن بۇ قېتىم خوتەن بارىمەن.
 من این دفعه تا (رسیدن به) ختن خواهم رفت.

حالت تشابهی اسم را به قیدی مبدل می کند که عمل توصیف شده توسط فعل را با آن اسم متشابه می‌کند.

ھاۋا ئوت قىزىپ كەتتى.
هوا به اندازهٔ آتش گرم شد.

حالت معادلی اسم را به قیدی مبدل می کند که عمل توصیف شده توسط فعل را از نظر مقدار با آن مقایسه و معادل‌شده می‌کند.

ئۇمۇ رۇستەم ئوقۇغان.
او هم قد رستم درس خواند.

 ضمیرها 
ضمیرهای شخصی در اویغوری یا تنها و مستقل هستند، که به مانند اسم‌ها حالات مختلف به خود می‌گیرند و صرف می‌شوند، یا پسوند هستند.

+جدول صرفی ضمیرها من  تو(عامیانه)  شما(مفرد محترمانه) ‍‍ شما(مفرد ارج‌نهادانه)  او  ما  شماها(جمع بی‌ادبانه)  شماها(جمع عامیانه)  شمایان(جمع محترمانه)  آن‌هااسمی(باش كېلىش) مەن  سەن  سىز ‌ سىلى ئۇ  بىز  سەنلەر  سىلەر ‌ سىزلەر  ئۇلارمفعولی(چۈشۈم كېلىش) مې  سې  سىز  سىلى  ئۇ  بىز  سەنلەر  سىلەر  سىزلەر  ئۇلار مالکیت(ئىگىلىك كېلىش) مې  سې  سىز  سىلى  ئۇ  بىز  سەنلەر  سىلەر  سىزلەر  ئۇلار متممی(يۆنىلىش كېلىش) ما  سا  سىز  سىلى  ئۇ  بىز  سەنلەر  سىلەر  سىزلەر  ئۇلار مکانی(ئورۇن كېلىش) مەن  سەن  سىز ‌ سىلى ئۇ  بىز  سەنلەر  سىلەر ‌ سىزلەر  ئۇلارافتراقی(چىقىش كېلىش) مەن  سەن  سىز ‌ سىلى ئۇ  بىز  سەنلەر  سىلەر ‌ سىزلەر  ئۇلارمکانی-کیفیتی(ئورۇن-بەلگە كېلىش) مەن  سەن  سىز ‌ سىلى ئۇ  بىز  سەنلەر  سىلەر ‌ سىزلەر  ئۇلارمحدودیتی(چەك كېلىش) مەن  سەن  سىز ‌ سىلى ئۇ  بىز  سەنلەر  سىلەر ‌ سىزلەر  ئۇلارتشابهی(ئوخشاتما كېلىش) مەن  سەن  سىز ‌ سىلى ئۇ  بىز  سەنلەر  سىلەر ‌ سىزلەر  ئۇلار معادلی(تەڭلەشتۈرمە كېلىش) مەن  سەن  سىز ‌ سىلى ئۇ  بىز  سەنلەر  سىلەر ‌ سىزلەر  ئۇلاروابستگی(ۋەكىللىك كېلىش) مې  سې  سىز  سىلى  ئۇ  بىز  سەنلەر  سىلەر  سىزلەر  ئۇلار 

+پسوندهای ضمیریضمیر پسوند مالکیتی  پسوند فعل ماضی  پسوند فعل مضارع  ضمیر خودی من(اول شخص مفرد) مەن  -ـم / -ـىم / -ـۇم / -ـۈم -ـدىم / -ـتىم / -ـدۇم / -ـتۇم / -ـدۈم / -ـتۈم  -ـمەن ئۆزۈم تو(دوم شخص مفرد عامیانه) سەن -ـڭ / -ـىڭ / -ـۇڭ / -ـۈڭ -ـدىڭ / -ـتىڭ / -ـدۇڭ / -ـتۇڭ / -ـدۈڭ / -ـتۈڭ  -ـسەن ئۆزۈڭشما(دوم شخص مفرد محترمانه) ‍‍ سىز -ـڭىز / -ـىڭىز -ـدىڭىز / -ـتىڭىز -ـسىز ئۆزىڭىزشما(دوم شخص مفرد ارج‌نهادانه) سىلى -ـلىرى -ـدىلا / -ـتىلا -ـلا ئۆزلىرى او(سوم شخص مفرد) ئۇ -ـى / -ـسى -ـدی / -ـتى -ـدۇ ئۆزى ما(اول شخص جمع) بىز -ـمىز / -ـىمىز -ـدۇق / -ـتۇق -ـمىز ئۆزىمىز شماها(دوم شخص جمع عامیانه) سىلەر -ـڭلار / -ـىڭلار / -ـۇڭلار / -ـۈڭلار -ـدىڭلار / -ـتىڭلار / -ـدۇڭلار / -ـتۇڭلار / -ـدۈڭلار / -ـتۈڭلار  -ـسىلەر ئۆزۈڭلار شمایان(دوم شخص جمع محترمانه) سىزلەر -ـڭىزلار / --ـڭىزلەر / -ـىڭىزلار / -ـىڭىزلەر -ـدىڭىز / -ـتىڭىز -ـسىز ئۆزلىرى آن‌ها(سوم شخص جمع) ئۇلار -ـى / -ـسى -ـدی / -ـتى -ـدۇ ئۆزلىرى

+جدول صرفی ضمائر اشاره‌ای  این  آن ‌ آن(چیزِ دورتر)  این(خاص)  آن(خاص) ‌ آن(چیزِ دورتر)(خاص)  این‌(از پیش معین)  آن‌(از پیش معین) این(دقیق‌تر)  آن(دقیق‌تر)  این‌هااسمی بۇ  ئۇ  شۇ  ماۋۇ  ئاۋۇ  ئەشۇ  مۇشۇ  ئاشۇ  مەشە  ئەشە  بۇلارمفعولی بۇ  ئۇ  شۇ  ماۋۇ  ئاۋۇ  ئەشۇ  مۇشۇ  ئاشۇ  مەشە  ئەشە  بۇلارمالکیت بۇ  ئۇ  شۇ  ماۋۇ  ئاۋۇ  ئەشۇ  مۇشۇ  ئاشۇ  مەشە  ئەشە  بۇلارمتممی بۇ  ئۇ  شۇ  ماۋۇ  ئاۋۇ  ئەشۇ  مۇشۇ  ئاشۇ  مەشە  ئەشە  بۇلارمکانی بۇ  ئۇ  شۇ  ماۋۇ  ئاۋۇ  ئەشۇ  مۇشۇ  ئاشۇ  مەشە  ئەشە  بۇلارافتراقی بۇ  ئۇ  شۇ  ماۋۇ  ئاۋۇ  ئەشۇ  مۇشۇ  ئاشۇ  مەشە  ئەشە  بۇلار

 فعل‌ها 
صرف فعل‌ها در زبان اویغوری، مانند سایر زبان‌های ترکی با اضافه کردن پسوندهای مختلف به ریشهٔ فعل تشکیل می‌شود. تلفظ و نوشتار بعضی از این پسوندها به تبعیت از قانون هماهنگی مصوت‌ها و قانون هم‌خوانی صامت‌ها می‌توانند متفاوت باشند.

در زبان اویغوری، چندین نوع مصدر با کاربری‌های مختلف، با الصال پسوند‌های مختلف وجود دارد.

+جدول مصدرها   ئاچماق‌(باز کردن)  دېمەك(گفتن)  يۇتماق(قورت دادن)  ئۆلمەك(مُردن) مصدر پایه -mAK ئاچ  دې  يۇت  ئۆل مصدر اسمی -(I)sh ئېچ  دېي  يۇت  ئۆل مصدر نقلی -GAn ئاچ  دې  يۇت  ئۆل مصدر قیدی -(i)p ئېچ  دە  يۇت  ئۆل

در این جدول، بن فعل به رنگ سیاه، ضمائر شخصی مضارع به رنگ قرمز، ضمائر شخصی ماضی به رنگ آبی، و پسوندهای مربوطهٔ هر زمان به رنگ بنفش نشان داده شده‌اند.

+جدول صرفی فعل مثبت ئاچماق (باز کردن) سۆيمەك (دوست داشتن) ماضی مطلق ماضی نقلی ماضی مطلق ماضی نقلی مەن  ئاچ  باز کردم ئاچ  باز کرده‌ام سۆي  دوست داشتم سۆي  دوست داشته‌امسەن  ئاچ  باز کردی ئاچ  باز کرده‌ای سۆي  دوست داشتی سۆي  دوست داشته‌ای سىز / سىزلەر ئاچ  باز کردید ئاچ  باز کرده‌اید سۆي  دوست داشتید سۆي  دوست داشته‌اید سىلى  ئاچ  باز کردید ئاچ  باز کرده‌اید سۆي  دوست داشتید سۆي  دوست داشته‌اید ئۇ / ئۇلار ئاچ   باز کرد/کردند ئاچ  باز کرده‌است/کرده‌اند سۆي   دوست داشت/داشتند سۆي  دوست داشته‌است/داشته‌اند بىز  ئاچ  باز کردیم ئاچ  باز کرده‌ایم سۆي  دوست داشتیم سۆي  دوست داشته‌ایم سەنلەر  ئاچ  باز کردید ئاچ  باز کرده‌اید سۆي  دوست داشتید سۆي  دوست داشته‌اید ماضی ناقص ماضی بعید ماضی ناقص ماضی بعید مەن  ئاچ  باز می‌کردم ئاچ  باز کرده بودم سۆي  دوست می‌داشتم سۆي  دوست داشته بودمسەن  ئاچ  باز می‌کردی ئاچ   باز کرده بودی سۆي  دوست می‌داشتی سۆي   دوست داشته بودی سىز / سىزلەر ئاچ  باز می‌کردید ئاچ  باز کرده بودید سۆي  دوست می‌داشتید سۆي  دوست داشته بودید سىلى  ئاچ  باز می‌کردید ئاچ  باز کرده بودید سۆي  دوست می‌داشتید سۆي  دوست داشته بودید ئۇ / ئۇلار ئاچ   باز می‌کرد/می‌کردند ئاچ   باز کرده بود/بودند سۆي   دوست می‌داشت/می‌داشتند سۆي   دوست داشته بود/بودند بىز  ئاچ  باز می‌کردیم ئاچ  باز کرده بودیم سۆي  دوست می‌داشتیم سۆي  دوست داشته بودیم سەنلەر  ئاچ  باز می‌کردید ئاچ  باز کرده بودید سۆي  دوست می‌داشتید سۆي  دوست داشته بودید ماضی استمراری ماضی نقلی مستمر ماضی استمراری ماضی نقلی مستمر مەن  ئېچ  باز می‌کردم ئېچ  باز می‌کرده‌ام سۆي  دوست می‌داشتم سۆي  دوست می‌داشته‌امسەن  ئېچ  باز می‌کردی ئېچ  باز می‌کرده‌ای سۆي  دوست می‌داشتی سۆي  دوست می‌داشته‌ای سىز / سىزلەر ئېچ  باز می‌کردید ئېچ  باز می‌کرده‌اید سۆي  دوست می‌داشتید سۆي  دوست می‌داشته‌اید سىلى  ئېچ  باز می‌کردید ئېچ  باز می‌کرده‌اید سۆي  دوست می‌داشتید سۆي  دوست می‌داشته‌اید ئۇ / ئۇلار ئېچ   باز می‌کرد/می‌کردند ئېچ  باز می‌کرده‌است/می‌کرده‌اند سۆي   دوست می‌داشت/می‌داشتند سۆي  دوست می‌داشته‌است/می‌داشته‌اند بىز  ئېچ  باز می‌کردیم ئېچ  باز می‌کرده‌ایم سۆي  دوست می‌داشتیم سۆي  دوست می‌داشته‌ایم سەنلەر  ئېچ  باز می‌کردید ئېچ  باز می‌کرده‌اید سۆي  دوست می‌داشتید سۆي  دوست می‌داشته‌اید ماضی شرطی(همراه با آرزو) ماضی التزامی(همراه با گمان یا خواهش) ماضی شرطی(همراه با آرزو) ماضی التزامی(همراه با گمان یا خواهش) مەن  ئاچ ئىدى کاش باز می‌کردم ئاچ اگر باز می‌کردم سۆي ئىدى کاش دوست می‌داشتم سۆي  اگر دوست می‌داشتمسەن  ئاچ ئىدى کاش باز می‌کردی ئاچ  اگر  باز می‌کردی سۆي ئىدى کاش دوست می‌داشتی سۆي  اگر دوست می‌داشتی سىز / سىزلەر ئاچ ئىدى کاش باز می‌کردید  ئاچ  اگر باز می‌کرده‌اید سۆي ئىدى دوست می‌داشتید سۆي  اگر دوست می‌داشتید سىلى  ئاچ ئىدى کاش باز می‌کردید ئاچ  اگر باز می‌کردید سۆي ئىدى کاش دوست می‌داشتید سۆي  اگر دوست می‌داشتید ئۇ / ئۇلار ئاچ ئىدى کاش باز می‌کرد/می‌کردند ئاچ  اگر باز می‌کرد/می‌کردند سۆي ئىدى کاش دوست می‌داشت/می‌داشتند سۆي  اگر دوست می‌داشت/می‌داشتند بىز  ئاچ ئىدى کاش باز می‌کردیم ئاچ  اگر باز می‌کردیم سۆي ئىدى کاش دوست می‌داشتیم سۆي  اگر دوست می‌داشتیم سەنلەر  ئاچ ئىدى کاش باز می‌کردید ئاچ  اگر باز می‌کردید سۆي ئىدى کاش دوست می‌داشتید سۆي  اگر دوست می‌داشتید  مضارع اخباری مضارع شرطی مضارع اخباری ماضی نقلی مەن  ئاچ  باز می‌کنم ئاچ باز بکنم سۆي  دوست دارم سۆي دوست داشته باشمسەن  ئاچ باز می‌کنی ئاچ باز بکنی سۆي دوست داری سۆي  دوست داشته باشی سىز / سىزلەر ئاچ  باز می‌کنید ئاچ  باز بکنید سۆي  دوست دارید سۆي  دوست داشته باشید سىلى  ئاچ  باز می‌کنید ئاچ  باز بکنید سۆي  دوست دارید سۆي  دوست داشته باشید ئۇ / ئۇلار ئاچ  باز می‌کند/می‌کنند ئاچ باز کرده باشد/باشند سۆي   دوست دارد/دارند سۆي دوست داشته باشد/باشند بىز  ئاچ  باز می‌کنیم ئاچ  باز کرده باشیم سۆي   دوست داریم سۆي  دوست داشته باشیم سەنلەر  ئاچ  باز می‌کنید ئاچ باز کرده باشید سۆي  دوست دارید سۆي  دوست داشته باشید مضارع اخباری مضارع شرطی مضارع اخباری ماضی نقلی مەن  ئاچ  باز می‌کنم ئاچ باز بکنم سۆي  دوست دارم سۆي دوست داشته باشمسەن  ئاچ باز می‌کنی ئاچ باز بکنی سۆي دوست داری سۆي  دوست داشته باشی سىز / سىزلەر ئاچ  باز می‌کنید ئاچ  باز بکنید سۆي  دوست دارید سۆي  دوست داشته باشید سىلى  ئاچ  باز می‌کنید ئاچ  باز بکنید سۆي  دوست دارید سۆي  دوست داشته باشید ئۇ / ئۇلار ئاچ  باز می‌کند/می‌کنند ئاچ باز کرده باشد/باشند سۆي   دوست دارد/دارند سۆي دوست داشته باشد/باشند بىز  ئاچ  باز می‌کنیم ئاچ  باز کرده باشیم سۆي   دوست داریم سۆي  دوست داشته باشیم سەنلەر  ئاچ  باز می‌کنید ئاچ باز کرده باشید سۆي  دوست دارید سۆي  دوست داشته باشید مستقبل همراه گمان مضارع استمراری مستقبل همراه گمان مضارع استمراری مەن  ئاچ  قصد دارم باز کنم ئاچ  دارم باز می‌کنم سۆي  قصد دارم دوست داشته باشم سۆي  دارم دوست می‌دارمسەن  ئاچ قصد داری باز کنی ئاچ داری باز می‌کنی سۆي قصد داری دوست داشته باشی سۆي داری دوست می‌داری سىز / سىزلەر ئاچ  قصد دارید باز کنید ئاچ  دارید باز می‌کنید سۆي  قصد دارید دوست داشته باشید سۆي  دارید دوست می‌دارید سىلى  ئاچ  قصد دارید باز کنید ئاچ  دارید باز می‌کنید سۆي  قصد دارید دوست داشته باشید سۆي  دارید دوست می‌دارید ئۇ / ئۇلار ئاچ  قصد دارد/دارند باز کند/کنند ئاچ  دارد/دارند باز می‌کند/می‌کنند سۆي   قصد دارد/دارند دوست داشته باشد/باشند سۆي   دارد/دارند دوست می‌دارد/می‌دارند بىز  ئاچ  قصد داریم باز کنیم ئاچ داریم باز می‌کنیم سۆي   قصد دارمک دوست داشته باشیم سۆي   داریم دوست می‌داریم سەنلەر  ئاچ  قصد دارید باز کنید ئاچ دارید باز می‌کنید سۆي  قصد دارید دوست داشته باشید سۆي  دارد/دارند دوست می‌دارد/می‌دارند ماضی استنباطی مضارع شایعه‌ای  ماضی استنباطی ماضی شایعه‌ای  مەن  ئېچ  شنیده‌ام که باز کرده‌ام ئېچ  گویا که باز کرده‌ام سۆي  شنیده‌ام که دوست داشته‌ام سۆي  گویا که دوست داشته‌امسەن  ئېچ شنیده‌ام که باز کرده‌ای ئېچ گویا که باز کرده‌ای سۆي شنیده‌ام که دوست داشته‌ای سۆي گویا که دوست داشته‌ای سىز / سىزلەر ئېچ  شنیده‌ام که باز کرده‌اید ئېچ  گویا که باز کرده‌اید سۆي  شنیده‌ام که دوست داشته‌اید سۆي  گویا که دوست داشته‌اید سىلى  ئېچ  شنیده‌ام که باز کرده‌اید ئېچ  گویا که باز کرده‌اید سۆي  شنیده‌ام که دوست داشته‌اید سۆي  گویا که دوست داشته‌اید ئۇ / ئۇلار ئېچ  شنیده‌ام که باز کرده‌است/کرده‌اند ئېچ  گویا که باز کرده‌است/کرده‌اند سۆي   شنیده‌ام که دوست داشته‌است/داشته‌اند سۆي   گویا که دوست داشته‌است/داشته‌اند بىز  ئېچ  شنیده‌ام که باز کرده‌ایم ئېچ گویا که باز کرده‌ایم سۆي   شنیده‌ام که دوست داشته‌ایم سۆي   گویا که دوست داشته‌ایم سەنلەر  ئېچ  شنیده‌ام که باز کرده‌اید ئېچ گویا که باز کرده‌اید سۆي  شنیده‌ام که دوست داشته‌اید سۆي  گویا که دوست داشته‌اید مضارع توانایی امری/مضارع التزامی  مضارع توانایی امری/مضارع التزامی  مەن  ئاچ  می‌توانم باز کنم ئاچ باز کنم! سۆي  می‌توانم دوست داشته‌باشم سۆي دوست داشته‌باشم!سەن  ئاچ می‌توانی باز کنی ئاچ / ئاچ باز کن! سۆي می‌توانی دوست داشته‌باشی سۆي / سۆي دوست داشته‌باش! سىز / سىزلەر ئاچ  می‌توانید باز کنید ئېچ / ئاچ  باز کنید! سۆي  می‌توانید دوست داشته‌باشید سۆي / سۆي  دوست داشته‌باشید! سىلى  ئاچ  می‌توانید باز کنید ئاچ  باز کنید! سۆي  می‌توانید دوست داشته‌باشید سۆي  دوست داشته‌باشید! ئۇ / ئۇلار ئاچ  می‌تواند/می‌توانند باز کند/کنند ئاچ باز کند/کنند!  سۆي   می‌تواند/می‌توانند دوست داشته‌باشد/داشته‌باشند سۆي دوست داشته‌باشد/باشند! بىز  ئاچ  می‌توانیم باز کنیم ئاچ‌ باز کنیم! سۆي   می‌توانیم دوست داشته باشیم سۆي   دوست داشته باشیم! سەنلەر  ئېچ  می‌توانید باز کنید ئېچ‌ باز کنید! سۆي  می‌توانید دوست داشته باشید سۆي دوست داشته باشید!

فعل‌های منفی با اضافه کردن پسوند منفی‌ساز «ـما» یا «ـمە» (بر طبق قانون هماهنگی مصوت‌ها) به بن فعل ساخته می‌شوند. برای مثال، مصدر فعل منفی «باز نکردن» برابر است با «ئاچماق» و مصدر فعل منفی «دوست نداشتن» برابر با «سۆيمەك».

+جدول صرفی فعل منفی ئاچماماق (باز نکردن) سۆيمەمەك (دوست نداشتن) ماضی مطلق مضارع اخباری ماضی مطلق مضارع اخباری مەن  ئاچ  باز نکردم ئاچ  باز نمی‌کنم سۆي  دوست نداشتم سۆي  دوست ندارمسەن  ئاچ  باز نکردی ئاچ  باز نمی‌کنی سۆي  دوست نداشتی سۆي  دوست نداری سىز / سىزلەر ئاچ  باز نکردید ئاچ  باز نمی‌کنید سۆي  دوست نداشتید سۆي  دوست ندارید سىلى  ئاچ  باز نکردید ئاچ  باز نمی‌کنید سۆي  دوست نداشتید سۆي  دوست ندارید ئۇ / ئۇلار ئاچ   باز نکرد/نکردند ئاچ  باز نمی‌کند/نمی‌کنند سۆي   دوست نداشت/نداشتند سۆي  دوست ندارد/ندارند بىز  ئاچ  باز نکردیم ئاچ  باز نمی‌کنیم سۆي  دوست نداشتیم سۆي  دوست نداریم سەنلەر  ئاچ  باز نکردید ئاچ  باز نمی‌کنید سۆي  دوست نداشتید سۆي  دوست ندارید

 فعل‌های «بودن»، «نبودن»، «داشتن»، «نداشتن» 
معادل فعل «بودن» یا «نبودن» در زبان اویغوری ، به مانند هر زبان دیگری، از اهمیت ویژه برخوردار بوده و قواعد خاص خود را نیز دارد.

در زبان اویغوری، دو گروه کلی وجود دارد، مضارع ساده و سایر صرف‌ها و زمان‌ها. «بودن» یا «نبودن» در مضارع ساده، با پسوندهای ضمیری ادا می‌شوند. در سایر حالات و صرف‌ها، از فعل «ئىماق» یا «بولماق» استفاده می‌شود. این فعل، کاربردها و معانی زیادی دارد، به معنی «بودن»، «شدن»، «وجود داشتن» یا «مالکیت داشتن»، «به وقوع پیوستن»، ابراز آرزو یا تصمیم «بر من انجام فلان کار بودن»، و غیره.

پسوندهای ضمیری فعل «بودن»، مانند ضمیرهای پسوندی برای صرف افعال مضارع می‌باشد، با این تفاوت که این ضمیرها مستقیماً به خود واژهٔ مسند می‌چسبد.

برای ساخت فعل منفی، از واژهٔ منفی‌ساز «ئەمەس» استفاده می‌شود. در زمان مضارع ساده، پسوند ضمیری فعل به واژهٔ منفی‌ساز ملصق می‌شود، و در سایر صرف‌ها، پس از «ئەمەس»، فعل مربوطه صرف شده ادا می‌شود.

+جدول صرفی «بودن» مضارع اخباری ماضی اخباری‌ ماضی/مضارع استنباطی مضارع سوالی مضارع منفی ماضی منفی مەن  -ـمەن  ئىدىم ئىكەنمەن  -ـمەن؟ مەن   ئىدىمسەن  -ـسەن  ئىدىڭ ئىكەنسەن  ـسەن؟ سەن  ئىدىڭ سىز / سىزلەر -ـسىز  ئىدىڭىز‌ ئىكەنسىز  -ـسىز؟ سىز  ئىدىڭىز سىلى  -ـلا ئىدىلە ئىكەنلا -ـلا؟ لا  ئىدىلە ئۇ / ئۇلار - / -ـدۇر / -ـتۇر ئىدى‌ ئىكەن‌ -ـ؟   ئىدى بىز  -ـمىز  ئىدۇق ئىكەنمىز -ـمىز؟ مىز  ئىدۇق سىلەر -ـسىلەر ئىدىڭلار ئىكەنسىلەر‌ -ـسىلەر؟ سىلەر  ئىدىڭلار

نمونه جملاتی با فعل «بودن»:

 مەن ئوقۇتقۇچى. من معلمم. مەن دېھقان . من دهقان نیستم. سەن باغۋەن. تو باغ‌دار هستی. سەن ئوقۇغۇچى . تو دانش‌آموز نیستی. ئۇ ئوغرىباشى. او سرکردهٔ دزدان است. ئۇ سىياسەتچى . او سیاستمدار نیست. بىز قازاقىستاندىن. ما از قزاقستانیم. بىز مېھمان . ما میهمان نیستیم. سىز دوختۇر. شما پزشکی. سىز ھېراتتىن . شما از هرات نیستی. ئۇلار زەھەرلىك چېكىملىك ​​ساتقۇچى. آن‌ها موادفروش هستند. ئۇلار گۇناھسىز . آن‌ها بی‌گناه نیستند.

در اویغوری ، مفاهیم «وجود داشتن»، «موجود بودن»، «مالکیت داشتن» در زمان ساده، همگی با فعل ربطی «بار» ادا می‌شود. در صرفهای دیگر، این فعل ربطی یا با حالت سوم‌شخص مفردِ فعل «ئىماق» ترکیب می‌شود یا با فعل «بولماق» جایگزین می‌شود.

 بىر قۇتا . یک قوطی وجود دارد. سىنىپتا بىر تاختاي . در صنف/کلاس یک تخته وجود دارد. قۇتا ؟ آیا یک قوطی وجود دارد؟ سىنىپتا تاختاي ؟ آیا در صنف/کلاس یک تخته وجود دارد؟ مې قۇتا . من یک قوطی دارم. مېنىڭ ئۆيۈم قارا ئىشىك . در خانهٔ من در سیاهی وجود دارد. مې بىر قۇتا ؟ آیا من یک قوطی دارم؟ مېنىڭ ئۆيۈم قارا ئىشىك ؟ آیا در خانهٔ من در سیاهی وجود دارد؟ بىر قۇتا بار  . یک قوطی وجود داشت. سىنىپتا بىر تاختاي  . در صنف/کلاس یک تخته وجود داشت. قۇتا بار  ؟ آیا یک قوطی وجود داشت؟ سىنىپتا تاختاي  ؟ آیا در صنف/کلاس یک تخته وجود داشت؟ مې قۇتا  . من یک قوطی داشتم. مېنىڭ ئۆيۈم قارا ئىشىك  . در خانهٔ من در سیاهی وجود داشت. مې قۇتا  ؟ آیا من یک قوطی داشتم؟ مېنىڭ ئۆيۈم قارا ئىشىك  ؟ آیا در خانهٔ من در سیاهی وجود داشت؟ ئەگەر مې قۇتا . اگر من یک قوطی داشته باشم. ئەگەر سىنىپتا بىر تاختاي . اگر در صنف/کلاس یک تخته وجود داشته باشد. مې بىر قۇتا . من یک قوطی خواهم داشت. سىنىپتا بىر تاختاي . در صنف/کلاس یک تخته وجود خواهد داشت.

در اویغوری، مفاهیم منفی «وجود نداشتن»، «موجود نبودن»، «مالکیت نداشتن» در زمان ساده، همگی با فعل ربطی «يوق» ادا می‌شود. در صرفهای دیگر، این فعل ربطی یا با حالت سوم‌شخص مفردِ فعل «ئىماق» ترکیب می‌شود یا با فعل «بولماق» جایگزین می‌شود.

 بىر قۇتا . یک قوطی وجود ندارد. سىنىپتا تاختاي . در صنف/کلاس تخته وجود ندارد. بىر قۇتا ؟ آیا یک قوطی وجود ندارد؟ سىنىپتا تاختاي ؟ آیا در صنف/کلاس تخته وجود ندارد؟ مې بىر قۇتا . من یک قوطی ندارم. مېنىڭ ئۆيۈم قارا ئىشىك . خانهٔ من در سیاه ندارد. مې بىر قۇتا ؟ آیا من یک قوطی ندارم؟ مېنىڭ ئۆيۈم قارا ئىشىك ؟ آیا خانهٔ من در سیاه ندارد؟ بىر قۇتا  . یک قوطی وجود نداشت. سىنىپتا تاختاي  . در صنف/کلاس یک تخته وجود نداشت. بىر قۇتا ؟ آیا یک قوطی وجود نداشت؟ سىنىپتا تاختاي  ؟ آیا در صنف/کلاس یک تخته وجود نداشت؟ مې بىر  قۇتا . من یک قوطی نداشتم. مېنىڭ ئۆيۈم قارا ئىشىك  . خانهٔ من در سیاه نداشت. مې بىر  قۇتا ؟ آیا من یک قوطی نداشتم؟ مېنىڭ ئۆيۈم قارا ئىشىك  ؟ آیا خانهٔ من در سیاه نداشت؟ ئەگەر مې بىر  قۇتا . اگر من یک قوطی نداشته باشم. ئەگەر سىنىپتا بىر تاختاي . اگر در صنف/کلاس یک تخته وجود نداشته باشد. مې بىر قۇتا . من یک قوطی نخواهم داشت. سىنىپتا بىر تاختاي . در صنف/کلاس یک تخته وجود نخواهد داشت.

 جستارهای وابسته 
 خط اویغوری
 اویغوری
 اویغورها
 اویغورستان
 ترکستان
 ترکستان شرقی
 ترکستان غربی

 پانویس 

 پیوند به بیرون 
 فرهنگ لغت اُیغوری 
 واژگان فارسی در زبانهای سوئدی،اویغوری چینی و بوسنیایی


رده:زبان‌ها
رده:زبان‌های ایزو ۶۳۹–۱
رده:زبان‌های پاکستان
رده:زبان‌های پیوندی
رده:زبان‌های ترکی
اویغوری
رده:زبان‌های دارای کد ایزو ۶۳۹–۲
رده:زبان‌های دارای هماهنگی واکه‌ای
رده:زبان‌های فاعل-مفعول-فعل
رده:زبان‌های قرقیزستان
رده:زبان‌های قزاقستان