شهرزاد قصه‌گو

شهرزاد راوی افسانه‌ای و شخصیت محوریِ چارچوب رواییِ اثر هزار و یک شب است؛ مجموعه‌ای از قصه‌های عامیانهٔ خاورمیانه‌ای، جنوب آسیایی و شمال آفریقایی که تقریباً میان سدهٔ هشتم تا چهاردهم میلادی به زبان عربی گردآوری شده‌اند. شهرزاد همسر شاه شهریار است و با روایت زنجیره‌ای پیوسته از داستان‌های به‌هم‌پیوسته در طول هزار و یک شب، جان خود و در نهایت جان زنان پادشاهی را از مرگ نجات می‌دهد.

شهرزاد قهرمانِ داستان‌های منفردی که روایت می‌کند نیست، بلکه به‌عنوان آگاهیِ رواییِ وحدت‌بخشِ کل اثر عمل می‌کند. او با زمان‌بندی سنجیده، تعلیق روایی و انتخاب موضوعیِ هدفمند، به‌تدریج شاه شهریار را از فرمانروایی انتقام‌جو و زن‌ستیز به پادشاهی دادگر و باثبات بدل می‌سازد. نقش او داستانِ چارچوبی را بنیان می‌گذارد که مجموعهٔ متنوع قصه‌هایی را که هزار و یک شب را تشکیل می‌دهند در بر می‌گیرد و به آن‌ها انسجام می‌بخشد.

بر پایهٔ روایت چارچوبی، شاه شهریار پس از کشف خیانت همسر نخست خود، سیاستی در پیش می‌گیرد که هر شب با دختری باکره ازدواج کند و او را بامدادان اعدام نماید. پس از مرگ‌های بسیار، شهرزاد، دختر دانش‌آموختهٔ وزیر دربار، داوطلب ازدواج با او می‌شود. در شب عروسی، او داستانی را آغاز می‌کند اما آن را هنگام طلوع خورشید ناتمام می‌گذارد. شاه شهریار برای شنیدن پایان داستان، اجرای حکم را به تعویق می‌اندازد و این الگو شب‌به‌شب تکرار می‌شود. شهرزاد در طی ۱۰۰۱ شب، داستان‌هایی از پادشاهان، بازرگانان، عاشقان، جنیان و ماجراجویان روایت می‌کند و اغلب داستان‌هایی را در دل داستان‌های دیگر می‌نشاند، تا آن‌که شاه شهریار از سوگند خشونت‌بار خود دست می‌کشد و جان او را برای همیشه می‌بخشد.

شهرزاد همواره به‌عنوان شخصیتی بسیار هوشمند، تحصیل‌کرده و فصیح تصویر می‌شود. در بسیاری از نسخه‌های متن، از او به‌عنوان کسی یاد می‌شود که در تاریخ، شعر، فلسفه و دین تبحر داشته است. او با گزینش داستان‌هایی که به عدالت، خویشتنداری، وفاداری و سوءاستفاده از قدرت می‌پردازند، شاه شهریار را بی‌آن‌که مستقیماً با او رویارویی کند، به بازاندیشی در کردارهای خود وامی‌دارد.

شهرزاد از خلال کارکرد دوگانه‌اش به‌عنوان شخصیت و ساختار روایی، به یکی از تأثیرگذارترین چهره‌ها در ادبیات جهان بدل شده است.

 نام 
نام شهرزاده از فارسی میانهٔ Šahrzād (که به صورت Šahrāzād نیز ضبط شده است) گرفته شده است،Muhsin Mahdi, The Thousand and One Nights (Alf Layla wa-Layla): From the Earliest Known SourcesUlrich Marzolph & Richard van Leeuwen, The Arabian Nights Encyclopedia, entry “Shahrazād” که به‌طور سنتی به‌عنوان ترکیبی از شهر («شهر» یا «قلمرو») و پسوند -زاد («زادهٔ» یا «برآمده از») تحلیل می‌شود،D. N. MacKenzie, A Concise Pahlavi DictionaryEhsan Yarshater (ed.), Encyclopaedia Iranica, entries “Šahr” and “-zād” و در نتیجه معنایی چون «زادهٔ شهر» یا «دختر قلمرو» می‌دهد. این نام از الگوهای رایج نام‌گذاری ایرانی پیروی می‌کند و با پیوندهای درباری‌ای که در نسخه‌های متأخر روایت چارچوبی به این شخصیت نسبت داده می‌شود، هم‌خوان است.thumb|upright=1.3|شهرزاد و سلطان اثر نقاش ایرانی صنیع‌الملک (۱۸۴۹–۱۸۵۶)

 تاریخچه 
کهن‌ترین اشاره‌ها به اثری شبیه به هزار و یک شب در منابع عربی سدهٔ نهم میلادی دیده می‌شود؛ منابعی که از مجموعه‌ای از داستان‌ها سخن می‌گویند که از اثری به فارسی میانه با عنوان «هزار افسان» ترجمه شده بوده است. هیچ نسخهٔ خطیِ کاملی از این دوره باقی نمانده است،Muhsin Mahdi, The Thousand and One Nights (Alf Layla wa-Layla): From the Earliest Known Sources (Leiden: Brill, 1984) و کهن‌ترین نسخه‌های عربیِ موجود، پاره‌پاره‌اند و به سده‌های نهم و دهم میلادی بازمی‌گردند.Ulrich Marzolph & Richard van Leeuwen, The Arabian Nights Encyclopedia, “Manuscripts” این متون اولیه از همان آغاز از یک راوی زن به‌عنوان شگردی برای روایت چارچوبی بهره می‌گیرند؛ نقشی که بعدها به‌طور کامل در شخصیت شهرزاد صورت‌بندی می‌شود.

میان سده‌های نهم تا چهاردهم میلادی، این مجموعه از طریق اجرای شفاهی و انتقال نسخه‌های خطی در مراکز بزرگ شهریِ جهان اسلام، به‌ویژه بغداد، دمشق و قاهره، تکامل یافت.Robert Irwin, The Arabian Nights: A CompanionHeinz Grotzfeld, “Neglected Conclusions on the Arabian Nights” در این دوره، صدای رواییِ شهرزاد تحت تأثیر سنت‌های ادبی و فرهنگی گوناگونی شکل گرفت؛ از جمله ادبیات درباریِ فارسی، ادبِ عربی، بن‌مایه‌های رمانس هلنیستی که از طریق منابع یونانی منتقل شده بودند، و نیز مواد روایی برخاسته از سنت‌های قصه‌گوییِ مصری، شمال آفریقایی و به‌طور کلی خاور نزدیک.Andras Hamori, On the Art of Medieval Arabic Literature هرچند هیچ نسخهٔ اندلسی‌ای از هزار و یک شب باقی نمانده است، شباهت‌های مضمونی و ساختاری از تأثیر غیرمستقیمِ جهان اسلامیِ غربی حکایت دارد.María Jesús Rubiera Mata, studies on Andalusi narrative traditions

تا سدهٔ دوازدهم میلادی، روایت چارچوبیِ شهرزاد و ایدهٔ داستان‌گویی در طول ۱۰۰۱ شب به‌طور قطعی تثبیت شده بود، هرچند پیکرهٔ داستانی همچنان گشوده و ناپایدار باقی ماند. در نسخه‌های متأخرِ قرون وسطی، به‌ویژه در مصر، داستان‌ها پیوسته افزوده، اقتباس و بازآرایی شدند؛ فرایندی که به شکل‌گیری صورتی نزدیک‌تر به نسخهٔ شناخته‌شدهٔ امروزی انجامید.

کهن‌ترین متن شناخته‌شده از داستانِ شهرزاد، نسخه‌ای خطی به زبان عربی از سدهٔ نهم میلادی است که از قاهره به‌دست آمده است. در پنج سدهٔ بعدی، صدای شوخ‌طبع و پویای شهرزاد به‌دست قصه‌گویانِ مراکز شهریِ فرهیخته‌ای چون بغداد، دمشق، قاهره و اندلس به کار گرفته شد و از سنت‌های متعددی، از جمله یونانی، قبطی، شمال آفریقایی و عبری، تأثیر پذیرفت. تا سدهٔ دوازدهم، هزار و یک شب به‌عنوان مجموعه‌ای تثبیت‌شده شناخته می‌شد که داستانِ شهرزاد چارچوب رواییِ آن را تشکیل می‌داد.Muhsin Mahdi, The Thousand and One Nights

 روایت 

در روایت چارچوبیِ هزار و یک شب، شاه شهریار، فرمانروای پادشاهی‌ای نامشخص در شرق، درمی‌یابد که همسرش به او خیانت کرده است. او دستور اعدام همسرش را صادر می‌کند و با این باور که همهٔ زنان ذاتاً فریب‌کارند، سیاستی در پیش می‌گیرد که هر شب با دختری باکره ازدواج کند و بامدادِ روز بعد فرمان قتل او را بدهد. پس از اجرای شمار بسیاری از این اعدام‌ها، وزیر شاه، که تأمین عروس‌ها بر عهدهٔ او است، خود را ناتوان از ادامهٔ این کار می‌یابد.

شهرزاد، دختر بزرگِ وزیر، با وجود مخالفت‌های پدرش، داوطلب ازدواج با شاه می‌شود. در شب عروسی، او درخواست می‌کند که خواهر کوچک‌ترش، دنیازاد، به حجره آورده شود. در لحظه‌ای از پیش تعیین‌شده، دنیازاد از شهرزاد می‌خواهد که داستانی روایت کند. شهرزاد داستانی را آغاز می‌کند، اما آگاهانه آن را هنگام سپیده‌دم ناتمام می‌گذارد. شاه شهریار که مشتاق شنیدن پایان داستان است، اجرای حکم اعدام او را به تعویق می‌اندازد.

این الگو شب‌به‌شب تکرار می‌شود. هر شب شهرزاد یا داستان پیشین را به پایان می‌برد یا داستان تازه‌ای آغاز می‌کند و همواره آن را در لحظه‌ای پرتعلیق، هنگام طلوع روز، قطع می‌کند. او در طول ۱۰۰۱ شب، رشته‌ای از روایت‌ها را بازمی‌گوید که در آن‌ها پادشاهان، بازرگانان، عاشقان، نیرنگ‌بازان و موجودات فراطبیعی حضور دارند و اغلب داستان‌هایی در دل داستان‌های دیگر گنجانده می‌شوند. این قصه‌ها به‌طور مکرر به مضامینی چون عدالت، خویشتنداری، وفاداری و سوءاستفاده از قدرت می‌پردازند.

با گذشت زمان، نگرش شاه شهریار نسبت به زنان و اقتدار به‌تدریج دگرگون می‌شود. او از رویهٔ اعدام‌ها دست می‌کشد و به خرد و فضیلت شهرزاد پی می‌برد. در پایان ۱۰۰۱ شب، شاه جان او را برای همیشه می‌بخشد و او را ملکهٔ خود می‌کند؛ بدین‌سان چرخهٔ خشونت پایان می‌یابد و چارچوبی شکل می‌گیرد که در درون آن داستان‌های این مجموعه روایت می‌شوند.

 جستارهای وابسته 
 فهرست داستان‌های هزار و یک شب
 فهرست شخصیت‌های هزار و یک شب

 منابع 

رده:اساطیر ایرانی
رده:اسطوره‌شناسی عرب
رده:افسانه‌های قرون وسطی
رده:شخصیت‌های زن در ادبیات
رده:شخصیت‌های هزار و یک شب
رده:ملکه‌های تخیلی