زبان‌های ایرانی

زبان‌های ایرانی ، یکی از زیرشاخه‌های زبان‌های هندوایرانی از خانواده بزرگ زبان‌های هندواروپایی است و توسط مردمان ایرانی، گویش می‌شود. زبان‌های ایرانی به چهار دوره پیشا ایرانی، ایرانی باستان، ایرانی میانه و ایرانی نو دسته‌بندی می‌شوند. منظور از اصطلاح زبان‌های ایرانی یا زبان‌های ایرانی‌تبار، گروهی از زبان‌ها است که همگی ریشه در یک زبان باستانی به نام زبان نیاایرانی داشته‌اند و به معنی زبان‌های مرتبط با واحد سیاسی کشور امروزی ایران نیست.

رایج‌ترین زبان‌های ایرانی نو شامل زبان‌های فارسی، کردی، گیلکی، مازندرانی، اچمی، لکی، پشتو، بلوچی، آسی و لری است.

بیشتر زبان‌های ایرانی در کشورهای ایران، افغانستان و تاجیکستان حضور دارند، اما تعدادی از این زبان‌ها نیز در عراق، سوریه، ترکیه، ازبکستان، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، غرب چین و شبه‌قاره هند هم وجود دارند.اشمیت، رودیگر: راهنمای زبان‌های ایرانی (جلد دوم)، تهران: انتشارات ققنوس، ص ۴۰۹ زبان اچمی تنها زبان ایرانیک است که در ۶ کشور شورای همکاری خلیج فارس زبان بومیست و توسط اچمی‌ها تکلم می‌شود.در میان کشورها و دولت‌های خودگردان، زبان فارسی در ایران، فارسی دری در افغانستان، تاجیکی در تاجیکستان، پشتو در افغانستان و بخش‌هایی از پاکستان، کردی در عراق، آسی در اوستیای جنوبی و اوستیای شمالی-آلانیا و زبان بلوچی در بلوچستان پاکستان، زبان رسمی هستند.

امروزه زبان‌های ایرانی بیشتر با خط فارسی، لاتین، و سیریلیک نوشته می‌شوند. در میان زبان‌های زنده ایرانی، تنها فارسی و طبری (مازندرانی) دارای آثاری با قدمت بیش از هزار سال هستند.

در سال ۲۰۰۸ میلادی برآورد شد که حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون تن به زبان‌های ایرانی سخن می‌گویند. بنیاد تابستانی زبان‌شناسی (SIL International) در سال ۱۳۸۴ برآورد کرده است که امروزه به حدود ۸۷ گونه از زبان‌های ایرانی سخن گفته می‌شود؛ که شمار سخنوران بزرگ‌ترین این زبان‌ها به‌طور تخمینی عبارتند از: فارسی (۱۱۰ میلیون تن)،Windfuhr, Gernot. The Iranian Languages. Routledge. 2009. p. 418. پَشتو (۶۰ تا ۷۰ میلیون تن)، کُردی (۴۱–۶۰ میلیون تن)،Sandra Mackey , “The reckoning: Iraq and the legacy of Saddam”, W.W. Norton and Company, 2002. Excerpt from pg 350: “As much as 25% of Turkey is Kurdish. ”  لُری (۱۰ میلیون تن)، زبان تَبری و گیلکی (۷ میلیون تن) و زبان بلوچی (۷ میلیون تن) و زبان لَکی (حدود۳/۵میلیون) و زبان اچمی (حدود ۳–۴ میلیون).

 پیشینه 
بندانگشتی|چپ|250px|نمودار زبان‌های هندواروپایی
بندانگشتی|چپ|250px|پراکنش تاریخی زبان‌های ایرانی ۱۰۰ سال پیش از میلاد، رنگ نارنجی نشان‌دهنده سرزمین‌های ایرانی شرقی: سرمتی، سکائستان، باختر و رنگ قرمز نشان‌دهنده سرزمین‌های ایرانی غربی: شاهنشاهی اشکانی است.
دوره استقرار اقوام ایرانی در فلات کنونی ایران از هزاره سوم پ. م تا پایان شاهنشاهی هخامنشی در سده چهارم پ. م را در بر می‌گیرد. از زبان‌های ایرانی باستان چهار زبان آن شناخته شده است: زبان مادی، سکایی، اوستایی و پارسی باستان. از زبان مادی و سکایی که یکی در غرب ایران و منطقه فرمان‌روایی ماد و دیگری در شمال، از مرزهای چین تا دریای سیاه، از جمله بین اقوام پارت و ساکنان سغد، رایج بوده، تنها کلمات و عباراتی در آثار دیگران برجای مانده است. اما از زبان‌های اوِستایی و پارسی باستان مدارک بسیار در دست است. زبان اوِستایی، زبان مردم اطراف دریاچه هامون در سیستان بوده و زرتشت کتاب خود را به این زبان نوشته است.

پارسی باستان زبان مادری و زبان میهن اصلی خانواده و دودمان هخامنشی بوده است. نخستین شواهد نوشتاری از این زبان، سنگ‌نوشته بیستون است که تاریخ آن به قرن ششم پیش از میلاد برمی گردد. درهمین زمان زبان‌های دیگر ایرانی باستان نیز وجود داشته که پا به پای چهار زبان مهم دوران باستان مراحل تکاملی را می‌پیموده است، مانند زبان‌های بلخی، سغدی، زبان پارتی و خوارزمی.

زبان‌های ایرانی به سه دسته تقسیم می‌شوند:
 زبان‌های ایرانی باستان
 زبان‌های ایرانی میانه
 زبان‌های ایرانی نو (غربی و شرقی)محسنی، محمدرضا1392: "پان‌ترکسیم، ایران و آذربایجان"، چاپ دوم، نشر سمرقند، ص 130-131
این دسته‌بندی مطلقاً از لحاظ زمانی نیست، بلکه از نظر زبان‌شناسی هم هست.

 ایرانی باستان 

زبان نیاایرانی نیای مستقیم این دسته از زبان‌های ایرانی است.

از جمله زبان‌های ایرانی باستان عبارت‌اند از زبان‌های اوستایی (که تنها از طریق متون اوستا به ما رسیده است)، پارسی باستان (که بیشتر از طریق کتیبه‌های هخامنشی به ما رسیده است)، سکایی باستان، و مادی (که فقط چند واژهٔ آن، آن هم از طریق چند وام‌واژه در فارسی باستان و چند واژهٔ ذکر شده در منابع یونانی و میان‌رودانی به دست ما رسیده است). برخی دیگر از زبان‌های این دوره که آثار غیرمستقیمی از آنها برجای مانده، یا براساس موازین زبان‌شناختی تاریخی می‌توان به وجودشان اطمینان داشت، بلخی باستان، پارتی باستان، خوارزمی باستان، سغدی باستان، شیرازی باستان، کرمانی باستان و مادی است.

 ایرانی میانه 

زبان‌های ایرانی میانه به دو گروه تقسیم می‌شوند:
 گروه ایرانی میانه غربی، شامل زبان پهلوانیگ (پارتی یا پهلوی اشکانی) و زبان پارسیگ (پارسی میانه یا پهلوی ساسانی)
 گروه ایرانی میانه شرقی، شامل سغدی، سکایی میانه (سکایی ختنی)، خوارزمی و باختری (یا بلخی)

 ایرانی نو 

بندانگشتی|250px|منطفه گستردگی و نفوذ زبان‌های ایرانی به تحقیق دانشمندان آلمانی

زبان‌های ایرانی نو به دو دسته بخش می‌شوند:
 شرقی
 غربی

زبان‌های ایرانی نو با این که در ایران، افغانستان و تاجیکستان متمرکز شده‌اند اما گستره جغرافیایی بسیار وسیع‌تری را در بر می‌گیرند شامل مناطقی در قفقاز، آسیای میانه، ترکستان چین، پامیر، ترکیه، سوریه، عراق و شبه‌قاره هند.

 زبان‌های ایرانی شرقی 

دسته شرقی زبان‌های ایرانی نو که اغلب در کشورهای افغانستان، پاکستان، تاجیکستان، روسیه و گرجستان رایج‌اند به چند گروه تقسیم می‌شوند که عبارتند از:
 زبان پشتو
 زبان آسی
 زبان ارموری
 زبان پراچی
 زبان یِدغه
 زبان منجانی
 زبان خوفی
 زبان برتنگی
 زبان شغنانی
 زبان روشانی
 زبان اشکاشمی
 زبان سنگلیچی
 زبان واخانی
 زبان سریقلی
 زبان یزغلامی
 زبان یغنابی

 زبان‌های ایرانی غربی 

زبان‌های ایرانی‌تبار غربی به دو گروه شمال غربی و جنوب غربی دسته‌بندی می‌شوند. این زبان‌ها غالباً بازمانده زبان‌های پارسی باستان، پارسیگ، پهلوانیگ، آذری باستان، دری زرتشتی هستند.

گروه شمال غربی:
 زبان‌های کردی
 زبان لکی
 زبان گورانی
 زبان شبکی
 زبان مازندرانی
 زبان گیلکی
 زبان زازایی
 زبان تالشی
 زبان سمنانی
 زبان سنگسری
 زبان لاسگردی
 زبان سرخه‌ای
 زبان خوری
 زبان بلوچی
 زبان سیوندی
 زبان تاتی ایران
 زبان کرنگانی
 زبان شاهرودی
 زبان خورش‌رستمی
 زبان رزجردی
 زبان گذرخانی
 زبان کجلی
 زبان آشتیانی
 زبان خوانساری
 زبان نائینی
 زبان وانشانی
 زبان گزی
 زبان نطنزی
 زبان سوی
 زبان یهودی-کاشانی
 زبان یهودی-همدانی
 زبان یهودی-گلپایگانی

زبان‌های ایرانی جنوب غربی:
 فارسی نو (و گویش‌های دری و تاجیکی)
 زبان لری
 زبان تاتی قفقاز
 زبان ارمنی-تاتی
 زبان یهودی-تاتی
 زبان یهودی بخارا
 زبان اچمی
 گویش بشاگردی (زبان اچمی)
 گویش کمزاری
 زبان خارگی
 زبان کهمره‌ای
 گویش‌های گرمسیری
 گویش بهبهانی

 شیوه نوشتار 
زبان‌های ایرانی دارای شیوه‌های نوشتار گوناگون هستند. از جمله خط میخی (در مورد پارسی باستان)؛ خط آرامی (در مورد نخستین کتیبه‌های پارسیگ، پارتی، سغدی، و خوارزمی)؛ دو نوع خط سریانی، سطرنجیلی (در مورد پارسی میانه، پارتی، باختری، سغدی و فارسی نو) و نستوری (سغدی مسیحی و فارسی نو)؛ خط عبری (در مورد فارسی نو و لهجه‌های محلی)؛ خط عربی (در مورد فارسی نو، خوارزمی، کُردی، پشتو و بلوچی)؛ خط براهمی (در مورد خُتَنی، تُمْشُقی و سغدی)؛ خط یونانی (در مورد آذری (باختری))؛ خط سیریلیک (در مورد آسی و تاجیکی) و خط لاتین (در مورد آذری، کُردی، آسی و زازایی).دانشنامه ایرانیکا، سرواژهٔ IRAN vi, (3) Writing Systems

 زبان‌های ایرانی در ایران امروز 

 اتنولوگ 
اتنولوگ جمعیت فارسی زبانان ایران در سال ۲۰۱۶ را ۵۰ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر یعنی بیش از ۶۲ درصد جمعیت ایران می‌داند.https://www.ethnologue.com/country/IR/languageshttps://www.ethnologue.com/language/pes اِتنولوگ  از معتبرترین دانشنامه‌های موجود در جهان است که داده‌های آماری از تعداد گویشوران زبان‌های مختلف را به صورت اینترنتی منتشر می‌کند.

 جمعیت 
جمعیت ایران در پایان سال ۲۰۱۶ میلادی، طبق تخمین‌های متفاوت بین ۷۹ تا ۸۱ میلیون نفر بوده است. اتنولوگ جمعیت گویشوران زبان‌های مختلف در ایران در سال ۲۰۱۶ میلادی را به ترتیب زیر بیان کرده است. به این نکته توجه شود که بین قومیت و گویشور تفاوت وجود دارد و برای نمونه میزان جمعیت آذری‌زبانان در جدول لحاظ شده است در حالی که جمعیت آذری تباران اندکی بیش تر است. بیش از ۸۱ درصد مردم ایران در سال ۲۰۱۶ میلادی به یکی از زبان‌های ایرانی سخن می‌گویند.
ردیفنام جمعیت(۲۰۱۶)درصد از کل جمعیت ایران(۲۰۱۶) زبان‌های ایرانی۱زبان فارسی ۵۰٬۴۰۰٬۰۰۰  ۶۲٫۷۴۲زبان کردی ۵٬۵۹۰٬۰۰۰  ۶٫۹۵۳زبان گیلکی ۲٬۴۰۰٬۰۰۰  ۲٫۹۸۴زبان مازندرانی ۲٬۳۴۰٬۰۰۰  ۲٫۹۱۵زبان بلوچی ۱٬۹۲۰٬۰۰۰  ۲٫۳۹۶زبان لری ۱٬۷۰۰٬۰۰۰  ۲٫۱۱۷زبان لکی ۱٬۰۰۰٬۰۰۰  ۱٫۲۴۸زبان تاتی و زبان تالشی ۴۰۰٬۰۰۰  ۰٫۴۹۹سایر زبان‌های ایرانی محدود  ۰٫۰۴کلزبان‌های ایرانی ۶۵٬۷۵۰٬۰۰۰  ۸۱٫۴۵ زبان‌های غیرایرانی۱زبان ترکی آذربایجانی ۱۰٬۹۰۰٬۰۰۰  ۱۳٫۵۷۲زبان ترکمنی ۷۹۰٬۰۰۰  ۰٫۹۸۳زبان ترکی خراسانی ۸۸۶٬۰۰۰  ۱٫۱۰۴زبان ترکی قشقایی ۹۵۹٬۰۰۰  ۱٫۱۹۵زبان عربی ۱٬۳۲۰٬۰۰۰  ۱٫۶۴۶زبان ارمنی و زبان گرجی ۱۰۰٬۰۰۰  ۰٫۱۲۷زبان آشوری ۱۵٬۰۰۰  ۰٫۰۲۸سایر زبان‌های غیر ایرانی محدود  ۰٫۰۲کلزبان‌های غیرایرانی ۱۴٬۹۷۰٬۰۰۰  ۱۸٫۵۵کل تجمیعیکل زبان‌های رایج در ایران ۸۰٬۷۲۰٬۰۰۰ ۱۰۰

بنا بر ادعای ادوین فرانسیس بریانت و لائوری پاتون، جمعیت گویشوران پنج زبان اول پرگویش این خانواده زبانی (به میلیون نفر) به شرح زیر می‌باشد:

ردیف  نام  جمعیت (۲۰۲۰) زبان‌های ایرانی۱زبان فارسی  ۱۰۰+۲زبان پشتو ۵۰۳زبان کردی ۴۰(ایران، عراق، سوریه و ترکیه)۴زبان بلوچی (ایران، افغانستان، پاکستان، امارات متحده، عمان)۱۰۵زبان لری ۱۰سایرسایر زبان‌های ایرانی نامشخصکلزبان‌های ایرانی ۲۰۰+

 جدول مقایسه تعدادی از واژگان در زبان‌های ایرانی 

 جستارهای وابسته 
 فهرست نام‌های جغرافیایی با ریشه ایرانی
 فهرست زبان‌های هندواروپایی

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 زبان فارسی
 گویشهای ایرانی
 زبان‌های ایرانی
 نگاره درختی زبان‌های ایرانی
 آمارهایی درباره زبانهای رایج ایران


رده:زبان‌های هندواروپایی
رده:زبان‌های هندوایرانی
رده:مردمان ایرانی‌تبار