گردان

گُردان یک یگان نظامی است، که اغلب از ۵۰۰ تا ۸۰۰ سرباز تشکیل می‌شود و به تعدادی گروهان یا آتشبار تقسیم می‌گردد. یک گردان اغلب توسط یک سرهنگ دوم یا یک سرگرد، فرماندهی می‌شود. به‌طور معمول ۳ تا ۵ گروهان با هم یک گردان را تشکیل می‌دهند و ۳ تا ۵ گردان در کنار یکدیگر نیز یک هنگ را می‌سازند و ۶ تا ۸ هنگ یک تیپ را می‌سازند. گردان‌ها در سازمان‌های نظامی، بخشی از یک هنگ یا تیپ بشمار می‌آیند.

 واژه‌شناسی 
«گردان» به معنای «سپاهیان، لشکریان یا جنگاوران» است و در «شاهنامه» بسیار به کار رفته است. چنانچه، فردوسی گفته: 
برو با سپاهی به کردار کوه، 
گزین کن ز گردان لشکر گروه.

اصطلاح «گردان» ظاهراً با روش پسین‌سازی از واژۀ «سرگرد» ساخته شده است، که در تذکرۀ «خزانه عامره»، تالیف میرغلامعلی آزاد بلگرامی «فرمانده دسته‌ای از لشکر» تعریف شده و ساخته‌شده از دو واژه - «سر» («سردار») + «گردان» (جمع گُرد به معنی «پهلوان، دلیر؛ جنگاور» < پارسی میانه: gurd < ایرانی باستان: -vr̥ta* > نیاایرانی: vr̥t- : -vart «محافظت کردن، پاییدن، مقاومت کردن» جلد سوم: «ر - ق»، ص. ۱۷۲۲) پنداشته شده‌است.«تذکره خزانه عامره»، تالیف میرغلامعلی آزاد بلگرامی، به نقل از «فرهنگ زبان تاجیکی»

اصطلاح «گردان» را سال ۱۳۱۴ فرهنگستان زبان ایران با پیشنهاد انجمن واژه‌گزینی ارتش شاهنشاهی ایران، جایگزین اصطلاح فرانسوی «باطالیون» (از  >  «دسته» >  «گروه») کرد. همزمان واژۀ «سرگرد» نیز با پیشنهاد انجمن واژه‌گزینی ارتش به معنای «فرمانده گردان» جایگزین درجۀ «یاور» شد، که برابر درجۀ «ماژور» (از فرانسه‌ای major > لاتینی maior «مهتر، سردار») بود.

 پیشینه 
سپاه ساسانیان یگان‌ها شمار نیروها فرمانده radag ۱۰ سرباز radagbān* tahm ۱۰۰ سرباز tahmdār wašt ۵۰۰ سرباز wašt-sālār drafš ۱۰۰۰ سرباز drafš-sālārgund ۵۰۰۰ سربازgund-sālār spāh ۱۰۰۰۰ سرباز spāhbed artēštārān artēštārān-sālār
یگان رزمی برابر با گردان نخستین بار در سپاه ساسانیان (۲۲۴ — ۶۵۱ میلادی) تشکیل شده‌است. سپاه () بر پایه سیستم شمارش دهدهی گروهبندی می‌شدهNIKONOROV, Valery. (2005), The issue of Parthian inheritance in Iran: warfare, in Central Asia from the Achaemenids to the Timurids: Archaeology, History, Ethnology, Culture, Valery NIKONOROV (ed.), Saint Petersburg: Oriental Department of the St. Petersburg State University, 141-182. و فرمانده آن سپاهبد () بود.

سپاه چند یگان ۵٬۰۰۰ نفری را در بر می‌گرفته که گند () نامیده می‌شده‌اند و فرمانده آنها گندسالار () بوده‌استKaveh Farrokh, Gholamreza Karamian, Katarzyna Maksymiuk. A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units, Siedlce-Tehran 2018. — ISBN 978-83-62447-22-0 — c. 13. هر گند از چند یگان ۱۰۰۰ نفری تشکیل می‌شده که درفش () نام داشتند و فرمانده آنها درفش‌سالار () خوانده می‌شد. این هنگ‌ها از چند یگان‌ ۵۰۰ نفره تشکیل می‌شده‌اند که برابر با گردان‌های امروزی بوده و «وَشت» () نام داشته‌اند و فرمانده آنها وشت‌سالار () بوده است. هر وشت یا گردان چند گروهان‌ را در بر داشته که «تَهم» () نامیده و فرمانده آن تهم‌دار () خوانده می‌شدند. احتمال می‌رود که کوچک‌ترین یگان در سپاه شاهنشاهی ساسانی رده () نام داشته‌اشت.

 منابع 

رده:گردان
رده:واژگان نظامی
رده:واحدها و تشکیلات نظامی بر پایه اندازه