رباعی

رباعی یا چهارگانه از قالب‌های شعر فارسی است که در فارسی به آن ترانه و چارانه نیز می‌گویند. رباعی در حقیقت تنها قالب کاملاً فارسی است و نوعی شعر است در چهار مصراع که جز مصراع سوم دیگر مصراع‌ها هم قافیه یا مُرَدَّفند.
این قالب، یک قالب شعر فارسی است، که در زبان‌های دیگری (از جمله عربی و اردو) نیز مورد استفاده قرار گرفته است.
بیشترین تعداد ابیات رباعی را عطار نیشابوری در کتاب مختارنامه سروده که قریب به ۴۷۰۰ بیت است.

 رباعی 
بندانگشتی|چپ|200px|فرشته به سبک نقاشی ایرانی و رباعی از ابوسعید ابوالخیر متعلق به ۱۵۵۵ میلادی در برگ یک کتابمتن رباعی:
ایزد که فلک به قبضهٔ قدرت اوستدادست تو را دو چیز کان هر دو نکوستهم سیرت آنکه دوست داری کس راهم صورت آنکه کس تو را دارد دوستدر مورد منشأ رباعی، در کتاب‌های تاریخی دو روایت متفاوت درج شده است:

روایت اول، رودکی را ابداع کنندهٔ این نوع شعر (به صورت امروزی) می‌داند و گوید که وزن آن را از ترانه‌ای که کودکی که به هنگام گردو بازی می‌خوانده غلتان غلتان همی‌رود تا بن گو اقتباس کرده است.المعجم فی معاییر اشعار العجم، ص ۱۱۲

طبق روایت دوم، یعقوب لیث قهرمان اصلی ماجراست و همان جمله را از زبان جوانی می‌شنود که میدان شهر معرکه‌ای به راه انداخته بود و دستور داد شعرای دربار او این قالب شعری را اختراع کرده‌اند.تذکرة الشعراء، دولتشاه سمرقندی، ص ۲۶–۲۷

رباعی شامل دو بیت (چهار مصراع) است. رعایت قافیه در مصراع‌های نخست، دوم و چهارم الزامی و در مصراع سوم اختیاری است. شاعران ادوار اولیه، به گفتن رباعیات چهار قافیه‌ای گرایش داشتند، اما به تدریج و از اوایل سدهٔ ششم هجری، شکل سه مصراعی قافیه در رباعی رایج شد.

کتاب بدایع الافکار، رباعی را این‌گونه شرح می‌دهد: «از مخترعات بحر هَزَج است و رباعی از آن جهت گفتند که بحر هزج در اشعار عرب مربع الاجزاء آمده. پس هر یک بیت از این وزن به مثابه دو بیت مربع باشد و مجموع چهار بیت بود از هزج مربع الاجزاء … اگر مصراع سوم نیز دارای قافیه باشد، آن را رباعی مُصَرَع گویند و اگر مصرع سوم بی‌قافیه باشد، آن را خصی خوانند.»بدایع الافکار، ص۷۲

 رباعی‌سرایان 
بندانگشتی|چپ|200px|عمر خیام اثر آدلاید هانسکام لیسون
معروف‌ترین رباعی‌سرا در تاریخ ادب فارسی حکیم عمر خیام نیشابوری است که مجموعهٔ اشعار وی به رباعیات خیام مشهور است. رباعیات عطار، مولوی، اوحدالدین کرمانی، باباافضل کاشی و ابوسعید ابوالخیر و سنایی از شاعران سبک عراقی‌اند که در سرودن رباعی شهرت دارند.

پس از افول سبک عراقی و ظهور سبک هندی در عصر صفوی، شاعران منسوب به این سبک افزون بر غزل در رباعی هم نمونه‌های خوبی از خود به یادگار نهادند. از بیدل دهلوی که یکی از بزرگ‌ترین شاعران سبک هندی است، تعداد زیادی رباعی در دست است. شاعران دیگری همچون محوی همدانی و سحابی استرآبادی نیز در این عصر ظهور کردند که دستی بر آتش رباعی داشته‌اند. سحابی استرآبادی شاید از نظر تعداد رباعی با ۶٬۰۰۰ رباعی بزرگ‌ترین شاعر رباعی‌سرای تاریخ ادبیات باشد.

در دوران معاصر، نیما یوشیج به سرودن رباعی اشتیاق تمام از خود نشان داد و بیش از ۱٬۸۰۰ رباعی از او به جای مانده است. پس از نیما حیات دوبارهٔ رباعی، از اواسط دههٔ پنجاه با انتشار مجموعهٔ رباعیات کوچک اما اثرگذار مرغ سحر سرودهٔ منصور اوجی (تهران، ۱۳۵۷ش) و همچنین سیاوش کسرایی آغاز شد و در دههٔ شصت با رباعیات سید حسن حسینی و قیصر امین پور به اوج خود رسید. این موج، با پایان یافتن جنگ ایران و عراق، به تدریج فروکش کرد.سیر رباعی در تاریخ ادب پارسی، دانشنامهٔ جهان اسلام.

موج دوم رباعی امروز، در اواخر دههٔ هفتاد آغاز شد و بیژن ارژن و ایرج زبردست در ایجاد آن نقش عمده‌ای داشتند. در اوایل دههٔ هشتاد، جلیل صفربیگی نیز به جمع این شاعران اضافه شد. موج سوم رباعی، در اواخر دههٔ هشتاد شکل گرفته و تا امروز توسط رباعی‌سرایانی از جمله عباس صادقی زرینی و میلاد عرفان‌پور همچنان ادامه دارد.کتاب ۱۰۰ رباعی برگزیدۀ امروز، به کوشش سیدعلی میرافضلی.رباعی تاریخی مردانه دارد، مؤسسهٔ فرهنگی خراسان.دریافت مقاله، گونه‌های شعر کوتاه معاصر.

 نمونه‌هایی از رباعی 
 ادبیات کهن 

(خیام نیشابوری)

(خیام نیشابوری)

(محمد واعظ قزوینی)

(ظهیر فاریابی)

(مولوی)

(خیام نیشابوری)

 ادبیات معاصر 
(نمونه رباعیات معاصرین)

(سید حسن حسینی)

(سید مهدی موسوی)

(بیژن ارژن)رباعیات بیژن ارژن، وبگاه آیات غمزه.

(قیصر امین پور)رباعیات قیصر امین پور، وبگاه آیات غمزه.

(ایرج زبردست)ایرج زیردست.

(عباس صادقی زرینی)کتاب پشت چراغ قرمز ، انتشارات بافر.

(جلیل صفربیگی)جلیل صفربیگی.

(میلاد عرفان‌پور)

(کمال حاجیان)مجموعه کتابهای هزار و دویست رباعی، رباعی شماره ۶۲۴.

(محسن دهقان فارسانی).

(منوچهر پازوکی)

 وزن رباعی 
در فرهنگ عامه وزن رباعی را هم وزنِ عبارت لا حَولَ و لا قُوَّةَ اِلاّ بِالله دانسته‌اند اما عروض‌دانان، برای رباعی یک یا دو وزن اصلی قائل‌اند. عروض‌دانان قدیم، وزن رباعی را در دو شجرهٔ اَخرب و اَخرم بحر هزج قرار داده‌اند که از آن ۲۴ وزن منشعب می‌شود. دکتر شمیسا، برای رباعی یک‌وزن برشمرده و معتقد است از آن یازده وزن فرعی به‌دست می‌آید.رک. سیر رباعی، سیروس شمیسا، ص ۲۴۵–۲۷۴ برابر عروض علمی، اساس وزن رباعی بر «مستفعل مستفعل مستفعل فع» نهاده شده است، که با توجیه دو قانون اختیارات وزنی شاعری، به ۱۲ وزن تبدیل می‌شود:رک. سیر رباعی، سیروس شمیسا، ص ۲۷۱
 ابدال= که از مستفعل (– – ᴗ ᴗ)، مفعولن (– – –) حاصل می‌شود.
 قلب= که از مستفعل (– – ᴗ ᴗ)، فاعلات (– ᴗ – ᴗ) به دست می‌آید.

مفعولن را می‌توان در هر سه رکن به کار برد. اما فاعلات فقط در رکن دوم می‌تواند به کار رود.

به این ترتیب در ۱۲ وزن می‌توان رباعی سرود؛ که چنین‌اند:

+ اوزان عروضی رباعی#ارکان وزن علمیارکان وزن سنتیبحرکاربردردیفیکدوسه‌وچهاریکدوسهچهارشجره و زحافترتیب*۱مستفعل مستفعل مستفعل فعمفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل هزج مثمن اَخرب مکفوف مجبوب۳وزن اصلی۲مستفعل مستفعل مفعولن فعمفعولُ مفاعیلُ مفاعیلن فَع هزج مثمن اَخرب مکفوف ابتر۴پرکاربرد۳مستفعل فاعلات مستفعل فعمفعولُ مفاعلن مفاعیلُ فَعَل هزج مثمن اَخرب مقبوض مکفوف مجبوب۱گونه اصلی۴مستفعل فاعلات مفعولن فعمفعولُ مفاعلن مفاعیلن فَع هزج مثمن اَخرب مقبوض ابتر۲پرکاربرد۵مستفعل مفعولن مستفعل فعمفعولُ مفاعیلن مفعولُ فَعَل هزج مثمن اَخرب مجبوب۷کم کاربرد۶مستفعل مفعولن مفعولن فعمفعولُ مفاعیلن مفعولن فَع هزج مثمن اَخرب مخنق ابتر۱۰کم کاربرد۷مفعولن مستفعل مستفعل فعمفعولن مفعولُ مفاعیلُ فَعَل هزج مثمن اَخرم اخرب مکفوف مجبوب۸کم کاربرد۸مفعولن مستفعل مفعولن فعمفعولن مفعولُ مفاعیلن فَع هزج مثمن اَخرم اخرب ابتر۹کم کاربرد۹مفعولن فاعلات مستفعل فعمفعولن فاعلن مفاعیلُ فَعَل هزج مثمن اَخرم اشتر مکفوف مجبوب۵پرکاربرد۱۰مفعولن فاعلات مفعولن فعمفعولن فاعلن مفاعیلن فَع هزج مثمن اَخرم اشتر ابتر۶پرکاربرد۱۱مفعولن مفعولن مستفعل فعمفعولن مفعولن مفعولُ فَعَل هزج مثمن اَخرم مخنق اخرب مجبوب۱۱بدون کاربرد۱۲مفعولن مفعولن مفعولن فعمفعولن مفعولن مفعولن فَع هزج مثمن اَخرم مخنق ابتر۱۲بدون کاربرد

وزن علمی با خط عروضی و نمونه‌های شعری (به ترتیب جدول بالا):
 مستفعل مستفعل مستفعل فع: (- – ل ل/_ _ ل ل/_ _ ل ل/_) … مثال: تقدیر که بر کشتنت آزرم نداشت (وزن اصلی)
 مستفعل مستفعل مفعولن فع: (_ _ ل ل/ _ _ ل ل/ _ _ _ / _) … مثال: امروز تو را دسترس فردا نیست
 مستفعل فاعلات مستفعل فع: (_ _ ل ل/ _ ل _ ل / _ _ ل ل / _) … مثال: هنگام سپیده دم خروس سحری (گونه اصلی)*هم‌وزن: لا حولَ و لا قوّةَ الّا بالله
 مستفعل فاعلات مفعولن فع: (_ _ ل ل/ _ ل _ ل/ _ _ _/ _) … مثال: راز از همه ناکسان نهان باید داشت
 مستفعل مفعولن مستفعل فع: (_ _ ل ل/ _ _ _/ _ _ ل ل/ _) … مثال: خرسند همی بودم در دام تو من
 مستفعل مفعولن مفعولن فع: (_ _ ل ل/_ _ _ / _ _ _ / _) … مثال: گفتم که سرانجامت معلومم نیست
 مفعولن مستفعل مستفعل فع: (_ _ _ / _ _ ل ل/ _ _ ل ل/ _) … مثال: خاقانی را طعنه زنی چون دم تیغ
 مفعولن مستفعل مفعولن فع: (_ _ _ / _ – ل ل/ _ _ _ / _) … مثال: تا بتوانی خدمت رندان می‌کن
 مفعولن فاعلات مستفعل فع: (_ _ _ / _ ل _ ل/ _ _ ل ل/ _) … مثال: عمرت تا کی به خودپرستی گذرد
 مفعولن فاعلات مفعولن فع: (_ _ _ / _ ل _ ل/ _ _ _ / _) … مثال: تا با من از دلت سخن می‌گویی
 مفعولن مفعولن مستفعل فع: (_ _ _ / _ _ _ / _ _ ل ل / _) … مثال: با یارم می‌گفتم در خشم مرو
 مفعولن مفعولن مفعولن فع: (_ _ _ / _ _ _/ _ _ _ / _) … مثال: گفتا دارم گفتم کو؟ گفت اینک

اما طبق عروض سنتی دوازده شکل دیگر نیز با افزودن یک حرف صامت به آخر هر یک از این انواع به دست می‌آید.

افراد دیگری همچون مسعود فرزاد طرح‌های دیگری برای وزن رباعی پیشنهاد داده‌اند.میرصادقی، میمنت. واژه‌نامه هنر شاعری: فرهنگ تفصیلی اصطلاحات فن شعر و سبکها و مکتبهای آن، چاپ سوم، انتشارات کتاب مهناز، تهران، ۱۳۸۵

 پانویس 

 منابع 
 همایی، استاد جلال‌الدّین. فنون بلاغت و صناعات ادبی، جلد اوّل (صنایع لفظی بدیع و اقسام شعر فارسی)، چاپ سوّم، انتشارات توس، تهران، ۱۳۶۴


 جستارهای وابسته 
 رباعیات خیام
 شعر
 دوبیتی


رده:ادبیات فارسی
رده:ادبیات قرون وسطی
رده:بند در شعر
رده:شعر قرون وسطی
رده:قالب‌های شعر فارسی
رده:گونه‌های ادبی
رده:ویکی‌سازی رباتیک