ابجد

صورت هشتگانه حروف جُمَّل که با نام اولین صورت (ابجد)، معروف است. ترتیب حروف صامت یا بی‌صدا در این نسق، همان ترتیب عبری–آرامی است و این امر، مؤید آن است که عرب، الفبای خود را از آنان و از طریق نبطیان اقتباس کرده‌است.فرهنگ فارسی، محمد معین، انتشارات امیر کبیر، تهران، ۱۳۷۵

حروف اَبجَد، شیوه‌ای برای مرتب‌سازی حروف زبان عربی است که برپایه الفبای اولیه خط فنیقی، مرتب شده‌اند. گاهی این شیوه در شماره‌گذاری موارد یا صفحات به کار می‌رود.

برای آسانی از بَر کردن ترتیب این حروف، هر چندتا حرف پیاپی، به شکل واژه درآمده و تلفظ می‌شوند. این واژه‌ها عبارت‌اند از: «اَبْجَدْ - هَوََّزْ - حُطّی - کَلَمَنْ - سَعْفَصْ - قَرَشَتْ - ثَخِذْ - ضَظِغْ»
از الفبای ابجد برای متناظر کردن اعداد و واژه‌ها نیز استفاده می‌شود. به این ترتیب که برای هر حرف واژه‌ای که بخواهند به عدد تبدیلش کنند، عدد متناظر را از جدول زیر برمی‌دارند و اعداد به دست‌آمده را جمع می‌زنند. برای نمونه در این روش، واژهٔ «علی» برابر با «۱۱۰» می‌شود همچنین «یاعلی» برابر با «۱۲۱» می‌باشد.

همزه (أ) و الف (ا) هر یک را به عدد ۱ حساب می‌کنند و حروفی که به واسطه تشدید مکرر است، یک حرف محاسبه می‌شوند؛ مثلاً واژه فَعّال را ۱۸۱ می‌گیرند؛ چون ف ۸۰، ع ۷۰، ا ۱ و ل ۳۰ است.  حساب کلماتی همچون اله و رحمن صورت مکتوب است؛ نه ملفوظ. از این رو اله عدد ۳۶ خواهد بود و رحمن ۲۹۸.مهر تابان، یادنامه و مصاحبات تلمیذ و علامه (سید محمدحسین طباطبائی)، سید محمدحسین حسینی طهرانی، مشهد، ۱۴۲۱ ق.

برخی افراد برای این شماره‌ها ویژگی‌های فراطبیعی قائلند

 کاربرد 
الف) صفحه‌های مقدمهٔ بعضی از کتاب‌ها را با این عددها شماره‌گذاری می‌کنند.

ب) تاریخ وقایع مهم را با ترکیب حروف ابجد به صورت یک واژه یا یک عبارت یا یک جملهٔ معنی دار یا شعر درمی‌آورند که به خاطر سپردن آن واژه یا عبارت یا آن جمله یا شعر، تاریخ مزبور را حساب می‌کنند (ماده تاریخ).

ج) در موسیقی پس از اسلام، در ثبت اصوات و دساتین از حروف ابجد استفاده شده‌است. برای نمونه نغمه‌های دستگاه شور با حروف ابجد عبارت بوده‌اند از: «یح یه یب ی ح ه ج ا» و فاصله‌ها و ابعاد آن‌ها: «ط ط ج‍ ج‍ ط ج‍ ج» که در موسیقی امروز به ترتیب نت‌های سل، لاکرن، سی بمل، دو، ر، می‌بمل، فا و سل را تشکیل می‌دهند.

د) گاهی در نوشتن، برای جدا کردن مطالب مختلف از یکدیگر، آن‌ها را با حروف ابجد مشخص می‌کنند؛ مثلاً در همین‌جا برای جدا کردن کاربردهای حروف ابجد، آن‌ها را با حروف الف، ب، ج و … مشخص کردیم.

 ارزش حروف 

ارزش حروف ابجد کبیر به شرح زیر هستند:

 ارزش  حرفنام یونیکد معادللاتین ۱       /  ۲       ۳       ۴       ۵       ۶       ۷     /    ۸       ۹           ارزش حرف نام یونیکدمعادللاتین ۱۰       ۲۰       ۳۰       ۴۰       ۵۰       ۶۰       ۷۰       ۸۰       ۹۰           ارزش حرف  نام یونیکدمعادللاتین ۱۰۰       ۲۰۰       ۳۰۰      ۴۰۰       ۵۰۰       ۶۰۰      </span> ۷۰۰       ۸۰۰       ۹۰۰       ۱۰۰۰      

 مناقشات در حساب (جمل) ابجدی 
 حروف گچ پژ فارسی 
چون چهار حرف "گ چ پ ژ" در زبان عربی فصیح وجود ندارد، عده ای نزدیکترین حرف عربی به آن را معادل گرفته‌اند (گ=ک=۲۰)، (چ=ج=۳)، (پ=ب=۲) و (ژ=ز=۷). اما گروهی نیز معادل این حروف چهارگانه را صفر گرفته‌اند.  مثلاً، براین اساس واژه "پروین" در ابجد کبیر به دو روش قابل حساب است.

روش اول: (پ=ب)+ر+و+ی+ن=۲+۲۰۰+۶+۱۰+۵۰=۲۶۸

روش دوم: (پ=معادل ندارد)+ر+و+ی+ن=۰+۲۰۰+۶+۱۰+۵۰=۲۶۶

 تشدید یا سرسین 
گروهی حروف مشدد را دو حرف حساب می‌کنند، اما مشهورتر آن است که حروف مشدد یک حرف به حساب آیند؛ مثلاً، اگر حرف "میم" در "محمّد" دو حرف حساب شود نتیجه "۱۳۲" خواهد بود اما اگر به طریق مشهور یک حرف حساب شود نتیجه "۹۲" خواهد بود. 

 حروف والی 
حروف والی یا ناخوانا در عربی شامل (ا، و، ل، ی) هستند که نوشته شده ولی خوانده نمی‌شوند؛ چنین حروفی در محاسبات جمل حذف می‌شوند. مثلا "الف" وسط در اسم "ابوالفضل" خوانده نمی‌شود لذا به صورت "ابولفضل" معادل "۹۴۹" حساب می‌شود.

 ابجد در فرهنگ عامه، علوم غریبه و باورهای پیشگویانه 
حروف ابجد افزون بر کاربردهای تاریخی و ادبی، در برخی دوره‌ها و مناطق فرهنگی جهان اسلام در حوزه‌های مردم‌باوری، پیشگویی و علوم غریبه نیز به‌کار رفته‌اند. پژوهش‌های مردم‌نگاری نشان می‌دهند که این کاربردها بیشتر در سنت‌های شفاهی رواج داشته و بخشی از فرهنگ عامه را شکل داده‌اند، نه نظام علمی یا فقهی رسمی.

 پیشینهٔ تاریخی و مناطق رواج 
بررسی نسخه‌های خطی مربوط به فال‌نامه‌ها، تعویذات و رساله‌های علوم خفیه در ایران، عثمانی و شام نشان می‌دهد که استفاده از حروف ابجد در تعبیرهای پیشگویانه از دست‌کم دورهٔ صفوی به‌صورت مدوّن ثبت شده‌است. در برخی از فال‌نامه‌های مردمی، از محاسبهٔ اعداد ابجد برای تعبیر سرنوشت، مناسبات زناشویی یا آینده‌گویی استفاده می‌شده‌است.

در مناطق مختلف ایران—از جمله فارس، کرمان و آذربایجان—باورهای مبتنی بر ترکیب اسامی و محاسبهٔ ارزش ابجدی آن‌ها در پیشگویی‌های سنتی رایج بوده‌است و در منابع مردم‌شناسی ایران نیز به آن اشاره شده‌است.

 تمایز میان مردم‌باوری، علوم غریبه و کاربردهای عرفانی 
حروف ابجد در سه حوزهٔ متفاوت به‌کار رفته‌اند:

 مردم‌باوری و پیشگویی عامیانه: مانند فال‌نامه‌ها و تعبیرهای شفاهی
 علوم غریبه: همچون جَفر، طلسم‌نویسی و حروف‌نگاری که در رساله‌های خاص مطرح شده‌است
 کاربردهای عرفانی و فلسفی: که در متون صوفیه و حکمت اشراق، بیشتر جنبهٔ نمادین و رمزی دارند

پژوهشگران تأکید کرده‌اند که این سه حوزه از نظر خاستگاه و کارکرد نباید یکسان تلقی شوند.

 تعیین جنسیت با ابجد 
در فرهنگ عامهٔ برخی مناطق، روشی نمادین با محاسبهٔ ارزش ابجدی نام والدین یا جنین برای حدس‌زدن جنسیت رایج بوده‌است. این روش در منابع مردم‌شناسی به‌عنوان یک «باور پیشگویانهٔ سنتی» طبقه‌بندی می‌شود و ریشهٔ آن در رساله‌های فال‌نامه و محاسبات نمادین است، نه در متون دینی یا منابع پزشکی.

در برخی منابع فارسی عامیانه، این روش با عنوان «تعیین جنسیت با فال ابجد» معرفی شده‌است.

 نقد علمی این باورها 
مطابق پژوهش‌های زیست‌پزشکی، جنسیت جنین بر اساس کروموزوم‌های جنسی و فرایند لقاح تعیین می‌شود و هیچ رابطهٔ آماری یا تجربی میان محاسبهٔ ارزش ابجد و تعیین جنسیت دیده نشده است. این موضوع در تحقیقات ژنتیک و پزشکی به‌عنوان «باور بدون پشتوانهٔ تجربی» معرفی شده‌است.

 نگاه دینی و فقهی 
برخی فقیهان و پژوهشگران دینی، پیشگویی مبتنی بر محاسبات ابجد را در حکم «تفال و خرافه» دانسته‌اند، مگر در موارد نمادین یا ادبی. در مقابل، برخی نویسندگان عرفانی به جنبهٔ رمزی و معنایی حروف در متون باطنی اشاره کرده‌اند، بی‌آنکه آن را ابزار پیشگویی تجربی بدانند.

 حضور در رسانهٔ معاصر و شبکه‌های اجتماعی 
با گسترش فضای مجازی، برخی روش‌های پیشگویی عامیانه از جمله محاسبات ابجد دوباره میان کاربران فارسی‌زبان رواج پیدا کرده‌است. این کاربردها بیشتر جنبهٔ سرگرمی دارند و در پژوهش‌های مردم‌نگاری به‌عنوان نمونه‌ای از «بازگشت آیین‌های سنتی در رسانهٔ دیجیتال» تحلیل شده‌اند.

 مقایسه با عددشناسی در فرهنگ‌های دیگر 
کاربرد نمادین اعداد در فرهنگ‌های گوناگون مشاهده شده‌است. نمونهٔ شناخته‌شده، جماتریا در یهودیت است که در آن ارزش عددی حروف عبری برای تعبیرهای عرفانی استفاده می‌شود. این مشابهت‌ها نشان می‌دهد که عددشناسی به‌عنوان یک پدیدهٔ فرهنگی جهانی، در سنت‌های مختلف ریشه‌های مشابه دارد.

 پانویس 

 پیوند به بیرون 
 کتاب سر المستتر اثر شیخ بهایی

رده:الفبا
رده:خط عربی
رده:سامانه‌های نوشتاری ابجد
رده:عددنویسه‌ها
رده:فراهنجار
رده:واژه‌های ابداع‌شده در ۱۹۹۰ (میلادی)