زبان‌های سلتی

سِلتی که کِلتی یا سلتیک (Celtic)واژه celtique در زبان فرانسه تنها یک صورت آوایی دارد که آنهم سلتیک است. واژه celtic را در زبان انگلیسی هنگامی‌که به زبان سلتی اشاره دارد به دو صورت کلتیک (که صورت آوایی غالب است) و سلتیک می‌توان تلفظ کرد. در فارسی این واژه از طریق زبان فرانسه و به صورت سلتیک یا سلتی وارد شده‌است. اما اخیراً گاهی از تلفظ غالب انگلیسی آن هم که کلتیک یا کلتی است نیز استفاده می‌شود. نیز نامیده می‌شود،نام گروهی از زبانهای هم خانواده در قاره اروپا است. باشگاه فوتبال مشهور سلتیک سیتی از این نام زبانی الگو گرفته است. 

در گذشته، برخی از دانشمندان، زبان‌های رومی‌تبار (ایتالی) و زبان‌های سلتی را زیر یک شاخهٔ فرضی هند و اروپایی به نام ایتالی - سلتی گروه‌بندی کرده بودند؛ اما بررسی‌های اخیر نسبت به وجود این زبان مشترک تردیدهایی به وجود آورده‌است و اکنون زبان‌های رومی‌تبار و سلتی به‌طور کلی دو شاخهٔ جداگانه به‌شمار می‌آیند که از تحول مستقل زبان هند و اروپایی مادر پیدا شده‌اند.آرلاتو، آنتونی: درآمدی بر زبانشناسی تاریخی. ترجمه یحیی مدرسی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. وزارت فرهنگ و آموزش عالی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، شماره ۷۲۶. تهران ۱۳۸۴. ص۱۲۳.

گروه سلتی از خانواده زبان‌های هند و اروپایی، از نظر تاریخی و جغرافیایی، به دو بخش قاره‌ای و جزیره‌ای تقسیم می‌شود. بخش نخست (قاره‌ای) اکنون منسوخ شده، اما بخش جزیره‌ای کمابیش بکار رفته و زیرگروه‌های زیر را دربر می‌گیرد:

 بریتونی (Brythonic): شامل زبان‌های برِتون (Breton)، کورنی (Cornish)، و ولزی (Welsh).
 گیلیک‌تبار (Gaelic): شامل زبان‌های زبان ایرلندی، زبان گیلیک اسکاتلندی و مانکس (Manx).
شاخهٔ قاره‌ای از طریق زبانی به نام زبان گیلیک (گُلی) شناخته شده که در منطقه‌ای در حوالی کشور امروزی فرانسه گفتگو می‌شده‌است. زبان گالی در چند کتیبه و نام خاص معدود که از هزاره نخست پیش از میلاد به جای مانده‌است، به‌طور خیلی محدودی ثبت شده‌است. تا سده پنجم میلادی از زبان‌های سلتی، به ویژه زبان گیلیک، در سراسر اروپای غربی استفاده می‌شده‌است. اما امروزه دانش ما دربارهٔ این زبان‌ها محدود به آن چیزی است که در جزیره‌های بریتانیا و ایرلند باقی مانده‌است.

سلتی جزیره‌ای خود به دو شاخه دیگر، یعنی بریتانیا و گایدلی تقسیم می‌گردد. زبان ولزی که آثار آن از قرن یازدهم ثبت و مشاهده گردیده، یک زبان بریتانی است؛ برتونه که در شمال فرانسه گفتگو می‌شود و کورنوالی که در قرن هجدهم از میان رفت، نیز از زبان‌های بریتانی هستند. نخستین زبان گایدلی ثبت شده، ایرلندی باستان است که در کتیبه‌های قرن چهارم و متون متعددی از قرن ششم میلادی ضبط شده‌است. دو زبان امروزی از ایرلندی باستان منشعب شده‌اند: ایرلندی نو که هنوز در بخش غربی سرزمین ایرلند گفتگو می‌شود و در مدارس ایرلند تدریس می‌گردد، و زبان گیلی اسکاتلندی که در سرزمین‌های کوهستانی و جزایر اسکاتلند و جزیرهٔ کیپ برتون در نوا اسکوشیا همچنان به کار می‌رود.

 ویژگی‌ها 
به‌طور کلی، زبان‌های سلتی آوای /p/ موجود در زبان‌های هندو اروپایی را حذف کرده‌است. برای نمونه، porcus که در زبان لاتین یعنی خوک، و بشکل‌های porc و pork وارد زبان‌های اروپایی شده، در زبان‌های سلتی به‌شکل orc درآمده‌است.

دو جنس (مؤنث و مذکر) در زبان‌های سلتی وجود دارد و صفت معمولاً پس از اسم می‌آید (البته در ایرلندی باستان و زبان‌های سلتی قاره‌ای سه جنس مذکر، مؤنث و خنثی وجود داشته‌است). در این زبان‌ها (همانند برخی دیگر از زبان‌های هند و اروپایی) از اسم فعل به جای صفت فاعلی استفاده می‌شود. جمله‌ها همیشه با فعل آغاز می‌شوند و در ادامه فاعل و سپس مفعول بیان می‌شود. کارگزار در جمله با استفاده از مجهول غیرشخصی بیان می‌شود.

هیچ مصدری در این زبان‌ها وجود ندارد و برای فعل «داشتن» نیز واژه خاصی موجود نیست و مثلاً جمله «من یک گربه دارم» به صورت Yma kath dhymm در کورنی (به معنی «یک گربه برای من است»)، Mae cath gyda fi در ولزی (به معنی «یک گربه با من است») و Tá cat agam در ایرلندی (به معنی «یک گربه از من است») در می‌آید.

همه زبان‌های سلتی، امروزه برای نوشتن از الفبای لاتین استفاده می‌کنند.

 جمعیت‌شناسی 
 زبان نام بومی گروه‌بندی شمار سخنوران بومیشمار سخنوران کل مناطق اصلی سازمان تنظیم‌کننده تعداد تخمینی سخنوران در شهرهای بزرگ ایرلندی / Gaedhilge / Gaeiluinn / Gaeilig / Gaeilic گیلیک‌تبار ۴۰٬۰۰۰–۸۰٬۰۰۰در جمهوری ایرلند، ۹۴٬۰۰۰ نفر از ایرلندی خارج از سامانه آموزشی استفاده روزانه می‌کنند. سخنوران کل: ۱٬۸۸۷٬۴۳۷جمهوری ایرلند: ۱٬۷۷۴٬۴۳۷بریتانیا: ۹۵٬۰۰۰ایالات متحده آمریکا: ۱۸٬۰۰۰ ایرلند  دوبلین: ۱۸۴٬۱۴۰گالوی: ۳۷٬۶۱۴کورک: ۵۷٬۳۱۸بلفاست: ۳۰٬۳۶۰ ولزی  /  بریتونی ۵۶۲٬۰۰۰ (۱۹٫۰٪ از جمعیت ولز) (۲۰۱۱)Office for National Statistics 2011 http://ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-unitary-authorities-in-wales/stb-2011-census-key-statistics-for-wales.html#tab---Proficiency-in-Welsh  سخنوران کل: ≈ ۹۴۷٬۷۰۰ (۲۰۱۱)ولز: ۷۸۸٬۰۰۰ (۲۶٫۷٪ از جمعیت)انگلستان: ۱۵۰٬۰۰۰استان چوبوت، آرژانتین: ۵٬۰۰۰ایالات متحده آمریکا: ۲٬۵۰۰کانادا: ۲٬۲۰۰ ولز؛Y Wladfa، چوبوت Welsh Language Commissionerدولت ولز کاردیف: ۵۴٬۵۰۴سوانزی: ۴۵٬۰۸۵نیوپورت: ۱۸٬۴۹۰بنگور: ۷٬۱۹۰ برتون  بریتونی ۲۰۶٬۰۰۰ ۳۵۶٬۰۰۰ Données clés sur breton, Ofis ar Brezhoneg  برتاین  رن: ۷٬۰۰۰برست: ۴۰٬۰۰۰نانت: ۴٬۰۰۰ گیلیک اسکاتلندی  گیلیک‌تبار اسکاتلند: ۵۷٬۳۷۵ (۲۰۱۱)2011 Scotland Census , Table QS211SC.نوا اسکوشیا: ۱٬۲۷۵ (۲۰۱۱) اسکاتلند: ۸۷٬۰۵۶ (۲۰۱۱) اسکاتلند، نوا اسکوشیا  گلاسگو: ۵٬۷۲۶ادینبرا: ۳٬۲۲۰ابردین: ۱٬۳۹۷ کورنی  بریتونی ناشناختهSee Number of Cornish speakers  ۲٬۰۰۰Around 2,000 fluent speakers.  کورن‌وال Cornish Language Partnership ترورو: ۱۱۸ مانکس / Gailck گیلیک‌تبار ۱۰۰+ ۱٬۸۲۳ جزیره من  دوگلاس: ۵۰۷

 نمونه زبان‌ها 
ولزی  کورنی  برتونی  ایرلندی  گیلی اسکاتلندی  مانکس  فارسی gwenynen  gwenenen  gwenanenn  beach  seillean, beach  shellan  زنبور cadair  kador  kador  cathaoir  cathair  caair  صندلی caws  keus  keuz  cáis  càis(e)  caashey  پنیر tu fas, tu allan  yn-mes  er-maez  amuigh  a-muigh  mooie  بیرون cwympo  kodha  kouezhañ  tit(im)  tuit(eam)  tuitt(ym)  افتادن gafr  gaver  gavr  gabhar  gobhar  goayr  بز tŷ  chi  ti  teach, tigh  taigh  thie  خانه gwefus  gweus  gweuz  liopa  bile, lip  meill  لب aber  aber  aber  inbhear  inbhir  inver  خور (دهانه رود) rhif, nifer  niver  niver  uimhir  àireamh  earroo  شماره gellygen, peren  peren  perenn  piorra  peur/piar  peear  گلابی ysgol  skol  skol  scoil  sgoil  scoill  مدرسه ysmygu  megi  mogediñ  tobac a chaitheamh  smocadh  toghtaney/smookal  دود کردن seren  steren  steredenn réalta  reul  rollage  ستاره heddiw  hedhyw  hiziv  inniu  an-diugh  jiu  امروز chwibanu  hwibana  c'hwibanat  feadaíl  fead  fed  سوت زدن chwarel  mengleudh  mengleuz  cairéal  coireall, cuaraidh  quarral  معدن سنگ llawn  leun  leun  lán  làn  lane  پر arian  arhans  arc'hant  airgead  airgead  argid  نقره arian  mona, arhans  moneiz  airgead  airgead  argid  پول

 جستارهای وابسته 
 ایرلندی کهن
 زبان گالی

 پانویس 

 منابع 

دانشنامه رشد.

زبان‌های سلتی
رده:زبان‌های هندواروپایی
رده:معرفی‌شده‌های ۱۷۰۷ (میلادی)
رده:مقاله‌های دانشنامه رشد
رده:زبان‌های بومی اروپا