زبان تاتی ایران

زبان تاتی ایران یا تاتی جنوبی (به تاتی: Tâti Zobun, تاتی زُبون)کتاب «دستور زبان لهجه‌های تاتی جنوبی»، احسان یارشاطر، لاهه - پاریس ١٩٦٩ از دستهٔ زبان‌های ایرانی شاخهٔ شمال غربی است. زبان‌های خانواده تاتیک در کنار دیگر زباهای حاشیه دریای مازندران مانند زبان مازندرانی، زبان تالشی، زبان گیلکی، زبان سمنانی و غیره جزو زبان‌های شمال غربی ایران محسوب می‌شوند. براساس اعلام یونسکو، زبان تاتی، یکی از زبان‌های در خطر انقراض است.زبان تاتی از آنجا که یکی از زبان‌های ایرانی شمال غربی است به زبان‌های شاخه شمال غربی از جمله گیلکی،مازندرانیای. م. دیاکونوف، "تاریخ ماد"، ۱۹۸۵، فصل ششم و به‌خصوص به تالشی شبیه و نزدیک‌تر می‌باشد. هر دو زبان، تاتی و تالشی از بقایای آذری قدیم به‌شمار می‌روند.Paul, Ludwig. "The Position of Zazaki Among West Iranian languages". p-174. :"The study of historical phonology shows that Zazaki, besides Gorani, Azari and Talesi figures among the "most northern" of W. Iranian dialects today." والتر هنینگ، زبان‌شناس و ایران‌شناس آلمانی، نشان داد که گویش هرزندی زبان تاتی ایرانی دارای بسیاری از ویژگی‌های زبانی مشترک با تالشی و زازا است و گویش هرزندی زبان تاتی را بین تالشی و زازا قرار داد.Henning, Walter Bruno (1955). The Ancient Language of Azerbaijan. Austin & Sons. pp. 174–175. زبان تاتی همچنین  به زبان کُردی و اوستایی نزدیک است.علی عبدلی، فرهنگ تطبیقی تالشی، تاتی، آذری، تهران 1380دائرةالمعارف بزرگ اسلامی تاتی بسیاری از ویژگی‌های آوایی، واژگانی و صرف و نحوی کهن همچون تمایز جنس دستوری، ساخت ارگتیو، مادهٔ مجهول، گردش مصوت‌ها، حالت دوگانهٔ فاعلی و غیرفاعلی در اسم و … را حفظ کرده است.زبان تاتی (توصیف گویش تاتی رودبار)، دکتر جهاندوست سبزعلیپور.

گویش‌های این زبان در گذشته از شمال آذربایجان ایران تا شمال استان خراسان گسترده بود ولی امروزه با زبان‌های ترکی آذربایجانی و پارسی جایگزین شده و تنها در بخش‌هایی از شمال‌باختری ایران گویش‌های تاتی در منطقه که زبان آذری کهن از آن به جا مانده است. می‌توان پراکندگی آن‌ها را به جزایری در دریا تشبیه نمود.

 ریشه و کاربرد واژهٔ تات 
بوریس میلر معتقد است که با دلایل روشن می‌توان گفت که تاتی و تالشی ادامهٔ زبانی است که دست‌کم هم‌زمان با آغاز زبان فارسی میانه بدان سخن می‌گفته‌اند؛ هر چند، نشانه‌هایی نیز از پیشینهٔ این زبان‌ها در دوران پیش از فارسی میانه دیده می‌شود. این شواهد و نشانه‌ها همان اندازه که وجه اشتراک این گویش‌ها را با زبان پهلوی پارتی نشان می‌دهد گویای پیوندهای خیلی نزدیک آن‌ها با مادی و اوستایی نیز هست؛ زیرا که تفاوت زبان پهلوی با زبان‌های دیرین مانند مادی و اوستایی به همانگونه است که تشابه و تفاوت تاتی و تالشی با آن زبان‌ها.

دربارهٔ نام تات و نامگذاری زبان تاتی استدلال‌ها و نظرات مختلفی از سوی دانشمندان و صاحب نظران عنوان شده است، برخی مثل بارتولد و ایوانف کلمه تات را با تاجیک مرتبط دانسته‌اند. ارگانسکی معتقد است که لفظ تات به قوم یا نژاد خاصی اطلاق نمی‌شده است و یک نام عمومی است که ترک‌ها آن نام را به مردمان تبعه حکومت خود اطلاق می‌کردند.

تات واژه‌ای است که ترک‌زبانان برای مردم ایرانی‌زبان و ایرانی‌تبار یک‌جانشین نیز به‌کار برده‌اند.صفرزاده، حبیب، پژوهشی در گویش تاتی شمال خراسان و کاربرد آن در تصحیح و شرح متون ادب فارسی] مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد (علمی- پژوهشی)، شماره ۱۵۹- زمستان ۱۳۸۶. به‌گفتهٔ هونی (۱۹۵۷) فارسی‌زبانان را تات می‌نامیدند.Mohammad-Reza Djalili, Alessandro Monsutti, Anna Neubauer
Le monde turco-iranien en question
KARTHALA Editions, 2008
pg 72 هنینگ معتقد است تاجیک لفظی ترکی است و ساخته شده از تا=تات (ترک) به علاوه پسوند چیک که به معنی تبعه ترک است.

قدیمی‌ترین سندی که کلمهٔ تات در آن استفاده شده، کتیبه‌های اورخون است. تات در در این کتیبه‌ها ظاهراً به‌معنای «اتباع» و «رعایا» استفاده شده است. لفظ «تات» علاوه بر این که بر ایرانیان و یکجانشینان گفته می‌شده عنوانی بوده که قبل از حکومت ایلخانی به عناصر خارجی سرزمین‌های ترکان (احتمالاً خارجی‌های یکجانشین ترکستان، بعضی قبایل متمدن ترک، اقوام مغلوب و ساکنان مناطق تحت تصرف ترکان) گفته می‌شده است.تات ، دانشنامهٔ جهان اسلام

در مثل‌ها و افسانه‌های مردم تبریز «تات» به‌معنی مرد دانا و باسواد و شهرنشین است.همان. استعمال کلمهٔ «تات» در بین ترکان ساکن ایران رواج داشته ولی انعکاس آن در ادبیات فارسی بسیار کم است. همچنین در دیوان لغات ترک کاشغری تات به‌شکل تَت نیز ضبط شده و به‌معنای ایرانی، فارسی، فارسی‌زبان و کافر اویغوری آمده است.کاشغری، ذیل «تات»، «تَتْ»، نیز رجوع کنید به ذیل «اُس»، «سُملِم تَتْ» تاتارهای کریمه نیز مسیحیان یونانی را که در سلطنت کاترین دوم (۱۷۶۲–۱۷۹۶) و در فاصلهٔ ۱۱۸۹–۱۱۹۲/ ۱۷۷۵–۱۷۷۸ به ناحیهٔ ماریوپل (ژدانوف امروزی) واقع در کنار دریای آزوف مهاجرت کرده بودند، تات می‌نامیدند.

 طبقه‌بندی زبان‌های خانواده تاتیک 
احسان یارشاطر در سال ۱۳۳۶ برای اولین بار با بررسی زبان‌ها و گویش‌های ایرانی (آریایی زبان‌ها) به زبان تاتی در کنار دیگر زبان‌های سواحل دریای خزر اشاره می‌کند و زبان‌های طبری، گیلکی، تاتی و تالشی را به عنوان زبان‌های خانواده شمال غربی و زبان‌های کاسپین معرفی می‌کند.

امروزه گروهی از گویش‌های ایرانی (آریایی) در خارج از ایران و داخل ایران از جمله در منطقه خراسان وجود دارند که به تاتی معروف هستند ولی از دید دانش زبان‌شناختی ارتباط چندانی به خانواده زبان‌های تاتیک و زبان‌های شمال غربی ایران ندارند و متعلق به خانواده زبان‌های جنوب غرب ایران و شاخه‌ای از زبان فارسی قلمداد می‌شوند. زبانی که به تاتی شمالی معروف است و در منطقه قفقاز (داغستان و آذربایجان) به صورت پراکنده وجود دارد شاخه ای از زبان فارسی است که در گذشته بدست مرزداران و سپاهیان ارتش ساسانی به این مناطق منتقل شده است و با وجود اینکه در میان مردم بومی آن مناطق تاتی خوانده می‌شود ولی ارتباط زبان‌شناختی با زبان‌های تاتی ایران ندارد و زبان جدایی از زبان‌های تاتی است. پژوهشگرانی مانند دونالد استیلو نیز به این موضوع اشاره کرده‌اند و زبان فارسی که در دوران ساسانیان بدست سربازان پارس به منطقه قفقاز منتقل شده است و امروزه به تاتی شمالی شناخته می‌شود، یک زبان جدا بوده و ارتباطی به زبان‌های خانواده تاتیک و تات‌های شمال غرب و مرکز ایران ندارد.

گروهی دیگر از گویش‌های ایرانی وجود دارد که با وجود اینکه جزو خانواده زبان‌های تاتیک طبقه‌بندی نشده‌اند و تاتی نیز نامیده نمی‌شوند ولی از دید ویژگی‌های زبان شناختی وشباهت‌های موجود با زبان‌های خانواده تاتیک و زبان‌های خانواده کاسپین ارتباط‌های نزدیکی دارند. مناطقی از البرز جنوبی مانند سمنان، تهران و گویش‌های پراکنده در مرکز ایران جزو این دسته می‌باشند که بررسی شواهد نشان می‌دهد باید در طبقه‌بندی خانواده زبان‌های تاتیک ذکر شوند.

گویش‌های تاتُید «tatoid» یا گویش‌های تاتی گونه گویش‌هایی از زبان تاتی می‌باشند که در شهرستان‌های رودبار، الموت صحبت می‌شود و گویش طالقانی، الموتی و رودباری گویش‌هایی از زبان تاتی می‌باشند. گویش‌های تاتی مانند در اصل زبان تاتی بودند که به‌دلیل تأثیرات شدید زبان‌های کاسپین و زبان فارسی تمام ویژگی‌های زبان تاتی را از دست داده‌اند.

 ریشه زبان تاتی 
تاتی با توجه به اینکه یکی از زبان‌های ایرانی شمال غربی است بیشترین نزدیکی را به زبان‌های تالشی، کردی، زازاکی، گیلکی، مازندرانی، لکی و بلوچی دارد. نظرات بسیاری در مورد ریشهٔ تاتی داده شده است. برخی به شباهت‌های تاتی با اوستایی اشاره داشته‌اند. عده‌ای نیز کوشیده‌اند به شباهت‌ها و پیوندهای تاتی با پهلوی اشاره داشته باشند. برخی نیز تاتی را به‌همراه طبری و تالشی و گیلکی و کُردی، بازمانده‌های زبان مادی کهن دانسته‌اند.

باتوجه به اینکه از زبان مادی اطلاعات چندانی باقی نمانده است، این امر باعث شده است در مورد تاریخ ماد سخنان ضد و نقیض فراوان و گاه متناقض از سوی نویسندگان و پژوهشگران مختلف بیان شود. دیاکونوف با اذعان به آشفتگی منابع و عدم اعتماد به منابع مربوط به تاریخ ماد بیان می‌کند: «در هیچ‌یک از تاریخ‌های عهد عتیق به قدر تاریخ ماد، این همه اظهار نظرهای گوناگون و ضد و نقیض و غالباً بی اساس و عجیب و غریب به عمل نیامده است.»

دیاکونوف در مورد زبان‌های تاتی و تالشی می‌نویسد:

«در زمان حاضر هم تات‌ها و تالشان و گیلک‌ها و مازندرانی‌ها به زبان‌هایی سخن می‌گویند که خود بقایای زبان هند و اروپائی می‌باشد که در آغاز زبان ماد شرقی بوده است. امتیاز ویژه این زبان‌ها کهنگی و مهجوری ترکیب اصوات می‌باشد که با زبان پارسی تفاوت داشته و با مادی و پارتی و اوستایی مناسبت دارد.»

با وجود اینکه محققان سرشناسی مانند دیاکونوف سال‌ها روی منابع مادی در زبان‌های مختلف سومری، اکدی، عیلامی، عبری باستان، اورارتویی، اوستایی، یونانی و غیره مطالعه داشته‌اند ولی با صراحت و قاطعیت در مورد زبان‌های تاتیک و ارتباط مستقیم این زبان‌ها با زبان مادی چیزی ننوشته است، بلکه زبان تاتی را در کنار دیگر زبان‌های شمال غربی ایران مرتبط با زبان پارت‌ها (زبان پهلوی) و زبان اوستایی نیز دانسته است.

مادی بودن ریشه تاتی را کسان دیگری چون عباس طاهری، اسدالله رحمانی و ابراهیم جهان‌بخش در مقاله‌های «بررسی گویش تاتی تاکستان»، «راهکارهای حفظ زبان تاتی» و «ساختار دستوری تاتی» و همچنین احسان یارشاطر در دانشنامهٔ اسلام و ایران بیان داشته‌اند.

احمد کسروی معتقد است که زبانی که تات‌ها بدان سخن می‌گویند در زمان‌های گذشته گسترش زیادی داشته و به استناد شواهد عینی و پژوهش‌های انجام‌شده، زمانی همهٔ مردم آذربایجان و قزوین را دربرگرفته ولی بعدها با اشاعه و استیلای زبان ترکی کم‌کم از بین رفته است.

در هر حال می‌توان ریشهٔ اصلی زبان تاتی را زبان مادی دانست که در طول قرون متمادی تحت تأثیر اوستایی که زبان مذهبی مردمان این سامان بوده، و فارسی باستان و پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی و فارسی دری، که به‌ترتیب زبان رسمی حکومت‌های هخامنشی و اشکانی و ساسانی و حکومت‌های پس از اسلام بوده، قرار گرفته، و امروزه در آخرین شکل خود تحت عنوان تاتی درآمده است.محمدرضا بابایی‌کهن، مقاله "دریچه‌ای بر تات و تات‌شناسی"، بخش جمع‌بندی

از دلایلی که برخی از محققان به ارتباط زبان‌های خانواده تاتیک و زبان ناشناخته مادی با شک و تردید برخورد می‌کنند مربوط به نوشته‌های دوران اسلامی است. در این دوران، مورخان مسلمان وقتی به زبان شهرهای نواحی آذربایجان و همدان و غیره اشاره می‌کنند از لفظ پهلوی/فهلوی (زبان پارتی) استفاده می‌کنند. زبان‌های اصلی و رایج در سرزمین‌های تحت کنترل حکومت ساسانی در اواخر دوران ساسانی شامل ۵ گروه اصلی آریایی و غیر آریایی گزارش شده است که شامل زبان پهلوی (آذربایجان، همدان و اصفهان و ری)، زبان دری (زبان شاهان ساسانی و زبان پایتخت)، زبان فارسی (زبان موبدان و مذهب)، زبان خوزی (زبان جنوب غرب ایران و خوزستان) و زبان سریانی (زبان دشت عراق) بوده است.

برخی پژوهشگران معتقدند زبان تاتی، زبان قدیم مردم آذربایجان بوده و آذری نامیده می‌شده است.دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مدخل تاتی یوزف مارکوات نیز زبان پهلوی را کاملاً منطق بر زبان منطقه آذربایجان و شمال غرب ایران می‌داند که ادامه دهنده زبان امپراتوری اشکانیان است. مورخان دوره اسلامی نیز زبان‌های فارسی و دری را در کنار زبان پهلوی که مختص منطقه پهله(آذربایجان، اصفهان، همدان و کرانه‌های غربی دریای خزر) بوده، متذکر شده‌اند و این نشان می‌دهد زبان کهن مردم آذربایجان و شمال غرب ایران ارتباطی به قوم فارس و امپراتوری ساسانی یا زبان موبدان فارسی‌زبان نداشته است و یک زبان جدا و جزو زبان‌های شمال غربی ایران بوده است.

امروزه برخی زبان‌شناسان و پژوهشگران زبانی، نامِ آذری را به نام زبانِ تاتی ایران و لهجه‌های مختلف آن ترجیح می‌دهند و در آثار خود، هنگام بررسی زبان تاتی ایران، از نامِ «آذری» استفاده می‌کنند.

 قوم تات 
مردمی که امروزه تات نامیده می‌شوند، در نواری منقطع از کوهستان قفقاز تا کوه‌های خراسان پراکنده‌اند. سرنوشت تاریخی مردم تات هرچه بوده در نهایت به این انجامید که تات‌ها در نواحی دوراُفتاده و روستاهای صعب‌العبور و حاشیه‌ای بقاء خود را به دست آورند. امروزه، همان‌طور که گفته شد، این مردم در گسترهٔ وسیعی از ایران حضور دارند. با توجه به داده‌های جمعیت‌شناختی موجود و صحبت‌هایی که با اهالی تات‌نشین مناطق مختلف ایران شده، می‌توان به‌تقریب گفت در حدود بیش از ۴۰۰ هزار نفر تات در ایران زندگی می‌کنند که در گذشته عمدتاً از حضور دیگران آگاهی خاصی نداشتند و عموماً بیشترشان به‌صورت جزایری مجزا از هم زندگی می‌کردند. امروزه هم اطلاعاتی کلی از یکدیگر دارند که به‌عنوان مثال تات‌نشین‌های دشت قزوین به‌ندرت یکی از تات‌نشین‌های اطراف بجنورد را دیده‌اند، چه برسد به اینکه ارتباطی با هم داشته باشند.علی عبدلی، "ادبیات تات و تالش"، 1380، نشر سهامی انتشار، فصل تاتی
بندانگشتی|علی عبدلی، نویسنده چند کتاب از قبیل فرهنگ تطبیقی تالشی، تاتی، آذری، تهران ۱۳۸۰.

در مجموع می‌توان تات‌های ایران را در چند ویژگی مشترک خلاصه کرد:

 زبان تاتی، که در تمام مناطق تات‌نشین، وجود دارد.
 منشأ و تبار مشترک که به مادها بر می‌گردد (هرچند خودآگاهی کمی نسبت به این مسئله در میان تات‌ها وجود دارد).
 تاریخ و سرنوشت تاریخی مشترک که سبب شده وضعیت تاریخی مشابهی داشته باشند.
۴- سنت و میراث فرهنگی مشترک. باید گفت از آنجا که زبان تاتی، یک زبان غیرمکتوب است و فرهنگ آن‌ها نیز یک فرهنگ شفاهی است، لذا مهم‌ترین و اصلی‌ترین محمل فرهنگی آنها، زبانشان بوده که سنت فرهنگی‌شان را در طی سال‌ها و قرون متمادی تا به امروز انتقال داده است.

 ادبیات تاتی 
حوزهٔ ادبیات تاتی با در نظر گرفتن اشعار پراکنده، سدهٔ هشتم هجری قمری می‌باشد که بر جای مانده است و دارای سابقهٔ طولانی است. اما تاریخ آغاز جدید آن در ایران به پس از دورهٔ مشروطه، و در قفقاز به پس از وقوع انقلاب ۱۹۱۷ روسیه می‌رسد که اشعار و نمایشنامه‌های م. بخشی اف (متولد ۱۹۱۰) و اشعار و داستان‌های ده آنتی لوف (متولد ۱۹۱۳) گواه این موضوع است.

یکی از آثار ادبیات تاتی، داستان عاشقانهٔ عزیز و نگار است که به زبان تاتی نوشته‌شده و نسخه‌های متعددی از آن در دست است. این داستان تاکنون به زبان تاتی منتشر نشده، اما یوسف علیخانی نسخه‌ای از آن را به زبان فارسی به نثر تنظیم و چاپ کرده است.

در دهه‌های اخیر حس هویت‌خواهی تات‌های ایران سبب خلق تعدادی آثار مکتوب به این زبان شده است. کتاب فرهنگ موضوعی تاتی به فارسی گویش تاتی روستای لرد بخش شاهرود خلخال، اثر جواد معراجی لرد، از جملهٔ آن‌هاست که شامل لغات، ترکیبات، کنایات و اصطلاحات است و اشاره‌ای کوتاه نیز به دستور زبان تاتی این منطقه داشته است. اشعار و داستان‌هایی نیز به زبان تاتی سروده و نوشته شده‌اند. دو نمونه از این کتاب «آوای تات: سروده‌هایی به زبان تاتی تاکستان» اثر عباس پدرام و کتاب «زورق شکسته» اثر محمود زرندی است.

 پراکنش گویشوران زبان تاتی 
در ایران پراکندگی تات‌زبانان دامنهٔ قابل‌توجهی دارد. تا قرن گذشته، مردمی که در سرزمین‌های میان سراب و نیرِ اردبیل سکونت داشتند، مخلوطی از تات‌ها و شاهسون‌ها بودند و طول مسیر رودخانه‌های بالق‌لو و قره‌سو تا رودخانهٔ ارس نیز تات‌نشین بود. آنها در همان زمان مدت‌ها بود که زبان خود را فراموش کرده بودند و به ترکی آذری سخن می‌گفتند. دره شاهرود خلخال، بزرگ‌ترین محل تجمع تات‌زبان‌ها در زنجان و اردبیل است. و ۱۵ روستا در این دره و یکی دو ناحیهٔ دیگر خلخال، تات‌زبان است. در قزوین نیز انبوهی از تات‌زبانان سکونت دارند. در سال ۱۲۷۶ به‌دستور علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه، وزیر علوم و صنایع و تجارت، لغات رایج در میان تات‌های بلوک رامند و دیگر روستاهای تات‌نشین جنوب قزوین جمع‌آوری گردید و کتابی تألیف شد با عنوان رسالهٔ لغات فرس قدیم که اهل قزوین را از قبایل قدیم ایران و مردمی پهلوی‌زبان معرفی کرده است. شمس‌العلما محمدمهدی عبدالرب آبادی، از مؤلفان نامه دانشوران، از این طایفه بود. امروزه از جنوب غربی تا جنوب شرقی قزوین، گروه‌های بزرگی از مردم بخش‌های رامند شمالی، رامند جنوبی، بخشی از بوئین‌زهرا، اسفرورین و اشتهارد، تات نامیده می‌شوند.

امروز اگر نقشهٔ شمال ایران را در برابر خود قرار دهیم و خطی از آخرین نقطهٔ ارتفاعات طالقان به طرف سیاهکل و رستم‌آباد کشیده و آن را تا تاکستان ادامه بدهیم، مثلثی مشخص می‌گردد که در آن گویشوران تاتی در میان سایر گروه‌های زبانی زندگی می‌نمایند و البته عمده مرکز تجمع تات‌ها خود تاکستان می‌باشد. تاکستان در گذشته به نام «سیادهن» خوانده می‌شد و اکنون هم بومیان آن را «سیادن» می‌نامند. تاکستان در دوران ساسانیان در نهایتِ آبادی بوده و موقعیت ممتازی داشته است. به‌طور کلی زنجیرهٔ مناطق تات‌نشین در ایران از شهر الموت تا تاکستان شروع شده و به سمت جنوب و جنوب شرقی ادامه می‌یابد و در نهایت در شهرستان بوئین‌زهرا به روستای تاریخی سگزآباد پایان می‌یابد.

استان های مرکزی، البرز، تهران، اردبیل، گیلان، زنجان، خراسان شمالی و قم در شهرستان‌ها و مناطق آشتیان، روستای وفس، روستای چهرقان، روستای فَرَک، روستای گورچان، روستای الویر، روستای ویدر، شهر های تاکستان، اشتهارد، ایوانکی، شاهرود خلخال، در زنجان روستاهای خوئین، جمال‌آباد، بالکور ، چرزه، هزاررود، بندرگاه، سیاورود، نوکیان، قوهیجان  و در قم  روستای قدیمی آمُره دیده می‌شوند. در زنجان زبان تاتی بخشی از شمال طارم علیا دامنهٔ کوه البرز به جا مانده است در حدود ۸ روستا (جمال‌آباد، بالکور ، چرزه، هزارود، بندرگاه، سیاورود، نوکیان، قوهیجان) به زبان تاتی صحبت می‌کنند. محل سکونت آنها بر کمره کوه واقع شده است.

زبان تاتی در فهرست میراث ناملموس آثار ملی ایران از استان آذربایجان شرقی نیز ثبت شده است. این زبان با لهجه‌های هرزندی و کرینگانی در این مناطق همچنان سخن گفته می‌شود.ثبت زبان تاتی در فهرست میراث معنوی-جام جم آنلاین

تات‌های ایران که به تات‌های جنوبی شهرت یافته‌اند، در استان‌ها، شهرها و روستاهای زیر زندگی می‌کنند:
 استان اردبیل
  شهرستان خلخال: 
 در بخش‌ شاهرود شهر کلور و روستاهای لرد، درو، اسکستان، اسبو، شال، دیز، گندم‌آباد، کرین، خانقاه گیلوان، گیلوان، خلار، کهل و در بخش خورش رستم کرنق، کزج و کجل (شاهرودی، خورش رستمی (کرانی)، کجلی).
 استان البرز
 شهرستان اشتهارد:
 شهر اشتهارد و تمام روستاهای بخش پلنگ آباد  شامل خود پلنگ آباد، جعفرآباد، مزرعه فدک، قزل چشمه، جارو، بوجعفر، مهدی آباد، فرد آباد، مختار آباد، احمد آباد، قشلاق گِنگ، اوپشته و بیشتر روستاهای دهستان صحت آباد بخش مرکزی شامل خود صحت آباد، شهرک صنعتی اشتهارد، نکوجار و مرادتپه (اشتهاردی). طبق کتاب تات نشین‌های بلوک زهرا نوشته جلال آل احمد گویش تاتی اشتهارد خالص‌ترین و دست نخورده‌ترین گویش زبان تاتی است، چون منطقهٔ اشتهارد که در سر راه کرج به بوئین‌زهرا در ۸۰ کیلومتری کرج و ۲۵ کیلومتری بوئین‌زهرا قرار دارد به‌علت خشکی و کمی آب از دستبرد مهاجرت مردمان ترک در امان بوده و مردم آن همچنان زبان قدیم خود را حفظ کرده‌اند.آثنولوگ
 شهرستان طالقان:
 شهر طالقان و تمام روستاهای بخش مرکزی و دهستان کنار رودِ بخش بالاطالقان (طالقانی).
 استان تهران
 شهرستان دماوند:
 شهرهای کیلان و آبسرد (دماوندی). (کیلان - کلون).
 استان گیلان
 شهرستان رودبار:
 در بخش‌های عمارلو و خورگام شهرهای جیرنده و بره سر و روستاهای انبوه، کلیشم، خرم‌کوه، ویه، ناوه، لایه، نوده فاراب، یکنم، ایینه‌ده، پاکده، داماش، بیورزین، پارودبار، اسکابن، کرماک، ناش، اسطلخ‌کوه، چیچال، لیاول علیا، چلوانسرا، قوشه لانه، سه پستانک، گرزنه چاک و کشکش و در دهستان رستم آباد جنوبیِ بخش مرکزی دو روستا‌ی کَلاس و کَبَته (رودباری، کبته‌ای، کرانی (خورش رستم)).دکتر منوچهر ستوده، سال۱۳۳۲، فرهنگ گیلکی، ص۲۱دکتر جهاندوست سبزعلیپور، مقاله «گویش رودبار»، فصلنامه گیلان ما- شماره ۳۷، ۱۳۸۹
 استان قزوین
 شهرستان تاکستان:
 شهرهای تاکستان و اسفرورین و روستاهای قرقسین و خروزان (تاکستانی، اسفرورینی)
 شهرستان بوئین‌زهرا:
 شهرهای دانسفهان، شال و سگزآباد و روستاهای خیارج ، خوزنین و ابراهیم‌آبادتات نشین‌های بلوک زهرا، جلال آل احمد، چاپ سوم- امیرکبیر،1353دوبرادر، محمد حسین دانایی، انتشارات اطلاعات، چاپ اول، 1392(دانسفهانی، شالی، سگزآبادی، ابراهیم آبادی).
 شهرستان قزوین:
 شهرهای رازمیان و معلم کلایه و بیشتر روستاهای بخش رودبار الموت غربی و بخش رودبار الموت شرقی و همچنین در بخش مرکزی، روستاهای اردبیلک، آلولک، نیاق، زرشک، سوته‌کش، کش‌آباد علیا، کش‌آباد سفلی و اَسبَمِرد اقبالیه غربی و روستا های رزجرد، رشتقون، شینقر، اشنستان، میان‌بر و دستجرد اقبالیه شرقی (الموتی، مراغی، اردبیلکی، رزجردی).
 شهرستان البرز:
 روستاهای میرچین (اکبرآباد جدید)، چاله، آقاگیر، ورس(الموتی، مراغی).
 شهرستان آبیک:
 شهر زیارانو روستاهای میان کوه، دارالسرور، خوزنان، قاضی کلایه، آقچری، صمغ‌اباد، کلایه و ابراهیم‌آبادِ دهستان زیاران و روستاهای طیخور، توداران، کذلک، کهوان، آتانک، جزمه، حاجی آباد، مزرعه غریب، نوده، کیاده، شکرناب، چناسک و زرجه بستانِ فشگلدره (دهستان‌های کوهپایه شرقی و غربی) (زیارانی، طیخوری).
 استان مرکزی
 شهرستان زرندیه:
 روستاهای الویر و ویدر (الویری-ویدری).
 شهرستان کمیجان:
 روستاهای وفس، چهرقان و فرک (وفسی).
 شهرستان فراهان:
 روستای گورچان (وفسی).
 شهرستان تفرش:
 روستای کهک (آشتیانی).
 شهرستان آشتیان:
 شهر آشتیان و همهٔ روستاها به جز چند روستای خلج نشین (آشتیانی).
 استان زنجان
 شهرستان طارم:
 ۸ روستا به نام‌های سیاه‌رود، جمال آباد، بالکور، هزاررود، بندرگاه، چرزه، قوهیجان و نوکیان که این روستاها در دهستان درام واقع شده‌اند (طارمی، کبته‌ای، کرانی (خورش رستمی)).
 شهرستان ایجرود:
 روستاهای خوئین، قرنه، حلب، آرکوئین، سفیدکمر، سعید‌آباد سفلی و بلوبین (خوئینی).
 شهرستان زنجان:
 روستای شیخ‌ جابر.
 استان آذربایجان شرقی:
 شهرستان مرند:
 روستاهای گلین قیه، هرزند عتیق، هرزند جدید و روستاهای دیگر (دهستان‌های هرزندات شرقی و غربی) (هرزندی).
 شهرستان کلیبر:
 روستا‌های کلاثور و خونیرود (کلاثوری).
 شهرستان ورزقان:
 روستای کِرِنگان (کرنگانی).
 شهرستان هریس:
 روستای چای کندی.
 شهرستان سراب:
 روستای دمیرچی.
 استان خراسان شمالی
 شهرستان اسفراین:
 روستاهای ادکان و بیدواز.
 شهرستان بجنورد:
 روستاهای قلعه محمدی، گیفان پایین، گیفان بالا، میانزو، رزقانه.
 شهرستان جاجرم:
 شهر سنخواست و روستاهای دوبرجه، طبر، کرف، خراشا، غمیطه، جربت، اسلام‌آباد، ارک و اندقان.
 شهرستان شیروان:
 روستاهای برزل‌آباد، گلیان و برزلی.

در این مناطق، زبان تاتی، زبان اصلی مردم است و در برخی روستاها، تات‌ها همراه با سایر اقوام و به‌ویژه با کردها زندگی می‌کنند. تات‌های ساکن بجنورد شامل طوایف گیفانی، گلیانی، گرمه‌ای، جاجرمی، سنخواستی، خراشاهی، جربتی، کرفی، طبری، فیروزه‌ای، آساکی (پارتی)، اردغانی، بیدوازی، روئینی، مشهد طراقی و… است. برخی همچون ملک الشعرای بهار بر این عقیده‌اند که اصطلاح تات در شمال خراسان برگرفته و تغییریافتهٔ اصطلاح «تازیک» یا «تاجیک» است که پس از حملهٔ اعراب به شمال خراسان ابتدا از سوی ایرانیان به اعراب و سپس از سوی اقوام ترک به فارس‌زبانان گفته شده است.
استان قم:
 شهرستان قم:
 روستای آمُره (آمره‌ای).

 گویش‌های گروه زبانی تاتی 
تاتی (ایرانی) به ۶ گونهٔ (شاخه) اصلی تقسیم میشود:
 گروه ۱: تاتی جنوبی (شامل نیمه جنوبی استان قزوین، شهرستان اشتهاردِ البرز و استان مرکزی)
 تاتی نیمه جنوبی استان قزوین:

الف) تاکستانی

ب)اسفرورینی

پ)شالی

ت)دانسفهانی

ث)سگز‌آبادی

جیم)ابراهیم آبادی

2. تاتی شهرستان اشتهارد (اشتهاردی)

3. تاتی استان مرکزی

الف) الویری-ویدری

ب) وفسی (به تاتی:ووسی)

پ) آشتیانی

 گروه ۲: تاتیِ [دامنه های جنوبیِ] البرز  (شمالی)، (شامل مناطق شمالی [[استان قزوین، شهرستان رودبار گیلان، شهرستان طالقان البرز، [[شهرستان دماوند] تهران و شهرستان گرمسار سمنان.
 تاتی مناطق شمالی استان قزوین

الف) الموتی-گازرخانی

ب) مراغی

پ) رزجردی

ت) اردبیلکی

ث) زیارانی

جیم) طیخوری

2. تاتی رودباری

3. تاتی طالقانی

4. تاتی دماوندی

الف) دماوندیِ اصل (شهرهای کیلان و آبسرد)

ب)ایوانکی
 گروه ۳:دتاتی خراسانی (هیچ اطلاعاتی در مورد تقسیم‌بندی گویش‌ها و لهجه‌های این گونه وجود ندارد)
 گروه ۴: تاتی استان آذربایجان شرقی.
 تاتی منطقه قره داغ (ارسباران)
الف)هرزندی

ب)کیلیتی در منطقه خودمختار نخجوان جمهوری آذربایجان (منقرض شده است)

پ) کلاثوری

ت) کرینگانی

2. تاتی روستای چای‌کندی

3.تاتی روستای دمیرچی
 گروه ۵:تاتی استان زنجان (به‌جز شهرستان طارم).
تاتی خوئینی
 تاتی روستای شیخ جابر
 گروه ۶: خلخالی-طارمی.
 خلخالی (شامل کرانی)
الف) شاهرودی

ب) کجلی

پ)کرانی (شامل خورش‌رستمی): الف) خورش‌رستمی (روستاهای کرنق و کزج)، ب) کَلاسی، پ) هزار‌رودی

2. طارمی (به جز روستای هزاررود)

3. کبته‌ای

 مقایسه گویش‌های مختلف تاتیhttp://www.mehremihan.ir/language-and-dialect/2956-tati-ghazvini.html 
فارسیتاتی تاکستانتاتی لردتاتی ابراهیم‌آبادتاتی اردبیلکتاتی زیارانزبان زازایی (دیملی)نکردی کرمانجیبچه، کودک  zārin/bālāبالا/زارین  khordanخُردَن  zāruزارو  vačaوچه  eyālعیال  qeček mendalپشت بام  bonبُن  bunبان  bönبون  bomبوم  bumبوم bon  bon bānدست  bālبال  bālبال  bālبال  bālبال  bālبالdest  dest destتیز  tijتیج  tijتیج  tijتیج  tijتیج  tijتیج tij tij tûžخواهر  xākeخواکه  xuaخو  xuākaخوآکه  xāxorخاخور  xoārخُوآر wa/war  xwişkوضو  dasnemāzدسنماز  dasnemāzدسنماز  dasnemāzدسنماز  dasnemāzدسنماز  dastnemāzدست نِماز desmaz  destnimêjکدبانو  keyvuniye/kalöntare zeyniyeکلُونتَره زینیه/کیوونیه  čeybonuaچی بنوه  keyvānuکیوانو  keyvānuکیوانو  kalentarکلنتر keyne/čeyne  kebanîعدس  marjömakeمرجومکه  marjuمرجو  marjevaمرجوه  marjuمرجو  marjuمرجو marju nîskآرام، دنج  dinjدینج  dinjدینج  dinjدینج  dinjدینج  dinjدینج dinc aramفریاد  harāyهرای  qālmaghāl
قال مِقال harāy/qeyaقیه/هرای  harāy/qiyuقیو/هرای  qālmeqāl/harāyهرای/قال مِقال fiğan  hewar/qîr

فارسیپهلویاوستاییتاتی تاکستانتاتی سگزآبادتاتی ابراهیم‌آبادتاتی اردبیلکتاتی زیارانزبان زازایی (دیملی)نکردی کرمانجیسگ  sag  span  asbe/māččiyeماچیه/اَسبه  asbaاَسبه  asbaاَسبه  sagسگ  sayg/māččaماچه/سَیگ espe segاستخوان  ast/astag/
astaxvān ast  esqonjاسقُنج  xastaخسته  xastaخسته  esdeqānاسدقان  hastaهَستَه aste  hestîدروغ  drōgh/drō  droj  duruدورو  deruدرو  doruدُرو  duruدورو  duruدورو  zurderewسوزن  darzik/sōzan  dereza  darzoneدرزُنه  darzenaدرزنه  darzenaدرزنه  darzanدرزَن  darzenدرزِن derzen  derzîچهره  čihr/čihrak   dimدیم  dimدیم  dimدیم  dimدیم  dimدیم rı rû/dêmداماد  dāmāt  zāmātar  zomāزُما  zummāزوما  zomāزوما  zāmāزاما  zāmāزاما  zama/zuma zavaخانه  katag/xānag  kata  kiyeکیه  čiaچیه  chiaچیه  xānaخانه  xānaخانه  kiye/čiyexanîمرد  mart  mereta  mardakمردک  miardaمیرده  mardachمردچ  merdiمِردی  mardekمَردِک  merde/merdek  mêrبره  varrak   vareوَره  varaوره  varaوره  varaوره  varaوره varek berxعروس  viyūdag  vaze  veyeویه  veyaویه  veyaویه  arusعروس  ayris/erisعریس/عَی ریس veyve bûkبینی  vēnīg  vaenā  vinniyeوینیه  veniaونیه  veniaونیه  viniوینی  viniوینی viniye pozگرگ  gurg  vehraka  vargورگ  vargورگ  varjورج  vergوِرگ  gurgگورگ verg  gûr

 در گویش اسفرورینی 
برخی از واژه‌های زبان تاتی به گویش اسفرورین (از توابع شهرستان تاکستان در استان قزوین)
 کجا: کوآ / kuặ/ کجا:اکو
 آنجا: بورَ /Bura/ آنجا:براء
 برف: وارَ /vara/ برف :ور
 پدر: پیه /piya/ پدر: ببه
 مادر: مایَه /mặya/ مادر: ما. یا (ننه)
 برادر: برا /Bərặ/ برادر :برا
 خواهر: خاک (Khak) خواهر: خؤ
 پسر: پور (Pura) پسر: کوته
 دختر: تیتی (Titi) دختر:کیله
 من: اَز (Az)
 تو: ته (Ta)
 ما: آما (Ama)
 شما: شما (Shema) او (مؤنث): آیَه (Aya)
 او (مذکر): آندا (Anda)
 مرا: چمن (Chemen)
 تو را: اِشت (Eshte)
 پریروز: اَپِری (Aperi)
 دیروز: اَزیر (Azira)
 امروز: آرو (Aru)
 فردا: سابا (Saba)
 پس‌فردا: پسرا (Pesara)
 خانه: کی یه (Kiya)
 عروس: وِیَه(veya)
 خربزه: کالیکَه (kalika) حیاط: کِلاگا (Kelaga)
 باغ: رَز (Raz)
 بیرون: بَر (Bar)
 بالا: جُر (Jor)
 پایین: جَر(jar)
 کفش: چُستُه (Chosto)
 قاشق: کَنچه (Kanche)
 گربه: مَرچین (Marchin)
 سگ: اَسبه (seba)
 مرغ: کرگ (Karg)
 تخم‌مرغ: کرخا (Karkha)
 دارم: دیرم (direm)

 در گویش سگز آبادی 
برخی از واژه‌های زبان تاتی به گویش روستای سگزآباد (از توابع شهرستان بوئین‌زهرا استان قزوین)
 خانواده
 خانه: چیَ
 پدر: دَدَ (dada)
 مادر: مایَ (maya)
 پسر: فِر (fer)
 دختر: تی تی (titi)
 خواهر: خاچَ (khcha)
 برادر: برا (bera)
 برادر زن: زن برا
 خواهر زن: زن خاجه
 مادر زن: زن مایَه
 پدر زن: زن پیه
 مادر بزرگ: پیلَه مایَ
 عروس: وِیه
 داماد: زوما میوه
 سیب: اَسواَ
 خربزه: چالیچَه
 گلابی: اَنبری
 هندوانه: هَندونهَ
 زردآلو: شِلونیکَ
 انگور: اَنجروَ زمان
 امروز: آرِو
 دیروز: اَزیرَ
 پری روز: پَریرَ
 فردا: صَبا
 پس فردا: سَرا
 پسین فردا: پَرچینی
 پسون فردا: پس پَرچینی
 ظهر: نمِرو
 غروب: دَمِ شوم
 شب: شؤ جانور
 گربه: مَرچین
 سگ: اَسب
 گوسفند: چاروا
 گاو: گُئوَ
 گرگ: وَرگ
 مرغ: کَرگَ
 خرگوش: خَروش
 گنجشک: گُئوش
 کیوتر: کُؤتر پوشاک
 شلوار: شالوار
 پیراهن: شوی
 کفش: پوجار
 کمربند: قیش
 آب و هوا
 برف: فرف
 باران: وارون
 تگرگ: تی اَرس
 صفت
 کوچک: قیجل (ghijel)
 بزرگ: پیل (pil)
 خوب: خار (khar)
 بد: پیس (pis) اشاره
 این: جِم (jem)
 کجا: چوآ (choa)
 اینجا: اِندیا (endia)
 جهات
 بالا (زبر): جوئر
 پائین (زیر): جیرا
 جلو: پَرون
 عقب: پَسا
 وسط: مونینجا ضمایر
 من: اَ (a)
 تو: تَ (ta)
 او :آ (a)
 ما: اَما (ama)
 شما: اماهاین، شما (emahayn,shema)
 آنها: آهاین (ahayn)

 در گویش شالی 
برخی از واژه‌های زبان تاتی به لهجهٔ شهر شال (استان قزوین)
 خانواده
 پیَه = پدر
 مایَ = مادر
 برا = برادر
 خاکه = خواهر
 تتی = دختر
 پورَ = پسر میوه
 رَز = باغ انگور
 چالج = شالی جانور
 جیلی = جوجه
 مرچینه = گربه
 پاجار = کفش صفت
 خواریش = خوبی؟ نمونه جمله
 بی = بیا
 بشه = برو
 کاگو بیش = کجا بودی؟
 بی کیه؟ بفرمایید منزل.
 چنه = چرا، برای چه؟

 صرف فعل 
 گویش تاکستان 
در جدول زیر فعل رفتن در زبان تاتی با گویش تاکستان در زمان‌های مختلف صرف شده است.دستور زبان تاتی تاکستان، جواد رحمانی، انتشارات گیوا، تهران، سال ۱۴۰۰، ص ۱۷۷

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد مذکر  مفرد ۳ مؤنث  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  bešeimə  bešeišə  böšö  bišiyə  bešeimon  bešeyon  bešində گذشته کامل  bešə-veimə  bešə-veiše  bešə-ve  bešə-veiyə  bešə-veimon  bešə-vəyon  bešə-vində گذشته التزامی  bešə-bim  bešə-bi  bešə-be  bešə-biyə  bešə-beimon  bešə-beiyon  bešə-bində گذشته نقلی  bešeimə  bešeišə  biši  bišiyə  bešeimon  bešayon  bišində گذشته استمرای  mešeimə  mešeiše  möšö  mišiyə  mešeimon  mešayon  mišində گذشته در حال انجام  dâštem-mešeimə  dešti-mešeiše  dačče-möšö  dačče-mišiyə  daštemon-mešeimon  daštiyon-mešayon  daččon-mišində حال ساده/آینده  mešemə  mešei  mišu  mišiyə  mešeim  mešeyâ  mišundə حال در حال انجام  derem-mešemə  deri-mešei  dere-mišu  deriyə-mišiyə  derom-mešeim  derâ-mešeyâ  derende-mišundə حال التزامی  bešemə  bešei  bišu  bišiyə  bešom  bešeiyâ  bišində آینده  mogom bešem  mogoy bešei  mogoš bišu  mogošə bišiyə  nogomon bešom  mogoyon bešeiyâ  mogošon bišondə

 گویش الموت 
در جدول زیر فعل کردن (kordon) بر اساس زبان تاتی با گویش الموت در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.(نمونه زیر براساس گویش الموت می‌باشد)

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  kordom  kordi  kord  kordim  kordin  korden گذشته کامل  korde biyam  korde biyey  korde ba  korde biyeym  korde biyeyn  korde biyen گذشته التزامی  korde bom  korde bi korde bu  korde bim  korde bin  korde bon گذشته استمراری  mokordom  mokordi  mokord  mokordim  mokordin  mokorden گذشته در حال انجام  dabiyam bokonom  dabiyey bokoni  dabiya bokona  dabiyeym bokonim  dabiyeyn bokonin  dabiyan bokonen گذشته نقلی  kordiyama  kordiyeya  kordiiya  kordiyeyma  kordiyeyna  kordiyana حال ساده/آینده  mokonom  mokoni  mokona  mokonim  mokonin  mokonen حال در حال انجام  darom bokonom  dari bokoni  dara bokons  darim bokonim  darin bokonin  daren bokonen حال التزامی  bokonom  bokoni  bokona  bokonim  bokonin  bokonen آینده  mexâm bokonom  mexây bokoni  mexâ bokona  mexâym bokonim  mexâyn bokonin  mexân bokonen

 گویش طالقان 
در جدول زیر فعل آمدن (biâmiyan) بر اساس زبان تاتی با گویش طالقان در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع حال التزامی  biyem  biyey  biya  biyeym  biyeyn  biyan حال ساده  miyem  miyey  miya  miyeym  miyeyn  miyan حال در حال انجام  darem-miyem  dari-miyey  dare-miya  darim-miyeym  darin-miyeyn  daren-miyan گذشته ساده  biyâmiyama  biyâmiey  biyâmia  biyâmieym  biyâmieyn  biyâmiana گذشته استمراری  miyâmiyama  miyâmiey  miyâmia  miyâmieym  miyâmieyn  miyâmiana گذشته در حال انجام  dabiyam-miyâmiyam  dabiy-miyâmiey  dabiya- miyâmia  dabiyeym-miyâmieym  dabiyeyn- miyâmieyn  dabiyan-miyâmian گذشته کامل  biyâma biyam  biyâma bi  biyâma ba  biyâma biyeym  biyâma biyeyn  biyâma biyan آینده  mexâm biyem  mexây biyey  mexâ biya  mxâym biyeym  mexâyn biyeyn  mexân biyan

 نمونه فعل‌های تاتی تاکستانبررسی گویش تاتی تاکستان، عباس طاهری، نشر سال، ۱۳۸۸، صفحهٔ ۱۸۰ 
رساندن arasendon

رسیدن arasesan

افتادن ikatan

انداختن ijayntan

نشستن neštan

خرد کردن - ریز کردن benjaton

بریدن berian

ریسیدن reštan

دیدن vintan

رفتن šian

اجازه دادن - امکان دادن aštan

آمدن omian

آوردن aydanشیر خوردن از مادر (حیوانات) šet axardan

شیر دادن به بچه حیوانات bočobāndon

نگه داشتن - متوقف کردن nia daštan

خواباندن boxosondan

خوابیدن xotan

مردن mardan

دوشیدن došesan

دوختن dotan

گفتن vātan

زیر دندان خرد کردن bukurujoston

کشتن - ذبح کردن bukušton

ساییده شدن busunoston

شکستن beškeston

شکاندن šekastanریختن - به زمین ریختن ikardan

با دست فشردن bošqāloston

شستن šurdan

قطع کردن bosāndon

قطع شدن - جدا شدن bososton

ساییدن - آسیاب کردن bossovoston

جا انداختن - در جای خود قرار دادن der antay

واژگون کردن agardenesan

خاموش کردن ikoštan

پاشیدن opātan

گرفتن igatan

نهادن (بر جایی نهادن) nayan

گذاشتن به زمین همراه با رها کردن hārengaton

گم شدن (غیرقابل پیدا شدن)avir abianپرتاب کردن ijayntan

عقب افتادن peykaton

جلو افتادن piš ikatan

در جلوی خود نگهداشتن pišgatan

رها کردن sarādāyan

از بین بردن - برانداختن varengatan

برگرداندن - بازگرداندن vegardāndon

برگشتن vegardoston

لیسیدن velišton

برداشتن vigiton

برگشتن agar desan

باد دادن خرمن - افشاندن خرمن vošāndon

با دست زیر و رو کردن voškaloston

دریدن - پاره کردن vozarāndon

 وفسی 
این گویش در منتهی‌الیه حدود مرزی استان مرکزی با استان همدان، در شمال شهرستان اراک استفاده می‌شود؛ در روستای وفس و سه روستای همجوار، یعنی چهرقان در غرب و فرک و گورچان در شرق. این مناطق تقریباً در یک خط فرضی واقعند که احتمالاً حدود ۲۵۰۰۰ نفر از مهاجرین و ساکنان این روستاها به این لهجه سخن می‌گویند؛ البته در گویش این روستاها به‌طور جزئی تفاوت‌هایی مشاهده می‌شود ولی اصل و مبنای آن‌ها یکی است. این روستاها جمعیت ساکن فعلی آن‌ها حدود ده هزار نفر است.

لهجه وفسی که به «وُوسی» موسوم است بنا به آنچه پژوهشگران گفته‌اند، لهجه‌ای از تاتی است. ابراهیم دهگان در کتاب فقه اللغه در ضمن معرفی وفس و واقعه کشتار جمعی آن، گویش وفس را ‹‹ یکی از لهجه‌های قدیم پارسی باستان و شاخه‌ای از تاتی ›› می‌نامند.دهگان، ابراهیم، فقه اللغه، ص ۲۳۵ دکتر معین در جلد چهارم فرهنگ خود تحت عنوان ‹‹ وفسی ››(Vafsi) منسوب به وفس، لهجه اهالی وفس نام می‌برند.معین، محمد، فرهنگ آقای افتخار زاده در کتاب گزیده‌ای بر دیوان همافر عراقی وفسی از قول نامبرده می‌نویسد: «نامبرده زبان خویش را تاتی خوانده است.»افتخارزاده، نادر، گزیده دیوان همافر عراقی، مقدمه و همچنین در مجله «ایران کوده» م. مغدم که دربارهٔ گویش دلیجان، آشتیان و وفس بحث کرده، لهجه وفس را تاتی خوانده است.

در فهلویات باباطاهر همدانی کلمات مشابه زیادی با گویش وفسی وجود دارد که به نمونه‌هایی اشاره می‌شود:
 «دیرم» (دارم): تن محنت کشی دیرم خدایا، دل حسرت کشی دیرم خدایا
 «ته» (تو): بی ته یارب به بستان گل مرویا
 «وینم» (ببینم): گرم دسترس نبی آیم ته وینم
 «بَسُم» (بشوم، بروم): بسم آنان بوینم که ته وینند
 «بوره» (بیا): دمی بوره بوین حالم ته دلبر
 «سوته» (سوخته): بوره سوته دلان با ما بنالیم
 «واتنی» (گفتنی): به کس درد دل مو واتنی نه

 ارتباط با زبان‌های شمالی 

تاتی از زبان‌های ایرانی شمال غربی است و به زبان تالشی بسیار نزدیک است. تاتی و تالشی از هم متاثرند، اما مقدار این تأثیر در مناطق مختلف متفاوت است. شدت نزدیکی این دو گویش با یکدیگر عاملی برای مخفی ماندن حدود و ثغور جغرافیای زبانی این دو شده است، چنان‌که گاه گونه‌های تاتی در دل تالشی، و گونه‌هایی تالشی در دل تاتی یافت می‌شوند. ویژگی‌ها و مؤلفه‌های مهم زبانی خاص تاتی و تالشی، سابقه ارتباط این دو منطقه با هم، ارائه شواهد و مثال‌هایی در چند بخش آوایی، ساخت‌واژی، و واژگانی، و بررسی ملاحظات جغرافیایی منطقه مؤید این مدعاست.نشانه‌های تالشی در مناطق تات زبان خلخال، دکتر جهاندوست سبزعلیپور.

 مقایسه تالشی و مازندرانی با گویش‌های مختلف تاتی 
فارسیتالشی آستاراتاتی تاکستانتاتی سگزآبادتاتی ابراهیم‌آبادتاتی اردبیلکتاتی زیارانمازندرانی ساریگویش طالقانیزبان زازاییکردی کرمانجی  jina  jir  jirā  jir jir  jir/jirā/  jirjircir žêr  dādā  dādā  dada  dada  dādā/piyar/  dada/piyar/  piyarpiyarpi/pêr bav  tel  tal  tal  tal  tal  tal  taltalthal tal  kela  titiye  titia  titia  detari  detar  deterdetarkeyne dot  tur  tur  tur  tur  tur  tur  turturxint dîn/tûre  žen  zeyniye  zania  zania  zen  zenek  zenazenceniye žen  ispi  isbi  esbi  isbiایسبی  sivid  isbi  isbeisbesipe sepî  kāg  karke  čarga  karga  kerg  kerg  kergkergkerg mirîşk  serd  aselte  sorda  nardona
نردونه  palkān/palkāna/  katipelakân/katinerdiban nêrdevan  dim  dim  dim  dim  dim  dim  dimdimrı rû/dêm

 نقش زبان تاتی در جنگ ایران و عراق 
در جنگ هشت ساله ایران و عراق زبان تاتی نقش تعیین‌کننده ای در پیروزی اطلاعاتی ایران ایفا نمود؛ ضداطلاعات ارتش عراق با شنود مکالمات بیسیم چی‌های ایرانی، متوجه تحرکات و برنامه‌های عملیاتی ارتش و سپاه ایران می‌شدند. نیروهای ایرانی از هر کدام از گویش‌ها و زبان‌های ایرانی برای مکالمات بیسیم چی‌ها استفاده می‌نمودند؛ توسط استخبارات و ضداطلاعات ارتش بعث عراق شنود و ترجمه می‌شد، تا اینکه از گویشوران تات زبان در دو سوی بیسیم‌های نیروهای ایرانی استفاده شد و پس از آن بودکه ارتش بعث عراق و همپیمانانش نتوانستند هیچ‌کدام از مکالمات اطلاعاتی عملیاتی ایران را تا پایان جنگ رمزگشایی نمایند
این بیسیم چی‌ها از روستاهای اسبو (شهرستان خلخال) وفس و چهرقان از شهرستان کمیجان در استان مرکزی انتخاب شده بودند؛ در سال ۱۳۷۰ و سه سال بعد از پایان جنگ، صیاد شیرازی فرمانده وقت نیروی زمینی ارتش ایران با حضور در این روستاها و افشای این موضوع، از مردم و کشته شدگان جنگ قدردانی کردیادمان شهید سپهبد امیر صیاد شیرازی- عروج

 نمونه‌هایی از نسخه‌های خطی به زبان تاتی 

 جستارهای وابسته 
 گویش طالقانی
 گویش الموتی
 گویش رودباری
 گویش‌های تاتی‌گونه
 تات‌های ایران
 تاتی طالقانی
 تاتی تاکستانی
 زبان تاتی قفقاز
 زبان‌های حاشیه دریای مازندران
 زبان تالشی
 تالش
 زبان آذری

 پیوند به بیرون 
 مسئله تات و تاتی در ایران
 زبان‌های تاتی
 روستای کجل، وارث زبان تاتی
 تاتی و تالشی، بازماندهٔ زبان ماد

 پانویس 

 منابع 

 زبان‌شناسی - دکتر فره وشی - انتشارات دانشگاه تهران
 تاتی و هرزنی - عبدالعلی کارنگ - ۱۳۳۳ - تبریز - ناشر واعظ پور
 جستاری در زبان تاتی، نوشته: علی محمدآقاعلیخانی
 نوشتار: پراکندگیِ «تات» ها در تاکستان و بوئین‌زهرا، نوشته: عباس رحمانی

 یکسال در میان ایرانیان (سفرنامه) ادوارد براون
 سبزعلیپور، and جهاندوست. "گسترهٔ جغرافیایی زبان تاتی و ارتباط آن با زبان پهلوی اشکانی (پارتی)." زبانشناسی و گویش‌های خراسان 15, no. 1 (2023): ۵۳–۹۴

رده:زبان تاتی
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های در خطر ایران
رده:زبان‌های کاسپین