ایالت خیبر پختونخوا

خیبر پختونخوا (، ) با نام اختصاری پختونخوا یکی از ایالت‌های کشور پاکستان است. خیبر پختونخوا در شمال غرب پاکستان واقع شده‌است و مرکز این ایالت شهر پیشاور است. این ایالت قبل از معاهده گندومک خط فرضی دیورند جزو خاک افغانستان بود که در حکومت سلطنتی امارت افغانستان توسط امیر عبدالرحمن خان به هند بریتانیایی واگذار شد. این ایالت تا قبل از معاهده دیورند با منطقه جامو و کشمیر هند با شبه قاره هند مرز تجاری داشت و جزوی از گذرگاه چهار راه آسیا بود که در جاده ابریشم قرار داشت و آسیای میانه و جنوب آسیا را بهم متصل میکرد.

قسمت شمالی خیبر پختونخوا از مناطق سرسبز و پردرخت و گردشگری است. بیشتر شهروندان این ایالت پشتون هستند. قسمت جنوبی آن شامل شهرهایی است که بسیاری از مؤسسات و صنایع پاکستان در آن واقع شده‌اند.در زبان اردو بیشتر، این ایالت را سرحد می‌نامند و مردم پشتون از آن با نام پختون‌خوا (به معنی ناحیهٔ پشتون) یاد می‌کنند.

این ایالت تا سال ۱۸۲۳ میلادی بخشی از افغانستان تحت حاکمیت امارت درّانی بود که در طول جنگ‌های افغان‌ها و سیک‌ها و با شکست افغان‌ها، این منطقه ضمیمهٔ امپراتوری سیک شد. با تصرف امپراتوری سیک و تحمیل استعمار بریتانیا بر آن در سال ۱۸۴۹ میلادی، این منطقه به عنوان بخشی از ایالت پنجاب ضمیمهٔ هندوستان بریتانیایی شد. در سال ۱۸۹۳ میلادی، دولت بریتانیا به طور یک‌جانبه دست به علامت‌گذاری مرز بین پنجاب و افغانستان کرد، مرزی که با نام مرز دیورند شناخته شد. در سال ۱۹۰۱ میلادی، این منطقه به عنوان «ایالت سرحد شمال‌غربی» از پنجاب جدا شد. در سال ۱۹۱۹ میلادی، با امضاء پیمان راولپندی بین دول افغان و انگلیس، مرز «ایالت سرحد شمال‌غربی» با افغانستان، همان مرز دیورند، تثبیت شد. در سال ۲۰۱۰ میلادی، نام رسمی «ایالت سرحد شمال‌غربی» به «ایالت خیبر پختونخوا» تغییر یافت.

دولت بریتانیا در مناطقی از این اراضی فوق‌الذکر، به دلیل دوردست بودن و قبیله‌ای بودن ساختار جمعیتی آنان، قادر به تثبیت حاکمیت استعماری خویش نگردید. به همین دلیل دولت بریتانیا در سال ۱۹۰۱ میلادی، «ضوابط جرائم سرحدی» را تصویب کرد، که به تبع آن، این مناطق قبیله‌ای، معاف از اعمال برخی قوانین جنایی-قضائی و اداری بریتانیا بودند. این مناطق، حتی پس از استقلال پاکستان، تحت نام مناطق قبیله‌ای فدرال، تا سال ۲۰۱۸ میلادی، از این معافیت برخوردار بودند. در سال ۲۰۱۸ میلادی، مناطق قبیله‌ای منحل شده و در «خیبر پختونخوا» ادغام شدند.

 مردم 
جمعیت خیبر پختونخوا ۲۱ میلیون نفر تخمین زده می‌شود. بزرگترین گروه قومی پشتون‌ها هستند که جمعیت آنها تقریباً ۹۹٪ از کل جمعیت ایالت است. رایج‌ترین زبان در منطقه پشتو  دومین زبان اردو زبان اداری است. پشتو زبان غالب در مرزهای غربی و جنوبی است و همچنین زبان اصلی بسیاری از شهرها و ازجمله پیشاور است. گویشوران پشتوی جنوبی در جنوب شرق ایالت به‌ویژه در دیره اسماعیل خان زندگی می‌کنند.

بسیاری از قبایل پشتون در خیبر پختونخوا ازجمله بنگش، میان‌خیل، یوسفزی، تنولی، دلازاک، ختک، مروت، شهید، آفریدی، شینواری، اوراکزی، مهسود، مهمند که از قبایل شاخه بنوسی یا وزیری به‌شمار می‌آیند.

در سمت شمال سلیمان‌خیل، ترین، جدون و مشوانی عمده قبایل پشتون هستند. همچنین بسیاری از قبایل غیر پشتون مانند اعوان، گجر و غیره در منطقه ساکنند. باور بر این است که قبیله اعوان در اصل عرب بوده و مردم این قبیله با بقیه پشتون‌ها و غیر پشتون‌ها تفاوت دارند. در ناحیه چترال در شمال گروه‌های قومی کوچک مانند کوهستانی، خوار، شینا، توروالی، کالاشا و کلامی نشیمن دارند.

علاوه بر این، ۱٫۵ میلیون پناهنده افغان در خیبر پختونخوا زندگی می‌کنند، که بیشتر آنها پشتون هستند.
بیشتر جمعیت خیبر پختونخوا مسلمان‌اند، اما تعداد کمی از سیک‌ها نیز در این ناحیه سکونت دارند.

 جغرافیا 
خیبر پختونخوا دارای مساحت ۲۸٬۷۷۳ مایل مربع یا ۷۴٬۵۲۱ کیلومتر مربع است. خیبر پختونخوا در یک منطقه حساس از لحاظ زمین‌شناختی واقع شده‌است و به همین دلیل در گذشته زمین‌لرزه‌های بسیاری در اینجا مانند زمین‌لرزه کشمیر رخ داده‌است.

پیشاور بزرگترین شهر خیبر پختونخوا و همچنین مرکز استان است. سایر شهرهای بزرگ شامل نوشهره، مردان، چارسده، مانسره، ایوبیه، نتهیا گلی و ابوت‌آباد است. دیره اسماعیل خان، کوهات، کوهستان بالا، بنون، پیشاور، ابوت‌آباد و مانسره مناطق اصلی هستند.

ایالت خیبر پختونخوا از مناطق صخره‌ای خشک در جنوب و دشت‌های سبز در شمال تشکیل شده‌است. آب و هوای آن بری یعنی دارای زمستان‌های سرد و تابستان‌های گرم است. با وجود هوای بری، کشاورزی در آن رایج است.

براساس سرشماری سال ۱۹۹۸، خیبر پختونخوا ۱۷ میلیون نفر جمعیت داشت که از این تعداد ۵۲ درصد مرد و ۴۸ درصد زن بودند. تراکم جمعیت ۱۸۷ نفر در هر کیلومتر است.

از نظر جغرافیایی، استان خیبر پختونخوا می‌توان به دو منطقه تقسیم شود: منطقه شمالی و منطقه جنوبی. منطقه شمالی از رشته‌کوه‌های هندوکش در پیشاور آغاز می‌شود. منطقه شمالی در زمستان سردتر و بارانی‌تر است، در حالی که تابستانش مطبوع است جز در پیشاور، جایی که تابستان‌ها شدید و زمستان‌ها سرد است. منطقه جنوبی خشک است و تابستان‌های بسیار گرم و زمستان‌های سرد دارد و کم‌باران است.

این ایالت از لحاظ استراتژیک بسیار مهم حیاتی است زیر در گذشته‌های دور راه ابریشم میان افغانستان بزرگ و شبه قاره هند بوده و آسیای جنوبی و آسیای مرکزی را به هم متصل میکرد تا قبل از به‌وجود آمدن پاکستان (هند بریتانیایی)  و تعیین خط دیورند این ایالت به مرکزیت پیشاور هم مرز با ایالت کشمیر هند بوده است.

رودخانه‌های خیبر پختونخوا شامل رودخانه کابل، رود سوات، رود چیترال، رودخانه پنجگوره، رودخانه بارا، رود کرام، رودخانه گومال و رودخانه ژوب است.

خیبر پختونخوا از مناطق چهارفصل پاکستان است. دیره اسماعیل خان یکی از گرمترین مناطق در پاکستان است که در قسمت جنوبی خیبر پختونخوا قرار دارد و در مقابل، مناطقی مانند سوات، دیر وچیترال جزو مناطق سردسیر این کشور به‌شمار می‌روند.

 اقتصاد 
کشاورزی نقش مهمی در اقتصاد خیبر پختونخوا ایفا می‌کند. عمده تولیدات آن گندم، ذرت، برنج، نیشکر و میوه است. برخی از سرمایه‌گذاری‌های صنعتی و پیشرفته در پیشاور کمک زیادی به ایجاد درآمد برای مردم منطقه کرده‌است. شهروندان این ایالت با تمامی مناطق دیگر پاکستان مدادوستد دارند.

 تقسیمات اداری 

ایالت خیبر پختونخوا دارای ۳۸ ناحیه (در ۷ بخش) می‌باشد.

  x400pxبخشنام پشتونام اردوناحیهنامپشتوناماردوجمعیت (۲۰۲۳)مساحتتراکمبخش بنوبنو څانګه‎ناحیه بنوبنو ولسوالۍ‎۱٬۳۵۷٬۸۹۰۱٬۹۷۲۶۸۸٫۶ناحیه لکی مروتلکي مروت ولسوالۍ‎۱٬۰۴۰٬۸۵۶۳٬۲۹۶۳۱۵٫۸ناحیه وزیرستان شمالیشمالي وزیرستان ولسوالۍ‎۶۹۳٬۳۳۲۴٬۷۰۷۱۴۷٫۳بخش پیشاورپېښور څانګه‎ناحیه پیشاورپېښور ولسوالۍ‎۱٬۵۱۸۴٬۷۵۸٬۷۶۲۳٬۱۳۵٫۶ناحیه چهارسدهچارسدې ولسوالۍ‎۹۹۶۱٬۸۳۵٬۵۰۴۱٬۸۴۳٫۱ناحیه خیبرخېبر ولسوالۍ‎۲٬۵۷۶۱٬۱۴۶٬۲۶۷۴۴۵٫۰ناحیه مهمندمومندو ولسوالۍ‎۲٬۲۹۶۵۵۳٬۹۳۳۲۴۱٫۲ناحیه نوشهرهنوښار ولسوالۍ‎۱٬۷۴۸۱٬۷۴۰٬۷۰۵۹۹۵٫۸بخش دیر اسماعیل خانډېره اسماعيل خان څانګه‎ناحیه تانکټانک ولسوالۍ‎۲٬۹۰۰۴۷۰٬۲۹۳۱۶۲٫۲ناحیه دیر اسماعیل خانډېره اسماعيل خان ولسوالۍ‎۹٬۳۳۴۱٬۸۲۹٬۸۱۱۱۹۶٫۱ناحیه وزیرستان جنوبی سفلیښکته جنوبي وزیرستان ولسوالۍ‎۳٬۸۰۵۴۰۰٬۲۳۷۱۰۵٫۲ناحیه وزیرستان جنوبی علیاپورتنۍ جنوبي وزیرستان ولسوالۍ‎۲٬۸۱۵۴۸۸٬۴۳۸۱۷۳٫۵بخش کوهاتکوهاټ څانګه‎ناحیه اورکزیاورکزي ولسوالۍ‎۱٬۵۳۸۳۸۷٬۵۶۱۲۵۲٫۰ناحیه کُرَّمکورمې ولسوالۍ‎۳٬۳۸۰۷۸۵٬۴۳۴۲۳۲٫۴ناحیه کَرَککرک ولسوالۍ‎۳٬۳۷۲۸۱۵٬۸۷۸۲۴۱٫۹ناحیه کوهاتکوهاټ ولسوالۍ‎۲٬۹۹۱۱٬۲۳۴٬۶۶۱۴۱۲٫۹ناحیه هنگوهنګو ولسوالۍ‎۱٬۰۹۷۵۲۸٬۹۰۲۴۸۲٫۳بخش ملاکندملاکنډ څانګه‎ناحیه باجورباجوړ ولسوالۍ‎۱٬۲۹۰۱٬۲۸۷٬۹۶۰۹۹۸٫۴ناحیه بونیربونېر ولسوالۍ‎۱٬۸۶۵۱٬۰۱۶٬۸۶۹۵۴۵٫۱ناحیه چترال سفلیښکته چترال ولسوالۍ‎۶٬۴۵۸۳۲۰٬۴۰۷۴۹٫۶ناحیه چترال علیاپورتنۍ چترال ولسوالۍ‎۸٬۳۹۲۱۹۵٬۵۲۸۲۳٫۳ناحیه دیر سفلیښکته دير ولسوالۍ‎۱٬۵۸۳۱٬۶۵۰٬۱۸۳۱٬۰۴۲٫۴ناحیه دیر علیاپورتنۍ دير ولسوالۍ‎۳٬۶۹۹۱٬۰۸۳٬۵۶۶۲۹۲٫۹
۲۹۲٫۹ناحیه دیر وسطیمنځني دير ولسوالۍ‎۱٬۴۸۳۴۸۸٬۵۴۳۳۲۹٫۴ناحیه سواتسوات ولسوالۍ‎۵٬۳۳۷۲٬۶۸۷٬۳۸۴۵۰۳٫۶ناحیه شانگلهشنګله ولسوالۍ‎۱٬۵۸۶۸۹۱٬۲۵۲۵۶۲٫۰ناحیه ملاکندملاکنډ ولسوالۍ‎۹۵۲۸۲۶٬۲۵۰۸۶۸٫۱بخش مردانمردان څانګه‎ناحیه صوابیصوابۍ‎ ولسوالۍ‎۱٬۵۴۳۱٬۸۹۴٬۶۰۰۱٬۲۲۸٫۰ناحیه مردانمردان ولسوالۍ‎۱٬۶۳۲۲٬۷۴۴٬۸۹۸۱٬۶۸۱٫۴بخش هزارههزاره څانګه‎ناحیه ابوت‌آبادايبټ اباد ولسوالۍ‎۱٬۹۶۷۱٬۴۱۹٬۰۷۲۷۲۱٫۶ناحیه آلاییالائي ولسوالۍ‎۸۰۴۲۱۸٬۱۴۹۲۷۱٫۳ناحیه بتگرامبټګرام ولسوالۍ‎۱٬۳۰۱۵۵۴٬۱۳۳۴۲۵٫۹ناحیه تور غرتور غر ولسوالۍ‎۴۵۴۲۰۰٬۴۴۵۴۴۱٫۶ناحیه کولیی پالسکولی پالس ولسوالۍ۱٬۴۱۰۲۸۰٬۱۶۲۱۹۸٫۷ناحیه کوهستان سفلیښکته کوهستان ولسوالۍ۶۴۲۳۴۰٬۰۱۷۵۲۹٫۵ناحیه کوهستان علیاپورتنۍ کوهستان ولسوالۍ۵٬۴۴۰۴۲۲٬۹۴۷۷۷٫۸ناحیه مانسهرهمانسهره ولسوالۍ۴٬۱۲۵۱٬۷۹۷٬۱۷۷۴۳۵٫۶ناحیه هری‌پورهريپور ولسوالۍ۱٬۷۲۵۱٬۱۷۴٬۷۸۳۶۸۱٫۳

 شهرستان‌ها 
شهرستان‌های (به اردو: اضلاع) این ایالت عبارتند از:
 شهرستان نوشهره
 سوات
 پاراچنار
 منابع 

 Wikipedia contributors, "North-West Frontier Province," Wikipedia, The Free Encyclopedia,
 ویکی‌پدیای اردو

خیبر پختونخوا
مرزی شمال غربی
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۷۰ (میلادی)
رده:زمین‌لرزه کشمیر (۲۰۰۵ میلادی)
رده:کشورها و سرزمین‌های پشتوزبان
رده:مرز دیورند
رده:ملاله یوسف‌زی
رده:اختلاف‌ها بر سر نام‌های جغرافیایی
رده:جغرافیای خیبر پختونخوا
رده:تاریخ جغرافیایی پاکستان
رده:تاریخ خیبر پختونخوا
رده:جای‌نام‌ها در آسیا
رده:ریشه‌شناسی نام‌های جغرافیایی
رده:تاریخ سیاسی پاکستان