مختوم‌قلی فراغی

مختوم‌قلی فراغی (به ترکمنی: مختوم‌قلی فراغی، Magtymguly Pyragy) (۱۱۰۲ – ۱۱۶۹ یا ۱۱۷۶ خورشیدیاگرچه در برخی منابع به جا مانده تاریخ وفاتش ۱۷۹۰ ذکر شده‌است، اما به تازگی دست‌نوشته‌ای یافت شده که از مناظرهٔ شاعرانهٔ مخدومقلی با ذنوبی (شاعر معروف) در سال ۱۷۹۷ میلادی (۱۱۷۶ خورشیدی) خبر داده‌است. در صورت درستی این دست‌نوشته تاریخ درگذشت او را باید حداقل هفت سال بعدتر یا پس از آن در نظر بگیریم. منبع) شاعر ترکمن زاده ایران است که از بزرگ‌ترین شاعران زبان ترکمنی و یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های مردم ترکمن به‌شمار می‌آید. وی در اشعار خود بیشتر به مسایل اجتماعی و سیاسی می‌پرداخت. مراسم بزرگداشت زادروز این شاعر در استان گلستان هر سال در ایران برگزار میشود.

 زندگی شخصی 
مختوم‌قلی در سال ۱۱۰۲ هجری خورشیدی در روستای آجی‌قوشان کشور ایران در شمال‌شرق گنبد کاووس به دنیا آمد.در قلمرو مازندران، صمدی، معرفی شعرای ترکمن واژهٔ مخدوم به معنی «خدمت‌کرده‌شده»، فرد دارای خدمتکار، و سرور است و قلی به معنای غلام؛ و مخدوم‌قلی به معنای «غلام سرور».لغتنامهٔ دهخدا: مدخل‌های مخدوم، و قلی.

برپایهٔ برخی منابع محل تولد وی در منطقه‌ای به نام گینگ‌جای نزدیک مراوه‌تپه بوده‌است. پدرش دولت محمد آزادی از شاعران سرشناس قرن دوازدهم ترکمن و گوگلان و مادرش ارازگل از طایفهٔ گوکلان، تیرهٔ گرکز بودند.

تحصیلات ابتدایی و زبان‌های فارسی و عربی را نزد پدر خود آموخت، سپس برای تحصیل به مدرسهٔ شیرغازی در خیوه رفت و پس از آن سفرهای دیگری نیز داشت؛ از جمله به بخارا و افغانستان و هندوستان.

او در جوانی عاشق دخترخالهٔ خود منگلی شده بود که نتوانست به او برسد، پس از کشته شدن برادر بزرگ‌تر خود عبدالله در افغانستان که به درخواست احمد شاه درانی (جانشین نادرشاه افشار در نیمه شرقی ایران و  افغانستان کنونی) به آن‌جا رفته بود با بیوهٔ برادر خود به نام آق‌قیز ازدواج کرد و از او دو فرزند به نام‌های بابک و ابراهیم داشت که هر دو در کودکی از دنیا رفتند.

بر پایهٔ برخی منابع مخدومقلی در سال ۱۱۶۹ ه‍.ش در کنار چشمهٔ اباساری در دامنهٔ کوه سونگی داغ درگذشت. او را در کنار روستای آق‌توقای در ۴۰ کیلومتری غرب مراوه‌تپه (شمال‌شرق استان گلستان) و در جوار آرامگاه پدرش به خاک سپردند.

 شعر 
مخدوم‌قلی در شعر خود مسائل اجتماعی و سیاسی را مورد توجه قرار داده و به اتحاد ترکمن‌ها و زشت‌انگاری جنگ‌های آن دوران به‌ویژه حمله نادرشاه افشار می‌پردازد. او در مورد حمله نادر به ترکمن‌ها با وجود کمک‌های پیشین ترکمن‌ها در اوایل فرمانروایی او شعری گفته که در آن نادر را چیره‌مند و گشاینده و محکوم به نابودی می‌نامد و از پیامدهای کشتار آگاه می‌کند:

پیش‌بینی او بزودی با ترور نادرشاه به‌دست یکی از اقوام خود به واقعیت پیوست.

او همچنین مسائل اجتماعی همچون چندهمسری، سوادآموزی و نقش زنان در جامعه، فقر و اختلاف طبقاتی و دشواری مواد مخدر را مورد توجه قرار می‌دهد. او به دلیل اعتراض به ریاکاری دینی عالمان دورو و کنایاتش به روحانیان و صوفیان مورد تحریم قرار گرفته و محاکمه شده و به‌طور کلی مورد خشم بیشتر خان‌ها و قدرتمندان زمان خود بود.امین گلی، تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمن‌ها، اول، نشر علم، ۱۳۶۶، ص ۲۵۱–۲۴۹

 آرامگاه 

بندانگشتی|چپ|220px|آرامگاه مخدوم‌قلی فراقی
در دهه ۱۳۷۰ آرامگاهی برای مختوم‌قلی فراغی ساخته شد. ساخت این آرامگاه در سال ۱۳۷۸ پایان یافت و در ۲۸ اردیبهشت هم‌زمان با سال‌گرد تولد او با حضور و سخنرانی صفر مراد نیازوف رئیس‌جمهور وقت ترکمنستان و عطاالله مهاجرانی وزیر وقت فرهنگ و ارشاد ایران افتتاح شد.

در زادروز فراغی همواره جمعیت زیادی از مردم منطقه و مقامات دولت ایران و ترکمنستان برای برگزاری مراسم به این آرامگاه می‌آیند.

 اهمیت 
بیشتر اشعار او در جنگ‌های آن دوران (جنگ‌های ترکمن‌ها با حکومت قاجار ایران، خان‌نشین خیوه و خان‌نشین بخارا و نیز جنگ‌های بین قبایل ترکمن) نابود شده، اشعار باقی‌مانده او در دههٔ ۱۸۷۰ توسط آرمینیوس وامبری، جهانگرد و خاورشناس مجار گردآوری شده و در کتابخانه بریتانیا نگهداری می‌شود. سه دهه پیش از وامبری هم مختومقلی توسط دو پژوهشگر لهستانی به نام‌های بوریهو و آلکساندر شودزکو به دنیا معرفی شده‌بود.

 پانویس 

 منابع 

 پیوند به بیرون 

 سایت مخدوم‌قلی (ترکمنی، فارسی، انگلیسی، ترکی)
 Essay on Magtymguly's Philosophy of Upbringing
 Essay on the life and works of the poet
 Full text of the Ruhnama, with select quotes mentioning Magtymguly Pyragy.

رده:اهالی ترکمن ایران
رده:اهالی گنبد کاووس
رده:تاریخ ترکمنستان
رده:ترکمنستان
رده:ترکمن‌های اهل ایران
رده:خاک‌سپاری‌ها در ایران
رده:درگذشتگان دهه ۱۸۰۰ (میلادی)
رده:رهبران مذهبی اهل ترکمنستان
رده:زادگان ۱۷۲۴ (میلادی)
رده:شاعران ترکمن
رده:شاعران مرد اهل ایران
رده:صوفیان اهل ترکمنستان
رده:زادگان سده ۱۸ (میلادی)
رده:شاعران سده ۱۸ (میلادی) اهل ایران
رده:شاعران سده ۱۹ (میلادی) اهل ایران