فهرست نخست‌وزیران ایران

فهرست نخست‌وزیران ایران شامل نام کسانی است که به جایگاه نخست‌وزیر ایران رسیده‌اند. در ابتدا، نام این جایگاه «رئیس‌الوزرا» بود و جانشین «صدر اعظم» شده بود. عنوان نخست‌وزیر از شهریور ۱۳۱۷ و در دوران نخست‌وزیری محمود جم جایگزین شد. جایگاه نخست‌وزیر در پی همه‌پرسی ۶ مرداد ۱۳۶۸ حذف شده و ریاست هیئت وزیران به «رئیس‌جمهور» واگذار شد.

با پیروزی انقلاب مشروطه و صدور فرمان مشروطیت از سوی مظفرالدین‌شاه ( ۱۲۸۵–۱۲۷۵)، انتخابات مجلس شورای ملی برگزار شده و نخستین دورهٔ مجلس از مهر ۱۲۸۵ شروع به کار کرد. نصرالله نائینی مشیرالدوله صدر اعظم وقت ایران، قانون اساسی مشروطه را که در تاریخ ۸ دی ۱۲۸۵ به توشیح شاه رسیده بود، در ۱۰ دی به مجلس برد. از آنجا که در تنظیم قانون اساسی، حدود وظایف و مسئولیت وزیران مشخص نشده بود، هیئت دولت به مجلس معرفی نشد. این امر، و به‌طور کلی رفتار منفی دولت در برابر مجلس، نمایندگان را بر آن داشت تا در تاریخ ۷ بهمن، اسامی وزیران و حدود وظایف آن‌ها را از دولت بخواهند. عدم حضور مشیرالدوله در مجلس و بی‌اعتنایی به خواسته‌های نمایندگان درخصوص معرفی وزارتخانه‌ها و وزیران آن‌ها، در نهایت موجب کناره‌گیری او از صدارت در ۲۶ اسفند شد. مجلس به منظور تسلط بر قوه مجریه، تصمیم گرفت که جایگاه صدارت را منحل کند. در این هنگام، محمدعلی‌شاه ( ۱۲۸۸–۱۲۸۵)، علی‌اصغر اتابک را مأمور تشکیل دولت مشروطه کرد اما چون اتابک در خارج از کشور بود، دولت موقتی به سرپرستی سلطانعلی افخم در ۲۹ اسفند تشکیل شد. سرانجام اتابک روز ۱۱ اردیبهشت ۱۲۸۶ رسماً رئیس‌الوزرای دولت مشروطه شد.

در قانون اساسی مشروطه، نحوهٔ انتخاب نخست‌وزیر تصریح نشده بود. عرف مشروطه غیر از دوران رضاشاه یا بعد از کودتای ۲۸ مرداد بدین صورت بود که پس از رای استمزاجی مجلس به نامزدهای مطرح شده در مجلس برای نخست‌وزیری، فرد منتخب مجلس از سوی شاه به مجلس معرفی نامه صادر شده تا به‌صورت رسمی به مجلس معرفی شود. در صورت اخذ رأی اعتماد از سوی مجلس، فرمان نخست‌وزیری برای نامزد منتخب مجلس صادر می‌شد.

همچنین اگر نخست‌وزیر وقت از مجلس رأی عدم اعتماد دریافت می‌کرد، نسبت به تمایل مجلس به زمامدار آینده، در یک جلسهٔ خصوصی رأی‌گیری شده و نتیجه به اطلاع شاه می‌رسید تا شخص موردنظر مأمور تشکیل دولت شود. در دورهٔ پادشاهی احمدشاه ( ۱۳۰۴–۱۲۸۸) و دورهٔ اول سلطنت محمدرضاشاه (۱۳۳۲–۱۳۲۰) این سنت‌ها رعایت می‌شد؛ اما در دورهٔ رضاشاه ( ۱۳۲۰–۱۳۰۴) و پس از کودتای ۲۸ مرداد، محمدرضاشاه ( ۱۳۵۷–۱۳۲۰) رأساً به نصب و عزل نخست‌وزیر بدون رعایت این سنت اقدام می‌کردند. همچنین بر اساس یک سنت پارلمانی، با آغاز دورهٔ جدید فعالیت دو مجلس نخست‌وزیر از سمت خود استعفا داده و پس از مأمور شدن مجدد از سوی شاه به تشکیل دولت، هیئت دولت جدیدی را ابتدا به شاه و سپس به مجلسین معرفی می‌کرد.

در کشاکش انقلاب، سید روح‌الله خمینی رهبر انقلاب اسلامی، به موازات دولت منتسب به حکومت شاهنشاهی که تا ۲۲ بهمن سر کار بود، دولت موقت را با نظر شورای انقلاب (که نقش مجلس موقت را داشت) تشکیل داد. پس از استعفای دولت بازرگان، شورای انقلاب مستقیم تشکیل دولت را عهده‌دار شد. طبق اصل ۱۲۴ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران که در ۱۰ و ۱۱ آذر ۱۳۵۸ به تصویب ملت رسید، ساختاری نیمه‌ریاستی برای کشور تعریف شد، که نخست‌وزیر به عنوان رئیس دولت، از سوی رئیس‌جمهور نامزد شده و در صورت کسب رأی اعتماد از مجلس شورای اسلامی عهده‌دار این منصب می‌شد، و رهبر به عنوان رئیس کشور نقشی در تعیین وی نداشت. در بازنگری قانون اساسی، با انتقال ریاست دولت به رئیس‌جمهور، نظام کشور به ریاستی تغییر یافت و سمت نخست‌وزیر حذف گشت.

 فهرست 
 پادشاهی مشروطه 
 وضعیت سازمان‌های سیاسی

  نام نگاره دوران تصدی دولت مجلس شاه  30px دولت عِلّیه ایران (۱۳۰۴–۱۲۸۵) 20px – سلطانعلی افخم 80px ۱۲۸۵ ۱۲۸۶ افخم ۱ محمدعلی‌شاه  ۱ علی‌اصغر اتابک 80px ۱۲۸۶ ۱۲۸۶ اتابک  ۲ احمد مشیرالسلطنه 80px ۱۲۸۶ ۱۲۸۶ مشیرالسلطنه ۱  ۳ ابوالقاسم قراگوزلو 80px ۱۲۸۶ ۱۲۸۶ قراگوزلو  ۴ حسینقلی مافی 80px ۱۲۸۶ ۱۲۸۷ مافی ۱  مافی ۲ (۲) احمد مشیرالسلطنه 80px ۱۲۸۷ ۱۲۸۸ مشیرالسلطنه ۲  مشیرالسلطنه ۳ rowspan="4"  مشیرالسلطنه ۴ – جواد سعدالدوله 80px ۱۲۸۸ ۱۲۸۸ سعدالدوله  هیئت دولت بدون نخست‌وزیر مجلس عالی احمدشاه  ۵ محمدولی تنکابنی 80px ۱۲۸۸ ۱۲۸۹ تنکابنی ۱ ۲  تنکابنی ۲ تنکابنی ۳ ۶ حسن مستوفی‌الممالک 80px ۱۲۸۹ ۱۲۸۹ مستوفی ۱  (۵) محمدولی تنکابنی 80px ۱۲۸۹ ۱۲۹۰ تنکابنی ۴  تنکابنی ۵ ۷ نجفقلی بختیاری 80px ۱۲۹۰ ۱۲۹۱ بختیاری ۱  بختیاری ۲ rowspan="4"  بختیاری ۳ ۸ محمدعلی علاءالسلطنه 80px ۱۲۹۱ ۱۲۹۳ علاءالسلطنه ۱  (۶) حسن مستوفی‌الممالک 80px ۱۲۹۳ ۱۲۹۳ مستوفی ۲  مستوفی ۳ ۳ ۹ حسن مشیرالدوله 80px ۱۲۹۳ ۱۲۹۴ پیرنیا ۱  ۱۰ عبدالمجید عین‌الدوله 80px ۱۲۹۴ ۱۲۹۴ عین‌الدوله ۱  (۶) حسن مستوفی‌الممالک 80px ۱۲۹۴ ۱۲۹۴ مستوفی ۴  rowspan="15"  ۱۱ عبدالحسین فرمانفرما 80px ۱۲۹۴ ۱۲۹۴ فرمانفرما  (۵) محمدولی تنکابنی 80px ۱۲۹۴ ۱۲۹۵ تنکابنی ۶  ۱۲ حسن وثوق‌الدوله 80px ۱۲۹۵ ۱۲۹۶ وثوق ۱  (۸) محمدعلی علاءالسلطنه 80px ۱۲۹۶ ۱۲۹۶ علاءالسلطنه ۲  (۱۰) عبدالمجید عین‌الدوله 80px ۱۲۹۶ ۱۲۹۶ عین‌الدوله ۲  (۶) حسن مستوفی‌الممالک 80px ۱۲۹۶ ۱۲۹۷ مستوفی ۵  (۷) نجفقلی بختیاری 80px ۱۲۹۷ ۱۲۹۷ بختیاری ۴  (۱۲) حسن وثوق‌الدوله 80px ۱۲۹۷ ۱۲۹۹ وثوق ۲  (۹) حسن مشیرالدوله 80px ۱۲۹۹ ۱۲۹۹ پیرنیا ۲  ۱۳ فتح‌الله اکبر 80px ۱۲۹۹ ۱۲۹۹ اکبر ۱  اکبر ۲ ۱۴ سید ضیاءالدین طباطبایی 80px ۱۲۹۹ ۱۳۰۰ طباطبایی  ۱۵ احمد قوام‌السلطنه 80px ۱۳۰۰ ۱۳۰۰ قوام ۱  ۴ قوام ۲ (۹) حسن مشیرالدوله 80px ۱۳۰۰ ۱۳۰۱ پیرنیا ۳  (۱۵) احمد قوام‌السلطنه 80px ۱۳۰۱ ۱۳۰۱ قوام ۳  (۶) حسن مستوفی 80px ۱۳۰۱ ۱۳۰۲ مستوفی ۶  (۹) حسن پیرنیا 80px ۱۳۰۲ ۱۳۰۲ پیرنیا ۴  rowspan="2"  ۱۶ رضا پهلوی 80px ۱۳۰۲ ۱۳۰۴ پهلوی ۱  ۵ پهلوی ۲ پهلوی ۳ 30px کشور شاهنشاهی ایران (۱۳۵۷–۱۳۰۴) 20px – محمدعلی فروغی 80px ۱۳۰۴ ۱۳۰۵ فروغی ۱ ۵ رضاشاه  rowspan="2"  (۶) حسن مستوفی 80px ۱۳۰۵ ۱۳۰۶ مستوفی ۷  ۶ مستوفی ۸ مستوفی ۹ ۱۷ مهدی‌قلی هدایت 80px ۱۳۰۶ ۱۳۱۲ هدایت ۱  هدایت ۲ ۷ هدایت ۳ ۸ هدایت ۴ ۹ ۱۸ محمدعلی فروغی 80px ۱۳۱۲ ۱۳۱۴ فروغی ۲  فروغی ۳ ۱۰ ۱۹ محمود جم 80px ۱۳۱۴ ۱۳۱۸ جم ۱  جم ۲ ۱۱ ۲۰ احمد متین‌دفتری 80px ۱۳۱۸ ۱۳۱۹ متین‌دفتری ۱۲  ۲۱ علی منصور 80px ۱۳۱۹ ۱۳۲۰ ع. منصور ۱  (۱۸) محمدعلی فروغی 80px ۱۳۲۰ ۱۳۲۰ فروغی ۴  فروغی ۵ محمدرضاشاه فروغی ۶ ۱۳ ۲۲ علی سهیلی 80px ۱۳۲۰ ۱۳۲۱ سهیلی ۱  (۱۵) احمد قوام 80px ۱۳۲۱ ۱۳۲۱ قوام ۴  (۲۲) علی سهیلی 80px ۱۳۲۱ ۱۳۲۲ سهیلی ۲  سهیلی ۳  ۲۳ محمد ساعد 80px ۱۳۲۲ ۱۳۲۳ ساعد ۱ ۱۴  ساعد ۲ ساعد ۳ ۲۴ مرتضی‌قلی بیات 80px ۱۳۲۳ ۱۳۲۴ بیات  ۲۵ ابراهیم حکیمی 80px ۱۳۲۴ ۱۳۲۴ حکیمی ۱  ۲۶ محسن صدر 80px ۱۳۲۴ ۱۳۲۴ صدر  (۲۵) ابراهیم حکیمی 80px ۱۳۲۴ ۱۳۲۴ حکیمی ۲  (۱۵) احمد قوام 80px ۱۳۲۴ ۱۳۲۶ قوام ۵  rowspan="4"  قوام ۶ قوام ۷ قوام ۸ قوام ۹ ۱۵ (۲۵) ابراهیم حکیمی 80px ۱۳۲۶ ۱۳۲۷ حکیمی ۳  ۲۷ عبدالحسین هژیر 80px ۱۳۲۷ ۱۳۲۷ هژیر  (۲۳) محمد ساعد 80px ۱۳۲۷ ۱۳۲۸ ساعد ۴  ساعد ۵ ۱۶ (۲۱) علی منصور 80px ۱۳۲۹ ۱۳۲۹ ع. منصور ۲  ۲۸ حاجعلی رزم‌آرا 80px ۱۳۲۹ ۱۳۲۹ رزم‌آرا  – خلیل فهیمی 80px ۱۳۲۹ ۱۳۲۹  ۲۹ حسین علاء 80px ۱۳۲۹ ۱۳۳۰ علاء ۱  ۳۰ محمد مصدق 80px ۱۳۳۰ ۱۳۳۱ مصدق ۱   ۱۷ (۱۵) احمد قوام 80px ۱۳۳۱ ۱۳۳۱   (۳۰) محمد مصدق 80px ۱۳۳۱ ۱۳۳۲ مصدق ۲  ۳۱ فضل‌الله زاهدی 80px ۱۳۳۲ ۱۳۳۴ زاهدی ۱  زاهدی ۲ ۱۸ (۲۹) حسین علاء 80px ۱۳۳۴ ۱۳۳۶ علاء ۲  علاء ۳ ۱۹ ۳۲ منوچهر اقبال 80px ۱۳۳۶ ۱۳۳۹ اقبال  ۳۳ جعفر شریف‌امامی 80px ۱۳۳۹ ۱۳۴۰ شریف‌امامی ۱   شریف‌امامی ۲ ۲۰ ۳۴ علی امینی 80px ۱۳۴۰ ۱۳۴۱ امینی rowspan="3"   ۳۵ اسدالله علم 80px ۱۳۴۱ ۱۳۴۲ علم ۱  علم ۲ علم ۳ ۲۱ ۳۶ حسنعلی منصور 80px ۱۳۴۲ ۱۳۴۳ ح. منصور  ۳۷ امیرعباس هویدا 80px ۱۳۴۳ ۱۳۴۳  ۱۳۴۳ ۱۳۵۶ هویدا ۱  هویدا ۲ ۲۲ هویدا ۳ ۲۳ هویدا ۴ ۲۴ ۳۸ جمشید آموزگار 80px ۱۳۵۶ ۱۳۵۷ آموزگار  (۳۳) جعفر شریف‌امامی 80px ۱۳۵۷ ۱۳۵۷ شریف‌امامی ۳  ۳۹ غلامرضا ازهاری 80px ۱۳۵۷ ۱۳۵۷ ازهاری  ۴۰ شاپور بختیار 80px ۱۳۵۷ ۱۳۵۷ بختیار 

 جمهوری اسلامی 
 سازمان‌های سیاسی

  نام نگاره دوران تصدی دولت مجلسرئیس‌جمهور  30px  جمهوری اسلامی ایران (۱۳۶۸–۱۳۵۷)  20px ۴۱ مهدی بازرگان  ۱۳۵۷ ۱۳۵۸ بازرگان — —  هیئت دولت بدون نخست‌وزیر شورای انقلاب  سید ابوالحسن بنی‌صدر ۴۲ محمدعلی رجایی 80px ۱۳۵۹ ۱۳۶۰ رجایی ۱  شورای ریاست ۴۳ محمدجواد باهنر 80px ۱۳۶۰ ۱۳۶۰ باهنر محمدعلی رجایی  ۴۴ محمدرضا مهدوی کنی 116x116پیکسل ۱۳۶۰ ۱۳۶۰ مهدوی کنی شورای ریاست  ۴۵ میرحسین موسوی 80px ۱۳۶۰ ۱۳۶۸ موسوی ۱ سید علی خامنه‌ای  ۲ موسوی ۲  ۳

 انتصاب‌های لغو شده 
 نام نگاره تاریخ تعیین علت لغو  کامران میرزا 80px ۹ اردیبهشت ۱۲۸۸ مغایرت با اصل ۵۹ متمم قانون اساسی مشروطه ابوالقاسم قراگوزلو 80px ۱۲ اردیبهشت ۱۲۸۸ عدم پذیرش فرمان انتصاب  محمد مصدق 80px ۲۳ آبان ۱۳۲۳ عدم پذیرش فرمان انتصاب  رضا حکمت 80px ۲۳ آذر ۱۳۲۶ عدم پذیرش فرمان انتصاب 

 پی‌نوشت‌ها 
 یادداشت‌ها 
 ترور شد.

 پانویس‌ها 

 منبع‌ها 













 برای مطالعه بیشتر 










رده:انحلال‌های ۱۹۸۹ (میلادی) در ایران
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۰۷ (میلادی) در ایران
نخست‌وزیران
ایران
رده:نخست‌وزیران ایران