توران

توران، نام یک منطقه در آسیای میانه به معنی سرزمین تور به زبان پارسی میانهEmeri "van" Donzel, Islamic Reference Desk, Brill Academic Publishers, 1994. pg 461. Actual Quote: Iranian term applied to region lying to the northeast of Iran and ultimately indicating very vaguely the country of the Turkic peoples. است که از آن سوی آمودریا (جیحون) یعنی فرارود به خوارزم متصل بوده است و از مشرق تا دریاچهٔ آرال امتداد دارد. تورانیان اصلی از نژاد سکاها در دوره اوستایی هستند.Edward A Allworth,Central Asia: A Historical Overview, Duke University Press, 1994. pp 86I. M. Diakonoff, The Paths of History, Cambridge University Press, 1999, p. 100: Turan was one of the nomadic Iranian tribes mentioned in the Avesta. However, in Firdousi’s poem, and in the later Iranian tradition generally, the term Turan is perceived as denoting ‘lands inhabited by Turkic speaking tribes.According to Prof. Gherardo Gnoli:’’Iranian tribes that also keep on recurring in the Yasht, Airyas, Tuiryas, Sairimas, Sainus and Dahis’’. G. Gnoli, Zoroaster's time and homeland, Naples 1980

 در اوستا 

واژهٔ توران در یشت‌های اوستا قبایل چادرنشینی را توصیف می‌کند که اسب‌های تندپا دارند و دشمن ایرانیان یکجانشین هستند. در منابع آشوری ۶۴۱ یا ۶۴۰ پیش از میلاد، این قبایل چادرنشین سکایی شناخته می‌شدند.History of civilizations of Central Asia,V II,p23
در کعبهٔ زرتشت، توران جزء ایالت‌های ایران آمده است.History of civilizations of Central Asia, V III,p104
کهن‌ترین منبع که به واژهٔ توران اشاره می‌کند کتاب اوستا است و تمامی تورانیان در این کتاب نام‌های ایرانی دارند.M. Mayrhofer, Die avestischen Namen,IPNB I/1(Vienna 1977).

در کتاب‌های پهلوی نیز نام‌های تورانیان همه ایرانی است. در شاهنامه هم نام‌هایی مانند پشنگ و ارژنگ، افراسیاب، گرسیوز، اغریرث، گُروی، کهرم، سپهرم، اندریمان، سرخه، شیده، فرنگیس، منیژه، ویسه، فرشیدورد، لهاک، هومان، پیران، بارمان، پیلسم، گلباد، نستیهن، شواسپ، ارجاسپ، ویدرفش، نامخواست و…)، کاملاً آشکار می‌سازد که تورانیان عصر اوستایی، قوم-قبیله‌ای «ایرانی» بوده‌اند.

ایرانیان شاخه‌ای از اقوام آریایی هستند که خود به دو دسته ایرانی شرقی (سکاها) و ایرانی غربی (ماد ها و پارس‌ ها و پَهلَو ها) تقسیم می‌شوند.

 ارتباط با ترکان 
تورانی‌ها شاخه‌ای از قوم آریایی سکاها با فرهنگ پایین تر بودند. هنگامی که در سده ششم میلادی سرزمین سکاها به زیر سلطهٔ ترکان درآمد، این دو واژه با هم درآمیختند و نام توران به ترکان گفته شد.جایگاه مناطق اطراف دریای خزر در تاریخ جهان اسلام، واسیلی ولادیمیروویچ بارتولد، ص ۱۱

پیوند بعدی تورانیان اولیه با مردم ترک اساساً بر اساس ترک‌سازی بعدی آسیای مرکزی، از جمله مناطق فوق، استوار است. به گفته کلیفورد ادموند باسورث، با این حال، هیچ رابطه فرهنگی بین فرهنگ‌های ترک باستان و تورانیان شاهنامه وجود ندارد.

در عصر اشکانی و ساسانی، پس از آن که یاد و خاطرهٔ تورانیان کهن دیگر به اسطوره‌ها پیوسته و در دل حماسه‌ها جای گرفته بود، با جایگزین شدن هپتالیان و خیون‌ها در آسیای میانه، و سپس در عصر اسلامی با ساکن شدن ترکان در این ناحیه، نام قوم-قبیلهٔ فراموش شده و از میان رفتهٔ «توران»، به ساکنان جدید و نوآمدهٔ این منطقه، یعنی هپتالیان و خیون‌ها و هون‌ها، و سرانجام «ترکان» گفته شد و با آنان منطبق شد. از این روست که در متون عصر اسلامی، گاه از اصطلاح تور و توران برای اشاره به ترکان ساکن آسیای میانه و فرارود استفاده می‌شود، چنان‌که در لغت‌نامه دهخدا ذیل مدخل توران آمده است: «نام ترکستان است و بعضی از خراسان و آن از مشرق است».لغت فرس اسدی چ اقبال ص 367

مردم ایران و توران به عنوان یک قوم محسوب می‌شدند که هر دو از نوادگان فریدون بودند اما با دو قلمرو مختلف و اغلب نیز با یکدیگر در جنگ بودند.Ehsan Yarshater, “IRAN iii. TRADITIONAL HISTORY,” Encyclopædia Iranica, XIII/3, pp. 299-307, available online at http://www.iranicaonline.org/articles/iran-iii-traditional-history (accessed on 30 December 2012).K. H. Menges, in Encyclopaedia Iranica Excerpt: "In a series of relatively minor movements, Turkic groups began to occupy territories in western Central Asia and eastern Europe which had previously been held by Iranians (i.e. , Turan). The Volga Bulgars, following the Avars, proceeded to the Volga and Ukraine in the 6th-7th centuries."
ارتباط توران با ترک‌ها نیز از حساب جغرافیایی شاهنامه گرفته شده است که ترک شدن آسیای میانه در طول آن زمان تا اندازه‌ای تکمیل شده بود.http://etext.library.adelaide.edu.au/f/firdausi/f52ek/part8.html  Firdawsi, "The Epic of Kings", translated by Helen Zimmern, eBooks@Adelaide 2004]

در واقع با توجه به شاهنامه دستکم ۱۵۰۰ سال پس از اوستا، قبایل کوچ‌نشین که ساکنان این سرزمین بودند توسط تورج که پسر دوم فریدون بود رهبری می‌شدند.
از اوستا و کتب دینی پهلوی و داستان‌های ملی و اقوال مورخان قدیم برمی‌آید که ایرانیان و تورانیان از یک نژاد بوده‌اند. منتها ایرانیان زودتر شهرنشین شدند و تورانیان به همان وضع بیابان‌نوردی و چادرنشینی باقی‌ماندند. در کتب متأخر، منطقهٔ ترک و خزر و چین و ماچین و تبت و شرق را به تفاوت خاک تور و ممالک روم و روس و آلان و مغرب را خاک سرم (سلم) دانسته‌اند. برخلاف این پندار، توران و سرمان و دو مملکت دیگر سایینی و داهی، هر چهار مانند خود ایران مرز و بوم آریایی است.

تور یا تورج (در فارسی میانه Tuzh) پسر فریدون در افسانه‌های باستانی ایران است. در شاهنامه وی به اشتباه ترک شناخته شده است.Edgar Burke Inlow. Shahanshah: A Study of the Monarchy of Iran, Motilal Banarsidass Pub, 1979. pg 17: "Faridun divided his vast empire between his three sons, Iraj, the youngest receiving Iran. After his murder by his brothers and the avenging Manuchihr, one would have thought the matter was ended. But, the fraternal strife went on between the descendants of Tur and Selim (Salm) and those of Iraj. The former - the Turanians - were the Turks or Tatars of Central Asia, seeking access to Iran. The descendants of Iraj were the resisting Iranians. هرچند از نظر فرهنگی هیچ ارتباطی بین تورانیان شاهنامه و فرهنگ باستانی ترک‌ها وجود ندارد.http://www.medievalists.net/2009/01/04/barbarian-incursions-the-coming-of-the-turks-into-the-islamic-world/ Bosworth, C. E. "Barbarian Incursions: The Coming of the Turks into the Islamic World." In Islamic Civilization, Edited by D. S. Richards. Oxford, 1973. pg 2: "Hence as Kowalski has pointed out, a Turkologist seeking for information in the Shahnama on the primitive culture of the Turks would definitely be disappointed."

باید به این نکته اشاره کرد که در نوشته‌ها صفویان، عثمانیان را رومی و دولت روم می‌خواندند. در حالی که عثمانیان، یونانی-رومی نبودند، ولی چون زیست‌بوم آنان از دیرباز روم نامیده می‌شد، این نام‌گذاری بر سرزمین عثمانیان، در میان مسلمانان رواج داشت. هم‌چنین در این دوران، آسیای میانه و دولت شیبانیانِ ازبک را توران می‌خواندند.
سراسر نام‌های تورانیان دارای ریشهٔ ایرانی است. در شاه‌نامهٔ فردوسی که برگرفته‌شده از خدای‌نامه است تورانیان با ایرانیان دارای یک ریشه هستند آن‌گاه که از پادشاهی و تقسیم سرزمین‌ها به دست فریدون سخن می‌رود. تور و سلم و ایرج هر سه فرزندان فریدون هستند یکی از این سرزمین‌ها سرزمین تور در همسایگی و مرز به مرز ترکان-مغولان در شمال چین است که به تور برادر ایرج (نماد ایرانیان) می‌رسد.
سرزمین توران و تورانیان با سرزمین سکاها و قوم سکا برابر است.محسنی، محمدرضا 1392: پان‌ترکیسم، ایران و آذربایجان، نشر سمرقند، چاپ دوم، ص 198-200

 نام توران در اشعار ادیبان پارسی‌گو 
شمارش واژه‌های مهم هویت زبانی و فرهنگی در ادبیات شاعران ایران‌زمین:http://www.ganjnama.com/search/http://ganjoor.net/

 نام شاعر  قرن میلادی ایران توران پارسی  فارسی معرب دری  خراسان بزرگپهلوی یا پارسی میانه رودکی نهم و دهم  ۱      ۶ فرخی سیستانی  نهم دهم  ۱۶۱ ۱۵    ۱۰۱ ابوسعید ابوالخیر  دهم  ۱      ۲ فردوسی  دهم و یازدهم  ۸۰۰ +  ۱۵۰ +  ۱۰۰+   ۲۲۵۲۹ اسدی توسی  یازدهم ۵۱۵۱   ۱ لغت فُرس  مسعود سعد سلمان  یازدهم  ۲۳۲ ۱۹  نظم و نثر دری ۱۳ منوچهری دامغانی  یازدهم ۵۳۴   فخرالدین اسعد گرگانی  یازدهم  ۱۵۱۰ ۱۲ پارسایی ۲ ۱ ۲۸۳ ناصرخسرو  یازدهم  ۱  ۱ ۱۹ ۲ ۷۹۲ سنایی  یازدهم و دوازدهم ۱۱ ۱  ۱۴  ۱۳ مهستی گنجوی  یازدهم و دوازدهم    ۱  ۱ انوری  دوازدهم  ۱۳  ۳ ۲  ۱ ۲۰  خاقانی  دوازدهم  ۲  ۱  ۴ ۱ ۱+ ۱دری نظم  ۴۰ ۱۸۰ نظامی گنجوی  دوازدهم  ۳۷ ۲ ۱۲ ۲+ ۱ نظم و نثر دری  ۲۵ ۶ امیرخسرو دهلوی  سیزدهم چهاردهم  ۲ ۷ ۶  ۱۳ سعدی  سیزدهم ۱۱۶+    ۷ مولوی  سیزدهم چهاردهم  ۱۱ ۲۹   ۶ حافظ  چهاردهم  ۶۹   ۱+ ۱ نظم دری  عبید زاکانی  چهاردهم ۱۱۴  ۱ محتشم کاشانی  شانزدهم ۱۲۹۳   ۴ صائب تبریزی  هفدهم ۱۰۷۳   ۵ اقبال لاهوری  نوزدهم/درگذشت ۱۹۳۸ ۱۹۴۳  ۱ طرز دری۱ پروین اعتصامی  نوزدهم/درگذشت ۱۹۴۱ ۲پارسا و پارسایی    

 شجره‌نامه تورانیان 

 جستارهای وابسته 
 سکاستان
 فهرست تورانیان در شاهنامه
 نقشه ایران و توران در دوره قاجاریه
 توران بلوچستان
 آسیای مرکزی

 منابع 

 فرهنگ فارسی دکتر معین

رده:تاریخ آسیای مرکزی
رده:جای‌ها در شاهنامه
رده:مکان‌ها در اسطوره‌شناسی پارسی
رده:مکان‌های جغرافیایی در شاهنامه
رده:منطقه‌های تاریخی
رده:منطقه‌های تاریخی آسیا