یپرم‌خان

یپرم‌خان(به ارمنی Եփրեմ Խան؛ به انگلیسی Yeprem Khan) با نام کامل یِپرم داویدیان گانتاکتسی (به ارمنی Եփրեմ Դավթի Դավթյան؛ به انگلیسی Yeprem Davidian)، (زاده ۱۸۶۸ – درگذشته ۱۹ مه ۱۹۱۲) از انقلابیون و یکی از رهبران نظامی انقلاب مشروطه ایران بود.

 زندگی 
وی در سال برابر با ۱۸۶۸ میلادی (۱۲۴۷ خورشیدی) در روستای بارسوم در نزدیکی شهر گنجه زاده شد. نخست و در آغاز جوانی به رزمندگان ارمنی پیوست و برای مقابله با ظلم و ستم حاکمان عثمانی به ارمنستان غربی اعزام شد. پس از مدت‌ها پیکار علیه عثمانی، به اتفاق چند تن از هم‌رزم‌های خود به دست نیروهای مرزی روسیه تزاری دستگیر و پس از محاکمه به جزیرهٔ ساخالین روسیه تبعید شد.

یپرم‌خان پس از فرار از اردوگاه کار اجباری در ساخالین برای بازگشت به تفلیس، ناچار بود ۲۰٬۰۰۰ کیلومتر راه را تحت تعقیب مأموران بپیماید.

او به گونه‌ای شگفت‌انگیز از اردوگاه مرگبارش گریخت. نخست خود را به ژاپن رساند و پس از گذراندن راهی دراز به ایران آمد و دوباره به ارمنستان رفت و به فدراسیون انقلابی ارمنی پیوست. در سال ۱۹۰۰ (۱۲۷۹) یپرم از طرف فرقه فدراسیون انقلابی ارمنی برای تشکیل حزب در گیلان مأموریت یافت. وی در دوره حضورش در گیلان در اداره راه‌سازی مشغول به کار شد و سپس در رشت کوره آجرپزی راه انداخت و به آجرپزی مشغول شد. یپرم‌خان در رویداد باغ مدیریه رشت نقش فعال داشت. وی فرماندهی ستون سوم حمله و محاصره دارالحکومه رشت را در این رویداد بر عهده داشت.

بندانگشتی|راست

گروهی از قفقازیان و ارمنیان به عنوان کارگر به رشت آمده و در آنجا مشغول به کار شدند. این کارگرها بعدها فوج مجاهدین فدایی ارمنی را شکل دادند که به سرکردگی یپرم‌خان در سال ۱۳۲۷ قمری؟ همراه با سپهدار تنکابنی از رشت راهی تهران شدند.

یپرم که همواره مراقب اوضاع بود، از طریق مارتینوف، معاون بانک روس، مطلع شد که اگزان بلانوف، رئیس بانک، قصد دارد به دستور مقامات مرکزی در گیلان جنگ و خون ریزی به راه اندازد. یپرم با گزارش ماجرا به کمیتهٔ گیلان بی‌وقفه در جهت مقابله با تحرکات بلانوف به پا خاست.

در همان اثنا در جنگ‌های کشتار ارمنی-تاتار ۱۹۰۵–۱۹۰۷، مادر یپرم کشته‌شد. یپرم بلافاصله به گنجه و زادگاهش بارسوم رفت و پس از زیارت قبر مادرش در راه بازگشت مدتی در باکو توقف و در آنجا با تنی چند از مشروطه خواهان ایرانی ملاقات‌هایی کرد و سپس به گیلان بازگشت.

یپرم در بازگشت چهار قبضه اسلحهٔ نیمه اتوماتیک ماوزریکی از مشهورترین سلاح‌های به کار رفته در نیمه اول قرن بیستم سلاح ساخت شرکت ماوزر و تا پایان جنگ جهانی دوم به عنوان سلاح اصلی ارتش آلمان مورد استفاده قرار گرفت. با خود به همراه آورد و در اختیار کمیتهٔ گیلان قرار داد. به درخواست کمیته یک روز پس از آن همسر یپرم، بانو آناهید، به باکو عزیمت کرد و شش قبضه تپانچهٔ ماوزر دیگر با خود به رشت آورد. به این ترتیب با کمک یپرم و همسرش انبار اسلحه و مهمات گیلان تشکیل شد و توسعه یافت.

در رویداد استبداد صغیر به تبریز آمد و دوشادوش مجاهدان با سپاه محمدعلی شاه به نبرد پرداخت در گشایش تهران همراه بود و پیروزی مشروطه خواهان را دید. سپس به ریاست نظمیه (شهربانی) گمارده شد. او کوشش‌های بسیاری در نبرد با مشروطه ستیزان انجام داد.
بندانگشتی|یپرم سوار بر اسب
هیچ‌کس در صدد نادیده گرفتن نقش یپرم در امور مهمی همچون تسخیر تهران، ایجاد امنیت در این شهر، سرکوب مخالفان مشروطه و سامان بخشی به نیروی انتظامی برنیامده است. با این حال وی متهم به امور زیر است:
 صدور حکم اعدام شیخ فضل‌الله نوری
 طراحی برنامه از بین بردن ضدانقلاب‌ها
 طراحی برنامه فرار حیدر عمو اوغلی
 دست داشتن در واقعه پارک اتابک و خلع سلاح نیروهای ستارخان

بندانگشتی|250px|راست|یپرم‌خان (نشسته راست) و سردار اسعد بختیاری در لباس رزم به اتفاق گروهی از مجاهدین مسلح ارمنی و بختیاری
بندانگشتی|سردیس یپرم خان
روی هم رفته مقام و منصبی که نصیب یپرم شده بود نه مطلوب حزب بود و نه ناظر بر منافع آن، ولی چنان‌که روزنامهٔ آرشالوسمتعلق به حزب داشناکسوتیون در تبریز منتشر می‌شد در شماره اول ژوئن ۱۹۱۲ خود می‌نویسد یپرم مجبور بود با شرایط موجود سازگاری نشان دهد، زیرا مسئله بنیادین نجات ایران را پیش رو داشت.

نقش یپرم در حکم اعدام شیخ فضل‌الله نوری پررنگ بود. جلسهٔ دادگاه به عهده یک هیئت منصفه شش نفره به ریاست شیخ ابراهیم زنجانی بود و هیچ‌یک از اعضای هیئت منصفه مسیحی نبودند. در جلسهٔ محاکمه، چنان‌که مدیر نظام در خاطرات خود می‌نویسد، یپرم با تأخیر و بدون جلب توجه حاضران وارد دادگاه شده است.محمد ترکمان، شیخ فضل‌الله نوری (تهران: بی نا،1363)، ج2، ص292 و293
رفتار نیروهای انتظامی نسبت به شیخ دستگیرشده کاملاً محترمانه بوده است.

در مراسم اعدام شیخ فضل‌الله نوری یپرم حضور داشت.

یپرم خودسرانه دست به اقدامات مختلفی زد از جمله فراری دادن حیدر خان عمو اوغلو حمله به مجاهدان مشروطه مانند ستارخان و باقرخان در حمله یپرم به باغ اتابک حدود ۳۰۰ نفر از مجاهدان توسط یپرم کشته شدن.مستشارالدوله صادق، یادداشت‌های تاریخی و اسناد سیاسی، به کوشش ایرج افشار (تهران: بی نا، ۱۳۶۱) صفحه:۷۷–۷۸ و ۱۸۹–۱۹۰
مورگان شوستر می‌نویسد:

برخی از نویسندگان نوشته‌اند که یپرم‌خان شخصاً شیخ را دستگیر کرده است. مهدی انصاری در مورد جلسات دادگاه می‌نویسد: 
(یپرم‌خان، شیخ را دستگیر کرده بود، ولی بعضی از بیگانگان از جمله ارمنی‌ها درصدد تحریف این موضوع هستند. دوم آنکه یپرم عضو دادگاه نبود ولی به‌صورت خودسرانه مستقل از دادگاه عمل می‌کرد)

نسبت دادن طراحی به اصطلاح فرار حیدرخان عمواوغلی به یپرم‌خان:
بندانگشتی|راست||300px|گروه پطروس ملیک آندریاسیان در سال ۱۹۱۰ (۱۲۸۸) توسط روسیه تزاری در تبریز اعدام شدند.
در خاطرات صادق مستشارالدوله ذکر شده که دولت بر آن بود که سه انقلابی - از جمله حیدرخان عمواوغلی، از ایران اخراج شوند.در این مورد نیز یپرم صرفاً حکم دولت را اجرا کرده و گزارش عملیات را به مافوق خود یعنی مستشارالدوله تسلیم کرده بود.نسبت دادن طراحی به اصطلاح فرار حیدرخان عمواوغلی به یپرم را نیز می‌توان به همین ترتیب مردود دانست.

دولت، با مشاهده چنین وضعیتی، سعی کرد تا با کمک علمای نجف ستارخان و باقرخان را از صحنه دور کند ولی موفق نشد، گرچه علمای مذکور، طی تلگرافی که از نجف مخابره کردند، از این دو مجاهد دعوت به عمل آوردند که به جای ورود به تهران از راه قزوین رهسپار نجف شوند.احمد کسروی، تاریخ ۱۸ سالهٔ آذربایجان (تهران: بی نا، ۱۳۷۱)، صفحه: ۱۲۹ و ۱۳۰. ولی ستارخان این دعوت را نپذیرفت. اوضاع همچنان متشنج بود و روز به روز بر دامنهٔ تشنج افزوده می‌شد. در این شرایط، دولت با موافقت شخص ستارخان تصمیم گرفت در طول سه روز خلع سلاح عمومی را به مرحلهٔ اجرا درآورد ۲۶ ژوئن ۱۹۱۰. طبیعی است که انجام این کار به یپرم، رئیس شهربانی تهران و مسئول حفظ امنیت پایتخت، سپرده شود:

بندانگشتی|مقبره یپریم خان در کلیسای مریم مقدس تهران
دربارهٔ واقعه پارک اتابک کسروی می‌نویسد:

داشناکسوتیون این نهضت در وفاداری به مرامنامه حزب خود که: «هر جا که قوی تری است باید طرف ضعیف تر را گرفت.» در جنبش مشروطه ایران شرکت جست و بهترین یاران خود را در این راه از دست داد. بیش از سیصد سرباز ارمنی، از ارمنی‌های ایران و ارمنستان، در انقلاب مشروطیت ایران شرکت داشته‌اند. یکی از یاران یپرم خان، (پطروس ملیک آندریاسیان)معروف به پطروس خان بود که توسط روسیه تزاری اعدام شد. «پطروس خان یکی از مأموریت‌های او حفظ اموال و جواهرات سلطنتی بود و امروز موزه جواهرات ایران بقای بخش عمده‌ای از اشیاء موجود خود را مرهون کوشش و تلاش او می‌باشد. او در سال ۱۹۱۲ به دار آویخته شد.»اسماعیل رائین در کتاب خود اسامی ۵۲ نفر از سربازهای ارمنی را که در این راه کشته شده‌اند ارائه می‌دهد.اختناق ایران (کتاب)، نام کتابی است از مورگان شوستراسماعیل رائین، یپرم خان سردار. صفحه: ۵۱۵ و ۵۱۷

مهدی ملک‌زاده یپرم را چنین توصیف می‌کند:

 رزمندگانی که از سر عشق و سرگشتگی از این همه تهور و شهامت او را پدر می‌نامیدند. حتی مسلمانان نیز او را به لفظ ارمنی هایریک (پدر) می‌خواندند.هوسپ مووسیسیان، آندره آموریان، و هرایر خالاتیان، حماسهٔ یپرم، (بی جا: جاویدان، بی تا)

سرداری بزرگ که ستارخان ضمن تمجید از دلاوری‌های او دربارهٔ مجاهدت‌های او و رزمندگانش که آنان را (دغا) می‌نامیدند، گفته است:

یپرم‌خان در یکی از نبردها در ۱۹ مه ۱۹۱۲ (۲۹ اردیبهشت ۱۲۹۱) برابر با در نزدیکی قلعه شورجه در همدان توسط عبدالباقی خان چهاردولی (اسدآباد) و محمود خان پسر عباس خان چناری کشته شد. آثار باقی‌مانده از وی هم‌اکنون در موزه کلیسای وانک در اصفهان قابل بازدید برای عموم است.

 جستارهای وابسته 
 ارمنی‌ها در جنبش مشروطه ایران
 ارمنی‌های ایران
 فهرست اعضای فدراسیون انقلابی ارمنی
 فدایی ارمنی

 پیوند به بیرون 

 تاریخ ایرانی:یپرم‌خان کشته شد
 سرداری در طلب پری خویش (یپرم خان)
 ارمنیان و انقلاب مشروطه ایران (بخش اول) نویسنده: حسین‌آبادیان
 ارمنیان و انقلاب مشروطه ایران (بخش دوم) نویسنده: حسین‌آبادیان

 پانویس 

 منابع 



















 https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/646


 Հայրենասիրական երգ-Եփրեմ խան


 پیوند به بیرون 

رده:ارمنی‌های فارسی‌زبان
رده:افراد امپراتوری روسیه‌ای ارمنی‌تبار
رده:افراد انقلاب مشروطه
رده:افراد ایرانی ارمنی‌تبار
رده:انقلابیون ارمنی‌تبار
رده:انقلابیون اهل ایران
رده:اهالی امپراتوری روسیه مهاجرت‌کرده به ایران
رده:اهالی گنجه
رده:درگذشتگان ۱۲۹۱
رده:درگذشتگان ۱۹۱۲ (میلادی)
رده:دور از وطن‌های ارمنی‌تبار ساکن ایران
رده:رئیسان شهربانی اهل ایران
رده:رهبران انقلاب مشروطیت
رده:زادگان ۱۲۴۷
رده:زادگان ۱۸۶۸ (میلادی)
رده:سیاستمداران اهل گنجه
رده:سیاستمداران فدراسیون انقلابی ارمنی
رده:فدایی ارمنی
رده:ملی‌گرایان اهل ارمنستان
رده:ملی‌گرایان اهل ایران
رده:نظامیان ارمنی‌تبار