کردی مکریانی

مُکریانی؛ نام یکی از لهجه‌های اصلی گویش کردی میانی از زبان کردی است. لهجه مکریانی در منطقه شهرستان مهاباد، بوکان، سردشت، پیرانشهر، اشنویه ، نقده، تکاب، شاهین دژ و میاندوآب و همچنین در برخی روستاهای بیجار ، نزدیک به تکاب رواج دارد و همچنین در شهرهای رانیه ، قلعه دیزه رواندز در کردستان عراق رواج دارد. نام مکریانی یا مکری مربوط به قبیله‌ای کهن با نام مکری است. لهجه سورانی هولیری اربیل با موکریانی تقریباً شبیه هم هستند. موکریانی نسبت به سایر لهجه‌های شاخه کردی میانی مانند اردلانی، بیشترین نزدیکی را با لهجه سورانی اربیل دارد.زبان کُردی و لهجه موکریانی ، دانشنامه ، بوکان اسکای

ایل‌های دهبکری، منگور، گورک، بامره، زرزا، سویسنی، فیض الله بیگی، مکری، بریاجی، آلان، پیران، بیگزاده، مامش، آکو، بلباس و پژدری تماماً با کردی مکریانی صحبت می‌کنند، که از این میان ایلات گورک در ارومیه و سلماس و فیض الله بیگی و پیران در وان و دیاربکر کردستان ترکیه، هنوز با گویش کرمانجی صحبت می‌کنند. ( این ایلات از شمال کردستان به منطقه مکریان مهاجرت کرده‌اند و در تشکیل لهجه مکریانی مؤثر بوده‌اند) 

لهجه مکریانی یکی از لهجه‌های کردی میانی است و مختص مکریان است که شهرهای مهاباد، بوکان، سردشت، پیرانشهر، اشنویه ، نقده ، میاندوآب ، شاهین دژ و تکاب را شامل می‌شود. لازم به ذکر است که شهرهای مراغه و بانه و سقز هم جزو منطقه مکریان محسوب می‌شوند ، ولی شهر مراغه به زبان ترکی آذربایجانی صحبت می‌کنند و شهرهای سقز و بانه به زبان کردی اردلانی صحبت می‌کنند ، اردلانی هم لهجه‌ای از گویش سورانی در  زبان کردی است.https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/72204
 مقایسه کردی مکریانی با کردی اردلانی 
 فارسی  کردی اردلانی کردی مکریانی مادردایکدایکپدرباوکبابپسرکوڕکوڕدختر کەنیشککچ بسیار فرە زۆربگوبێژەبڵێگوجه فرنگی  تۆماتێزباینجانی سوررمقدار کمیچکێکبڕێکخواستگاری  دستگیرانخوازبێنیخوبی؟ خاسیچاکی، باشیخوابیدنخەفتن نووستنمقداریئەونەئەوەندە

 تفاوت‌های نحوی و صرفی مکریانی با گویش اردلانی 

• حفظ ساخت ارگاتیو:  
در گویش سنندجی، ساخت ارگاتیو در زمان گذشته هنوز حفظ شده‌است، در حالی‌که در مهاباد این ساخت حذف شده و افعال به‌صورت تحلیلی صرف می‌شوند.MacKenzie, 1961: 82–83.

• استقلال ضمایر فاعلی و مفعولی:  
در سنندجی، ضمایر فاعلی و مفعولی اغلب به‌صورت جدا از فعل می‌آیند (مثلاً: «دی یان» = ایشان را دید).  
در مهاباد، این ضمایر در فعل ادغام شده‌اند (مثلاً: «بینن» = دیدند)، که نشانهٔ گذار به ساختار تحلیلی است.Heidari, M. (2016). Morphosyntactic Features of Kurdish Dialects. Journal of Iranian Linguistics.

• نشانه‌های مفعولی:  
در سنندجی، پسوند مفعولی «یانی» (معادل «را» در فارسی) حفظ شده‌است که از ویژگی‌های زبان‌های ایرانی میانه است.Windfuhr, G. (2009). The Iranian Languages. Routledge.  
در مهاباد این پسوند یا حذف شده یا بسیار کم‌رنگ است.

• نوع صرف فعل در گذشته:  
در سنندجی، صرف فعل گذشته «پایه‌ای» یا ناقص است و نشانگر شخص و شمار معمولاً از طریق ضمیر جداگانه بیان می‌شود.  
در مهاباد، صرف فعل کامل و تحلیلی است که تحولی جدیدتر به‌شمار می‌آید.Heidari, 2016.

• ریشهٔ واژگان:  
گویش سنندجی در بسیاری از افعال و واژگان، ریشه‌های پهلوی یا پارسی میانه را حفظ کرده‌است (مثلاً: «دی» ← ریشهٔ پهلوی «دیدن»).  
در مقابل، در مهاباد واژگان ساده‌تر یا وام‌واژه‌ها کاربرد بیشتری دارند.MacKenzie, 1961.

 نمونهٔ مقایسه‌ای: جملهٔ «تو من را در گریه غرق کردی» در سورانی و اردلانی 

در جدول زیر یک نمونهٔ مقایسه‌ای میان کردی سورانی و گویش اردلانی (سنندجی) آمده است که از نظر صرف و نحو تفاوت‌های معناداری نشان می‌دهد. این نوع مثال‌ها در توصیف‌های گویش‌شناختیِ کردی توسط زبان‌شناسانی همچون مک‌کنزی و پژوهش‌های جدیدتر دربارهٔ ارگاتیویته در کردی بررسی شده‌اند.

 گویش  جمله  آوانویسی تقریبی  ترجمهٔ تحت‌اللفظی  توضیح ساختی سورانی  نوقمت کردوم له گریانیش  noqəm-t kərd-um le geryan-îş  غرقم‌ـت کردم در گریه‌ـاش  ساخت غیراِرگاتیو: ضمیر مفعولی متصل «ـم» برای مفعول «من» و شناسهٔ فاعلی «ـم» در «کردوم» برای فاعل. فاعل (تو) مستتر است. این الگو مشابه فارسی نو بوده و در سورانی معیار غالب است. اردلانی (سنندجی)  له گریان نوقم مو کیرد  le geryan noqəm mo kird  در گریه غرقم مرا کرد  ساخت گذشتهٔ متعدی با ویژگی‌های ارگاتیو: شناسهٔ ضمیری به مفعول متصل می‌شود و فعل معمولاً شناسهٔ فاعلی ندارد. تأکید نحوی بر مفعول است و فاعل می‌تواند حذف یا مستتر باشد. این الگو در برخی گویش‌های مرکزی و جنوب‌غربی کردی بازماندهٔ ساخت‌های کهن‌تر زبان‌های ایرانی میانه دانسته شده است.

توضیح: تفاوت میان این دو گونه نشان‌دهندهٔ گرایش سورانی به الگوی مفعولی-فاعلی (nominative–accusative) و حفظ برخی ساخت‌های ارگاتیو در اردلانی است. این پدیده در زبان‌شناسی تاریخی کردی اهمیت ویژه‌ای دارد و با تحول افعال متعدی گذشته از دورهٔ فارسی میانه به کردی مرتبط دانسته می‌شود.

 منابع 

رده:زبان کردی
رده:لهجه‌های زبان کردی
رده:لهجه‌های گویش میانی کردی