شاهین

شاهین نام عمومی ۳۷ گونه پرنده شکاری است که در سردهٔ Falcon قرار می‌گیرند و در تمام قاره‌های جهان به جز قطب جنوب زندگی می‌کنند.
شاهین‌ها با چشمان کاملاً سیاه، بدن لاغر، بال‌های نوک‌تیز و منحنی، وجود یک پلکان در منقار بالا، توانایی پرواز با سرعت بسیار بالا و تغییر جهت ناگهانی از دیگر پرندگان شکاری متمایز می‌شوند. شاهین‌ها در سال اول عمر خود شهپرهایِ پرواز بلندتری دارند که مشابه پرندگان شکاری چندمنظوره است (شاهین‌ها از نظر نوع شکار و تکنیک شکار یک شکارچی تخصصی محسوب می‌شوند) تا به این شیوه بهتر بتوانند پرواز را بیاموزند و در سال‌های بعد با تغییر شهپرها تکنیک‌های پروازی خاص شاهین را می‌آموزند.

شاهین‌ها در شکار پرندگان در حال پرواز تخصص دارند و با منقار خود شکار را می‌کشند درحالیکه پرندگان شکاری دیگر تکنیکهای متنوعی در این کار دارند و با پنجه‌های خود طعمه را می‌کشند. شاهین بحری (یا بحری) که بیشترین پراکندگی را در بین شاهین‌ها دارد با رکورد سرعت ۳۹۰ کیلومتر در ساعت سریعترین جاندار روی کره زمین است. بالابان (پرنده)، لاچین و ترمتای از دیگر انواع معروف شاهین هستند. شاهین‌هایی که بال‌های باریک‌تر و درازتر دارند به «لیل» معروف هستند این نوع بال‌ها برای شکار پرندگان بسیار مانورپذیر همچون پرستو و بادخورک مناسب است. شاهین‌های نسبتاً کوچک و چاق‌تری که به پرواز درجا علاقه دارند نیز به دلیجه (به ترکی دیوانه‌سان) معروف هستند.

 گونه‌ها 
بندانگشتی|upright|دلیجه معمولی
بندانگشتی|upright|شاهین نیوزیلند
بندانگشتی|upright|بالابان (پرنده), a typical hierofalcon
 دلیجه مالاگاسی، Falco newtoni
 دلیجه سیشلی، Falco araea
 دلیجه موریسی، Falco punctatus
 دلیجه رئونیون، Falco duboisi – انقراض هولوسن (حدود ۱۷۰۰)
 دلیجه خال‌دار، Falco moluccensis
 دلیجه استرالیایی Falco cenchroides
 دلیجه معمولی، Falco tinnunculus
 دلیجه بزرگ، Falco rupicoloides
 دلیجه روباهی، Falco alopex
 دلیجه کوچک، Falco naumanni
 دلیجه خاکستری، Falco ardosiaceus
 دلیجه دیکینسون، Falco dickinsoni
 شاهین نواری، Falco zoniventris
 شاهین سرحنایی، Falco chicquera
 شاهین گردن‌سرخ آفریقایی، Falco (chicquera) ruficollis
 شاهین پاسرخ، Falco vespertinus
 شاهین آمور، Falco amurensis
 شاهین الئونورا، Falco eleonorae
 شاهین دودی، Falco concolor
 دلیجه آمریکایی or "sparrow hawk", Falco sparverius
 Aplomado falcon, Falco femoralis
 ترم‌تای، Falco columbarius
 ترم‌تای اوراسیایی، Falco (columbarius) aesalon
 شاهین خفاشی، Falco rufigularis
 شاهین سینه‌نارنجی، Falco deiroleucus
 لیل اوراسیایی، Falco subbuteo
 لیل آفریقایی، Falco cuvierii
 لیل خاوری، Falco severus
 لیل استرالیایی or little falcon, Falco longipennis
 شاهین نیوزیلند یا kārearea, Falco novaeseelandiae
 شاهین قهوه‌ای، Falco berigora
 شاهین خاکستری، Falco hypoleucos
 شاهین سیاه، Falco subniger
 شاهین لاچین، Falco biarmicus
 شاهین بلوچی، Falco jugger
 بالابان (چرغ)، Falco cherrug
 بالابان آلتایی، Falco cherrug altaicus (status unclear)
 شنقار، Falco rusticolus
 شاهین مرغزار، Falco mexicanus
 شاهین بحری، Falco peregrinus
 Peale's falcon, Falco peregrinus pealei
 Pallid falcon, Falco peregrinus cassini var. kreyenborgi
 شاهین کوهی، Falco (peregrinus) pelegrinoides
 شاهین تایتا، Falco fasciinucha
 شاهین پشت‌گردن‌سرخ، Red-naped shaheen

 واژه‌شناسی 
شاهین و انواع دیگر از فارسی میانه šāhēn (به معنای واقعی کلمه «باشکوه، پادشاهی») و نام Šahēn آمده است. ارمنی میانه را شاهین (šahēn) و ارمنی قدیم شاهین (Šahēn) مقایسه کنید. در فارسی/فارسی دو معنی دارد: شاهین به‌ویژه شاهین بربری. معنای دوم نشان‌گر ترازو است.

نام رایج انگلیسی شاهین (shahin) نباید با همان کلمه در زبان هندواروپایی، فارسی، زبان ترکی ترکی، و زبان آفریقایی عربی شاهین (falcon)، اشتباه گرفته شود. ممکن است به شاهین یا گونه‌ای از شاهین اشاره داشته باشد.

شاهین در پارسی یعنی منسوب به «شاه» یا به گفته دیگر «شاهانه»، چنین ترکیبی را در واژگان همسان دیگر همچون آهنین (منسوب به آهن)، آتشین (منسوب به آتش)، سنگین (منسوب به سنگ) و رنگین (منسوب به رنگ) می‌بینیم. با آنکه پیشینه شکار با شاهین به دوره پادشاهی آشور بازمی‌گردد، گمان می‌رود در دوره ساسانی ورزش شاهان بوده چرا که در دوره اسلامی گسترش یافت. شکار با شاهین پس از آن به اروپا گسترش پیدا کرد. نام شاهین می‌تواند از شکار کردن شاه با پرنده شکاری ریشه گرفته باشد.

در اوستا دو بار از این مرغ با نام «سئن» (Saena) یاد شده است و اوستاشناسان اروپایی آن را به معنی عقاب برگردانده‌اند؛ گرچه تردیدی نیست که سئن همان شاهین (عقاب) است.واژه‌نامه دهخدا - زیر سرواژه شاهین در بسیاری از گویش‌های کنونی ایران نیز چنین آمده است و از جمله نامی به صورت «شائین» (Shain) به جای مانده است. (حاشیهٔ برهان چ معین)

در واژه‌نامه دهخدا در معنی شاهین به عنوان پرنده شکاری آمده است: «... و صفت شاهین از واژهٔ شاه درآمده و این پرنده به مناسبت شکوه و توانایی و تقدس خود شاه مرغان خوانده شده است.» پس تعبیر منسوب به شاه (با شکوه و توانمند) برای نام شاهین اینجا نیز مصداق دارد.

 نماد 
بندانگشتی|130px|نقش شاهین بر روی نشان کوروش بزرگ
ابوریحان بیرونی درکتاب «التفهیم» می‌گوید:

عقاب زرین نشان پرچم ایران باستان بوده است، نقش شاهین بر درفش هخامنشی نشانه‌ای از پیروزی و نمادی از اهورامزدا در پرندگان می‌باشد. 

صفت شاهین از واژهٔ شاه درآمده و این پرنده به واسطه شکوه، توانایی، سپنتایی و تقدس خود «شاه مرغان» نامیده شده است.فرهنگ ایران باستان ص 396 به بعد

شاهین زرین علامت و نشانی روی درفش سپاه ایران بود، در سر لشکریان در روزگار هخامنشیان شاهین شهپر گشوده در سر نیزهٔ بلندی برافراشته به همه نمودار بود. پس از سپری شدن شاهنشاهی و دست یافتن اسکندر در پایان سدهٔ چهارم پیش از میلاد، اسکندر آن را نقش سکهٔ پادشاهی خود قرار دادفرهنگ ایران باستان ص 296 و بعد

 شاهین در دوران ساسانی 
از شاهین در دروران ساسانی و مزدیسنا به نیکی یاد نمی‌شود و در بندهش بیان شده است که «هرمزد چون مرغ شاهین را آفرید گفت که تو مرغ شاهین را آفریدم که از تو مرا رنج بیش باشد که خشنودی زیرا کام اهریمن بیش ورزی که آن من. بمانند مردم دروند که از خواسته سیر نشوند، تو نیز از کشتن مرغ، سیر نشوی. اما اگر تو را نمی‌آفریدم، آنگاه اهریمن گرگ پردار را بسان تن تو می‌آفرید و نمی‌گذاشت آفریدگان زیست کنند»بندهش ترجمه مهرداد بهار صفحهٔ ۸۰

 کاربرد نام شاهین 
بندانگشتی|130px|تندیس شاهین در شهر شاهین‌دژ
شاهین پرنده‌ای است فرخنده و خجسته و در توانایی و شکوه سرآمد پرندگان است این پرنده هوشیار و چالاک در بیشه زارها و مناطق کوهستانی دیده می‌شود و ایران هم نشیمنگاه این مرغ بوده و هست.

نام بعضی از مکان‌ها از این پرنده‌گرفته شده است، مانند:شاهین‌دژ(سائین دژ)، سیندخت (سائین دخت) و سناباد (نام کهن مشهد) و صایین قلعه و نیز شهرها و بخش‌ها و روستاهایی چون شاهین‌شهر، شاهین‌آباد، شاهین‌تپه، شاهین‌دشت، شاهین‌ویلا و جز آن.

 شاهین در فرهنگ و ادب ایران 
شاهین جایگاه والایی در ادبسار ایران زمین داشته است. در سروده‌های بسیاری از سرایندگان پارسی‌گوی، «شاهین» به نماد دلیری و چالاکی یاد شده است. این پرنده با آنکه از قوش و عقاب کوچکتر است، به پشتوانه گستاخی و دلیری که دارد گاهی به عقاب و قوش می‌تازد.

نمونه‌هایی از یادکرد «شاهین» در ادبسار پارسی:

نگاره این پرنده در کنده‌کاری‌های بناهای باستانی ایران دیده می‌شود. همچنین بر روی درفش هخامنشیان نگاره ای از این پرنده شکل گرفته بود. در نشان باشگاه فوتبال شاهین تهران هم نمادی از این پرنده به کار گرفته شده است.

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 
 عقاب
 قوش
 باشگاه فوتبال شاهین
 نام پسران در ایران و عراق و عربستان و فلسطین و لبنان مثال : شاهین  نجفی ، شاهین آزادی فر و...

 پانویس 

 منابع 
 کتاب: ایران در زمان ساسانیان، نوشته آرتورکریستنسن.
 دکتر:، العلوی، هادی، «(عالم الطیور والحیوانات) »، دارالعودة، بیروت، لبنان، چاپ پنجم سال ۱۹۹۸ میلادی به (عربی).
 عطاءالله، سمیر، (موسوعة المعلومات العامة) . دار عطاءالله للنشر والتوزیع، بیروت، لبنان، چاپ هشتم، سال انتشار ۱۹۸۴ میلادی به (عربی).


 پیوند به بیرون 


رده:آرایه (زیست‌شناسی) نام‌گذاری‌شده توسط کارل لینه
رده:بازداری
رده:پرندگان به‌کاررفته در نشان‌ها
رده:پرندگان شکاری
رده:پرندگان
رده:جانداران پدیدآمده در میوسن
رده:جانداران موجود پدیدآمده در میوسن
رده:شاهین‌ها
رده:گونه‌های جانوری نام‌گذاری‌شده توسط کارل لینه
رده:نمادهای ملی عربستان سعودی