گیلکی گالشی

گیلکی دیلمی یا دعلمی یا دئلمی یا دیلمانی یا گالشی یا دیلمی یا دیلمستانی https://www.ethnologue.com/language/glk  نام گویشی از زبان گیلکی/دیلمی/دٚعلمی/گیلی/اماردی/کاسپایی است. این گویش در مناطق کوهپایه‌ای و کوهستانی جنوب و جنوب شرقی گیلان و قزوین و البرز و تهران، شامل نواحی ری، طالقان، الموت، رودبار، رستم‌آباد، دیلمان، املش، رحیم آباد، اشکورات، قزوین، ابیک، نظراباد، قرچک، دیلمان، شهریار طالقان، اشتهارد، ملارد و همچنین در غرب مازندران مانند بخشهایی از رامسر و شهسوار و کلاردشت تکلم می‌گردد.«محمود رنجبر» و «رقیه رادمرد»؛ «بررسی و توصیف گویش گالشی»؛ نشر گیلکان
ایوب رسایی دیلمی را به عنوان گویشی از منطقه بیه‌پیش در نظر می‌گیرد و گیلکی شرقی را شامل گویش‌های لاهیجان، رودسر، و شهسوار و گیلکی غربی را شامل گویش‌های رشت، فومن و رودبار می‌داند.
محمود پاینده لنگرودی از دیلمی با عنوان گویش کوه‌نشینان یاد می‌کند و نام دیگر آن‌ را گالشی ذکر می‌کند. 

دیلم ‌ها در مناطق کوهستانی البرز در منطقه شرق گیلان و غرب مازندران به زبان گیلکی با گویش گالشی صحبت می‌کنند. گالش‌ها به این دلیل که در مناطق دوردست زندگی می‌کردند و به طور کلی مراودات کمتری با مردمان جلگه و سکونتگاه‌های انسانی داشتند، گویش‌شان دست‌نخورده مانده است. بنابراین گیلکی گالشی نسبت به گیلکی مناطق شهری با اختلاف کم از اصالت بیشتری برخوردار است. با این حال زبان گیلکی دیلم ‌ها با زبان مردم مناطق شرق گیلان و غرب مازندران به جز لاهیجان، قرابت زیادی دارد.

 گالش 
گالِش‌ها یک «گروه شغلی» باقی‌مانده از عصر کوچ‌نشینی و رمه‌گردانی کهن هستند. گالش‌ها در رشته کوه البرز از کوهستان‌های شرق و جنوب استان گیلان، سراسر استان مازندران و قسمت غرب استان گلستان، الموت قزوین و طالقان در استان البرز زندگی می‌کنند.
در شرق مازندران گالش فقط به کسی گفته می‌شود که گاوداری می‌کند و به گوسفنددار کُرد گفته می‌شود. در ارتفاعات کوه درفک گیلان به گاوداران گالش و به گوسفندداران چوپان گفته می‌شود. امروزه نگاه احساسی و قبیله‌ای سبب شده که در برخی منابع غیرعلمی و غیرمعتبر، گالش‌ها را به عنوان یک گروه قومی معرفی کنند که امری غیرعلمی و دور از ذهن است.
گالش‌ها حداقل در رشته‌کوه البرز و گیلان گروه قومی جداگانه‌ای نیستند. ایشان گروه‌های معیشتی هستند که به کار تخصصی خود می‌پردازند.
جای انکار نیست که در نواحی کوهستانی جنوب شرقی گیلان، اینان از لحاظ گویش، نوع زندگی، نوع سکونتگاه، واحدهای اندازه‌گیری و مانند آن‌ها از همسایگان گیلک خود متمایزند، اما با این همه جزئی از گیلک‌ها به‌شمار می‌آیند.
به گفته حسین احمدی گالش‌ها به احتمال قوی همان کادوسیان هستند که پیش از آریایی‌ها در این منطقه می‌زیستند و زبان ایشان به زبان پارتی نزدیک است.حسین احمدی؛ تالشان (از دورهٔ صفویه تا پایان جنگ دوم ایران و روس)، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، تهران ۱۳۸۰. بر اساس دانشنامهٔ ایرانیکا و پروفسور رودیگر اشمیت کادوسیان جزو اقوام ایرانی بودند.Cadusii in Encyclopædia Iranica by Rudiger Schmitt هم تفاوت‌های گویش و هم ویژگی‌های فرهنگی-اجتماعی، گیلک‌ها را به سه دسته تقسیم می‌کند: گیلک‌های رشتی و لاهیجانی، به ترتیب در بخش غربی و شرقی دشت، تفاوت‌های جزئی نشان می‌دهند، اما گیلک‌های گالش یا دیلمی در جنوب غربی کوه‌ها زبان کاملاً متفاوتی دارند و همچنین شیوه زندگی آنان در تقابل با شالیکاران گیلک در دشت است.Marcel Bazin- Gilan in Encyclopædia Iranica:Geography and Ethnography

Its main ethnic groups belong all to the northwestern branch of the Iranian linguistic group (Bazin and Bromberger, pp. 13-14 and map 3). The most important one is the Gīlak, who live in the central plain, the eastern coastal fringe and the southeastern highlands. But both dialectal differences and socio-cultural features oblige to divide the Gīlak into three groups: the raštī and lāhījānī Gīlak, respectively in the western and the eastern part of the plain, show only slight differences, but the gālešī Gīlak or deylamī in the southwestern mountains have quite another language as well as an agropastoral way of life opposed to that of the Gīlak paddy-growers in the plain.

 دستور زبان 
 ضمایر 
در گویش دیلمی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.

 شناسه  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع فاعلی، گالشی  mo  te  on  amә  šәmә  išan مفعولی، گالشی  mәrә  tәrә  onә  amәrә  šәmәrә  ošanә ملکی، گالشی  mi ši  ti ši  onә ši  ami ši  šimi ši  ošanә ši
 منابع 

رده:لهجه‌های زبان گیلکی
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی