زمین‌لرزه و سونامی ۲۰۰۴ اقیانوس هند

زلزلهٔ بزرگ اندونزی در مورخه ۲۶ دسامبر ۲۰۰۴ میلادی مطابق با ۶ دی ماه ۱۳۸۳ با بزرگای گشتاوری ۹/۱ ریشتر در ژرفای ۳۰ کیلومتری زمین و در فاصله ۱۶۰ کیلومتری شمال غرب سواحل سوماترای اندونزی درون اقیانوس هند اتفاق افتاد. این زمین لرزه سومین زلزله نیرومند ثبت شده تاریخ و دومین زلزله طولانی ثبت شده در تاریخ پس از زمین‌لرزه ۱۹۶۰ والدیویا نام گرفت که به مدت ۸ تا ۱۰ دقیقه مناطق اطراف را به لرزه درآورد. آبلرزه حاصل از این زلزله باعث مرگ بیش از ۲۸۶۰۰۰ نفر در ۱۴ کشور گوناگون شد. یکی از مناطقی که با وجود فاصله زیاد از مرکز لرزه آسیب‌های جدی دیده بندر بیلا می‌باشد. همچنین شدت و توان این زمین‌لرزه چنان بود که باعث شد تا کره زمین به میزان  تکان بخورد.

بدین ترتیب تحت این سونامی، نواحی ساحلی با امواج به ارتفاع ۳۰ متر (۱۰۰ فوت) غرق شدند و صدها هزار خانه و ساختمان عمومی در سراسر اقیانوس هند به خصوص در هند، اندونزی، مالزی، مالدیو، تایلند، و سری‌لانکا نابود شدند. در هند، خسارت‌های ناشی از سونامی به تخمینی بالغ بر ۲/۵۶ میلیارد دلار آمریکا رسید و زندگی ۲/۸ میلیون نفر در ۱۰۸۹ روستا به صورت مستقیم تحت تأثیر قرار گرفت.

در واقع سازه‌ها به خاطر فشار مستقیم امواج سونامی صدمه دید و به دلیل امواج بازگشتی، آثار صدمه زدوده می‌شد. شمار زیادی از این سازه‌های غیرمهندسی به گروه ماهیگیران تعلق داشت. بیشترین تأثیر را خانوارهایی داشتند که از گروه‌های اجتماعی پایین‌تر بودند و خانوارهایی که روزمعاش آنها به صورت مستقیم یا غیرمستقیم به فعالیت‌های شیلاتی وابسته بود. علاوه بر زیرساخت‌های عمومی، حدود ۸۴ هزار قایق نابود شد، بیش از ۳۲ هزار سرشت دام از دست رفت و حدود ۳۹ هزار هکتار از زمین‌های کشاورزی آسیب دیدند. در مقایسه با ۱۰ سال قبل از سونامی، درآمدهای خانوارها از فعالیت‌های شیلاتی از ۸ هزار تا ۱۰ هزار روپیه در هفته به هزار روپیه در هفته کاهش یافت.

مرکز این زمین‌لرزه در محدوده‌ای میان سیمئولوئه یکی از جزایر اندونزی در اقیانوس هند و سرزمین اصلی سوماترا گزارش شد. وضعیت مردم و کشورهای متأثر از حوادث این زمین‌لرزه، واکنش‌های بشردوستانهٔ سراسر جهان را به همراه داشت و در مجموع، کمک‌های مالی بیش از ۱۴ میلیارد دلار برای این منظور جمع‌آوری گردید.

سونامی اقیانوس هند منجر به آسیب‌های ویران کننده در بسیاری از کشورهای آسیایی و برخی کشورهای آفریقایی گردید؛ در حالی که به دلیل نا آشنایی این کشورها با حوادث مرتبط با سونامی، به اندازه کافی داده هاژ دقیق جمع‌آوری نشد و اطلاعات مربوط به آسیبها، تنها به آسیب انسانی و ساختمانی محدود بود. شمار ساختمانهای بررسی شده نیز بسیار کم بود؛ چراکه محدوده فاجعه بزرگتر از ظرفیت کشورها برای پاسخگویی بود.

این سونامی، جدای از شمار زیاد تلفات، حداقل دو ویژگی بی همتا داشت که آن را به یک مورد ارزشمند و مهم برای بررسی مسائل مدیریت بلایا در هزاره جدید تبدیل کرده است. اول، این اولین فاجعه واقعاً جهانی است که زندگی‌های زیادی در ده‌ها کشور در دو قاره مختلف را از بین برده است. دوم، واکنش به این فاجعه نیز جهانی بوده است؛ به گونه‌ای که پیشتر کمتر دیده شده بود ده‌ها میلیون شهروند عادی برای فرستادن کمک، بجز بر دولت‌ها و سازمان‌های کمک‌کننده، برای کمک اقدام کنند. در برخی از کشورهای اهداکننده مانند بریتانیا، ایالات متحده آمریکا، ایتالیا، و آلمان کمک‌های خصوصی از تعهدات کمک‌های دولتی فراتر رفت و برای اولین بار، کمک‌های مالی شرکت‌ها در میان اهداکنندگان خصوصی نقش برجسته‌ای داشتند.

 اثرات اجتماعی 
سونامی اقیانوس هند در سال ۲۰۰۴ اثرات اجتماعی قابل توجهی بر جوامع آسیب دیده داشت. این فاجعه منجر به تلفات زیادی شد، به طوری که تخمین زده می‌شود بیشتر از ۲۵۰۰۰۰ نفر کشته و بیش از ۱٫۵ میلیون نفر آواره شدند. تلفات و ویرانی‌های ناشی از سونامی تأثیر عمیقی بر جمعیت‌های آسیب دیده داشت.

مسائل مربوط به سلامت روان یکی دیگر از تأثیرات اجتماعی مهم این فاجعه بود. در حالی که اطلاعات ناسازگاری در مورد اثرات درازمدت سلامت روان بلایا وجود دارد، به‌طور گسترده پذیرفته شده است که قربانیان بلایا درد و رنج واقعی را تجربه می‌کنند. اختلال در جوامع و تلفات جانی تأثیر عمیقی بر افراد آسیب دیده داشت.

آسیب‌شناسان روانی طیف وسیعی از علائم رایج را در میان افرادی که در معرض بلایای طبیعی قرار گرفته‌اند، شناسایی کرده‌اند که معمولاً با احساس شوک و بی‌حسی شروع می‌شود، که ممکن است بعداً به اضطراب، افسردگی، اعتیاد به الکل، سوء مصرف مواد، علائم روان‌فیزیولوژیک، اختلال علائم جسمی، اختلال استرس حاد و اختلال علائم پس از ضربه تبدیل شود.

توزیع کمک‌های امدادی و نقش سازمان‌های غیردولتی و دولت‌های محلی در این فرایند نیز از موضوعات مهم اجتماعی بود. سرپناه‌های موقتی که به جوامع آسیب‌دیده ارائه می‌شد، گاهی به مسکن دائمی تبدیل می‌شد، که چالش‌هایی را برای تلاش‌های طولانی‌مدت بهبود ایجاد می‌کرد. مشارکت سازمان‌های غیردولتی در فعالیت‌های امدادی نقش مهمی در رفع نیازهای اساسی جوامع ایفا کرد.
در تایلند، تعدادی از موسسات خیریه با بافت فرهنگی آنجا آشنایی نداشته و این موضوع مشکلاتی را در امر احیا ایجاد کرده بود. بدین شکل که امدادرسانها آموزش دیده بودند تا نان بپزند؛ در حالی که تایلند به صورت سنتی نانوایی نداشته و نانها اغلب توسط توریستها -و نه مردم محلی- مصرف میشدهاست. بر اساس نظر متخصصان سریلانکا، آسیب‌پذیری در نواحی ساحلی همچنان هم بسیار بالا بوده و تمهیدات اسکان مجدد انجام‌شده به‌عنوان بخشی از عملیات نجات، منجر به انزوای بیشتر مردم محلی گردیده است. این انزوا به صورت تنگاتنگی با محدودیت دسترسی به قدرت و منابع مرتبط بوده و یکی از دلایل ریشهای آسیب‌پذیری اجتماعی محسوب می‌شود.

احساس مداوم عدم قطعیت در زندگی افراد یکی از مشکلات اجتماعی به وجود آمده در جامعه بود. یک ماه پس از سونامی، ترس گسترده‌ای از وقوع یک سونامی دیگر مشاهده می‌شد. بحث در مورد این نگرانی در هند با نزدیک شدن به یک ماهگی سونامی افزایش یافت. مردم در روز از خط ساحلی بازدید می‌کردند، اما شبها به پناهگاه‌ها و کمپ‌های موقت بازمی‌گشتند. در یک مورد، با زنی ملاقات شدکه خانه اش تمیز و تعمیر شده بود اما همچنان از خوابیدن در شب در آنجا امتناع می‌کرد و به جای آن تصمیم گرفت در یک چادر موقت مجاور بخوابد.

مطالعات متعددی که پس از این رویداد برای قربانیان سونامی اقیانوس هند در سال ۲۰۰۴ در مالزی انجام شد ثابت کرد که با وجود آسیب نسبتاً جزئی سونامی بر این کشور، مالزیایی‌ها از تأثیرات روانی اجتماعی آن مستثنی نیستند. برخی علائم رایج مانند گسست اجتماعی و یادآوری مکرر رویداد را گزارش کردند، در حالی که برخی دیگر ترس شدیدی از اقیانوس داشتند، مانند ماهیگیرانی که پس از فاجعه به عنوان کشاورز و کار ساختمانی ساکن شدند. تعداد بیشتری از علائم روانی نیز در میان افرادی که نزدیکتر به ساحل زندگی می‌کنند گزارش شده است. در یک نظرسنجی بر اساس شاخص واکنش پس از سانحه، در بین کودکان و نوجوانان ۱۳ تا ۱۹ ساله که سونامی را در سال ۲۰۰۴ تجربه کردند، شایع‌ترین علائم گزارش شده شامل مشکلات در تمرکز، کاهش علاقه و مشارکت در فعالیت‌ها، اختلال خواب، احساس جدایی از دیگران و اجتناب از تعاملات اجتماعی، یادآوری‌های مکرر رویداد و رفتارهای پس‌رونده می‌باشد.

به‌طور کلی، تأثیرات اجتماعی سونامی اقیانوس هند در سال ۲۰۰۴ موضوعات فقر، نابرابری و آسیب‌پذیری را در کشورهای آسیب‌دیده برجسته کرد. این فاجعه بر نیاز به سیستم‌ها و استراتژی‌های هشدار اولیه یکپارچه برای تقویت بازیابی پایدار و ایجاد جوامع مقاوم در برابر بلایا صحه گذاشت.بندانگشتی|300px|زمین‌لرزه اقیانوس هند و حرکت امواج حاصل از آن.
چپ|بندانگشتی|300px|برخورد آبلرزه (سونامی) به آئو نانگ در تایلند.

 کشورهای آسیب دیده 
در این حادثه کشورهای زیادی آسیب‌های جانی و مالی فراوانی را متحمل شدند که بیشتر شامل کشورهایی با وضعیت بد اقتصادی می‌شود.

آماری از آسیب‌های وارده به این کشورها در جدول زیر آمده است.

 کشورهای آسیب دیده کشته زخمی ناپدیدشده بی‌خانمان تایید شده تخمین اندونزی   —  + سریلانکا    هند   —   تایلند     ۷۰۰۰ سومالی   — —  برمه  ۴۰۰–۶۰۰ ۴۵  ۲۰۰  مالدیو ۸۲ ۱۰۸ — ۲۶ + مالزی 68 ۷۵ ۲۹۹ ۶ — تانزانیا ۱۰ ۱۳ — — — سیشل ۳ ۳ 57 — ۲۰۰ بنگلادش 2 ۲ — — — آفریقای جنوبی ۲ ۲ — — — یمن ۲ ۲ — — — کنیا ۱ ۱ ۲ — — ماداگاسکار — — — — + جمع ~ ~ ~ ~ ~،۱٬۶۹ میلیون <small class="editlink noprint plainlinksneverexpand">

 منابع 

رده:آندرا پرادش در دهه ۲۰۰۰ (میلادی)
رده:اقیانوس هند
رده:اندونزی در ۲۰۰۴ (میلادی)
رده:بلایای طبیعی ۲۰۰۴ (میلادی)
رده:بلایای طبیعی در تایلند
رده:بلایای طبیعی در سومالی
رده:بلایای طبیعی در هند
رده:بلایای‌های طبیعی در سری‌لانکا
رده:تاریخ جنوب شرق آسیا
رده:تامیل نادو در دهه ۲۰۰۰ (میلادی)
رده:تایلند در ۲۰۰۴ (میلادی)
رده:دسامبر ۲۰۰۴ (میلادی)
رده:زمین‌لرزه و سونامی اقیانوس هند (۲۰۰۴)
رده:زمین‌لرزه‌های ۲۰۰۴ (میلادی)
رده:زمین‌لرزه‌های اندونزی
رده:زمین‌لرزه‌های تایلند
رده:زمین‌لرزه‌های کلان‌راندگی در سوماترا
رده:زمین‌لرزه‌های کلان‌راندگی در هند
رده:زمین‌لرزه‌های میانمار
رده:سری‌لانکا در ۲۰۰۴ (میلادی)
رده:سومالی در ۲۰۰۴ (میلادی)
رده:سونامی‌ها
رده:سونامی‌های هند
رده:فاجعه‌ها در سری‌لانکا
رده:فاجعه‌های ۲۰۰۴ (میلادی) در اندونزی
رده:فاجعه‌های ۲۰۰۴ (میلادی) در سری‌لانکا
رده:فاجعه‌های ۲۰۰۴ (میلادی) در هند
رده:کمک‌های بشردوستانه
رده:مالدیو در ۲۰۰۴ (میلادی)
رده:مرگ و میر فیلم‌برداری‌شده