مثنوی

مثنوی قالبی از شعر است که دارای ابیات زیادی است و برای سرودن داستان‌ها و مطالب طولانی کاربرد دارد. در این قالب هر بیت دارای قافیه‌ای جداگانه است و به همین دلیل به آن مثنوی (دو تا دو تا) گفته می‌شود. شعر در قالب مثنوی به زبان‌های فارسی، اردو، کردی، زبان‌های ترکی و عربی سروده می‌شود.Bruijn, J.T.P. de; Flemming, B. ; Rahman, Munibur. "Mathnawī." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C. E. Bosworth , E. van Donzel and W. P. Heinrichs. Brill, 2010. Brill Online. Augustana. 8 April 2010 http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0709 pp.1–2 از بزرگ‌ترین سروده‌های ادبیات پارسی که در قالب مثنوی سروده شده‌اند، شاهنامهٔ فردوسی است. کلیله و دمنهٔ رودکی و آفرین‌نامهٔ ابوشکور بلخی نیز از اولین نمونه‌های مثنوی است. از دیگر سرایندگانی که از این قالب استفاده کرده‌اند می‌توان به مولانا جلال‌الدین محمد بلخی (مشهور به مولوی) اشاره کرد که مطالب عرفانی و حماسی خود را در قالب مثنوی سروده است. نظامی، سعدی، عطار و جامی نیز از دیگر شاعران بزرگ این قالب‌اند.

 ساختار و نحوه قرارگیری قافیه در مثنوی 
هر دو مصراعِ یک بیت در قالب مثنوی هم‌قافیه هستند، و هر مصرع معمولاً از ۱۳ هجا تشکیل شده است.  تعداد ابیات مثنوی می‌تواند متنوع باشد ولی نمونه‌های معروف این قالب شعری بین ۲۰۰۰ تا ۵۰۰۰ بیت هستند. تحقیقات نوین نشان می‌دهد که این قالب شعری از یک قالب شعر فارسی نشئت گرفته است نه از قالب عربی مثنوی.Bruijn, J.T.P. de; Flemming, B. ; Rahman, Munibur. "Mat̲h̲nawī." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2010. Brill Online. Augustana. 8 April 2010 http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0709 pp.1

 اوزان شعری 
شعر در قالب مثنوی در اوزان متنوعی در زبان فارسی سروده شده است که از متداول‌ترین آن‌ها می‌توان به «فعولن، فعولن، فعولن، فَعَل»، «مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیل» و «فاعلاتن، مفاعلن، فعلن» اشاره کرد. در ادامه اوزان مثنوی شعرای نامدار مثنوی‌سرا بررسی شده است.

 نظامی 
مثنوی‌های شرفنامه و اقبال‌نامه بر وزن «فعولن، فعولن، فعول»، مخزن الاسرار بر وزن «مفتعلن، مفتعلن، مفتعل»، خسرو و شیرین بر وزن «مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیل»، هفت پیکر بر وزن «فاعلاتن، مفاعلن، فعلن» و لیلی و مجنون بر وزن «مفعولُ مفاعلن مفاعیل» سروده شده است.اقبال‌نامه، حکیم نظامی گنجه‌ای، با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش دکتر سعید حمیدیانشرفنامه، حکیم نظامی گنجه‌ای، با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش دکتر سعید حمیدیانمخزن الاسرار، حکیم نظامی گنجه‌ای، با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان

 فردوسی 
شاهنامه فردوسی دارای وزن عروضی «فعولن، فعولن، فعولن، فَعَل» و در بحر تقارب است.آتشکده آذر، به تصحیح و تحشیه دکتر حسن سادات ناصری

 سعدی 
بوستان سعدی در بحر متقارب مثمن محذوف «فعولن فعولن فعولن فعل» و در قالب مثنوی سروده شده است.

 مولوی 
مثنوی مولانا جلال الدّین مولوی دارای وزن کوتاه «فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلن» است.

 سنایی 
مثنوی‌های حکیم سنایی غزنوی همچون عقل نامه، سنائی آباد، طریق التّحقیق، کارنامه بلخ، سیر العباد الی المعاد دارای اوزان کوتاه عروضی است و دارای وزن «فاعلاتن، مفاعلن، فعلن» است.The Ḥadiqat al-ḥaqiqa is not only one of the first of a long line of Persian didactical maṯnawis, it is also one of the most popular works of its kind as the great number of copies made throughout the centuries attest. Its great impact on Persian literature is evidenced by the numerous citations from the poem occurring in mystical as well as profane works. It has been taken as a model by several other poets, including Neẓāmi, ʿAṭṭār, Rumi, Awḥadi, and Jāmi."

 عطار نیشابوری 
مثنوی‌های عرفانی شیخ فریدالدّین عطّار نیشابوری نیز دارای اوزان کوتاه عروضی است. منطق‌الطیّر و مصیبت‌نامه و لسان‌الغیب و مظهرالعجایب و مظهر الاسرار او هم وزن‌اند و از وزن «فاعلاتن فاعلاتن فاعلات» استفاده می‌کنند و الهی‌نامه و اسرارنامه، بر وزن «مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیل» سروده شده است.Farīd al-Dīn ʿAṭṭār, in Encyclopædia Britannica, online edition - accessed December 2012. 

 خواجوی کرمانی 
مثنوی گل و نوروز خواجوی کرمانی بر وزن «مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیل» است و مثنوی همای و همایون او بر وزن «فعولن، فعولن، فعولن، فعول» می‌باشد.سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی خواجوی کرمانی در آثارش، محمود عابدی

 جامی 
هر اورنگ در هفت اورنگ دارای وزنی از اوزان کوتاه عروضی است. اورنگ سوّم (تحفة الاحرار) با مخزن الاسرار حکیم نظامی هم وزن است و اورنگ هفتم (خردنامه اسکندری) نیز هم وزن شرفنامه و اقبال‌نامه حکیم نظامی است. اورنگ یکم (سلسلة الذّهب) و دفتر دوّم و سوّم آن به وزن «فاعلاتن مفاعلن فعلان»، اورنگ دوّم (سلامان) در وزن «فاعلاتن فاعلاتن فاعلات»، اورنگ چهارم (سبحة الابرار) بر وزن «فاعلاتن، فعلاتن، فعلات»، اورنگ پنجم (یوسف و زلیخا) بر وزن «مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل» و اورنگ ششم آن «لیلی و مجنون» بر وزن «مفعولُ مفاعلن مفاعیل» سرود شده است.

 خاقانی شروانی 
خاقانی مثنوی تحفة العراقین خود را بر وزن لیلی و مجنون حکیم نظامی یعنی بر وزن «مفعولُ مفاعلن مفاعیل» سروده است.Reinert, B. "Ḵh̲āḳānī، afḍal al-dīn ibrāhīm (Badīl) b. ʿalī b. ʿut̲h̲mān." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2009. Brill Online. Excerpt: ", outstanding Persian poet, born about 520/1126, d. 595/1199, who left a diwan, the mathnawi called Tuhfat al-Irāqayn and sixty letters. "

 وحشی بافقی 
مثنوی ناظر و منظورِ وحشی بافقی در وزن «مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیل» است. مثنوی شیرین و فرهاد در وزن «مفاعیلن مفاعیلن فعولن» سروده شده است و هم چنین مثنوی خلد برین بر وزن «مفتعلن مفتعلن فاعلن» سروده شده است.

 بیدل دهلوی 
چهار مثنوی بلند و عرفانی بیدل دهلوی دارای اوزان کوتاه عروضی‌اند. عرفان، بر وزن «فعلاتن، مفاعلن، فعلن»، طلسم حیرت، بر وزن «مفاعیلن، مفاعیلن، فعولن»، و طور معرفت، و محیط اعظم بر وزن «مفاعیلن، مفاعیلن، فعولن» سروده شده است.کلیات ابوالمعالی میرزا عبدالقادر (بیدل)، ج 3؛ مثنوی عرفان دپوهنی وزارت دارالتّألیف ریاست

 نمونه‌هایی از مثنوی 
از فردوسی با مطلع:

از ابوشکور بلخی با مطلع:

از اسدی توسی با مطلع:

از زنبق سلیمان‌نژاد با مطلع:

 شاعران سرشناس قالب مثنوی 
 نظامی
 مولانا
 عطار
 فردوسی
 سعدی
 پروین اعتصامی
 احمد عزیزی
 سنایی
 محمد علی معلم دامغانی

 منابع 


رده:اختراع‌های ایرانی
رده:سخن‌شناسی‌های پاکستان
رده:فرم‌های شعر عربی
رده:قالب‌های شعر فارسی
رده:گونه‌های ادبی