زبان لکی

زبان لَکی از زبان‌های ایرانی شاخه شمالی غربی رایج در غرب ایران است. بسیاری از منابع از جمله دانشنامه اتنولوگ آن را شاخه‌ای از زبان‌های کردی می‌دانند و برخی منابع نیز لکی را گویشی از کردی جنوبی دانسته‌اند. اما با این حال، این نظریات مورد پذیرش همگان نیستند؛ چنان‌که برخی از منابع آن را شاخه‌ایی از لریWilliam J. Frawley, William Frawley, International Encyclopedia of Linguistics& 4-Volume Set, Volume 1, Oxford University Press, 2003, ISBN 978-0-19-513977-8, page. 310.زبانها و لهجه‌های ایرانی/احسان یار شاطر، صفحه ۴۰ کتاب. یا بازماندهٔ فارسی باستانفرهنگ و واژه‌نامه لکی، صفحه ۱۴ کتاب.تحلیل تطبیقی ساختاری، مفهومی و کاربردی مثلهای زبان لکی و فارسی ، صفحه ۱۳۵ کتاب. و برخی نیز لکی را یک زبان مستقل دانسته‌اند.لکی؛ گویش یا زبانی مستقل؟، همشهری استان‌ها.رده‌شناسی زبان‌های ایرانی، دکتر محمد دبیرمقدم ، دانشگاه بوعلی سینا.توصیف ساختار زبان لکی، فرامرز شهسواری، ریشه‌شناسی و معناشناسی در زبان لکی، واج، تکواژ و واژه در زبان لکی، انشارات طاق بستان

حدود یک‌ونیم میلیون تا دو میلیون نفر با زبان مادری (۲۰۱۴) به این زبان سخن می‌گویند. گویشوران این زبان در استانهای همجوار در غرب ایران زندگی می‌کنند. و زبان مشترک اقوام کرد و لر بوده‌است.

زبان لکی به درخواست میراث فرهنگی استان لرستان در مرداد ماه ۱۳۹۶ ثبت ملی شد. در زبان لکی کنونی برخی از لغات، اصطلاحات و واژه‌های موجود در زبان اوستایی با کمترین تغییر، رایج و معمول هستند. ادبیات لکی، منظوم و مملو از اشعار، ضرب‌المثل‌ها، تمثیل‌ها، افسانه‌ها بوده و بسیاری از کلمات و جملات آن دارای اوزان عروضی است، با این تفاوت که شعر لکی همه‌جا ۱۰هجایی است، اما گاهی ۸ و ۱۲هجایی نیز دارد. زبان و ادبیات لکی در معرض فراموشی و آسیب جدی است و این زبان در مدارس آموخته نمی‌شود. رسم‌الخط واحدی در زبان لکی وجود ندارد. عبدالعلی میرزانیا کارشناس، شاعر و پژوهشگر زبان لکی می‌گوید: واژه‌های زبان لکی در معرض فراموشی قرار دارند که این موضوع هشداری جدی برای مقابله با آسیب رسیدن به این زبان کهن است. زبان گفتاری بیشتر کودکان لک زبان، فارسی است.

 تبارشناسی 
 نظریه‌ها در مورد تبار کردی 
دانشنامه اتنولوگ لکی را شاخه‌ای از زبان‌های کردی می‌داند.دائرةالمعارف بزرگ اسلامی نیز، لکی را لهجه‌ای از زبان کردی دانسته‌است.دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران ۱۳۸۰، س. ۵۴۸–۵۴۹ در فرهنگ دهخدا، لکی، «لهجه‌ای از زبان کردی که مردم هرسین و توابع بدان سخن گویند.» تعریف شده‌است. برخی از زبانشناسان لکی را در شاخه کردی جنوبی طبقه‌بندی کرده‌اند.V. Minorsky, “Lak”, Encyclopaedia of Islam.Windfuhr, G. (۲۰۰۹). The Iranian Languages, Routledge, p. ۵۸۷Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000.Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989.Both of these linguists declared that Laki was related to Kurdish and different from Lori. Since then, all linguists and other scholars consider Laki to be included in the Northwest group of Iranian language and include Lori among the Southwest group of Iranian languages. It has been only recently that some linguists, on the basis of a new scientific approach, have begun to have doubt about 0this kind of classifications in general.https://www.ethnologue.com/subgroups/kurdish-1Lakī and Kurdish
Author: Shahsavari, Faramarz
Source: Iran and the Caucasus, Volume 14, Number 1, 2010 , pp. 79-82(4)رده‌شناسی زبانهای ایرانی ، دکتر محمد دبیر مقدم. برخی از منابع زبان‌شناسی لکی را در شاخه زبان‌های کردی از شاخه زبان‌های ایرانی‌تبار غربی قرار داده‌اند.Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000,.Rüdiger Schmitt (Hg.): Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden (Reichert) 1989,Kurdish language - Britannica Online Encyclopediaآیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲فرهنگ کردی کرمانشاهی، علی اشرف درویشیان، (کردی به فارسی)، نشر سهند، تهران، ۱۳۷۵جامعه‌شناسی مردم کرد، مارتین وان برویین سن، نشرپانیذ، تهران1378The Encyclopaedia of Islam
 By Sir H. A. R. Gibb, Volume V, page 823

ژویس بلو معتقد است که کردی جنوبی از تعداد زیادی گویش‌های ناهمگون تشکیل شده که از این بین می‌توان به گویش کرمانشاهی، گویش سنجابی، گویش کلهری، گویش لکی، گویش لری (متعلق به پشتکوه) و غیره اشاره کرد.بلو، جویس، ۱۳۸۷، کردی، در راهنمای زبان‌های ایرای: جلد دوم، زبان‌های ایرانی نو، ویراستار: رودریگر اشمیت، مترجمان: آرمان بختیاری، عسکر بهرامی، حسن رضایی باغ‌بیدی، نگین صالحی‌نیا، ترجمهٔ فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، چاپ دوم، پاییز ۱۳۸۷؛ ص ۵۴۴.

مهرداد ایزدی و نادر انتصار لکی را گویشی از گورانی و گورانی را زیر‌شاخه زبان کُردی میدانند.MEHRDAD IZADY(1992), the kurds: a Conscise Handbook, p169Entessar، Nader (۲۰۰۹). Kurdiah Politics in the Middle East. ص. ۲۲-۲۳. شابک ۹۷۸۰۷۳۹۱۴۰۴۱۳ هر چند که از سدهٔ بیستم به بعد، برخی از زبان شناسان، خود گورانی را یک زبان مستقل و جدا از کُردی طبقه بندی کرده اند.J. N. Postgate, Languages of Iraq, ancient and modern, British School of Archaeology in Iraq, [Iraq]: British School of Archaeology in Iraq, 2007, p. 138. 

بنا به نظر برخی، گویش‌های کردی جنوبی شامل تعداد زیادی لهجه‌های منفرد و متفاوتRüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000, P.77,. نظیر (کرمانشاهی، کلهری، لکی،آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد.انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲ سنجابی،I. Kamandar Fattah, Les Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectologique. Louvain, Peeters, 2000, p. 55-62G. Windfuhr, The iranian Languages, Routledge, 2009, P. 587 فیلی) در استان‌های کرمانشاه، کردستان، ایلام و لرستان در غرب ایران و نیز در شرق عراق می‌باشند.

ایران اطلس لکی را جزء خانواده زبان کردی طبقه بندی کرده است.

 سایر نظریه‌ها 
اما به تازگی برخی از زبانشناسان رویکرد جدیدی را در این مورد آغاز کرده‌اند که دربارهٔ طبقه‌بندی لکی به عنوان یکی از زیرشاخه‌های زبان کردی ابهام دارد.LAK TRIBE,. فرامرز شهسواری زبان لکی را یک شاخهٔ مستقل زبان‌های ایرانی در گروه شمال غربی و جدا از کُردی و لُری می‌داند.لکی؛ گویش یا زبانی مستقل؟، همشهری استان‌ها. همچنین محمد دبیرمقدم در کتاب رده‌شناسی زبان‌های ایرانی لکی را به عنوان زبانی مستقل و جدا از کُردی و لُری طبقه‌بندی کرده‌است.رده‌شناسی زبان‌های ایرانی، دکتر محمد دبیرمقدم ، دانشگاه بوعلی سینا.

در کتاب فرهنگ و واژه‌نامهٔ لکی کیان به نقل از کتاب جغرافیای نظامی ایران آمده: «زبان لکی از زبان‌های فارسی قدیم ایران می‌باشد که به علت کوهستانی بودن جایگاه آن مردم، از نفوذ واژه‌های بیگانه محفوظ مانده‌است.»فرهنگ و واژه‌نامه لکی، کریم کیانی کولیووند، جلد نخست، صفحهٔ ۱۴. راولینسون لکی را مشتق شده از فارسی باستان میدانست که همزمان با زبان پهلوی به صورت جداگانه صحبت شده است.تحلیل تطبیقی ساختاری، مفهومی مثل های زبان لکی و فارسی، صفحهٔ ۱۳۵ کتابویلیام فرالی، لکی را شاخه‌ای از زبان لری می‌داند.William J. Frawley, William Frawley, International Encyclopedia of Linguistics& 4-Volume Set, Volume 1, Oxford University Press, 2003, ISBN 978-0-19-513977-8, page. 310. احسان یارشاطر زبان شناس ایرانی در کتاب زبانها و لهجه‌های ایرانی، لکی را یکی از لهجه های زبان لری می‌داند.زبان‌ها و لهجه‌های ایرانی، احسان یارشاطر، صفحهٔ ۴۰ کتاب

 ویژگی‌ها 
برخی معتقدند ساختار اصلی دستوری و افعال لکی «همانند دیگر لهجه‌های کردی» در زمره زبان‌های ایرانی غربی قرار می‌گیرد. این ارتباط همچنین با مشاهده بقایای ساختار کنایی (ارگاتیو) در لکی تصدیق می‌شود. در گویش لکی مانند هورامی و لهجه اردلانی و کرمانجی ویژگی ارگاتیو مشاهده می‌شود، بنابراین زبان لکی شبیه به کردی و از لری متفاوت است.The Kurds: a concise handbook By Mehrdad R. Izady, pages: 174-175 حمید ایزد پناه محقق لر، دربارهٔ زبان لکی می‌گوید که این زبان از لری متفاوت است؛ لکی مربوط به پهلوی اشکانی است و لری مربوط به فارسی هخامنشی می‌باشد و لکی را همان شعر فهلوی دانسته‌است.
لکی در دسته شمال غربی زبان‌های ایرانی قرار دارد و چون لری در شاخه جنوبی زبان‌های ایرانی قرار دارد. می‌توان گفت لکی در دسته زبان لری قرار نمی‌گیرد و پیوند ۸۰ درصدی با لری خرم‌آبادی را می‌توان در حضور بیشینه طوایف لک در شهر خرم‌آباد دانست. این که ۷۰ درصد واژه‌های لکی و زبان فارسی و ۶۹ درصد با لری شمالی و ۷۸ درصد با لری خرم‌آباد یکی است، به گفته فرامرز شهسواری دلیل صریحی است که زبان لکی کاملاً از لُری و کُردی جداست و مشابهت‌ها به دلیل همجواری جغرافیایی است:

«به‌طور تقریبی، انواعی که بین ۹۰–۸۰ درصد، تشابه واژگانی دارند، ممکن است به یک زبان واحد تعلق داشته باشند یا خیر. زبان‌های با بیش از ۹۰ درصد تشابه واژگانی، معمولاً گویشهای یک زبان هستند.»مسعود کیهان، جغرافیای مفصل ایران، ۱۳۱۱

 تحقیقات اتنولوگ و آنونبی 
تحقیقات اتنولوگ و آنونبی دربارهٔ زبان لکی نشان می‌دهد ۷۰ درصد واژگان لکی با زبان فارسی مشترک است. ۷۸ درصد با لری خرم‌آبادی و ۶۹ درصد با لری شمالی.Ethnologue report for language code: lki

در لرستان جایگزینی زبانی به سوی لری در میان گویشوران لکی در جریان است و گویشوران لری نیز به نوبهٔ خود گرایش به استفاده بیشتر از فارسی معیار دارند.Anonby, Erik John, Kurdish or Luri?  Laki’s disputed identity in the Luristan province. بازدید: آوریل ۲۰۰۹. (پی‌دی‌اف)

 محل زندگی گویشوران 
حوزهٔ گسترش لکی عبارت است از:آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲

 استان لرستان:
 سلسله (الشتر)
 دلفان (نورآباد )
 کوهدشت
 خرم‌آباد
 استان کرمانشاه:
 هرسین
 صحنه
 کنگاور
 کرمانشاه

 استان ایلام:
 هلیلان
 دره‌شهر 

 استان همدان: (اغلب با نام لر دانسته می‌شوند.)
 نهاوند
 اقلیتی در جنوب غربی همدان

 بخش‌هایی دیگر از طوایف لک در :کردستان عراق، کرکوک و خانقین سکونت دارند. در کردستان عراق تعداد گویشوران لک بیشتر از ایران است.
 گروه‌های زیادی از لک‌ها در طول تاریخ از مناطق خود کوچانده و تبعید شده‌اند از جمله گروهی که ساکن شمال ایران هستند و به کردهای تبعیدی معروفند و گروهی دیگر که توسط عثمانی‌ها به اطراف آنکارا (شهر هایمانا یا هیمنا) کوچانده شدند به لک‌های «شیخ بزینی» یا کردهای هیمنه‌ای معروفند که هنوز فرهنگ و هویت خود را کمابیش حفظ کرده‌اند.
در تاریخ‌ نگاری‌های گذشتگان از جمله تاریخ گزیده نوشته حمدالله مستوفی از شانزده ولایت به عنوان کردستان یاد شده‌است. حمدالله مستوفی در سال ۷۴۰ هجری نخستین کسی بود که اسم کردستان و شانزده ولایت آن را آورده‌است: «کردستان و آن شانزده ولایت است و حدودش به ولایات عرب و خوزستان و عراق عجم و آذربایجان و دیاربکر پیوسته‌است. آلانی، الیشتر، بهار، خفتیان، دربند، تاج خاتون، دربند رنگی، دزبیل، دینور، سلطان آباد، چمچمال، شهر زور، کرمانشاه (قرمیسین) هرسین و وسطام.»غلامرضا رشید یاسمی (کُرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او. ص ۱۷۲–۱۸۱)

در اسناد تاریخی سدهٔ شانزدهم میلادی نیز طوایف لک را بخشی از طوایف کرد می‌دانند نظیر کتاب شرفنامه اثر شرف‌خان بدلیسی که به فارسی نوشته شده‌است.
 بخش‌هایی دیگر از مردم قوم لک در کرکوک و خانقین عراق سکونت دارند. در عراق تعداد گویشوران لک را بیشتر از ایران حدس زده‌اند.

طوایف استان لرستان خود سه بخش اصلی هستند، لر بختیاری، لر بالا گریوه‌ای یا خرم‌آبادی، و لک.

با این حال پرویز ناتل خانلری زبان‌های لری و بختیاری را هم‌خانواده با کردی می‌داند. در کوهستان بختیاری و قسمتی از مغرب استان فارس ایل‌های بختیاری و ممسنی و بویراحمدی به گویش‌هایی سخن می‌گویند که با کردی خویشاوندی دارد، اما با هیچ‌یک از شعبه‌های آن درست یکسان نیست، و میان خود آن‌ها نیز ویژگی‌ها و دگرگونی‌هایی وجود دارد که هنوز با دقت حدود و فواصل آن‌ها مشخص نشده‌است. اما معمول چنین است که همه گویش‌های بختیاری و لری را جزو یک گروه بشمارند.

 چالش‌ها 
یکی از مشکلات این زبان، عدم تدریس آن در مراکز علمی است. از آنجا که زبان لکی دارای یک رسم‌الخط استاندارد لکی نیست، آموزش این زبان در مناطق لک‌نشین تاکنون عملی نشده‌است.

یک سال پس از ثبت زبان لکی، در جلسه‌ای که توسط تنی چند از زبانشناسان در تاریخ ۱۳ مرداد ۱۳۹۷ در استان لرستان تشکیل شد، قرار شد در آینده‌ای نزدیک رسم‌الخطی واحد برای زبان لکی معرفی شود.رسم‌الخط واحدی برای زبان لکی معرفی می‌شود، خبرگزاری تسنیم.

 ثبت ملی زبان لکی 
لکی به عنوان زبانی قدیمی از طرف سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری جمهوری اسلامی ایران در جلسهٔ روز ۱۰ مرداد ۱۳۹۶ خورشیدی، به عنوان اثری ملی در حوزهٔ میراث ناملموس به در خواست لرستان ثبت شد.کهن‌زبان «لکی» ثبت ملی شد ، امرداد - تارنمای خبری زرتشتیان ایران.

ثبت زبان لکی به عنوان یک زبان مستقل و جدای از زبان کردی واکنش منفی و تندی را از طرف برخی از کردهای ایران و عراق در پی داشت و باعث شد دانشجویان دانشگاه مهاباد طی نامه‌ای از سازمان میراث فرهنگی درخواست کنند از این تصمیم صرف نظر کند. احزاب کرد اپوزسیون ایران هم آن را آسمیلاسیون و تفرقه افکنی در بین کردها قلمداد کردند.جداسازی لهجه لکی و ایجاد تفرقه در کوردستان سیاست همیشگی رژیم است، کوردستان میدیا.

 آواها 
 لکی  a  e  ê  i  î  o ö ü  u  û  فارسی  آ (مثل آرام)  اَ (مثل اشک)  کسرهٔ کشیده (در فارسی معادل ندارد)  اِ، کسرهٔ کوتاه (مثل امروز)  ای (مثل ایلام)اُ، ضمهٔ کشیده (در فارسی معادل ندارد) (در فارسی معادل ندارد) (در فارسی معادل ندارد) اُ (مثل اردک) او (مثل دوست)  مثال  Agir (آتش) Esp (اسب)  Sê (سیاه)  Esir (اشک)  Fîl (فیل) Non (نان)  Sör (قرمز) Sür (عروسی) Kurd (کرد)  Dûs (دوست)
 اُ (مثل اردک) از لری وارد لکی شده‌است و برخی از لک‌ها این آوا را ندارند (لرها معمولاً «آ» را به «ۆ» تبدیل می‌کنند).

 دستور 

 ضمایر 

 ضمایر شخصی 
شخصمفردجمعگسستهمثالپیوستهمثالگسستهمثالپیوستهمثاللکیفارسیلکیفارسیلکیفارسیلکیفارسیلکیفارسیلکیفارسیلکیفارسیلکیفارسیاولمهِمنسَر مهِسر  منـِــم/ ـَــمـَــمسَرِم
مدادَممدادَمایمهَماسَر ایمهمداد مامون/مانمانسَرمونسرماندومتوْتوسَر  توْسر توـِــت/ـَــتـَــتسَرِت 
مدادَتمدادَتهوْمەَشماسَر هوْمەَمداد شماـتوْنتانسَرتوْنسرتانسوماِواوسَر اِوسر اوــیْ/ ـَــیْـَــشسَریْ 
مدادەَیْمدادَش‌اِوِن/ یِوِن
ایونایشان
آنهاسَر یِونمداد ایشانـوْن/انشانسَروْن
سَرانسرشاننکاتضمیر انعکاسی "خود " در لکی «ووژ» است. مثال: ووژم، ووژیْ ، ووژت| ووژتوْن، ووژموْن،ووژوْنمثال‌ها: سَر=سر، مداد= قلم در برخی لهجات حرف «ن» تلفظ نمی‌گردد. مثل: سَرتوْن >سَرتوْدر لکی نیز مانند فارسی تهرانی و فارسی رسمی «الف» ممکن است به واو تبدیل شود: تهران > تهروْن با خط لکی : تیْران > تیْروْن

 ضمایر اشاره 
ضمیرهای اشاره اصلی در زبان فارسی «این» و «آن» و در زبان لکی «یهَ/ یَوەَ» و «اَوەَ»هستند. سایر ضمیرهای اشاره از ترکیب «این» و «آن» با کلمه‌های دیگر به دست می‌آیند.

ضمیرهای اشاره، برای اشاره کردن به مکان دور یا نزدیک کاربرد دارند. «این» و ضمیرهایی که با «این» ساخته شده باشند، همگی برای اشاره به مکان نزدیک به کار می‌‌روند. «آن» و ضمیرهایی که با «آن» ساخته شده باشند، همگی برای اشاره به مکان دور به کار می‌‌روند.
اشاره به نزدیکشخصضمیر لکیمثالضمیر فارسیمثالمفردیەَ/یَوهَ/ ایْ  +واژه+ــەَیە چیْە؟ /یَوهَ چیْە؟ / ایْ مدادَ  این/همیناین چیه؟/ این مدادجمعیِوِنەَ / ایانەَیِوِنەَ چَن؟ /ایانە چَن؟ / ایْ مدادَلەَاینها / اینان/ همیناناینها چیست؟ این مدادها
اشاره به دورشخصضمیر لکیمثالضمیر فارسیمثالمفرداَوَ / اَ +واژه + ــەَاَوَ چیْە؟ / اَ (ئە) مدادەآن/همانآن چیست؟/ آن مدادجمعاِوِنەَ / اَوانەَ/ اَوِنەَاَونە چَن؟ آنها/آنان/ همانانآنها چیستند؟ 

 حالت مجهولی 
 پسوند مجهول‌ساز در لکی «ـریا» یا «ـیا» است.
 فارسی  لکی کشته‌شده  کوشریا/کوشیا خورده‌شده  هوَریا خوانده‌شده  خوَنِریا سوخته‌شده سِزیا قهرکرده  تووریا شکسته‌شده اِشکیا پخته‌شده  کوِلٌیا

 افعال 
 حال ساده فعل "خوردن":

 مفرد  جمع  مَـرم /میْرِم مَریمن/میْریموْ مَـرین/میْري  مَرینان/میْرینوْ مَـریْ/  مَرن/میْرِن 

مثال: آوِم هووارد. (آب خوردم)
 ماضی ساده فعل "خوردن":

 مفرد  جمع  هوواردِم  هوواردمان/هوواردموْ  هوواردِت  هوواردتان/ هوواردتوْ  هواردیْ  هوواردان/ هوواردوْ 

مثال: آوِت هووارد. (آب خوردی)
 ماضی استمراری فعل "خوردن":

 مفرد  جمع  مَهوواردم  مَهوواردمان/ مَوواردموْ  مَهوواردِت  مَهوواردتان/مَووارتوْ  مَهوواردیْ  مَهوواردان/ مَوواردوْ 

مثال: آونه مَهووارد/آوونه مَووارد. (آب می‌خوردند)
 ماضی نقلی فعل "خوردن":

 مفرد  جمع  هواردمهَ  هواردِمانه/وواردموْنه  هواردتهَ  هواردِتانه/هوواردتوْنهَ هواردیهِ  هواردیانه/وواردیْهِ 

مثال: آومانْ هواردیهَ. (آب خورده‌ایم)
 ماضی بعید فعل "خوردن":

 مفرد  جمع  هواردویم  هواردویمان/هواردویموْ  هواردویت هواردویتان/هواردویتوْ  هواردویتیْ  هواردویان/هواردویوْ 

مثال: آوتان هواردوی. (آب خورده بودید)

 جستارهای وابسته 
 گویش چهاردولی
 زبان کردی
 گویش‌های جنوبی کردی

 پانویس 

 منابع 


 پیوند به بیرون 

 نمودار درختی زبان لکی در اتنولوگ

__نمایه__
__بخش‌جدید__

رده:زبان کردی
رده:زبان مردم شهر کرمانشاه
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی
رده:مردم لک