گویش بختیاری

گویش بختیاری یا لری بختیاری یکی از گویش‌های زبان لری و در گروه زبانی زبان‌های جنوب غرب ایران می‌باشد. که توسط مردم بختیاری، که با عنوان «لر بزرگ» شناخته می‌شوند، بکار برده می‌شود.ارانسکی، یوسیف ام. زبان‌های ایرانی. ص. ۱۳۱. در تصویر زیر، جایگاه و دسته بندی این قوم بزرگ، در کنار اقوام و زیرشاخه‌های دیگر قوم بزرگ لر، مشاهده می‌شود: محل سکونت بختیاری‌ها سرزمین بختیاری نامیده می شد، که شامل شهرها و روستاهای زیادی در استان چهارمحال‌وبختیاری، در منطقه فریدن در اصفهان، و در خوزستان، منطقه‌ای در حدود ۷۵،۰۰۰ کیلومتر مربع، که از رودخانه دز، شوشتر و رامهرمز در غرب، تا داران و حومه شهرکرد در شرق، امتداد داشت. 

گویش بختیاری (لری بختیاری)، مانند زبان فارسی رسمی (معیار)، نواده‌ای از زبان‌های جنوب غرب ایران است. درحقیقت ریشه‌ی همه زبان‌های ایرانی، به پارسی میانه و از طریق پارسی میانه به پارسی باستان برمی‌گردد.

این گویش، هم به لری بالاگریوه‌ای و هم به لری جنوبی و لری شمالی (خرم‌آبادی) و هم به زبان لکی شباهت دارد. دانشنامه ایرانیکا گویش بختیاری و زیرشاخه‌های آن را به همراه گویش‌های بویراحمدی، کهگیلویه‌ای و ممسنی، دارای وجه اشتراک بسیار از نظر لغوی، مورفولوژی و ویژگی‌های واج‌شناسی دانسته و مجموعهٔ این گویش‌ها را به همراه گویش لری شمالی، از یک خانواده معرفی کرده است و بر تفاوت آن‌ها با کردی نیز اشاره کرده است.http://www.iranicaonline.org/articles/baktiari-tribe

 پراکندگی 
بندانگشتی|علامت محلی منقوش روی چوقا بختیاری
بر اساس اطلاعات جسته و گریخته، می‌دانیم که بختیاری‌ها دست‌کم از دوره‌ی صفویه، بطورخاص، در میانه‌ و شرق و جنوب سرزمین‌های زاگرس و در استان‌های خوزستان، چهارمحال و بختیاری، اصفهان و لرستان زندگی کرده و می‌کنند. بختیاری‌‌ها ۷۵ درصد از جمعیت چهارمحال و بختیاری و طبق برآوردهای سال ۱۳۹۵، حدود ۲۰ درصد از جمعیت استان اصفهان را تشکیل می‌دهند و در کنار عرب‌ها، یکی از سه قوم بزرگ در استان خوزستان هستند.
قومیتاستانشهرستان‌های محل سکونتپراکندگیلرهای بختیاریخوزستاندزفول، شوشتر مسجدسلیمان، لالی، اندیکا، هفتگل، ایذه، باغملک، رامهرمز، اهواز، هندیجان
آبادان، دژپارت، هفتکل. لالی، گتوند،صیدون، امیدیه، آغاجاری، بهبهان، ماهشهر، شوش، اندیمشکبندانگشتیچهارمحال و بختیاریتمام استان به جز سامانبندانگشتیلرستاندورود، الیگودرز، ازنابندانگشتیمرکزیخمین، شازنداصفهانشاهین شهر، فریدن؛ اصفهان، فولادشهر، سپاهان شهر؛ فریدونشهر، نجف آباد، چادگان، بویین 
داران،میاندشت، زرین شهر، خمینی شهر؛ بهارستانبوشهرجم، عسلویهزنجاندهستان درسجین

 بختیاری‌های اصفهان 
بختیاری‌ها از دیر باز در استان اصفهان ساکن بوده‌اند. بر اساس برآوردهای رسمی در سال ۱۳۸۹، بختیاری‌ها حدود ۸ درصد جمعیت اصفهان را تشکیل می‌دادند که پس از آن، با رشد مهاجرت از خوزستان و چهارمحال و بختیاری به اصفهان، کارشناس‌ها تخمین می زنند که جمعیت بختیاری‌های اصفهان، از ۲۰٪ نیز عبور کرده است، که بیشتر در شهرهای شاهین‌شهر، فولادشهر، اصفهان و بهارستان ساکن هستند.استان اصفهان - سایت جامع اطلاعات استانی. در دورهٔ آماری ۱۳۸۵–۱۳۹۰، در حدود ۵۶٫۶ درصد مهاجرانی که استان چهارمحال و بختیاری را ترک کرده‌اند، مقصدشان استان اصفهان بوده است.

 گویش‌های لُری بختیاری 
بندانگشتی| 
گویش لری رامهرمزی (رومزی) یکی از گویش‌های بختیاری است که توسط مردم رامهرمز و بیشتر روستاهای پیرامون آن بکارگرفته می‌شود. مردم این روستاها اغلب از قوم بختیاری چهارلنگ هستند.

 حروف ویژه در گویش لری بختیاری 
در لری بختیاری حروفی وجود دارند که در فارسی معیار، تلفظ نمی‌شوند. بیشتر آن‌ها بازماندگان زبان پهلوی هستند.

ذال معجم: حرف «د» وقتی که پس از a,A،o,i،e,y بیاید به گونه‌ای دیگر تلفظ می‌شود («A» را «آ» فرض کنید و «a» را «فتحه»)
تلفظ به این صورت است که قسمت زیرینِ نوکِ زبان با دندان‌های پیش فکِ زیرین مماس شده اما با دندان‌های پیش فک بالا تماس بسیار نامحسوس است. اما «د» پس از صامت‌ها به همان صورت معمول تلفظ می‌شود.

هاء میان تهی: گونه‌ای «هـ» است که با تلفظی نرمتر از «هـ» تلفظ می‌شود. مانند پهل (pohl) به معنی پُل

واو غنه: کلمهٔ «نو» در فارسی رایج به‌طور تقریبی با واو غنه تلفظ می‌شود. در گویش لری بختیاری برخی کلمات با این واو تلفظ می‌شوند. مانند nuň (یعنی نان)

انیگما: در گویش بختیاری از زبان لری مانند سایر گویش‌های این زبان هرگاه حرف نون و گاف پشت سر یک دیگر بیایند به صورت انیگما تلفظ می‌شوند

مانندِ dańg یعنی موسیقی

واو لب غنچه‌ای: به صورت دابلیو تلفظ می‌شود

مانندِ wast یعنی افتاد

ترکیب aow: مانندِ shaow یعنی شب یا aftaow یعنی خورشید

 دربارهٔ گویش بختیاری 
گویش بختیاری، در گذر زمان، به جهت استفاده از آواهای متفاوت در استفاده از این گویش در مناطق مختلف، در قالب لهجه‌های مختلف، انتشار یافته است، که در بیشتر موارد، تفاوت‌های این لهجه‌ها، در استفاده‌ی متفاوت از فتحه‌ها و کسره‌ها می‌باشد.

راولینسون در سفرنامه خود می‌نویسد:

محسن فارسانی، در مقدمه دیوان ملا زلفعلی بختیاری، این گویش را برگرفته‌ای نزدیک از زبان پهلوی می‌داند و درباره آن می‌نویسد:

 واژگان 
در این جدول، A صدای آ، ou صدای او و ee صدای ایی می‌دهد.
 بختیاری  تلفظ فارسی باوا، Bava  پدر بزرگ دَدِه  datheh  خواهر دا/دآیه  Dâ/Dâyah  مادر دآولو  Dâwlu مادربزرگ تاتِه/تاتَه Tâteh/Tâtah  عمو دالو  DAlou  مادربزرگ، پیرزن بوه/بَو/بئو Baveh/Ba-ou/Be-ou  پدر گَیه/گگه/گوو Gayh/Gage/Gavoo  برادر کُر/کوئَک  Kor/Koak  پسر _دُهدَر  Doh_thar دختر بُتِی / بُتِ Botie / Bote  خاله کیچی/کِچی Kichie/Kechi  عمه تاته زا Tâte-zâ  عموزاده خورزا/دَدِه زا Khor-zâ/dadeh-zâ  خواهرزاده خُرْزِمار Khor-zemâr  پسرخاله و دخترخاله هُمریش Hom-reesh  باجناغ جُوِه/جِوه، جومه Joweh/Jeweh  پیراهن، شُولار/شَولار Showlâr/Shawlâr  شلوار، تنبان چُغا/بِنار Banar/Cho-ghâ  تپه، سربالایی نِفت/نُفت/پِت Neft/Noft/pet  دماغ به در/سَرا Be-dar/Sarâ  بیرونحَوش/ دَر آستو Hawsh/Dar Aston  حیاط/خانه ویلایی بَرد Bard  سنگ کِتو/سَی/گَمال  Gamal/Ketow/Say سگ گُلو/گُروِ Gorva/Golow گربه خَرس/هَرس Khars/Hars  اشک تیگ Tig  پیشونیکَچِه Kacheh  چانه بَق Bagh  قورباغه گژدیم/ گادیم Gajbim/Gabim  عقرب گادیم Ga-dim  عقرب تَش تَش Tash-tash  هزارپا گَرگَراک Gargarak  مارمولک بزرگ هالو HAlou  دایی دیلَق/تَش/آگِر Agar/Dilagh/Tash  آتش سُوز Sawz/Sowz  سبز حونِه/حونَه Honah/Honeh خانه بِنوش Benowsh  بنفش سُهر Sohr  سرخ، قرمز اِسپِید Espeyd  سفید شَه Shah  سیاه کِرزِلِنگkerzelengخرچنگشُونShonچوپانبُهُون/بیُونBohon/Biyonچادرکُلمات/مُلKolmat/molگردنوارُ/رُwaro/roبالالَم/دوهونLam/dohonپائین

{| class="wikitable"
!لُری بَختیاری
!لُری بویِر اَحمدی
!لُری بالاگِریوِه‌ای
!معنی فارسی
|-
|دا، دآیَه
|دای، دِی
|دا
|مادر
|-
|تاته
|تاتَه، عامو
|عامو، تاته
|عمو
|-
|کُر
|کُر
|کُر
|پسر
|-
|تاته‌زا، عاموزا
|تاته‌زا، عاموزا
|عاموزا، تاته زا
|عموزاده
|-
|خورزا
|خرزا
|خُوَرزا
|خواهرزاده
|-
|چغا، بِنار
|تُل
|کُن، چغا، بِنار
|تپه
|-
|بَرد، کُچُک
|برد، کچُک
|بَرد
|سنگ
|-
|اَرس
|اَرس
|اَسِر
|اشک
|-
|آساره
|ستارَه
|آساره
|ستاره
|-
|ار
|ار
|اَ، اَر
|اگر
|-
|اراز
|
|دق کِردِه، اراز
|دق کردن
|-
|لؤی
|لوی
|لوی، شبر ژک
|شیر آغوز (زیک)
|-
|آل
|یال
|یال
|موجود افسانه‌ای در زاگرس - جن
|-
|آلشت
|
|آلِشت
|عوض کردن
|-
|تَش، آگِر
|تَش
|تَش
|آتش، آگِر
|-
|آوریت
|وریتنایَن، وریتنادَن
|پَره پوت، آوریت
|پرکندن مرغ
|-
|اُوِسن
|اوسَن
|اُوِس
|آبستن (حامله)
|-
|بافه
|بافَه
|بافه
|دسته گندم
|-
|بِل
|بِیل
|بِل
|بگذار، اجازه بده یا بهل
|-
|بل باریک، کعْد باریک
|قَی باریک، قد باریک
|قَ باریک
|کمر باریک
|-
|بُنگ، دُنگ
|بُنگ
|دَنگ، بُنگ
|صدا، بانگ
|-
|بندار
|سَرَبالِی
|بنار
|سربالایی
|-
|بور
|بور
|بور
|زرد کمرنگ
|-
|بون
|بالا
|بون
|بالا، پشت بام
|-
|بئی
|بویگ
|بِئی
|عروس
|-
|دِگِله، تییژه، پاتیل
|پاتیل
|دِگِله، تییژه، پاتیل
|دیگ، دیگ مسی
|-
|پتی
|پَتی
|پَتی
|خالی
|-
|پرس، چَمَر
|
|پُرس، چَمَر
|عزاداری، عزا
|-
|پیا
|پیا
|پیا
|مرد
|-
|تلنیدن
|تِلنایَن، تِلنادَن
|تلنیدن
|پایمال کردن
|-
|کِرژلنگ، کِرزلنگ
|کِرژلنگ، کِرزلنگ
|کِرژلنگ
|
|-
| دُز درو، چاو راو
|دز درو
|دِروو
|دروغ و ریا
|-
|چَرِه
|چِرَه
|چَرِه
|پشم چینی چارپایان
|-
|چَم
|چَم
|چَم
|چمنزار و دره کنار رود
|-
|چول
|چول
|چول
|خراب و خالی از سکنه
|-
|چولِه
|جیلَه، جولَه
|چولِه
|جوجه تیغی
|-
|دوقات
|
|دو برابر
|دوبرابر
|-
|نُمزَد، نومزَد
|نومزا
|نومزَد، دسگیرو
|نامزد
|-
|دیس
|ملوچ
|دیس
|چسبنده
|-
|هول
|
|هول
| ترس
|-
|لیژ
|
|لیژ
|سرا زیری
|-
|آو
|آو
|آو
|آب
|-
|اِوارِه
|اِوارِه
|اِوارِه
|غروب
|-

 ضمیرها 
ضمایر شخصی منفصل

مو/مُ (mo): من

تو (to): تو

هو/هُ (ho): او/آن

ایما (imâ): ما

ایسا (isâ) یا ایشا (iSha): شما

هونو/هُنُو (honow): آنها

ضمایر جمع

برای جمع در بختیاری از (ءل-al)،(یَل-yal)، (گَل-gal)، (اون-un یا اُو-ow) و (آ-â) استفاده می‌شود.

 توجه: دربارهٔ جمع بستن کلمه‌ها گویش و زبان بختیاری به دو بخش تقسیم می‌شود یکی بختیاری‌های غربی (ساکن الیگودرز و دورود تا نزدیکی‌های لالی و سردشت و دزفول) برای جمع بستن بیشتر از «ان» که به صورت شکسته «اون-un» یا «اُو-ow» گفته می‌شود استفاده می‌کنند. اما سایر بختیاری‌ها از «یَل» برای نام‌های نر (مذکر) مانند کُریَل، و از «گَل» برای نام‌های ماده (مؤنث) مانند دُرگَل و زَنگَل استفاده می‌کنند و گاهی نیز برای برخی از کلمات از همان «ان» به شکل شکسته استفاده می‌کنند. مانند گامیشو (gâmishow) یا گامیشون (gâmishun)، قاطرو یا قاطرون، بُزون. نکته مهم دیگر اینکه گاهی نیز از همان «ان» با حذف «ن» برای جمع بستن استفاده می‌کنند. مانند مدادا، قاطراو غیره…

نمونه‌های بیشتر

 ایرانیَل: ایرانیها

بُزگَل: بزها

سَیَّل: سگ‌ها

هُمسایَل: همسایه‌ها

جِغِلَل: پسر بچه‌ها

دآیَل: مادرها

میوآ: میوه‌ها

یُنُو (yonow): اینها

حَرگَل: خرها

بچی یل: بچه‌ها

زَنگَل: زن‌ها

پیایَل: مردان/مردها

گوسِندُو: گوسفندها

کاوویل: گوسفندها

ضمایر ملکی متصل

اُم (om-) تَوَرُم (tavarom) تبرم (تبر من)

اِت (et-) تَوَرِ ت (tavaret) تبرت

اِس (es-) یا (-esh) تَوَرِ س یا تَوَرِش(tavares) تبرش

اِمون (emun-) تَوَرِ مون (tavaremun) تبرمان

اِتون (etun-) تَوَرِ تون (tavaretun) تبرتان

اِسون (esun-) یا اِشون تَوَرِ سون (tavaresun) یا (tavareshoun)تبرشان

توجه:البته در گفتار نون آخر حذف می‌شود. مثل: تَوَرِسو (tavaresow) یا تَوَرِمو (tavaremow).

اسامی مختوم به مصوت هنگام گرفتن ضمیر ملکی متصل تنها m یا t یا s یا mun یا tun یا sun می‌گیرد.

مثل:

 دام (dâm) مادرم

 داسون (ش) (dâsun) مادرشان

ضمایر اشاره

یو/یُ/هی (yo)/(hi): این

هو/هُ (ho): آن

یُنُو (yonow): اینها

یُنُو/یونُو (yonow): اینها

هُنُو/هونُو (honow): آنها

 زمان افعال 
شناسه + بن مضارع

به‌طورمثال خَردَن (xarden) به معنی خوردن بن مضارعش «خور» (xor) است:

می‌خورم: خُرُم/خورُم (xo/xurom)

می‌خوری: خُری/خوری (xo/xuri)

می‌خورد: خُره/خوره (xo/xureh)

می‌خوریم: خُریم/خوریم (xo/xurim)

می‌خورید: خُرین/خورین (xo/xurin)

می‌خورند: خُرن/خورن (xo/xuren)

مضارع التزامی
 ساختار در فارسی بـ + بن مضارع + شناسه «َم، ی، َد، یم، ید، َند» مثال: من بروم، تو بروی، او برود، ما برویم، شما بروید، آن‌ها بروند
 ساختار در لری: بن مضارع + شناسه «ُم، ی، ِه، یم، ین، ِن» مثال: (مو-مُ) رُم، تو ری، (هُ-هو) رِه، ایما ریم، ایسا رین، (هُنُو-هونُو) رِن

ماضی مطلق/ساده
ساختار فارسی بن ماضی + شناسه‌های ماضی مثال از مصدر دویدَن = دویدَن ــ (اَن): دوید فعل ماضی ساده: دویدم دویدی دوید دویدیم دویدید دویدند
ساختار لری بن ماضی + شناسه‌های ماضی مثال از مصدر دونیدِن = دَونیدِن ــ (اِن): دَونید فعل ماضی ساده: دَونیدُم/دَونیم/دَونی‌یُم دَونیدی/دَونی‌یی دَونید/دَونی دَونیدیم/دَونی‌ییم دَونیدید/دَونی‌یید دَونیدین/دَونی‌یین
گاهی د به صورت‌ی تلفظ می‌شود یا تلفظ نمی‌شود مانند حالت‌های ۲ و ۳ بالا

 ماضی)

ماضی استمراری

ساختار: هُنِی + ماضی ساده

فارسی:می‌دویدم، بختیاری: هُنِی دَونیدُم

فارسی: می‌خوردند، بختیاری، هُنِی خُرِن

فارسی: می‌آیم/میام، بختیاری: هُنِی یآم

فارسی: می‌دویدن، بختیاری: هُنِی دَونیدِن

ماضی نقلی

e- + ماضی مطلق

خورده‌ام: خَردُمِه (xardome)

خورده‌ای: خَردیه (xardiye)

خورده است: خَردِه (xarde)

خورده‌ایم: خَردیمِه (xardime)

خورده‌اید: خَردینِه (xardine)

خورده‌اند: خَردِنِه (xardene)

ماضی بعید

مثل فارسی است فقط به جای 《بود》 از 《بید》 یا 《بی》 یا 《وی》 استفاده می‌شود؛ به‌طورمثال: خورده بودند = خَردِه بیدِن (xarde biden)

آینده

برای بیان زمان آینده به‌طورمعمول همان مضارع اخباری به کار می‌رود

نفی مضارع اخباری

نمی‌خورم: نی/نِخورُم (ni/nexorom)

نمی‌گویم: نی/نِگُم (ni/negom)

رده:استان چهارمحال و بختیاری
رده:استان خوزستان
رده:زبان‌های ایرانی جنوب غربی
زبان بختیاری
رده:گویش‌های لرستان

 پانویس 

خراوه

 منابع 
 محسن فارسانی، دیوان ملا زلفعلی بختیاری، انتشارات مشعل، ۱۳۷۵.
 F. Vahman and G. Asatrian, Poetry of the Baxtiārīs: Love Poems, Wedding Songs, Lullabies, Laments, Copenhagen, 1995.

 پیوند به بیرون 
 مشخصات زبان لری بختیاری در پایگاه اینترنتی اتنولوگ