زبان تالشی

زبان تالشی (به تالشی: ، ، )Pirejko, L. A., 1976. Talyšsko-russkij slovar (Talyshi-Russian Dictionary), Moscow. نام یک گروه زبانی از زبان‌های ایرانی شمال غربی است که توسط قوم تالش تکلم می‌شود. زبان تالشی همچنین به‌عنوان یکی از زبان‌های کاسپین شناخته می‌شود. زبان زازایی، زبان تاتی، زبان بلوچی، زبان مازندرانی، زبان گیلکی و زبان کردی نزدیک‌ترین زبان از زبان‌های ایرانی شمال غربی به زبان تالشی هستند، به گونه‌ای که برخی منبع‌های زبان‌شناسی، مانند دانشنامه اِتنولوگ، این چهار زبان را متعلق به یک گروه زبانی دانسته‌اند. زبان تالشی مشابهت زیادی زبان  زازایی که در مختلف بخش‌های ترکیه صحبت می‌شود دارد. گلاتولوگ تالشی را همراه زازایی، تاتی ایران و گویش‌های رایج در سواحل جنوبی دریای کاسپین در گروه زبان‌های آذری برگرفته از آذری قدیم طبقه‌بندی می‌کند. شکل‌گیری صامت‌ها که اساس تکامل تاریخی زبان‌ها و طبقه‌بندی در گروه‌های زبانی را تشکیل می‌دهند، به‌طور تقریبی در تالشی مانند زبان زازایی است. تالشی در اینجا کمربند زبان‌های شمال غربی ایران را با گویش‌های زازایی، تاتی، گویش‌های مرکزی ایران و گیلکی، سمنانی، سنگسری تشکیل می‌دهد.Henning, W. B. The Ancient Language of Azerbaijan”, TPhS 157-77, 1954. Mitteliranisch", in Handbuch der Orientalistik, 1(1), 20-130.Language of Azerbaijan. Transactions of the philological Society, 53(1), 157-177. s. 175. تالشی همراه با زازایی و تاتی (هرزندی/آذری) و برخی از گویش‌های شمال غربی، ریشه‌های صامتی هندواروپایی ایرانی باستانی را به شدت حفظ کرده است.Ludwig, P. (1998). The Pozition of Zazaki the West İranian Languages.

بوریس میلر معتقد است که با دلایل روشن می‌توان گفت که تاتی و تالشی ادامهٔ زبانی است که دست‌کم هم‌زمان با آغاز زبان فارسی میانه بدان سخن می‌گفته‌اند؛ هرچند، نشانه‌هایی نیز از پیشینهٔ این زبان‌ها در دوران پیش از فارسی میانه دیده می‌شود. این شواهد و نشانه‌ها همان اندازه که وجه اشتراک این گویش‌ها را با زبان پهلوی پارتی نشان می‌دهد گویای پیوندهای خیلی نزدیک آن‌ها با مادی و اوستایی نیز هست؛ زیرا که تفاوت زبان پهلوی با زبان‌های دیرین مانند مادی و اوستایی به همانگونه است که تشابه و تفاوت تاتی و تالشی با آن زبان‌ها.

براساس اعلام یونسکو، زبان تالشی یکی از زبان‌های درحال انقراض است.

 مقایسهٔ تالشی و دیگر زبان‌های ایرانی 
تات‌ها، تالش‌ها و مازندرانی‌ها به زبان‌هایی سخن می‌گویند که در بسیاری موارد با زبان فارسی تفاوت داشته و با مادی، پارتی و اوستایی مشابهت دارد.دیاکونف، ا.م. تاریخ ماد، ترجمه کریم کشاورز زبان تالشی مشابهت زیادی با زبان‌های زبان گیلکی و زبان مازندرانی و زبان تاتی ایران، آذری باستان، اوستایی و کردی و زبان بلوچی دارد.دائرةالمعارف بزرگ اسلامی جلد ۱۴ مدخل تالش. علی عبدلیعلی عبدلی، فرهنگ تطبیقی تالشی - تاتی - آذری، تهران، ۱۳۸۰. ازاین‌رو، همهٔ این گروه‌های زبانی بطورکامل نزدیک را در دسته زبان‌های ایرانی شمال غربی جای داده‌اند. اما زبان فارسی، به‌دلیل تفاوت‌هایش، در دستهٔ زبان‌های ایرانی جنوب غربی جای داده می‌شود. با این وجود زبان تالشی با زبان مردم جنوب ایران (زبان اچمی) که خود از شاخهٔ جنوب غربی ایران است، نیز بسیار قرابت دارد.

شباهت‌های زیادی میان زبان تالشی با مجموعه زبان‌های کنارهٔ دریای خزر (بلوچی، مازندانی، گیلکی، تاتی) وجود دارد. همچنین همبسته و خویشاوند هستند. و نیز بنا به قراین و شواهدی غیرمستقیم در این زمینه، می‌توان چنین حدس زد که به‌احتمال زیاد ممکن است این مجموعه زبانی، بازمانده و شیوهٔ تحول‌یافته «زبان باستانی مادی» باشد.

 تالشی و دیگر زبان‌های ایرانی شمال غربی 
زبان تالشی در کنار زبان‌های زیر، دسته زبان‌های ایرانی شمال غربی را می‌سازد:Northwestern Iranian Languages on Ethnologue
 گروه زبانی زبان بلوچی
 گروه زبانی کاسپین: زبان گیلکی و زبان مازندرانی
 گروه زبانی زازا-گورانی
 گروه زبانی سمنان
 گروه زبانی مرکزی ایران
 گروه زبانی کردی
 گروه زبانی اورموری-پراچی
 گروه زبانی خل

 پراکنش جغرافیایی زبان تالشی 
تالش‌زبانان از قوم تالش هستند. اینان در بخش باختری استان گیلان،  شهرستان نمین و بخش خورش رستم، شهرستان خلخال در استان اردبیل، و نیز مناطق آستارا، لریک، لنکران، ماساللی، یاردیملی، جلیل‌آباد، نفت چاله، بیله‌سوار و سالیان در جنوب جمهوری آذربایجان زندگی می‌کنند.

 گویش‌ها و لهجه‌های زبان تالشی 
بررسی‌های موردی در مناطق تالش‌نشین شهرستان‌های صومعه‌سرا و فومن نشان می‌دهد که روستاهای گیلک‌نشین همسایه از واژگان تالشی یا نزدیک به آن که با گیلکی متفاوت است بهره می‌گیرند. حمدالله مستوفی، در مورد مردم گیلان و نزدیکی آن با زبان پهلوی نیز اشاره‌ای دارد. وی در وصف مردم تالش چنین می‌گوید: «مردمش سفیدچهره‌اند بر مذهب امام شافعی، زبانشان پهلوی به گیلانی باز بسته است.»

در میان تالشان گونه‌گونی زبانی – به نسبت تأثیرپذیری از دیگر زبان‌ها- به شدت وجود دارد. در تالش شمالی به‌طور مشخص پنج گویش آستارایی، لنکرانی، ماسالی و لریکی و عنبرانی دیده می‌شود. در تالش جنوبی، مناطق پیرامون آستارا یک گویش تالشی آمیخته با ترکی رواج دارد و در مناطق ماسال تا روستاهای پیرامون، ماکلوان، دهستان آلیان، ماسوله کچا و تالش دولاب با زبان تالشی اصیل‌تری تکلم می‌شود که البته به‌دلیل نزدیکی به مناطق گیلک‌نشین از آنان تأثیر گرفته و اصیل‌ترین گویش مربوط به منطقه تالش مرکزی یا تالش‌دولاب است چون مردم آن در زمان‌های نزدیک زندگی همیشگی در کوه داشتند و در کمترین ارتباط با اقوام دیگر بودند. . تنها زبان موجود میان تالشان که هم‌ریشه با زبان‌های شمال غربی نیست و به محدوده زبان تالشی رخنه کرده و به شدت به تنوع آن موجب شده زبان ترکی است. این مسئله در تالش شمالی و در آستارای ایران به شدت مشاهده می‌شود.

مردم تالش را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد:
 مردم یکجانشین که در روستاها و شهرها زندگی می‌کنند و پیشه‌شان کشاورزی است و به آن‌ها «تالش» می‌گویند.
و تالشانی که در طول زندگی خود به مهاجرت از قشلاق به ییلاق و از ییلاق به قشلاق می‌پردازند و شغل آن‌ها از زمان‌های بسیار قدیم دامداری بوده و است اما با این حال بیشتر تالشان کشاورز هستند. همچنین آثاری در دست است که در سفرنامه مریتون کاخال روسی که در سده ده به تالشستان سفر کرده بود از تالشان آرتاویل (اردبیل) سخنانی به میان آمده و همچنین قشر تات و تالش در تبریز در آن زمان که به‌مرور زمان از میان رفتند و آذری‌زبانان جای آنان را به خود اختصاص دادند.

به‌طور کلی می‌توان گویش‌ها و لهجه‌های زبان تالشی را به سه دسته تقسیم کرد:

 گویش شمالی (گشتاسبی)
 گویش مرکزی (کرگانرودی)
 گویش جنوبی (دولابی)

 زبان تالشی در تالش گشتاسبی 
در تالش گشتاسبی، تالشان شوروی سابق در سال‌های ۳۵–۱۹۳۱ براساس حروف لاتین برای خود الفبایی وضع کردند و با استفاده از آن الفبا به زبان خود برای نخستین بار نشریه، تألیفات، آثار هنری و کتب درسی منتشر کردند و به همین خط و زبان در مدارس خود تدریس نمودند. حتی در لنکران شعبهٔ تالشی دانشگاه پداگوژی (دانش آموزش و پرورش) وجود داشت. اما در سال‌های پس از ۱۹۳۵ ضمن تحولات سیاسی آن دوره، به فعالیت‌های میهنی و فرهنگی تالشان نقطهٔ پایان گذاشته شد. از انتشار کتاب و نشریه به زبان تالشی پیشگیری به عمل آمد. آموزش عالی و مدارس تالشی تعطیل گردید و روشنفکران تالشی را به قزاقستان و دیگر جمهوری‌های شرقی تبعید کردند. در سال‌های ۵۲–۱۹۴۹ ضمن سرکوب مجدد و تجزیهٔ تالشان، هزاران خانواده از آن‌ها را به مغان کوچاندند.عبدلی، علی: واژه‌نامه دانش‌آموزی تالشی - ترکی. در: مجله «آینده». سال نوزدهم، دی تا اسفند ۱۳۷۲ - شماره ۱۰–۱۲. (از صفحه ۱۰۴۰ تا ۱۰۴۲).

 دستور زبان 
 ضمایر 
ضمایر در زبان تالشی به سه دسته ضمایر فاعلی، مفعولی و ملکی تقسیم می‌شوند.
 ضمیر  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع فاعلی، تالشی (لمیر)  ăz  të  av  ama  šëma  aven مفعولی، تالشی (لمیر)  mën  tëm  avi  bămă  bāvoun  bašëmā ملکی، تالشی (لمیر)  čëmën  ëštë  čayi  čama  šëma  cāvoun
شباهت با سایر زبانهای نزدیک ایرانی:
فارسیزازاییتالشیWolfgang, Schulze: Northern Talysh. Lincom Europa. 2000. (Sayfa 35)Aboszodə, Müəllifi Fəxrəddin: Talışca Türkçe Luğət. Bakı. 2011.تاتیمفیدی روح اله. تحول نظام واژه بستی در فارسی میانه و نو. ‎Sabzalipour, J. , & Vaezi, H. (2018). The study of clitics in Tati Language (Deravi variety).سمنانیاحمدی پناهی سمنانی، محمد (۱۳۷۴). آداب رسوم مردم سمنانی. نشر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ص. ۴۰–۴۴.سنگسریاوستیاییOranskij, Iosif Mikhailovich. “Zabānhā ye irani [Iranian languages]”. Translated by Ali Ashraf Sadeghi. Sokhan publication (2007).مازندرانی الیکاییمنezezezeeaezmenmen/aتوtıtıtititidıtetuاوoəvuunnouyveviماmaamaamāhamāmāmaxemāamāشماşımaşımeşūmāşūmāşūmāşımaxšemāšemāانانinan ,ê, iayen ,əvonēeeyidanvešunōšun/unâhân

 صرف فعل (لازم) 
در جدول زیر فعل خوابیدن (xəta) بر اساس گویش پره‌سری از زبان تالشی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود. (براساس گویش پره‌سر شهرستان رضوانشهر می‌باشد)
 زمان/شخص  ۱ مفرد  ۲ مفرد  ۳ مفرد  ۱ جمع  ۲ جمع  ۳ جمع گذشته ساده  xət-im(a) xət-iš(a)  xət-a  xət-imun(a)  xət_irun(a)  xət-in(a) گذشته نقلی  xəta-m(a) xəta-š(a)  xəta-a  xəta-mun(a)  xəta_run(a)  xəta-n(a) گذشته کامل  xəta b-im(a)  xəta b-iš(a)  xəta b-a  xəta b-imun(a)  xəta b-irun(a)  xəta b-in(a) گذشته کامل تمنایی  xəta ba-b-e-m(a)  xəta ba-b-e-š(a)  xəta ba-b-e  xəta ba-b-e-mun(a)  xəta ba-b-e-run(a)  xəta ba-b-e-n(a) گذشته التزامی با نشانه  xəta bə-b-â-m  xəta bə-b-â-š  xəta bə-b-â  xəta bə-b-â-mun  xəta bə-b-â-run  xəta bə-b-â-n گذشته التزامی بی نشانه  xəta bu-b-um  xəta bə-b-i  xəta bu-b-u  xəta bə-b-am  xəta bə-b-a  xəta bə-b-un گذشته استمراری  a-xəs-im(a)  a-xəs-iš(a)  a-xəs-i  a-xəs-imun(a)  a-xəs-irun(a)  a-xəs-in(a) گذشته استمراری تمنایی  ba-xəs-e-m  ba-xəs-e-š  ba-xəs-e  ba-xəs-e-mun  ba-xəs-e-run  ba-xəs-e-n آینده در گذشته  kâ a-xəs-im(a)  kâ a-xəs-iš(a)  kâ a-xəs-i  kâ a-xəs-imun(a)  kâ a-xəs-irun(a)  kâ a-xəs-in(a) گذشته درحال انجام  kâ(r) b-im(a) xəta  kâ(r) b-iš(a) xəta  kâ(r) b-a xəta  kâ(r) b-imun(a) xəta  kâ(r) b-irun(a) xəta  kâ(r) b-in(a) xəta حال التزامی با نشانه  bə-xəs-â-m  bə-xəs-â-š  bə-xəs-â  bə-xəs-mun  bə-xəs-â-run  bə-xəs-â-n حال التزامی بی نشانه  bə-xəs-um  bə-xəs-i  bə-xəs-u  bə-xəs-am  bə-xəs-a  bə-xəs-un حال درحال انجام  kâr-im(a) xəta  kâr-iš(a) xəta  kâr-a xəta xəta  kâr-imun(a) xəta  kâr-irun(a) xəta  kâr-in(a) xəta حال ساده/اخباری  ba-xet-im(a)  ba-xet-iš(a)  ba-xet-i  ba-xet-imun(a)  ba-xet-irun(a)  ba-xet-in(a) آینده  kâ ba-xet-im(a)  kâ ba-xet-iš(a)  kâ ba-xet-i  kâ kâ ba-xet-imun(a)  kâ ba-xet-irun(a)  kâ ba-xet-in(a)

 واژگان 
Englishشمالی (لنکران و لوندویل)تالشی مرکزیجنوبی (خوشابر/ماسال/شاندرمن)تاتی (کلور/ گلوزان)فارسیbig  yol  yâl  yâl  pilla  bozorgboy, son  zôa  zôa, zue  zu'a, zoa  zâ  Pesarbride  vaya  vayu  gēša, vayu  vayu, vēi  aruscat  pišik  peču  peču, pešu, piši  pešu  gorbe, pišicry (v)  bëramati  beramestē  dad karde,beramē  beramesan  geristandaughter, girl (little)  kina, këla  kilu, kela  kina, kel(l)a  kille, kilik  doxtarday  rôž, ruj  ruz  ruz, roz  ruz  ruzeat (v)  hărdati  hardē  hardē  hardan  xordanegg  uva, muqna, uya  âgla  agla,merqona  xâ, merqowna  toxme morqeye  čaš  čaš, čam  čēm  čašm  čašmfather  dada, piya, biya  dada  dada  pē  pedarfear (v)  purnē, tărsati  târsinē, tarsestē  tarsē  tarsesan  tarsidanflag  fëlăk  parčam  parcham ,beydoo  ?  parčam, derafšfood  hărde  xerâk  xerâk  xuruk  xorâkgo (v)  šëdati  šē  šē  šiyan  raftan (šodan)house/room  ka  ka  ka  ka  xânelanguage; tongue  zëvon,zôn  zun  zavon  zuân  zabânmoon  mâng,ošëm  mâng  mang  mung, meng  mâhmother  mua, mu, nana  nana  nana,dede  mâ, dēdē, nana  mâdar, nanemouth  qav, gav  ga, gav, ga(f)  qar  gar  dahân, kaknight  šav  šaw  šav  šav  šabnorth  kubaso  šimâl shimal ?  šemâlrice  bërz  berz  berj,berz  berenj  berenjsay (v)  votati  vâtē  vâtē  vâtan  goftansister  huva, hova, ho  xâlâ, xolo  xâ,khala  xâv, xâ  xâharsmall  ruk, gada  ruk  ruk  velle, xš  kučaksunset  šăngo  maqrib maghreb ?  maqrebsunshine  haši  âftâv  aftav  ?  âftâbwater  uv, åv  âv  âv  âv  âbwoman, wife  žen  žēn, žen  yen, žen  zanle, zan  zanyesterday  zina  zir, izer  zir, zer  zir  diruz, di

ورود ترکی آذربایجانی به مناطق تالش‌زبان 
گویش‌های اصلی زبان تالشی به سه دستهٔ شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم می‌شوند که هر یک در مناطق خاصی از ایران و جمهوری آذربایجان رواج دارند. در گذشته، تالشی در قلمروی وسیع‌تری متداول بود، اما با گذشت زمان و در اثر فشارهای بیرونی، دامنهٔ کاربرد آن کاهش یافته‌است.

در ایران، تالشان بیشتر در شهرستان‌های آستارا، تالش، رضوانشهر، ماسال و فومن ساکن‌اند. در تالش شمالی، مناطقی مانند عنبران، لوندويل و کرگانرود با بیشترین تأثیرپذیری از زبان ترکی روبه‌رو بوده‌اند، به‌طوری که در برخی روستاها زبان تالشی به‌طور تقریبی از بین رفته‌است. در این مناطق، دوزبانگی به‌صورت تالشی-ترکی رواج دارد و زبان ترکی به‌ویژه در مناطق جلگه‌ای غالب شده‌است. در تالش میانی، همچون اسالم، پره‌سر و شاندرمن، وضعیت زبانی متعادل‌تر است؛ اگرچه در این نواحی نیز ترکی رقیب مهمی برای تالشی به‌شمار می‌آید. در تالش جنوبی، که شامل ماسال، تالشدولاب و بخش‌هایی از رضوانشهر و فومن می‌شود، تالشی بیشتر تحت تأثیر زبان گیلکی قرار گرفته‌است و در بسیاری از مناطق کوهپایه‌ای هنوز زبان غالب به‌شمار می‌رود.

عوامل گوناگونی در کاهش دامنهٔ زبان تالشی در ایران مؤثر بوده‌اند. از جملهٔ آن‌ها می‌توان به دلایل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی اشاره کرد. یکی از دلایل مهم سیاسی، تقسیم منطقهٔ تاریخی تالش در پی عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای و ایجاد مرز میان بخش شمالی و جنوبی آن بود. افزون بر این، در دورهٔ قاجار، منطقهٔ تالش به واحدهای کوچک‌تری تقسیم و حکام ترک‌زبان بر شهرهایی چون کرگانرود و آستارا گمارده شدند که زبان اداری را به ترکی تغییر دادند. در عرصهٔ اقتصادی نیز، حضور فعال بازرگانان ترک‌زبان در شهرها و ضعف سنت بازرگانی در میان تالشان، سبب گسترش زبان ترکی در مراکز دادوستد شد.

در حوزهٔ اجتماعی، مهاجرت فصلی کارگران ترک‌زبان به مناطق تالشی، آمیزش عشایر ترک‌زبان با دامداران محلی، و ازدواج‌های مختلط، به تضعیف تالشی انجامید. از نظر فرهنگی، ورود مداحان، روحانیان و معلمان ترک‌زبان به روستاها و مدارس، و سپس رواج زبان فارسی به‌عنوان زبان آموزش، زبان تالشی را به حاشیه راند. ساختار دیوان‌سالاری مدرن نیز، با گماشتن کارمندان غیربومی در ادارات محلی، به زبان فارسی یا ترکی منزلت بیشتری داد و بدین ترتیب، در بسیاری از خانواده‌ها آموزش زبان مادری به فرزندان نادیده گرفته شد.

در جمهوری آذربایجان، زبان تالشی همچنان در مناطق گسترده‌ای مانند لنکران، ماسالی، لریک و آستارا رواج دارد. با اینکه زبان رسمی کشور ترکی آذربایجانی است، بسیاری از تالشان همچنان به زبان مادری خود سخن می‌گویند. با وجود سرکوب‌های فرهنگی در دورهٔ شوروی (به‌ویژه پس از سال ۱۹۳۷)، زبان تالشی در این کشور پایدار مانده‌است. پس از استقلال جمهوری آذربایجان، برخی تلاش‌ها برای احیای فرهنگی و زبانی تالشان آغاز شد، اما محدودیت‌های سیاسی و فشارهای اجتماعی همچنان ادامه دارد.

دوزبانگی پدیده‌ای رایج در منطقهٔ تالش است. در ایران، بسیاری از تالشان در کنار زبان مادری خود به ترکی یا گیلکی و فارسی نیز سخن می‌گویند. در تالش شمالی، دوزبانگی بیشتر به شکل تالشی-ترکی است، در حالی‌که در تالش جنوبی، بیشتر به شکل تالشی-گیلکی دیده می‌شود. فارسی نیز در میان نسل جدید به‌عنوان زبان آموزش و ارتباط رسمی، جایگاه بالاتری یافته و گاه حتی به زبان دوم خانواده‌ها تبدیل شده‌است.

در حوزهٔ زبان‌شناسی، زبان تالشی با پدیده‌هایی مانند واژه‌قرض‌گیری گسترده، به‌ویژه از زبان‌های ترکی، فارسی و گیلکی مواجه است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که این واژه‌قرض‌گیری نه‌تنها در سطح واژگانی، بلکه گاه در سطح ساختار نحوی و آوایی نیز نفوذ کرده‌است، به‌ویژه در مناطق شمالی و مرکزی تالش.
در ایران، با گسترش دوزبانگی و نفوذ زبان‌های دیگر، تالش شمالی بیشترین تهدید را تجربه می‌کند، در حالی‌که در جمهوری آذربایجان، با وجود محدودیت‌ها، نوعی پایداری زبانی دیده می‌شود. 

 پیوند به بیرون 

 ویکی‌پدیای تالشی

 پانویس 

 منابع 


 بر پایهٔ کتاب: تالشان (از دوره صفویه تا پایان جنگ دوم ایران و روس) نوشته حسین احمدی، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، تهران ۱۳۸۰.
 بر پایهٔ کتاب: تاریخ گیلان پس از اسلام نوشته قربان فاخته.
عبدلی، علی. «نگاهی به وضعیت کنونی تالش در ایران و خارج از آن».
محمدتقی رهنمایی. «علل نفوذ زبان‌های ترکی و گیلکی در تالش». فصلنامهٔ تحقیقات تالش.
رضایتی کیشه‌خاله، محرم؛ و همکاران. «نگاهی به نمودهای اجتماعی و مردم‌شناختی گویش تالشی».
 بازن، مارسل. تالش: منطقه‌ای قومی در شمال ایران. ترجمهٔ مظفر امین فرشچیان.
«زبان تالشی»، پایگاه آشنایی با زبان قوم تالش.

 جستارهای وابسته 


رده:تالش
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های جمهوری آذربایجان
تالش
رده:زبان‌های کاسپین
رده:مقاله‌های زبان‌شناسی نیازمند توجه متخصص زبان
رده:نمادهای تالش