سپهبد

سِپَهبَد (تلفظ معمول: سپهبُد؛  نام یکی از درجه‌های ارتش است که بالاتر از سرلشکر و پایین‌تر از ارتشبد است.

سپهبد فرمانده یک سپاه از ارتش است که آن یگانی راه کنشی است که دارای تجهیزات و تسلیحات لازم برای اجرای عملیات رزمی بوده و از دو یا سه لشکر تشکیل می‌شود.

 واژه‌شناسی 
سپهبد یکی از کهن‌ترین اصطلاحات نظامی فارسی است که در پارسی میانه «spāhpat» و در پارسی باستان «-spāda-pati*» بوده که آن همکردی از دو واژه: «-spāda*» «سپاه» و «-pati*» «سردار، سالار، رهبر» لفظاً به معنای «فرمانده سپاه» است. جلد سوم: «ر - ق»، ص. ۱۶۶۵−۱۶۶۶

 پیشینه 
سپهبد همچون مقام نظامی (فرمانده سپاه) نخستین بار در سپاه هخامنشیان (۵۵۰ – ۳۳۰ پیش از میلاد) پدید آمده و به زبان پارسی باستان -spāda-pati* نامیده می‌شد.شهبازی، علیرضا شاپور. جنگ در ایران باستان // جستارهای ایران‌شناسی. تهران: کتاب مرجع، ۱۳۹۱.

فرمانده سپاه اشکانیان (۲۵۰ تا میلادی — ۲۲۴) که سازمان رده‌بندی ده‌دهی سپاه هخامنشیان را به ارث برده بود، spāδpat (به ) نامیده می‌شد.

فرمانده سپاه ساسانیان (۲۲۴ — ۶۵۱) که نیز رده‌بندی و نامگذاری سپاه اشکانیان را به ارث برده بود، اسپهبد spāhbed (به زبان ) نامیده می‌شد.Bosworth (1997), pp. 207–208

اصطلاح «سپهبد» را سال ۱۳۱۴ فرهنگستان زبان ایران با پیشنهاد انجمن واژه‌گزینی ارتش شاهنشاهی ایران برابر با درجهٔ Lieutenant General (ژنرال سه‌ستاره) در نیروهای نظامی آمریکا و معادل دریاسالار در نیروی دریایی نهاده است.

 در ایران 
در ۱۹ فروردین ۱۳۰۹، احمد امیراحمدی در نتیجهٔ نبرد کردستان در برابر اسمعیل سیمیتقو به درجهٔ سپهبدی رسید و برای نخستین بار، این درجه در ارتش ایران معمول شد.اطلاعات عمومی، عنایت‌الله شکیباپور، کتابفروشی اشراقی، ص۲۹۳

پس از او، به‌ترتیب این افراد به درجهٔ سپهبدی رسیدند: فرانسوا ژرژ ژاندر،François Georges Gendre سرلشکر فرانسوی که با یک درجه بالاتر در ارتش ایران استخدام گردید و در زمان رضاشاه مدتی مدیر دروس دانشگاه جنگ بود. محمد شاه‌بختی، مرتضی یزدان‌پناه، محمد نخجوان، امان‌الله جهانبانی، حاج‌علی رزم‌آرا،در فروردین ۱۳۲۷ سرلشکر محمد نخجوان، سرلشکر امان‌الله جهانبانی و سرلشکر حاج‌علی رزم‌آرا همزمان به درجهٔ سپهبدی ترفیع یافتند. علی‌اصغر نقدی، فرج‌الله آق‌اولی،در فروردین ۱۳۳۰ سرلشکر علی‌اصغر نقدی و سرلشکر فرج‌الله آق‌اِولی همزمان به درجهٔ سپهبدی ترفیع یافتند. فضل‌الله زاهدی و عبدالله هدایت. تا سال ۱۳۳۶ این درجه، که معادل دریاسالار در نیروی دریایی و امیرنویان (نویان) در رتبه‌های نظامیِ دورهٔ قاجار بود، بالاترین درجهٔ ارتش ایران به‌شمار می‌رفت، ولی در این سال درجهٔ ارتشبد و معادل آن «دریابد» در نیروی دریایی ابداع شد.قانون استخدام نیروهای مسلح شاهنشاهی، مصوب ۳۰ تیر ۱۳۳۶، فصل چهارم: ترفیعات، مادهٔ ۲۱
در دوره پهلوی بیش از ۲۰۰ تیمسار به درجه سپهبدی نائل شدند که در زمان انقلاب برخی از این امرا بازنشسته و برخی مشغول به کار بودند.https://psri.ir/?id=4tthuef7

همچنین این امرا پس از انقلاب با رتبه سپهبدی بازنشسته شدند:
سپهبد هوشنگ حاتم، سپهبد خلیل بخشی‌آذر، سپهبد شاپور آذربرزین، دریاسالار ابوالفتح اردلان، سپهبد عبدالعلی نجیمی نائینیhttps://www.zamaaneh.com/revolution/2009/02/post_240.html

 پس از انقلاب ۱۳۵۷ 
بعد از انقلاب ۱۳۵۷، این درجه به هیچ فرد زنده‌ای اعطا نشد، اما برخی از سپهبدهای ارتش فعالیت خود را برای مدت کوتاهی ادامه دادند.  

سپهبدهای نیروی هواییِ شاهنشاهی سید سعید مهدیون و شاپور آذربرزین برای مدت کوتاهی پس از انقلاب، به ترتیب به سمت سرپرستی و ریاست ستاد نیروی هوایی ملی ایران بر عهده‌دار شدند. 
همچنین در چند روز نخست پس از انقلاب، سپهبد محمدعلی نوروزی سرپرست شهربانی کل کشور و سپهبد احمدعلی محققی سرپرست ژاندارمری کل کشور گردیدند.
درسال ۱۳۵۸ سپهبد شاپور آذربرزین همچنین به همراه در سال ۱۳۵۸ به همراه سپهبد بازنشسته قاسم خزاعی به پیشنهاد وزیر دفاع وقت مصطفی چمران به عضویت شورای عالی دفاع و امنیت ملی منصوب و فعالیت کردند.https://rc.majlis.ir/fa/law/show/104954

 امرای دریافت کننده درجه سپهبدی به صورت ترفیع افتخاری پس از کشته شدن در جمهوری اسلامی ایران 
هفت سرلشکر جمهوری اسلامی ایران که پس از کشته شدن به درجهٔ سپهبدی ترفیع افتخاری (Posthumous promotion) یافتند عبارتند از:
 سرلشکر سید محمدولی قرنی
 سرلشکر علی صیاد شیرازی
 سرلشکر پاسدار قاسم سلیمانی
 سرلشکر پاسدار محمد باقری
 سرلشکر پاسدار حسین سلامی
 سرلشکر پاسدار غلامعلی رشید
 سرلشکر پاسدار علی شادمانی

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 
 درجه‌های نظامی ایران

 پانویس 

 منابع 

رده:درجه‌های ارتش ایران
رده:درجه‌های نظامی سنگاپور
رده:درجه‌های نظامی هند
رده:سپهبدها
رده:عنوان‌ها در ایران
رده:واژگان نظامی