زبان گورانی

زبان گورانی دسته‌ای از زبان‌های ایرانی باختریhttp://www.iranicaonline.org/articles/dimli است که توسط گروهی از کردها در بخش‌هایی از ایران و عراق به کار برده می‌شود . گورانی در عراق و ایران صحبت می‌شود و چهار گویش دارد: باجلانی، هورامی و سارلی، برخی منابع همچنین شبکی را به عنوان گویشی از گورانی ذکر می‌کنند . از این میان، هورامی زبان ادبی سنتی و زبان کردی کُردها در منطقه تاریخی اردلان در کوه‌های زاگرس بوده  اما از آن زمان به بعد توسط کردی مرکزی و کردی جنوبی جایگزین شده است Meri, Josef W., Medieval Islamic Civilization: A–K, index. p. 444. در نزد بسیاری از کردها، گورانی برای بسیاری به عنوان یک زبان ادبی شناخته شده است . برخی آن را لهجه‌ای از کردی شمرده‌اند، اما از سدهٔ بیست بیشتر خاورشناسان و زبان‌شناسان آن را یک زبان ایرانی از شاخهٔ شمال غربی دانسته‌اند که از زبان کردی جدا است. گویش‌وران به گویش‌های گورانی همچنین از زبان کردی سورانی، کردی کلهری،http://lsi-linguistics.ihcs.ac.ir/article_1764_531907898a90a078f36ac62eefce7e93.pdf کردی کرمانجی و همچنین زبان‌های رسمی کشورهایی که در آن زندگی می‌کنند، مانند پارسی، عربی و ترکی نیز استفاده می‌کنند.Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International GuraniUNESCO Interactive Atlas of the World’s Languages in Danger زبان گورانی (که شامل اورامی، گوره‌جویی، کندوله‌ای، زاغمرزی، بان زرده‌ای، زنگنه‌ای، باجلانی می‌شود) اغلب به عنوان بخشی از شاخه زازا-گورانی زبان‌های هندوایرانی و ایرانی طبقه‌بندی می‌شود.J. N. Postgate, Languages of Iraq, ancient and modern, British School of Archaeology in Iraq, [Iraq]: British School of Archaeology in Iraq, 2007, p. 138. زبان زازاکی که در قسمت‌های شمالی کردستان گویش می‌شود، هم از جهت دستوری و هم از جهت واژگان، دگرگون است و به‌طور کلی توسط گویشوران گورانی قابل فهم نیست؛ اما مرتبط با گورانی در نظر گرفته می‌شود.

 خطر انقراض زبانی 
این زبان تا سال ۲۰۲۵ جزو زبان‌های در خطر انقراض دسته‌بندی می‌شود.

تحقیقات علمی نشان می‌دهد، هورامی به عنوان یکی از گویش‌های مهم گورانی دستخوش تغییرات واژگانی قابل‌توجهی می‌شود که تحت تأثیر موقعیت جغرافیایی و آموزش است، زیرا فرصت‌های متعددی برای تماس زبانی میان گویشوران بومی هورامی و سورانی فراهم شده است. تحقیق دیگری نشان داد که با اینکه هورامی به عنوان گویشی از گورانی از لحاظ شباهت زبانی با سورانی فاصله دارد، اما تحت فشار زبانی و اجتماعی قرار دارد. این فشار تغییرات زبانی به خصوص در میان جمعیت جوان‌تر بیشتر است.

 مقایسه 
گورانی استانداردکردی کرمانشاهی/ لکیفارسیپهٔ /ئه‌را/پێپێ/ئه‌ڕابرایواڵێ/خوار/خواڵکهخوه‌یشگ/خوه/ خوئلکهخواهرجه‌/ئه‌ژ/چاله‌/ئه‌ژازیانه /کهماڵ/خانێ/یانه/مالخانهسیاو /سیهسیه‌/ڕه‍.شسیاهئه‌ڏا/دایکهداڵگ/دایه/دایگ/داآمادروه‌رده/واردەیخواردن/حواردن (لکی)خوردنواتمان/واتماوه‌تیمن/ وتمانگفتیمکناچێ/کراچێ/دتهدۊه‌ت/ئافره‌ت/دت/کناچه (لکی)دخترئیشته‌نمان/وێمان/وێماخوه‌مان/وژمانخودمانژیوای /گیانژیان/گیانزندگی /جانبکیاس/کیانەبناره‌/کل‌کهبفرستگه‌وره‌/زلگه‌ورا/زل/زاق/قه‌ۊ/کلنگبزرگ

 اسم و ترکیب اسمی 
هر اسمی در زبان گورانی دارای جنسیت است، به این معنا که دارای جنس مذکر و مؤنث است.
به‌طور مثال کلمات (وه‌روه) به معنای برف، (مانگه) به معنای ماه، (که‌رگه) به معنای مرغ و… دارای جنسیت مؤنث هستند.
اسامی مؤنث در آخر معمولاً نشانه‌های (ه)، (ێ)، (ه‌ی)، (ه‌ای) و همچنین در شماری کلمه نشانه (ا) می‌گیرند. این حروف همگی می‌توانند نشانهٔ مؤنث بودن باشند اما همیشه اینطور نیست و ما اسامی مذکری داریم که به (ه)، (ێ) یا (ا) تبدیل می‌شوند که تنها راه شناسایی آن از روی استرس یا تکیه زبانی است. به اینصورت که اگر ماده بود، استرس بر روی آخر حرف است؛ مثلاً:
مذکر: بۆڵه /boła'/
مؤنث: بۆڵه /bo'ła/

 دسته‌بندی زبانی 
در مورد دسته بندی گورانی اختلاف نظر وجود دارد: برخی گویش‌های گورانی از شاخه زازا-گورانی زبان‌های ایرانی طبقه بندی کرده‌اندJ N Postgate, Languages of Iraq, ancient and modern, British School of Archaeology in Iraq, [Iraq]: British School of Archaeology in Iraq, 2007, p.138.. به عنوان مثال، اتنولوگ گورانی را در شاخه زبان‌های ایرانی شمال غربی و جدا از کردی دسته‌بندی کرده است. دانشنامه ایرانیکا نیز این گویش را جدا از کردی نامیده . البته گورانی به شدت تحت تأثیر گویش‌های کردی همجوار خود قرار گرفته است.. با این حال، شرق شناس بریتانیایی ادموندز به نیاز بر بازنگری نگرش جدا دانستن گورانی از سایر گویش‌های کردی تأکید می‌کند . مقالات علمی گوناگونی از گورانی به عنوان شاخه‌ای از زبان‌ کردی یاد کرده اند. برای مثال، در مجله بین‌المللی تحلیل و تشخیص اسناد (سال ۲۰۲۵) ، مجله زبانشناسی تاریخی (سال ۲۰۲۵) ، مجله پژوهش در زبان‌های ایرانی غربی (سال ۲۰۲۵)  و نقد و بررسی آسیا دانشگاه ملبورن استرالیا (سال ۲۰۲۵)  گورانی به عنوان یکی از گویش‌های زبان کردی آورده شده است. همچنین، گورانی در برخی کتب زبان‌شناسی نیز به عنوان شاخه ای از کردی نام برده شده است. برای مثال، کتاب زبان‌شناسی حقوقی: پناهجویان، پناهندگان و مهاجران، از گورانی به عنوان یک شاخه از زبان کردی نام برده شده است . در کتاب تنوع ساختاری و رده‌شناختی در گویش‌های کردی نیز از گورانی به عنوان یکی از شاخه‌های کردی یاد شده . کتاب دیگری که از گورانی به عنوان شاخه‌ای از کردی یاد می کند کتاب بناهای تاریخی مکتوب شرق می‌باشد. این کتاب در بخشی به عنوان گویش کردی گورانی: شرح دستوری به این موضوع پرداخته است .

عوامل گوناگونی ممکن است در ایجاد تفاوت بین گویش‌های سورانی و گورانی نقش داشته باشند. مهم‌تر از همه، کردها از نظر سیاسی مستقل نبوده‌اند. در نتیجه، زبان‌های غالب در کشورهایی که کردها در آنها زندگی می‌کنند، سخت تلاش کرده‌اند تا زبان کردی را نابود کرده و آن را در زبان‌های خود ذوب کنند. عامل دیگر می‌تواند این باشد که هر دو گویش سورانی و کرمانجی نیز سعی کرده‌اند نماینده زبان کردی باشند و برخی از گویش‌ها و زیرگویه‌های دیگر کردی، از جمله هورامی را کنار گذاشته‌اند. به این ترتیب، گویشوران هورامی خواسته‌اند گویش خود را با از سورانی متمایز نگه دارند تا آن را زنده نگه دارند. در نتیجه، تفاوت‌های اساسی بین هورامی و سورانی ظاهر شده است. این شکاف باعث ایجاد این تفکر در برخی از پژوهشگران شده که هورامی را گویشی مجزا بنامند. .

در دوران مدرن، نهادهای دولتی ایران و گفتمان‌های دانشگاهی مرتبط با آن، به طور سیستماتیک گویشوران گورانی را به عنوان هویتی متمایز از سایر کردها، به عنوان بخشی از یک استراتژی گسترده‌تر برای تجزیه قومیت کرد و محدود کردن حضور کردها، بازتعریف کرده‌اند. دولت‌های ایران هویتی ملی ساختند که اغلب قومیت کرد را حذف می‌کرد و جوامع کرد را مجبور می‌کرد هویت خود را در چارچوب‌های محدودتر تعریف کنند. فرآیندی که شامل تصویرسازی‌های زبانی و فرهنگی بود و گویشوران گورانی را از سایر کردها جدا می‌کرد . با وجود این تلاش‌ها، گویشوران گورانی به عنوان گروهی از مردمان کرد شناخته می‌شوند .

 منطقه جغرافیایی 
در گذشته بخش اعظمی از استان کرمانشاه از نواحی غربی تا شرقی استان که شامل قصرشیرین، سرپل ذهاب، دالاهو، پاوه، شمال شهر کرمانشاه، سنقر، کنگاور تا نواحی از همدان به گورانی تکلم می‌کردند اما به علت همجواری با ایلات لک و کلهر و با حرکت عشایری این ایلات از مناطق جنوبی تر به نواحی شمالی استان، به مرور تحت تأثیر گویش این ایلات قرار گرفت و زبان گورانی را تقلیل داد به طوری که اکنون در قصرشیرین تنها در چند روستا همچون روستای سید خلیل (به هورامی و سنجابی ماچو)، در سرپل ذهاب (به باجلانی)، دالاهو (هورامی) صحبت می‌کنند و در شمال شهر کرمانشاه زنگنه‌ای ماچو از بین رفته و جای خودش را به زبان کردی و گویش کلهری داده است. در این مناطق به آواز گورانی و به آوازخوان گورانی‌بیژ (گورانی واچ، گورانی‌چڕ) گفته می‌شود. در عراق در خانقین، مندلی، شرق سلیمانیه، نزدیکی حلبچه و در ایران در جنوب و باختر ایران (کنار مرز عراق)، هورامان، خاور سنندج (اورامان ژاورود)، تمرکز اصلی مردم گورانی زبان در شهرستان پاوه و پس از آن شهر سرو آباد و بخشی از سنندج و کامیاران و مریوان و چند روستا در منطقهٔ دالاهو به این زبان سخن می‌گویند.
بندانگشتی|نقشه زبان‌های کُردی و زازا-گورانی در غرب ایران

 مقایسهٔ واژگان زبان زازا-گورانی با دیگر زبان‌های هندواروپایی 
 زازا-گورانیکُردی آلمانی  ایتالیایی  انگلیسی  پرتغالی  اسپانیایی  سوئدی  فارسی  فرانسوی  هلندی گورانی  زازاییکلهریکرمانجیwéregaşan, şonêwareêvarabendseraeveningtardetardeaftonivārsoirevondbrabıra, bırarbrabrakbruderfratellobrotherirmãohermanobror, broderbarādarfrèrebroer, broedertotıtituduvoiyoutute, túdutote, tujeasinasınasinhesineisenferroironferrohierrojärnāhanferijzerenherdherrazeüerderdeterraearthterratierrajordenZaminterreaanaardenígeinja, najaêrevirhierquihereaquiaquíhärinjaIcihengemenengeminheng,hesełhûngivhonigmielehoneymelhonungangabinangabinhoningnizmkılmnizmnizmkurzcortoshortcurtocortokortkutāhcourtkortliclewlêw,liçlêvlippelabbroliplábiolabioläpplablèvrelipmangeaşmemanghêvmondmesemoonLunaluamanemāh-maannamnome/namenawnavnamenomenamenomenombrenämnanāmnomnaamnanênenaneinnonnonãononejnanonneennewenewe/newinewnşhneunuovonewnovonuevonynownouveaunieuwnonewnûnehneunnoveninenovenuevenionohneufnegenvahishtcenetbehîştparaísoparadiseparadiseparaísoparaísoparadispardisparadisparadijs?spenaxıspenacîspenaxspinatspinaciospinachespinafreespinacaspenatesfanājépinardspinaziehesareastarehesarestêrksternstellastarestrelaestrellastjärnasetāreastresterkinaceçeyne/keynedüyetkeçtochter-daughter--dotterdoxtar-dochterdlopdalpapeşkdilopkirintropfen-drop--droppa--druppel

 ریشه‌شناسی (اتیمولوژی) و تحول آوایی گویش هورامی 
هورامی کهن‌ترین و محافظه کارترین گویش گورانی است که خصوصیات کهنتری راحفظ کرده است (مکنزی ۱۹۶۶ :۴). از تحولات آوایی این گویش می‌توان به این موارد اشاره کرد: حفظ/ia-/* و*/ṷ-/ ایرانی آغازین۲در آغاز واژه به صورت/y-/ و/w-، حفظ/s/* و/z/*ایرانی، آغازین تحول/hṷ/*ایرانی آغازین به/w/ ,/dṷ/* به /b/، ṷia-/ */به/y-/ (مکنزی ۱۹۸۶ :۱۱۱). ویژگی‌هایی صرفی مانند حفظ جنس دستوری و حالت غیر فاعلی در صرف اسم، اعمال جنس دستوری در افعال ماضی بعید، ماضی نقلی، و سوم شخص مفرد ماضی ساده و حفظ ساخت ارگاتیو در افعال ماضی متعدی، این گویش را ازدیگر گویش‌های همجوار متمایز می‌سازد. ظاهراً کهنترین اثر مکتوب به این گویش، دیوان شعری منسوب به» صیدی «است که مینورسکی(۹۳:۱۹۴۳)شکوفایی و شهرت او را درحدود ۱۵۲۰م می‌داند. این دیوان به یکی از گونه‌های مرده این گویش سروده شده است.

جدول مقایسه تحولات آوایی زبان گورانی با زبان کردی
پارسیزبان کردیبلوچیزبانهای مرکزیزبانهای خزریسمنانیتالشیزازاییآذری کهنگورانیپهلوی اشکانیIEh/ds/zs/zs/zs/zs/zs/zs/zs/zs/zs/zk/*g*-z--ž--j--j-j,ž,zj,ž-ž--j--ž--ž--ž-k(u)pal*zžjj,ž,zj(z)žjžj(ž(yžž(g(u)(h*SS?esbSesbasbespisbsip?KW*SSSrrh)r)(h(rhi)r)h)r)ya)r)hrtr/*tl*dd(?)dbbbbbbbb*d(h)wL/LL/LL/LL/L(r,z)L/LL/L(r,z)r/rzr/rzr/rzLr/rzrδ)/rz)oIr)*rd/*rz)(x(u(x(wvx(u),f,v(x(u(x(uhwhwwxsw*hhh(h(uhhhwuuftw*-j-j-j(-j-(y-j-j-j-j-y-y-y-y*
در بررسی واژه گُنی در نزدیک‌ترین خویشاوند زبان شناختی گورانی، یعنی زبان زازایی وجود داشته و دقیقاً به معنی «خون» است.

واژه «گُنی»(goní) در اصل وام واژه ای پارتی می‌باشد و صورت اصلی آن در پارتی به صورت «گوخَنی»، در معنای «خون»، بوده است. صورت اصلی ایرانی باستان آن نیز «وهونی» می‌باشد. علّت آن که این واژه را وام واژه باید دانست از آن روست که قلب «و» ایرانی باستان به «گ» به هیچ وجه در زبان‌های شمال غربی ایرانی، خصوصاً زازایی و گورانی، اصالت نداشته و پر واضح است که «گُنی» استقراضی است از صورت پارتی «گوخَنی» (درزبان پارتی دو استثناء در قلب «و» باستانی به «گ» وجود دارد) و صورت اصیل گورانی این واژه را می‌توان در واژهٔ هورامی «ونی» یافت، به معنای «خون». وجود وام واژهٔ «گُنی» در متن گورانی کهن و زبان زازایی امروزین حاکی از قرابت منحصر به فرد زبان‌های گورانی و زازایی داشته و منشأ پارتی این دو را مشخص می‌سازد.

واژگان معادل «خون» در زبان‌های یادشده را می‌توان ذیلاً مشاهده نمود:

ایرانی باستان: '''وهونیـ'''

پارتی: '''گوخَنـ (ـی)'''

گورانی کهن: '''گنی'''

زازایی: '''گُنی'''

اردلانی: '''خوین'''

گورانی نوین (هورامی):ونی (توجه شود به حفظ صورت ایرانی باستان در هورامی و حفظ صورت اصیل پارتی در گورانی کهن و زازایی)

 جستارهای وابسته 
 سرانجام
 شاهنامه کردی

 پانویس 

 منابع دیگر 

 دانشنامهٔ ایرانیکا GURĀNI
 شاهنامهٔ فردوسی


رده:زبان مردم شهر کرمانشاه
رده:زبان‌های در خطر عراق
گورانی
گورانی
رده:زبان‌های ایرانی در خطر
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های در خطر ایران
رده:زبان‌های در خطر
رده:زبان‌های زازا-گورانی
گورانی