پهله

farme|بندانگشتی|چپ|ناحیه جبال یا عراق عجم (نارنجی)
پَهله یا پهلَو یا فَهله یا فهلَو نام سرزمینی وسیع در باختر ایران بوده است که بیشتر شهرها و نواحی رشته کوه زاگرس کنونی را فرا می‌گرفته است. ایالت پهله در زمان ساسانیان به این نام نهاده شده و پهلوی، به مردم، زبان و خط مربوط به پهله اشاره می‌کند. نام پهله پس از حمله تازیان به ایران به «جبال» و بعدها به «کوهستان» و سپس عراق عجم تغییر یافته است. از اواخر دورهٔ اشکانی به بعد، سرزمین‌های ماد باستان «پهله» نامیده شد.

 نام و کاربرد 
نام پهله از پهلو/پهلو و در نتیجه از پارتاو یا پَرتَو گرفته شده است. ( پَرثَوَه ;  پَرتَو ;  پهلوی) که با مفهوم پارت‌ها و سرزمین پارت‌ها یکسان است.
در طول قرن‌ها، این اصطلاح از نامی برای استان پارتاوا و مردم آن، نه تنها به نام یک قوم و یک فرهنگ، بلکه به معنای منطقه‌ای که این قوم در آن زندگی می‌کنند، تبدیل شد؛ بنابراین، از هنگام استقرار پارتیان و ادغام آتورپاتکان و ماد، مردم و همچنین خود این منطقه معمولاً به عنوان پهله/پهلَو خوانده می‌شد.

نام «پهله» به‌عنوان شکلی نوایرانی برای مردم غربی نسبتاً ناشناخته باقی ماند. اولشاوزن در این مورد می‌نویسد:

اشاعه هویت پارتی با وفاداری بسیار به نظمی که توسط فرمانروایان پارتی ایجاد شده بود، همراه بود:

استفاده از پهله/پهلو به عنوان نشان تعلق به یک هویت ملی یا یک کشور با این واقعیت ثابت می‌شود که نام پهله به اشکال مختلف در همه قلمرو سکونت پارتیان مانند پارتاو در ارمنستان، پارتوقیم، پهلو در ناحیه زازا، پهله در ایلام، بردع در آران یا بهله در ارومیه یافت می‌شود. اما نامگذاری نواحی در خوزستان، اسپهان، ری، همدان یا خراسان به پهله یا پهلو نیز گواهی از سنت اشکانی است که استفاده از این نام‌ها را نشانی بر تعلق به دولت اشکانی گزارش می‌کند.

عنوان خاندانهای پهلوی زاگرس اشاره به اقوام، ایلات یا مردمان بومی ایرانی تبار یا آریایی دارد که از هزاره‌های پیش از میلاد در شمال سلسله جبال زاگرس سکونت داشتند که در زمان ساسانیان استان پهله خوانده می‌شد.

پهله همچنین به عنوان یک عنوان نظامی یا حتی افسانه‌ای تحت عنوان واژه پهلوان وارد کاربرد بسیاری از زبان‌های ایرانی یا حتی هندوآریایی و ترکی شد. از طریق حماسه‌ها و اسطوره‌های ایرانی و نیز افسانه‌های عامیانه، این عنوان سابق سیاسی و فرهنگی که برای جنگاوران و سرداران ارجمند تاریخی پهلویان به کار می‌رفت - احتمالاً بر اساس منش، سوابق و اعمال آنان - به ادبیات تحت واژه پهلوان راه پیدا کرد. در حالی که در دوران پیش از اسلام، نام «پهلوان» ممکن است به اعضای دولت پارتیان متشکل از خاندانها، فرمانداران و جنگجویان اشاره داشته باشد، امروزه به عنوان روایتی حماسی دربارهٔ این اربابان جنگاور به مترادفی برای واژه «قهرمان» تبدیل شده است و تصویری ایده‌آل از یک جنگاور تنها و قدرتمند را به ذهن متبادر می‌نماید. داستان‌های حماسی شاهنامه در مورد پهلوانان و همچنین استفاده از این نام برای هنرهای رزمی خاص مانند ورزش‌های زورخانه و پهلوانی و داستان سرایان بلوچی به نام پهلوان - که به طرز شگفت‌انگیزی یادآور فرهنگ گوسان پارتی هستند - است، از بقایای فرهنگ ریشه دار اشکانی هستند.

باور به مهر گرایش و جهانبینی‌ کهن و رایج در پهله بود و بر ورزش پهلوانی نیز اثرگذار بود و پس از گسترش اسلام هنوز در این منطقه باقی ماند. 

 تاریخ 
منطقه اصلی استقرار پارتی‌ها در اوایل دوران باستان پارتاو بود، اما با تغییرات سیاسی و سرزمینی در دوره اشکانیان و بعدها دوره ساسانیان، وضعیت جمعیتی ایران باستان به شدت تغییر کرد. از آنجایی که اشکانیان در ایران به قدرت رسیدند و تسخیر پی در پی مناطق غربی به دست مهرداد بزرگ یکم و مهرداد بزرگ دوم و نیز انتقال مرکز فرمانروایی اشکانی به غرب روی داد، پارتیان در غرب ایران مستقر شدند.

گسترش قوم پارت (پهلو) و سلسله اشکانیان به بین‌النهرین و قفقاز مستلزم استقرار قبلی در مناطق مجاور، به ویژه ماد و آتورپاتکان بود. این مهاجرت پارتی‌ها به سوی غرب به قدری چشمگیر بود که تاریخ و عناوین استانی از گسترش حدود ایالت پهلو/پارتاوا به سمت غرب حکایت دارد. از این رو، قابل ذکر است که در تاریخ از دو منطقه مختلف به نام پهلو/پرثوه یاد شده است.
 منطقه شرقی که به‌طور کلاسیک مورد تصدیق است. پارتاوا: این استان از زمان هخامنشیان وجود داشته و از شمال غربی با گرگان، از شمال با خوارزم، از شمال شرقی با سغدیان، از شرق به بلخ، از جنوب شرقی با هرات و از جنوب با کرمان همسایه بوده است. منابع دوران ساسانی دیگر از استانی به نام پارتاوه در شرق نام نمی‌برند، بلکه از استان اَبَرشهر به معنای شهر اَپَرنی‌ها نام می‌برند. شاید محل قدیمی استقرار پارتی‌ها بعداً به دلیل وقایع سیاسی و همجواری با نواحی دَهائی- سکاها به محل استقرار آپارنی‌(اَپَرنی)ها تبدیل شده بود. با این حال، خود اشکانیان هرگز ارتباط خود را با استان اصلی خود از دست ندادند، همان‌طور که در مقبره‌های سلطنتی در مهردادگرد گواه است.
 پهله/پهلو در اواخر باستان و دوره پس از اسلام: در عهد ساسانیان، استان پارت در مرکز ایران به عنوان استانی همجوار با پارس و خوزستان قرار داشت. همان‌طور که مشخص است این منطقه آخرین سنگر اشکانیان به حساب می‌آمد. در کتیبه‌های شاپور، پارت (پَهلَو،پَهلَه) در فهرست استان‌ها در جایگاه دوم قرار دارد که نشان از اهمیت آن برای امپراتوری دارد. کتیبه‌های ابنون نیز گویای تغییر بیشتر پارت به سمت غرب است و حملات رومیان به پارس و پارت را بازگو می‌کند، اگرچه این حملات علیه شرق ایران نبود. سرانجام، این منابع پس از اسلام است که تصویر روشنی از گسترش قابل توجه پارتیان در دوران ساسانی در نواحی شمال غربی ایران به ما می‌دهد. پهله در بیشترین حد خود شامل تبریز و اردبیل در شمال، ماسَبَدان (ایلام) و مهرگانکدک (مهرگانکده) در جنوب غربی، اسپهان (اصفهان) در جنوب شرقی و ری در شمال شرقی، یا به استثنای ری و اسپهان، کومش، طبرستان، خراسان، سیستان، کرمان، مکران، قزوین دیلم و طالقان را در بر می‌گرفت.

قدرت دیزجی تحول تاریخی حدود این منطقه را اینگونه خلاصه می‌کند:

مطابقت منطقه پهله با ولایات مادها را می‌توان از یک سو در شناسایی حاکمان این نواحی با اشکانیان جستجو کرد؛ بنابراین، نواحی و حکامی که تابع یا ملحق به اشکانیان پارتی بودند، خود را تابع خاندان سلطنتی اشکانی و پارتیان می‌دانستند، که علاوه بر مؤلفه سیاسی، مؤلفه‌ای هویتی-فرهنگی را نیز در بر می‌گیرد و بدین ترتیب پارتی شدن سرزمین‌های غربی را توضیح می‌دهد. از سوی دیگر، مهاجرت پارتیان پیشین به منطقه نقش تعیین‌کننده ای در قوم زایی پارتیان میانی و متأخر داشت، به همین دلیل است که علاوه بر مؤلفه سیاسی، مؤلفه قومی فرهنگی قوی نیز توسط مورخان شناسایی می‌شود.

در پهله حکومت تنها محدود به خاندان اشکانی پارتی نبود. خاندان‌های کارن، سورن و اسپهبد به عنوان فرمانروایان فرعی پهلو بودند. به گفته طبری، مقر کارنی‌ها در ماه نهاوند، اسپهبد در ری، و سورنی‌ها در سگستان(سیستان) بوده، در حالی که آخرین اشکانی، اردوان چهارم، بر کل جبال (به معنی پهله،ماد) فرمانروایی می‌کرد.

 مناطق و نواحی 
ماه نهاوند بخشی از سرزمین بزرگ پهله در باختر و مرکز ایران بوده است که بعدها به ماه بصره نیز شهرت یافته است. ابن الندیم از قول عبداﷲ بن المقفع آورده است که ماه پهله یکی از پنج ناحیه پهله (فهله) است (یادداشت‌های دهخدا). بروجرد و نهاوند دو قصبه یا نقطه شهری ماه پهله بوده‌اند.

 زبان 
 کهن‌ترین منبع دربارهٔ زبان پهله قول ابن مقفع (۱۴۲ه‍.ق/۷۵۹م) است که در الفهرست نقل شده است. عبدالله بن مقفع گفته است:
زبان پهلوی منسوب به پهله است و این، نام پنج ولایت است که عبارتند از اصفهان و ری و همدان و ماه نهاوند و آذربایجان.
 در مفاتیح العلوم نوشته شده است که:
یکی از زبان‌های ایران پهلوی است و همین زبان است که پادشاهان در مجالس خود به‌آن سخن می‌گفتند و آن منسوب است به پهله و پهله نامی است که به پنج شهر اصفهان، ری، همدان، ماه نهاوند و آذربایجان داده شده است.
 جستارهای وابسته 
 پیشینه تقسیمات کشوری ایران
 جغرافیای تاریخی ایران
 پانویس 

 منابع 
 علیرضا شاپور شهبازی: سلسله ساسانیان. در: دایرةالمعارف ایرانیکا . نسخه آنلاین، جولای ۲۰۰۵.
 Justus Olshausen: Parthava und Pahlav, Mâda und Mâh , Buchdruckerei der Königl. Akademi der Wissenschaften (G. Vogt)، برلین ۱۸۷۶، کتابهای فراموش شده، شابک 978-1-332-49193-3.
 Mary Boyce: GŌSĀN، در دایرةالمعارف ایرانیکا، جلد. ۲، صص ۱۶۷–۱۷۰; در دسترس آنلاین در https://iranicaonline.org/articles/gosan (در تاریخ ۱ مه ۲۰۲۳ به صورت آنلاین در دسترس است)، ۲۰۱۲.
 مهرداد قدرت دیزجی: نکاتی دربارهٔ موقعیت استان پارت، در وستا سرخوش کرتیس، الیزابث جی پندلتون، مایکل آلرم، تورج دریایی: امپراتوری‌های اشکانی و اولیه ساسانی: انطباق و گسترش، مؤسسه مطالعات فارسی بریتانیا (BIPS)، کتاب‌های آکسبو، آکسفورد و فیلادلفیا، ۲۰۱۲.

رده:استان‌های شاهنشاهی ساسانی
رده:پارت
رده:جغرافیای تاریخی ایران
رده:زبان پارتی
رده:زبان‌های ایرانی
رده:شاهنشاهی اشکانی
رده:نام مکان‌ها با ریشه پهلوی