دبیرستان فردوسی

دبیرستان فردوسی تبریز (مدرسه محمدیه سابق) در خیابان امام خمینی (پهلوی سابق) و در نزدیکی چهارراه شریعتی (شهناز سابق) قرار دارد. این مدرسه تاریخی در اواخر دوره قاجار ساخته شد و در هفتم مهرماه سال ۱۳۸۱ با شمارهٔ ثبت ۶۱۷۵ جزو یکی از آثار ملی ایران شد. این مدرسه پس از دبیرستان البرز دومین مدرسه قدیمی ایران محسوب می‌شود.

 پیشینه 
مدرسه محمدیه در ۲۱ صفر ۱۳۳۵ قمری برابر با ۲۶ آذر ماه ۱۲۹۵ خورشیدی با کوشش دکتر عباس ادهم (اعلم‌الملک) نخستین رئیس فرهنگ آذربایجان پس از مشروطیت تأسیس شد. دکتر اعلم‌الملک نخستین بار در ۱۳۳۰ قمری (۱۲۹۰ خورشیدی) با پست ریاست بهداری همراه محمدولی خان تنکابنی (سپهدار اعظم) والی آذربایجان به تبریز آمد و برای یاری به امور فرهنگی، مدرسه فیوضات را دولتی کرده و ماهانه دوهزار ریال کمک خرجی به آن مدرسه اختصاص داد. در این تاریخ ارتش روسیه تزاری به آذربایجان تاخته و پس از اشغال تبریز شمار فراوانی از مشروطه خواهان را کشت و صمدخان شجاع‌الدوله با پشتیبانی ارتش روسیه تزاری فرمانروای آذربایجان شد.

اعلم‌الملک نیز به تهران بازگشت ولی پس از دو سال به همراه محمدحسن میرزا ولیعهد احمد شاه قاجار به تبریز آمد و در صدد تأسیس یک مدرسه دولتی برآمد و برای کمک به مدارس حکمت، رشدیه، تمدن، نوبر با جلب نظر بازرگانان و اشخاص علاقه‌مند عوارضی برای کالاهای تجارتی و امانات پستی و گذرنامه تعیین کرد و در سال ۱۳۳۵ قمری (۱۲۹۵ خوشیدی) مدرسه دولتی محمدیه را به ریاست باقر طلیعه و نظامت میرزا تقی خان رفعت افتتاح کرد.

ابوالقاسم فیوضات دانش آموزان کلاس‌های متوسطه فیوضات را به مدرسه دولتی محمدیه فرستاد و خودش آموزگار ریاضیات در این مدرسه شد و به جز وی طلیعه تدریس عربی، علی خان ادیب خلوط آشتیانی تدریس ادبیات و تاریخ، صالح لقمان ادهم تدریس حقوق و تعلیمات مدنی، علی مجیر مولوی تدریس شیمی و محسن رفعت و تقی رفعت تدریس زبان خارجه را به عهده داشتند.

مدرسه محمدیه در سال نخست تأسیس با چهار کلاس در محله سرخاب در ساختمان میرزا موسی خان امین‌الملک برپا شد. سال دیگر به خانه‌های فرمانفرما در محله ششگلان منتقل شد. مدرسه در سال دوم برپائیش نزدیک به صد تن دانش آموز داشت. با تشویق اعلم‌الملک مدیران مدارس متوسطه شاگردان خود را به این مدرسه فرستادند و خود نیز در آنجا به تدریس پرداخت و سال به سال به شماره کلاس‌ها افزوده شد تا در سال ۱۲۹۸ خورشیدی که یک مدرسه شش کلاسه کامل شد.
بندانگشتی|اعلم‌الملک مؤسس دبیرستان فردوسی تبریز

اولین گروه فارغ‌التحصیلان در خرداد ۱۲۹۹ هشت تن بودند. در سال ۱۲۹۷ رئیس مدرسه ابوالقاسم فیوضات و ناظم آن عبدالله فریور بود. در سال ۱۲۹۹ فیوضات به ریاست معارف آذربایجان منصوب شد و اسماعیل امیرخیزی معلم ادبیات، رئیس مدرسه شد. در همین سال مدرسه به حیاط صندوقخانه عمارت حرمخانه (فرمانداری امروزی) انتقال یافت و سپس مدرسهٔ متوسطه نامیده شد. سرانجام در سال ۱۳۱۳ مدرسه متوسطه به نام دبیرستان فردوسی نام‌گذاری شد و به جز سه کلاس دورهٔ اول دارای شش کلاس دورهٔ دوم دبیرستان شد. اسماعیل امیرخیزی تا ۳۰ مرداد ۱۳۱۴ رئیس دبیرستان بود. در این مدت دبیرستان از نظر شماره کلاس‌ها و شماره دانش آموزان و چگونگی تحصیل و تدریس پیشرفت کرده بود و امیرخیزی در همان سال رئیس مدرسه دارالفنون تهران شد و به پایتخت رفت.

دوره دوم دبیرستان در سال تحصیلی ۱۹–۱۳۱۸ به ساختمان دانشسرای پسران انتقال یافت و دوره اول در همان مکان اول به نام دبیرستان فردوسی تحت نظر مؤیدی اداره می‌شد، در سال تحصیلی بعد مدرسه پیوسته دانشسرای پسران شد و دوره دوم دبیرستان در همان سال به ساختمان کنونی دبیرستان توحید (پروین سابق) در کوی لیل آباد پیش از احداث خیابان شریعتی (شهناز پیشین) و از شهریور ۱۳۲۰ به محل کنونی دبیرستان در خیابان خمینی (پهلوی پیشین) انتقال یافت.

کتابخانهٔ دبیرستان در سال ۱۲۹۹ شمسی از سوی اسماعیل امیرخیزی تأسیس شد که نخست بیش از هزار و هفتصد جلد کتاب داشت و آزمایشگاه دبیرستان از سال ۱۳۱۲ با واگذاری آزمایشگاه دارالمعلمین تبریز برپا شد که پس از خریدن آزمایشگاه مدرسه امریکاییان در سال ۱۳۲۸ و دبیرستان شوروی در سال ۱۳۲۶ بهسازی شد.

 نام و چگونگی نامگذاری 
دبیرستان فردوسی نخست دبیرستان محمدیه نام داشت که سپس نام محمدیه کنار گذاشته شد و چندی مدرسهٔ متوسطه تبریز نامیده شد تا اینکه در سال ۱۳۱۳ همزمان با جشن هزاره فردوسی بود این دبیرستان، فردوسی نامیده شد.تاریخچه و وجه تسمیهٔ مدارس تبریز، رضا امین سبحانی، تبریز، ۱۳۳۷، صص ۵۵–۵۲

 مدیران و آموزگاران 
برخی از مدیران و آموزگاران نخستین این دبیرستان:
 میرزا باقر طلیعه (معمم، مجتهد و روزنامه‌نگار)
 میرزا تقی رفعت (از بنیانگذاران شعر نو در ایران و ناشر مجله ادبی تجدد)
 محمدعلی خان تربیت (از شخصیت‌های تراز اول انقلاب مشروطه و از ادبا و مورخان ایران معاصر)
 اسماعیل امیرخیزی (از پیشروان انقلاب مشروطه و از نزدیکان ستارخان و مدیر دارالفنون تهران در دهه ۱۳۱۰ شمسی)

فهرست مدیران پس از عبدالله فریور:
 محمود ابوالضیاء از تاریخ ۲۷ مهر ماه ۱۳۲۲ تا دی ماه ۱۳۲۴
 عبدالحسین فائقی از دی ماه ۱۳۲۴ تا اواخر آذر ماه ۱۳۲۵
 سید تقی میرفخرایی از اسفند ۱۳۲۵ تا مهر ماه ۱۳۲۸
 بدر ایرانی از ۱۷ مهر ماه ۱۳۲۸ تا شهریور ۱۳۲۹
 هاشم فرهنگ از شهریور ۱۳۲۹ تا شهریور ۱۳۳۱
 مسعود رضوانی از ۱۹ شهریور ۱۳۳۱ تا اسفند ۱۳۳۲
 محمود اصفهانی زاده از اسفند ۱۳۳۲ تا شهریور ۱۳۳۹
 اسماعیل شایا از ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۹ به مدت ده سال
پس از مدیریت اسماعیل شایا از سال ۱۳۴۹ تا سال ۱۳۸۴ به ترتیب علیزاده افشار، علیائی، کریم صدق روحی، جعفر کمالی، یوسف اسماعیلی حسینی، کاظم فائقی، رسول براهنی، آقاجان حصاری، مرتضایی، حسن‌زاده و علی‌اکبر رحمان‌پور و مرتضی جوادی و رنجی مدیر دبیرستان فردوسی بودند.

 دانش‌آموختگان و انجمن دانش آموختگان دبیرستان 
از دانش‌آموختگان برجسته این مدرسه:
 ساموئل خاچیکیان (بنیانگذار سینمای وحشت در ایران)
 پروفسور فرید (پدر جغرافی ایران)
 دکتر سید محمدحسین مبین (پزشک جذامیان ایران)
 عباس علوی استاد و پژوهشگر برجسته دانشگاه پنسیلوانیا آمریکا
 محمد حسین بهجت تبریزی متخلص به شهریار
 غلامعلی رعدی آذرخشی (ادیب شاعر و نویسنده معاصر ایرانی)
 دکتر جعفر دادمنش (از بزرگان رشته دندانپزشکی ایران)
 دکتر کاظم عدادی ابراهیمی (از پیشکسوتان پزشکی کودکان)
 دکتر محمد حسن لطفی تبریزی (مترجم آثار فلسفی)
 شهرام دبیری اسکوئی (رئیس شورای شهر تبریز)
 دکتر ابراهیم پاد (حقوقدان، قاضی دادگستری و استاد حقوق جزا)
 یدالله مفتون امینی (شاعر معاصر ایرانی)
 غلامرضا قاسمی (از فرماندهان نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران در جنگ ایران و عراق و دارای درجه تیمساری)
 دکتر حسن عشایری (پزشک و استاد دانشگاه علوم پزشکی ایران)
 نظام الدین دانشور (شیمیدان)
 مهندس تیمور لکستانی (پدر برق ایران)
 موسی غنی‌نژاد (اقتصاد دان)
 دکتر مهدی قالیبافیان (پدر بتن ایران)
 محمد حنیف نژاد از بنیانگذاران اولیه سازمان مجاهدین خلق
 حسین عبداللهی اسفهلان (مهندس پلیمر) دانشگاه امیر کبیر

 انجمن دانش آموختگان 
در سال ۱۴۰۲ در سالن هتل گسترش جلسه ای متشکل از هفتاد نفر از دانش آموختگان دبیرستان فردوسی تشکیل شد و در همان جلسه بنیاد انجمن دانش آموختگان نهاده شد که بعد از طی مراحل قانونی این انجمن تصویب و تشکیل یافت.

یکسال بعد با تلاش انجمن دفتر انجمن در ساختمان قدیمی دبیرستان فردوسی باز سازی و تجهیز گردید.

انجمن دارای وب سایت رسمی به آدرس زیر است:

alumniferdowsi.org

 کتابخانه دبیرستان 
هر چند نخستین کتابخانه مدرسه‌ای یا به قول کتابداران و علمای علم اطلاع‌رسانی، نخستین کتابخانه آموزشگاهی منطقه به سال ۱۳۳۳ قمری در دبیرستان ملی ارامنه تبریز - که بعدها دبیرستان سروش نام گرفت تأسیس شد، اما بزرگ‌مردان حوزه فرهنگ و معارف منطقه که آن روزها در ایران شهرت و جایگاهی داشتند، آستین بالا زدند تا تبریز یکی از طلایه داران فرهنگ ایران زمین در این زمینه نیز عقب نماند و دانش آموزان مسلمان این شهر نیز که طبعاً برای استفاده از کتابخانه‌های ارامنه با مشکلاتی مانند تفاوت‌های زبانی و فرهنگی مواجه بودند، بتوانند کتابخانه مدرسه‌ای آبرومند و در خور شانی برای استفاده داشته باشند.

در همین راستا و با این نیت خیر بود که' اسماعیل امیرخیزی 'که از نوادر دوران محسوب می‌شد، با همت بلند خود مقدمات تشکیل کتابخانه دبیرستان فردوسی را که در آن دوران مدرسه متوسطه محمدیه خوانده می‌شد، بنیان گذاشت.

'بهروز خاماچی' محقق تبریزی در این مورد می‌نویسد: 'کتابخانه فردوسی تبریز یکی از بهترین کتابخانه‌های دبیرستان‌های تبریز است که در سال ۱۲۹۹ شمسی به همت اسماعیل امیرخیزی تأسیس شد که بالغ بر یک هزار و ۷۰۰ جلد کتاب در آغاز داشت'.

از آنجا که دبیرستان فردوسی از همان نخستین دوران آغاز به کار آن، محفل دانشمندان و معارف پرورانی چون میرزا باقر طلیعه (نخستین مدیر این مدرسه و ناشر روزنامه معروف فکاهی عنکبوت)، دکتر علی اکبر پیشوا (از حقوقدانان و روزنامه نگاران برجسته سال‌های نخست سده ۱۳۰۰ ش و مدیر نشریه‌های آذر و آذرآبادگان)، عبدالله عبدالله زاده فریور (از بزرگان عرصه تئاتر ایران)، میرزا تقی رفعت (بنیانگذار شعر نو در ایران) و برادرش محسن رفعت و ده‌ها ستاره درخشان علم دوست و دانش پرور دیگر بود، به زودی بازار کتابخانه دبیرستان رونقی یافت و نسخ خطی و چاپی (سربی و سنگی) زیادی که بسیاری از آن‌ها در نوع خود بی مانند بودند، برای مطالعه در دسترس دانش آموزان قرار گرفت.

کتابخانه دبیرستان فردوسی از همان نخستین سال‌های راه اندازی آن، مرجع خوب و ارزشمندی برای کسانی شد که هر یک در سال‌های بعد به سان ستاره‌ای درخشان در آسمان ادبیات، تاریخ، فرهنگ و علوم مختلف ایران درخشیدند.

تعداد مجموعه کتاب‌های این کتابخانه در سال ۱۳۴۸، حدود هشت هزار جلد بود و از همین‌جا می‌توان پی برد که از آغاز فعالیت کتابخانه دبیرستان فردوسی در سال ۱۳۳۷ ق. تا سال مورد اشاره به‌طور متوسط سالانه حدود ۵۰۰جلد کتاب بر شمار کتاب‌های آن افزوده شده و در تاریخ مزبور کتابخانه دبیرستان فردوسی یکی از کتابخانه‌های کم مانند آموزشگاهی در ایران محسوب می‌شد.

 موزه‌ای برای دفاع مقدس در دبیرستان فردوسی 
برای آشنایی دانش آموزان با کسانی که در جنگ ایران و عراق جانفشانی کردند موزهٔ کوچکی به نام: «دفاع مقدس و شهدا» در این دبیرستان برپا شده است.

 امکانات و تجهیزات 
بندانگشتی|کتابخانه دبیرستان فردوسی تبریز

این دبیرستان یکی از دبیرستان‌هایی است که در چند دهه گذشته دارای یکی از بهترین آزمایشگاه‌ها برای آموزش دانش آموزان در همه ایران بوده است که پیشینهٔ آزمایشگاه این دبیرستان به زمان قاجاریه و پهلوی برمی‌گردد که پس از بر سر کار آمدن نظام جمهوری اسلامی بر توانمندی آزمایشگاه افزوده شده است.

 بازدیدها 
دبیرستان فردوسی در زمان پهلوی از سوی محمدرضا پهلوی هنگام آمدنش به تبریز بازدید شده است، همچنین دبیرستان فردوسی در زمان جمهوری اسلامی ایران نیز از سوی مقامات گوناگون کشوری و استانی بارها بازدید شده است.

 کاربری 
بخش تاریخی این دبیرستان در اختیار سازمان میراث فرهنگی قرار گرفت تا پیریزیش را انجام دهد. از سال ۱۳۸۶ پژوهشکدهٔ علمی - کاربردی کلاس‌های خود را در ساختمان قدیمی برپا کرد. پیشتر در حیاط مدرسه سرویس‌های بهداشتی وجود داشتند که در سال ۱۳۸۷ آن‌ها را تخریب و ساختمان نوینی ساختند که طبقه همکف آن برای دستشویی و وضوخانه و طبقه دوم آن برای نمازخانه به کار می‌رود.

پژوهشکده در فروردین سال ۱۳۸۸ از ساختمان قدیمی این دبیرستان نقل مکان کرد تا عملاً این ساختمان به‌طور کامل خالی از هرگونه استفادهٔ آموزشی و پژوهشی شود. تنها کاربرد این بنا این است که چند اتاق آن انباری برای دبیرستان ثقةالاسلام است که چند سال پیش تخریب و بازسازی شد. شبکه سهند نیز در اواخر سال ۱۳۸۷ و اوایل سال ۱۳۸۸ در بخش‌هایی از این ساختمان در حال فیلم‌برداری و ساختن مجموعهٔ تلویزیونی بود.

در سوی خاوری ساختمان و روبروی ایوان آن ساختمان سینما فرهنگیان قرار دارد که زیرزمین این ساختمان همانندی فراوان به بناهای ساخته‌شده از سوی آلمانی‌ها در قدیم دارد. این زیرزمین که گمان می‌رود پیشتر اصطبل اسب‌ها بوده برای سالن ورزشی (پینگ‌پنگ) به کار می‌رفت. همچنین اگر از نمای بالا به محل نگاه کنیم خواهیم دید سازه مانند حرف لاتین H است که نشان می‌دهد این سازه در قدیم hospital یا بیمارستان بوده است. در ساختمان قدیمی یک موزه اشیاء و اسناد قدیمی دبیرستان موجود است و به جز آن اتاقی برای آشنایی با شهداء انقلاب اسلامی و هشت سال دفاع مقدس و خاطرات و وصیت‌نامه‌های آن‌ها نیز موجود است.

بندانگشتی|اکران فیلم عمار در نمایشگاه دبیرستان فردوسی

 جستارهای وابسته 
 فهرست مدرسه‌های قدیمی تبریز
 فهرست آثار ملی ایران
 دبیرستان البرز
 دکتر عباس ادهم (اعلم‌الملک)

 منابع 

رده:آثار دوره قاجاریان در شهرستان تبریز
رده:دبیرستان‌های تبریز
رده:مختصات نیازمند به بازبینی
رده:مدرسه‌های تاریخی شهرستان تبریز
رده:ویکی‌سازی رباتیک
رده:یادمان‌های فردوسی