زبان‌های ترکی

بندانگشتی|چپ|350px|گستره زبان‌های ترکی

زبان‌های تُرکی  یک خانوادهٔ زبانی شامل ۳۵ زبان می‌باشد.Dybo A.V. , "Chronology of Türkic languages and linguistic contacts of early Türks", Moskow, 2007, p. 766,   (In Russian) این خانوادهٔ زبانی به‌عنوان بخشی از خانوادهٔ پیشنهادی زبان‌های آلتایی در نظر گرفته شده بود ولی امروزه این فرضیه و طبقه‌بندی پیشنهادی زبان‌های آلتایی که شامل زبان‌های ترکی، مغولی و تونگوزی بود به‌طور گسترده رد شده‌است،"While 'Altaic' is repeated in encyclopedias and handbooks most specialists in these languages no longer believe that the three traditional supposed Altaic groups, Turkic, Mongolian and Tungusic, are related." Lyle Campbell & Mauricio J. Mixco, A Glossary of Historical Linguistics (2007, University of Utah Press), pg. 7."When cognates proved not to be valid, Altaic was abandoned, and the received view now is that Turkic, Mongolian, and Tungusic are unrelated." Johanna Nichols, Linguistic Diversity in Space and Time (1992, Chicago), pg. 4.Georg et al. 1999: 73-74"...[T]his selection of features does not provide good evidence for common descent" and "we can observe convergence rather than divergence between Turkic and Mongolic languages--a pattern than is easily explainable by borrowing and diffusion rather than common descent", Asya Pereltsvaig, Languages of the World, An Introduction (2012, Cambridge) has a good discussion of the Altaic hypothesis (pp. 211-216). همچنان که طبقه‌بندی پیشنهادی زبان‌های اورال آلتایی نیز منسوخ شده‌است.cf. e.g. Georg et al. 1999 از میان ۳۵ زبان ترکی، ۶ زبان شامل زبان‌های ترکی استانبولی، ازبکی،ترکی خراسانی ،ترکی آذربایجانی، قزاقی و اویغوری که مجموعاً حدود ۱۷۰ میلیون گویشور دارند  بیش از ۱۱ میلیون گویشور و ۱۰ زبان بیش از ۱ میلیون گویشور دارند. ۲۵ زبان دیگر همگی کمتر از یک میلیون نفر گویشور دارند و بیشتر آن‌ها در معرض انقراض قرار دارند.

.https://www.ethnologue.com/https://glottolog.org/

این زبان‌ها در منطقهٔ وسیعی از شمال آسیا، شمال و غرب چین تا غرب آسیا، بخش‌هایی از خاورمیانه، سواحل مدیترانه، آسیای مرکزی و اروپای شرقی استفاده می‌شوند. ترکی زبان مادری حدود ۱۷۰ میلیون تن است و با برشمردن گویشوران زبان دوم شمار گویشوران آن نزدیک به ۲۰۰ میلیون تن برآورد شده‌است. از این میان، گویشوران زبان ترکی استانبولی نزدیک به ۴۰ درصد همهٔ ترک‌زبانان جهان را در بر می‌گیرند.
شاخهٔ زبان‌های اوغوز که بیشترین جمعیت ترک‌زبانان را تشکیل می‌دهد به‌صورت دوطرفه در میان زبان‌های ترکی استانبولی، ترکی آذربایجانی، ترکی خراسانی، قشقایی، افشاری، ترکمنی، تاتاری کریمه، گاگائوزی و گاگائوزی بالکان دارای اشتراکاتی بوده و تا حدی برای هم قابل‌فهم می‌باشند. کاربرد زبان‌های ترکی در مناطق متفاوت ایران از لحاظ تنوع لهجه‌ها و گروه‌های قومی تنها با منطقهٔ قفقاز قابل مقایسه‌است و تعداد گویشوران این گروه‌های زبانی از چندین هزار نفر همچون خلجی تا جمعیت چند میلیونی ترکی آذربایجانی متفاوت است.TURKIC LANGUAGES OF PERSIA
میان ترکی و مغولی ارتباط‌هایی دیده می‌شود. در منابع ترکی و مغولیِ اولیه، جز واژگان بین فرهنگی اثری دیده نمی‌شود، ولی در مغولی میانه، لغات معادل وجود دارد. شباهت‌های بسیار میان ترکی و مغولی، نتیجهٔ ارتباط آن‌ها در میانهٔ سدهٔ اول پیش از میلاد است.Concise Encyclopedia of Languages of the World, Keith Brown & Sarah Ogilvie, p. 31

در چهل و سومین کنفرانس عمومی یونسکو، پیشنهادی از سوی آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، ترکیه و ازبکستان برای اعلام ۱۵ دسامبر به عنوان «روز جهانی زبان ترکی» ارائه شد و این پیشنهاد توسط ۲۱ کشور عضو حمایت شد. در راستای این پیشنهاد، ۱۵ دسامبر به عنوان «روز جهانی خانواده زبان ترکی» به رسمیت شناخته شد.یونسکو ۱۵ دسامبر را به عنوان «روز جهانی خانواده زبان ترکی» اعلام کرد

 دسته‌بندی کلی 
در کل شش گروه کلی زبان‌های ترکی وجود دارد که ۳۵ زبان ترکی در این ۶ دسته قرار می‌گیرد:

 ردیف  شاخه  تعداد زبان  وضعیت  گویشوران بومی  سیستم نوشتاری اصلی۱ زبان‌های اوغوز ۸ عادی ۱۰۸٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر لاتین۲ زبان‌های قارلقی ۴ عادی ۳۸٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر لاتین۳ زبان‌های قبچاقی ۱۲ عادی ۳۱٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر لاتین۴ زبان‌های ترکی سیبری ۹ در خطر انقراض  ۸۰۰٬۰۰۰ نفر سیریلیک۵ زبان‌های اوغور ۱ در خطر انقراض ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ نفر سیریلیک۶ زبان ارغو ۱ در خطر انقراض ۲۰٬۰۰۰ نفر فارسیجمع کل زبان‌های ترکی ۳۵ عادی ۱۷۹٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر لاتین

 فهرست زبان‌های ترکی 

در حال حاضر تنها ۳۵ زبان زنده ترکی وجود دارد که فقط ۵ زبان ترکی بیش از ده میلیون گویشور دارد و فقط ده زبان ترکی بیش از یک میلیون گویشور دارد و ۲۵ زبان ترکی کم‌تر از یک میلیون گویشور بومی دارد.Dybo A.V. , Chronology of Türkic languages and linguistic contacts of early Türks, Moscow, 2007, p. 766,  (In Russian) بر اساس اعلام سایت اتنولوگ تا پایان سال ۲۰۱۹ میلادی زبان‌های ترکی بر اساس تعداد گویشور بومی به شرح زیر است:

 شماره  نام  شاخه  وضعیت  شمار گویشوران  کشور اصلی  سامانه نوشتاری۱ زبان ترکی استانبولی  زبان‌های اوغوز طبیعی ۷۰،۰۰۰،۰۰۰   لاتین۲ زبان ترکی آذربایجانی زبانهای اوغوزطبیعی   ۲۵،۰۰۰،۰۰۰   جمهوری آذربایجان و
ایرانلاتین و فارسی در ایران۳ زبان ازبکی زبانهای قارلقیطبیعی ۲۷٬۰۰۰٬۰۰۰ لاتین۴ زبان قزاقی  زبان‌های قبچاقی طبیعی ۱۴٬۰۰۰٬۰۰۰   لاتین۵ زبان اویغوری  زبان‌های قارلقی طبیعی ۱۱٬۰۰۰٬۰۰۰   فارسی۶ زبان ترکمنی  زبان‌های اوغوز طبیعی ۷٬۰۰۰٬۰۰۰   لاتین۷ زبان تاتاری  زبان‌های قبچاقی طبیعی ۵٬۵۰۰٬۰۰۰   سیریلیک۸ زبان قرقیزی  زبان‌های قبچاقی طبیعی ۵٬۰۰۰٬۰۰۰   سیریلیک۹ زبان باشقیری  زبان‌های قبچاقی آسیب‌پذیر ۱٬۵۰۰٬۰۰۰   سیریلیک۱۰ زبان چوواشی  زبان‌های اوغور آسیب‌پذیر ۱٬۲۰۰٬۰۰۰   سیریلیک۱۱ زبان قشقایی  زبان‌های اوغوز طبیعی ۳۰۰٬۰۰۰   فارسی۱۲ زبان ترکی خراسانی  زبان‌های اوغوز آسیب‌پذیر ۱۰٬۰۰۰   فارسی ۱۳   زبان ترکی افشاری  زبان‌های اوغوز در معرض خطر شدید ۶۰,۰۰۰   فارسی۱۴ زبان قره‌قالپاقی  زبان‌های قبچاقی طبیعی ۶۵۰٬۰۰۰   لاتین۱۵ زبان تاتارهای کریمه  زبان‌های قبچاقی به شدت در خطر ۶۰۰٬۰۰۰   لاتین۱۶ زبان قموقی  زبان‌های قبچاقی آسیب‌پذیر ۴۵۰٬۰۰۰   سیریلیک۱۷ زبان کاراچایی-بالکاری  زبان‌های قبچاقی آسیب‌پذیر ۴۰۰٬۰۰۰   سیریلیک۱۸ زبان یاقوتی  زبان‌های ترکی سیبری آسیب‌پذیر ۴۰۰٬۰۰۰   سیریلیک۱۹ زبان تووایی  زبان‌های ترکی سیبری آسیب‌پذیر ۳۰۰٬۰۰۰   سیریلیک۲۰ زبان اوروم  زبان‌های اوغوز قطعاً در خطر ۲۰۰٬۰۰۰   سیریلیک۲۱ زبان گاگائوزی  زبان‌های اوغوز بحرانی ۱۵۰٬۰۰۰   لاتین۲۲ زبان تاتارهای سیبری  زبان‌های قبچاقی قطعاً در خطر ۱۰۰٬۰۰۰   سیریلیک۲۳ زبان نوقایی  زبان‌های قبچاقی قطعاً در خطر ۱۰۰٬۰۰۰   سیریلیک۲۴ زبان سالاری  زبان‌های اوغوز آسیب‌پذیر ۷۰٬۰۰۰   لاتین۲۵ زبان آلتای  زبان‌های ترکی سیبری به شدت در خطر ۶۰٬۰۰۰   سیریلیک۲۶ زبان خاکاسی  زبان‌های ترکی سیبری قطعاً در خطر ۵۰٬۰۰۰   سیریلیک۲۷ زبان خلجی  زبان‌های ارغو آسیب‌پذیری ۵٬۰۰۰   فارسی۲۸ زبان آینو  زبان‌های قارلقی بحرانی ۶٬۰۰۰   فارسی۲۹ زبان یوغوری غربی  زبان‌های ترکی سیبری به شدت در خطر ۵٬۰۰۰   لاتین۳۰ زبان شور  زبان‌های ترکی سیبری به شدت در خطر ۳٬۰۰۰   سیریلیک۳۱ زبان دولگانی  زبان‌های ترکی سیبری قطعاً در خطر ۱٬۰۰۰   سیریلیک۳۲ زبان کریمچاقی  زبان‌های قبچاقی بحرانی ۲۰۰   الفبای لاتین۳۳ زبان ترکی ایلی  زبان‌های قارلقی به شدت در خطر ۱۰۰   سیریلیک۳۴ زبان توفا  زبان‌های ترکی سیبری بحرانی ۱۰۰   سیریلیک۳۵ زبان کاراییم  زبان‌های قبچاقی بحرانی ۱۰۰   سیریلیک۳۶ زبان چولیمی  زبان‌های ترکی سیبری بحرانی ۵۰   سیریلیککل زبان‌های ترکی  – طبیعی ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰  – –

 دستور زبان 
این گروه زبان‌ها پیوندی هستند؛ یعنی تکواژها در کنار هم قرار می‌گیرند و واژه را می‌سازند، به‌طوری‌که با جدا کردن پیوندها، تکواژها به‌راحتی قابل شناسایی است.The Turkic Languages, Lars Johanson & Eva A. Csato, p. 35 همچنین یکی از مشخصات زبان‌های ترکی هماهنگی آواها است.

 گروه‌ها 


بندانگشتی|چپ|250px|متکلمان خانواده زبان‌های ترکی

در طی مهاجرت‌های بسیار اقوام مختلف ترک، زبان ایشان از همدیگر و نیز زبان‌های مختلف به خصوص زبان‌های ایرانی، عربی و مغولی تأثیراتی گرفته‌است که باعث پیچیدگی تاریخ و سیر تحول این زبان‌ها شده‌است و از لحاظ گروه‌بندی دشواری‌هایی ایجاد نموده‌است. در نتیجه چندین سیستم متفاوت برای دسته‌بندی این زبان‌ها پدید آمده‌است. یکی از رایج‌ترین دسته‌بندی‌های انجام گرفته، زبان‌های ترکی را به شش خانواده تقسیم می‌کند که عبارتند از:
 خانوادهٔ چوواش (اوغور یا بلغار)
 خانوادهٔ شمال غربی (قپچاق)
 خانوادهٔ جنوب غربی (اوغوز)
 خانوادهٔ جنوب شرقی (قارلق)
 خانوادهٔ شمال شرقی (سیبری)
 خانوادهٔ خلجی (آرغو)

تقسیم‌بندی جدول زیر توسط لارس جانسون در سال ۱۹۹۸ انجام شده‌است:Lars Johanson (1998) The History of Turkic. In Lars Johanson & Éva Ágnes Csató (eds) The Turkic Languages. London, New York: Routledge, 81-125.  

 زبان نیاترکی زبان‌های مشترک ترکی جنوب غربی (اوغوز)
100px منقرض پچنگی (منقرض) اوغوز غربی ترکی آناتولی باستان (منقرض)
 ترکی عثمانی (منقرض)
 ترکی استانبولی
 ترکمنی عراقی
 گاگائوزی
 زبان کرکوزی
 ترکی آذربایجانی
 ترکی گاگائوزی بالکان اوغوز شرقی ترکمنی
 ترکی خراسانی اوغوز جنوبی اینالو
 افشاری
 قشقایی
 بهارلو
 نفر
 سنقری
 بچاقچی آرغو آرغو خلجیKhalaj is surrounded by Oghuz languages, but exhibits a number of features that classify it as non-Oghuz. زبان‌های مشترک ترکی شمال غربی (قپچاق)
100px منقرض قپچاق (منقرض) قپچاق غربی قومیتی
 کاراچایی-بالکاری
 تاتاری کریمه، اورومCrimean Tatar and Urum are historically Kipchak languages, but have been heavily influenced by Oghuz languages.
 کریمچاقی
 کومانی (منقرض)
 کارائیم قپچاق شمالی (ترک‌های ولگا-اورال) تاتاری قازان
 میشار
 باشقیری
 کیری غربی تاتارTura, Baraba, Tomsk, Tümen, Ishim, Irtysh, Tobol, Tara, etc. are partly of different origin (Johanson 1998)   قپچاق جنوبی قزاقی
 قره‌قالپاقی
 قرقیزی
 قپچاق ازبکی (زبان قپچاق فرقانا) (منقرض)
 نوقایی زبان‌های مشترک جنوب شرقی (قارلق)
100px غربی ازبکی شرقی اویغوری
 زبان تارانچی
 غربی آغور (اویغور زرد)
 سالاریDeviating. Historically developed from Southwestern (Oghuz) (Johanson 1998)  
 ترکی باستان (منقرض)
 جغتایی (منقرض)
 آینوAini contains a very large Persian vocabulary component, and is spoken exclusively by adult men, almost as a cryptolect.
 ترکی ایلی زبان‌های مشترک ترکی شمال شرقی (سیبری) سیبری شمالی یاکوتی
 دولگان سیبری جنوبی ترکی سایان تووایی (سویوت، اوریانخای)
 توفا ترکی ینیسی خاکاسی
 فویو قرقیز
 شور (ساغای قاجا، قیزیل) ترکی چولیم چولیم (کوئریک) ترکی آلتای آلتای شامل گویش‌های توبا، قوموندا، قو، تلئوت، تلنژیت اوغور اوغور چوواشی
 خزری (منقرض)
 بلغاری (منقرض)

 هم سنجی واژه‌ها در زبان‌های ترکی‌تبار 
خانواده زبان‌های ترکی (به استثنای زبان چوواش و یاکوتی، تووایی، غیره) به‌طور کلی شباهت زیادی به هم دارند. در جدول زیر برای مقایسه شباهت‌های زبان‌های مختلف ترک تبار با همدیگر آورده شده‌است.

فارسیترکی قدیمترکی آذربایجانیترکی استانبولیترکمنیتاتاریقزاقیازبکیاویغورییاکوتیچوواشخلجیپدرataataataataataataotaataataatte ataمادرanaanaanne/anaeneanaanaonaana anneanaپسرo'guloğuloğuloğulul/uğılulo'giloghuluolyvăl/Uloğulمردer/erkekər/erkəker/erkekerkekiryerkekerkakärerarharدخترkyzqızkızgyzqızqιzqizqizky:sχĕrqizکس، نفرkişi kişi/nəfər kişi keşe kisi  kihi  kişikişiعروسkelin gəlin gelin geli:n kilen kelin kelin kelin kylyn kilen kelinفارسیترکی قدیمترکی آذربایجانیترکی استانبولیترکمنیتاتاریقزاقیازبکیاویغورییاکوتیچوواش خلجیدل jürekürək yürek/kalp ýürek yöräk zhürekyurak yüräk süreq izakخون qan qan kan ga:n qan qan qon qan qa:n jon  kanسر boş baş baş baş baş bas baş bas puš boşمژک (موی ریز) qyl qıl kıl qyl qıl kyl qil qil kıl hulچشم köz göz göz göz küz köz ko'z köz kos kör közمژهkirpikkirpikkirpikkirpikkerfekkirpikkiprikkirpikkılaman, kirbiihărpăkkirpikگوش qulqaqqulaqkulak gulak qolaq qulaq quloq qulaq gulka:kχo'lga  qulaqبینی burun burun burun burun borın muryn burun burun munnuبازو qol qol kol gol qul qol qo'l qol χol qolدست el(ig)əlel el    ili: ala'alانگشتbarmakbarmaqparmakbarmakbarmaq barmoqbarmaq   barmaqناخنtyrnaqdırnaqtırnakdyrnaqtırnaqtιrnaqtirnoqtirnaqtynyraq tirnaqزانو tiz diz diz dy:z tez tize tizza tiz tüsäχ  tiz(قسمتی از ران) baltyrbaldırbaldırbaldyrbaltırbaldyrboldyrbaldirballyrپا adaq ayaq ayak aýaq ayaq ayaq oyoq ataq  hadaqشکمqarynqarın/qorsaqkarıngarynqarınqarιnqorinqor(saq)qarynχyra'mqarniفارسیترکی قدیمترکی آذربایجانیترکی استانبولیترکمنیتاتاریقزاقیازبکیاویغورییاکوتیچوواشخلجیاسبatat at at at at ot at at uthatگاو جوانی که هنوز نزاییده|| siyir sığırsığir sığır sygyr síır (sıyır) siyιr sigir سگ yt it it it et iyt it it yt jydaitماهیbalyq balıq balık balyk balıq balιq baliq beliq balyk pola'baliqشپش bit bit bit bit bet biyt bit pit byt pyjdaفارسیترکی قدیمترکی آذربایجانیترکی استانبولیترکمنیتاتاریقزاقیازبکیاویغورییاکوتیچوواشخلجیخانه ev ev ev öý öy üy uy öy av  hevاتاق otag otağ otağotaq  otaq otoq otu: otagراهyolyol yol yo:l yul zhol yo'l yol suol solyolپلköprüqkörpüköprüköpri küpar köpir ko'prikkövrükkürpeتیرoqox ok ok uk o'q oq oχ ugu  hoqآتشotodateş/od od ut ot Olov ot uot vot  hotخاکسترkülkül kül kül köl kül kul kül kül kö'l külآبsuv su su su syw suw suv su ui syv suکشتیkemi gəmi gemi gämi kimä keme kema  kimدریاچه köl göl göl göl kül köl ko'l köl küöl kölجزیره (آبخوست)atov ada ada ada Utrau aral orol aral  utăخورشیدküneşgünəşgüneşgünKojaşkünquyosh quyash  kün χĕvel künابرbulut bulut bulut bulut bolıt bult bulut bulut bylyt pĕlĕt  buletستارهyulduzulduzyıldızýyldyzyoldızzhuldιzyulduzyultuzsulusşăltăryulduzخاک topraqtorpaqtopraktopraktufraqtopιraqtuproqtupraqtoburaχtăpra torpaqتپه töpü təpə tepe depe tübä töbe tepa töbö tüpeدرخت yağac ağac ağaç agaç ağaç ağaš   jyvăş hağaçخدا tenri tanrı tanrı taňry täñre  tängritanaraturăفارسیترکی قدیمترکی آذربایجانیترکی استانبولیترکمنیتاتاریقزاقیازبکیاویغورییاکوتیچوواشخلجیدراز  uzun uzun uzun uzyn ozın uzιn uzun uzun uhun vărămنو، جدید  yany yeni yeni yene yaña zhangayangi yengi sana şĕnĕچاق semiz səmiz,kök semiz, şişman semiz simez semiz semiz semiz emis samărپُر tolu dolu dolu do:ly tulı tolι to'la toluq tolorutullitoluسفید aq aq ak / beyaz ak aq aq oq aq  aqسیاهqaraqarakara gara qara qara qora qara χara χuraqaraزر، طلا qyzyl qızıl kızıl gyzyl qızıl qızıl qizil qizil kyhyl χĕrlĕqizilآسمانkökgöygök gök kük kök Osmon kök küöq kăvakkökفارسیترکی قدیمترکی آذربایجانیترکی استانبولیترکمنیتاتاریقزاقیازبکیاویغورییاکوتیچوواشخلجییک bir bir bir bir ber bir bir bir bi:r pĕrre  birدو eki iki iki iki ike yeki ikki ikki ikki ikkĕ  ekiچهار törd dört dört dö:rt dürt tört to'rt töt tüört tăvattă  törtهفت yeti yeddi yedi yedi cide zheti yetti yättä sette şiççĕ  yeteده on on on o:n un on o'n on uon vunnă  onصد yüz yüz yüz yü:z yöz zhüz yuz yüz sü:s şĕr  yüz

 الفبا 
برای نگارش زبان‌های مختلف ترکی در طول تاریخ الفباهای مختلف الفبای اورخون، الفبای اویغور، الفبای عربی و خزر)، الفبای لاتین و الفبای سیریلیک به کار گرفته شده‌است ولی هم‌اکنون اکثر زبان‌های ترکی از الفبای لاتین استفاده می‌کنند یا در حال تغییر خط رسمی خود به لاتین هستند.http://en.wikipedia.org/wiki/Kazakh_alphabet#Latin

بندانگشتی|راست|300x300پیکسل|الفبای اُرخون نوشته شده بر روی سنگ که هم‌اکنون درشهر قیزیل جمهوری آلتایی روسیه نگهداری می‌شود.بندانگشتی|راست|400x400پیکسل|نامه ارغون‌خان پادشاه ایلخانی به فیلیپ چهارم پادشاه فرانسه در قرن ۱۳ میلادی به خط اویغوریبندانگشتی|راست|250x250پیکسل|الفبای مشترک لاتین مورد استفاده در سال‌های ۱۹۲۲ تا ۱۹۴۰ میلادی در جمهوریهای ترک‌زبان شوروی و متن‌هایی به زبان‌های مختلف

 الفبای اورخون 
الفبای اورخون یا الفبای قدیمی ترک، الفبایی بود برگرفته از الفبای سغدی (که خود برگرفته از الفبای آرامی بود) که از قرن ششم میلادی توسط ترکان استفاده می‌شده‌است. این خط شباهت بسیاری به الفبای هون (الفبای مجارهای قدیم) دارد. اولین اثر به خط اُرخون در اواخر قرن ۱۹ در حاشیه رود ینی سی در روسیه پیدا شد و در سال ۱۸۸۹ توسط ویلهلم توماس دانمارکی رمز گشایی شد. در سال‌های بعد آثار بیشتری به این الفبا از جمله در حاشیه رود یدی سو پیدا شد.دنیس سینیور-ترکی قدیم-تاریخ تمدن آسیای مرکزی صفحه ۳۳۳–۳۳۱ الفبای اورخون از راست به چپ نوشته می‌شد اما گاهی نیز از بالا به پایین نیز نوشته می‌شده‌است که در این حالت حروف با ۹۰ درجه چرخش مورد استفاده قرار می‌گرفتند.Orkhon alphabet

 الفبای اویغور 
الفبای اویغوری، الفبایی است که در قرن ۱۲ میلادی توسط ترکان آسیای میانه و به ویژه اویغورها استفاده می‌شد. این خط مانند سایر نوشته‌های کهن بر روی پاپیروس نوشته می‌شده‌است. نوشته‌هایی به این خط بر روی سنگ نبشته‌ها باقی مانده‌است. خط اویغوری از چپ به راست و از بالا به پایین نوشته می‌شده‌است.

 الفبای معاصر 
تا اوایل دهه دوم قرن بیستم میلادی بیشتر زبان‌های ترکی با الفبای عربی نگارش می‌شدند. اما به دلیل عدم تناسب حروف فارسی (عربی) با این زبان؛ به ویژه برای ۹ مصوت زبان ترکی که تنها سه حرف وجود داشت؛ لذا انگیزه تغییر الفبای ترکی به ذهن روشن‌فکران ترک افتاد از اینرو از سال ۱۹۲۲ تلاش‌هایی برای تغییر الفبا انجام گرفت و در سال ۱۹۲۹ ترکیه و تمام جمهوری‌های ترک‌زبان اتحاد جماهیر شوروی به جز جمهوری چواش، الفبای مورد استفاده خود را از عربی به لاتین تغییر دادند. در حال حاضر الفبای نوشتاری زبان‌های مختلف ترکی چنین است:

 ترکی آذربایجانی: الفبای عربی و الفبای لاتین
 ترکی استانبولی: الفبای لاتین
 اویغوری:الفبای عربی نیز استفاده می‌شود الفبای عربی
 ترکمنی: الفبای لاتین
 ازبکی: الفبای لاتین
 گاگاووز: الفبای لاتین
 تاتاری:علی‌رغم تصریح قانون اساسی روسیه مبنی بر ممنوع بودن هرگونه الفبا به جز الفبای سیریلیک جمهوری تاتارستان از الفبای لاتین استفاده می‌کنند. الفبای سیریلیک الفبای لاتین قزاقی:در حال تغییر به الفبای لاتین الفبای سیریلیک و الفبای عربی
 چوواش: الفبای لاتین
 کاراچای بالکار: الفبای سیریلیک
 قرقیزی: الفبای سیریلیک
 زبان یاکوتی الفبای سیریلیک

 مقایسه الفبای زبان‌های مختلف ترک تبار 
در این جدول الفبی زبان‌های مختلف ترکی نمایش داده شده‌اند. با وجود تفاوت ظاهری برخی حروف، تلفظ‌ها تفاوت چندانی ندارند. در سال‌های اخیر تلاشهای زیادی برای ایجاد خط مشترک ترکی صورت گرفته‌است؛ و در نشست الفبا و زبان ادبی مشترک ترکی تصمیم گرفته شد تا جهت ایجاد یکپارچگی فرهنگی در جهان ترک، کشورهای ترک‌زبان جهت گذر به الفبای مشترک وارد عمل شوند.

فارسیترکی آذربایجانیترکی استانبولیگاگاووزترکمنی / تاتاری /قزاقیاویغوری /ازبکیآAaAaAaAaAaAaAaAaاَ Əə Ee Ä ä Ä ä Ä ä Ä ä Ee Eeب Bb Bb Bb Bb Bb Bb Bb Bbج Cc Cc Cc Jj Cc Cc Jj Jjچ Çç Çç Çç Çç Çç Çç CHch CHchد Dd Dd Dd Dd Dd Dd Dd Ddاِ Ee Ee Ee Ee Ee Ee É é Eeف Ff Ff Ff Ff Ff Ff Ff Ffگ Gg Gg Gg Gg Gg Gg Gg Ggغ Ğğ Ğğ - - Ğğ Ğğ Ghgh G’g’ه-ح Hh Hh Hh Hh Hh Hh Hh Hhایی İi İi İi İi İi-Í í İi-Ï ï Ii Iiء کوتاه مثل Earth انگلیسی Iı Iı Iı Yy Iı Iı - -ژ Jj Jj Jj Ž ž Jj Jj Jj -ک Kk Kk Kk Kk Kk Kk Kk Kkل Ll Ll Ll Ll Ll Ll Ll Llم Mm Mm Mm Mm Mm Mm Mm Mmن Nn Nn Nn Nn Nn Nn Nn Nnن غُنه - - - Ň ň Ň ň Ň ň NGng -اُ Oo Oo Oo Oo Oo Oo Oo Ooاُ نرم مثل تلفظ home Öö Öö Öö Öö Öö Öö Öö O'o'پ Pp Pp Pp Pp Pp Pp Pp Ppق Qq - - - Qq Qq Qq Qqر Rr Rr Rr Rr Rr Rr Rr Rrس Ss Ss Ss Ss Ss Ss Ss Ssش Şş Şş Şş Şş Şş Şş SHsh SHshت Tt Tt Tt Tt Tt Tt Tt Ttتس - - Ţ ţ - - - - -او Uu Uu Uu Uu Uu Uu Uu Uuاو نرم مثل تلفظ bonjur در فرانسه Üü Üü Üü Üü Üü Üü Üü Üüو Vv Vv Vv Ww Vv-Ww Vv-Ww Ww Vvخ Xx - - - Xx Xx Xx Xxی Yy Yy Yy Ýý Yy Yy Yy Yyز Zz Zz Zz Zz Zz Zz Zz Zz

 فهرست گویشوران بر اساس کشور 
کشورهایی که بیش‌ترین گویشور به زبان‌های ترکی را دارند به شرح زیر است:

شمارهکشورگویشوران(میلیون)زبان‌هایاصلی۱  ۵۵–۶۵  زبان ترکی استانبولی - زبان ترکی آذربایجانی۲  ۲۵–۳۰  زبان ازبکی - زبان قزاقی۳  ۲۵-۲۰  زبان ترکی آذربایجانی - زبان ترکی خراسانی - زبان قشقایی - زبان افشاری۴  ۱۳–۱۴  زبان قزاقی - زبان ازبکی۵  ۱۰–۱۲  زبان اویغوری - زبان قزاقی۶  ۹–۱۰  زبان ترکی آذربایجانی - زبان ترکی استانبولی۷  ۹–۱۰  زبان تاتاری - زبان باشقیری - زبان یاقوتی۸  ۵٫۵–۶  زبان قرقیزی - زبان ازبکی۹  ۴٫۵–۵  زبان ترکمنی - زبان ازبکی۱۰  ۴–۵  زبان ترکی استانبولی - زبان ترکی آذربایجانی۱۱  ۳–۴  زبان ازبکی - زبان ترکمنی۱۲  ۱–۲  زبان ترکی آذربایجانی - زبان ترکی استانبولی۱۳  ۱–۱٫۵  زبان ازبکی - زبان قرقیزی۱۴  ۰٫۵–۱  زبان ترکی استانبولی - زبان ترکی آذربایجانی۱۵  ۰٫۵–۱  زبان ترکی آذربایجانی - زبان ترکی استانبولی- سایر جهان ۰٫۵–۱  –کل زبان‌های ترکی ۱۷۰–۱۸۰  –

 زبان‌های ترکی در خطر انقراض و نابودی 
زبان درخطر به زبانی گفته می‌شود که در معرض نابودی باشد. تعداد گویشوران یک زبان درخطر به‌طور لزوم کم نیست، بلکه حتی اگر تعداد آن‌ها طی مدت به نسبت کوتاهی در حال کاهش شدید بوده باشد، باز با آن به سان زبان درخطر برخورد می‌شود.

از ۳۵ زبان ترکی، ۲۵ زبان در خطر انقراض و نابودی دسته‌بندی شده‌اند:

شمارهناموضعیتگویشورانکشور اصلی۱ زبان باشقیری آسیب‌پذیر ۱٬۵۰۰٬۰۰۰  ۲ زبان چوواشی آسیب‌پذیر ۱٬۲۰۰٬۰۰۰  ۳ زبان ترکی خراسانی آسیب‌پذیر ۱٬۰۰۰٬۰۰۰  ۴ زبان ترکی افشاری در معرض خطر شدید ۶۰۰,۰۰۰  ۵ زبان تاتارهای کریمه به شدت در خطر ۶۰۰٬۰۰۰  ۶ زبان قموقی آسیب‌پذیر ۴۵۰٬۰۰۰  ۷ زبان یاقوتی آسیب‌پذیر ۴۰۰٬۰۰۰  ۸ زبان کاراچایی-بالکاری آسیب‌پذیر ۴۰۰٬۰۰۰  ۹ زبان تووایی آسیب‌پذیر ۳۰۰٬۰۰۰  ۱۰ زبان اوروم قطعاً در خطر ۲۰۰٬۰۰۰  ۱۱ زبان گاگائوزی بحرانی ۱۵۰٬۰۰۰  ۱۲ زبان تاتارهای سیبری قطعاً در خطر ۱۰۰٬۰۰۰  ۱۳ زبان نوقایی قطعاً در خطر ۱۰۰٬۰۰۰  ۱۴ زبان سالاری آسیب‌پذیر ۷۰٬۰۰۰  ۱۵ زبان آلتای به شدت در خطر ۶۰٬۰۰۰  ۱۶ زبان خاکاسی قطعاً در خطر ۵۰٬۰۰۰  ۱۷ زبان خلجی آسیب‌پذیر ۲۰٬۰۰۰  ۱۸ زبان آینو بحرانی ۶٬۰۰۰  ۱۹ زبان یوغوری غربی به شدت در خطر ۵٬۰۰۰  ۲۰ زبان شور به شدت در خطر ۳٬۰۰۰  ۲۱ زبان دولگانی قطعاً در خطر ۱٬۰۰۰  ۲۲ زبان کریمچاقی بحرانی ۲۰۰  ۲۳ زبان توفا بحرانی ۱۰۰  ۲۴ زبان کاراییم بحرانی ۱۰۰  ۲۵ زبان ترکی ایلی به شدت در خطر ۱۰۰  ۲۶ زبان چولیمی بحرانی ۵۰  

 روسیه 
 مقاله اصلی: (:en:List of endangered languages in Russia) و (:en:Languages of Russia)

۱۵ زبان از خانواده زبان‌های ترکی در روسیه در فهرست زبان‌های در خطر (:en:Lists of endangered languages) و در معرض انقراض و نابودی کامل هستند:
 زبان آلتای (:en:Altai language) / (:en:Northern Altay language) - به شدت در معرض خطر به شدت در خطر - گویش وران ۵۵٬۷۲۰ نفر
 زبان تاتارهای بارابا (:en:Baraba Tatar language) - به شدت در معرض خطر به شدت در خطر - گویش وران ۸٬۰۰۰ نفر
 زبان تاتارهای سیبری (:en:Siberian Tatar language) - به‌طور قطع در معرض خطر قطعاً در خطر - گویش وران ۱۰۰٬۰۰۰ نفر
 زبان باشقیری (:en:Bashkir language) - آسیب‌پذیر آسیب‌پذیر - گویش وران ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ نفر
 زبان چولیمی (:en:Chulym language) - به‌طور بحرانی در معرض خطر بحرانی - گویش وران ۴۴ نفر
 زبان چوواشی (:en:Chuvash language) - آسیب‌پذیر آسیب‌پذیر - گویش وران ۱٬۰۴۲٬۹۸۹ نفر
 زبان دولگانی (:en:Dolgan language) - به‌طور قطع در معرض خطر قطعاً در خطر - گویش وران ۱٬۱۰۰ نفر
 زبان کاراچایی-بالکاری (:en:Karachay-Balkar language) - آسیب‌پذیر آسیب‌پذیر - گویش وران ۳۱۰٬۰۰۰ نفر
 زبان خاکاسی (:en:Khakas language) - به‌طور قطع در معرض خطر قطعاً در خطر - گویش وران ۴۳٬۰۰۰ نفر
 زبان قموقی (:en:Kumyk language) - آسیب‌پذیر آسیب‌پذیر - گویش وران ۴۵۰٬۰۰۰ نفر
 زبان نوقایی (:en:Nogai language) / (:en:Yurt Tatar language) - به‌طور قطع در معرض خطر قطعاً در خطر - گویش وران ۸۷٬۰۰۰ نفر
 زبان شور (:en:Shor language) - به شدت در معرض خطر به شدت در خطر - گویش وران ۲٬۸۰۰ نفر
 زبان توفا (:en:Tofa language) - به‌طور بحرانی در معرض خطر بحرانی - گویش وران ۹۳ نفر
 زبان تووایی (:en:Tuvan language) - آسیب‌پذیر آسیب‌پذیر - گویش وران ۲۸۰٬۰۰۰ نفر
 زبان یاقوتی (:en:Yakut language) - آسیب‌پذیر آسیب‌پذیر - گویش وران ۴۵۰٬۰۰۰ نفرhttp://www.unesco.org/languages-atlas/index.php?hl=en&page=atlasmap#http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/endangered-languages/atlas-of-languages-in-danger/https://www.ethnologue.com/country/RU/languageshttps://www.britannica.com/place/Russia/Mixed-and-deciduous-forest#ref422354

شمارهناموضعیتگویشوران۱ زبان باشقیری آسیب‌پذیر ۱٬۵۰۰٬۰۰۰۲ زبان چوواشی آسیب‌پذیر ۱٬۲۰۰٬۰۰۰۳ زبان قموقی آسیب‌پذیر ۴۵۰٬۰۰۰۴ زبان یاقوتی آسیب‌پذیر ۴۰۰٬۰۰۰۵ زبان کاراچایی-بالکاری آسیب‌پذیر ۴۰۰٬۰۰۰۶ زبان تووایی آسیب‌پذیر ۳۰۰٬۰۰۰۷ زبان تاتارهای سیبری قطعاً در خطر ۱۰۰٬۰۰۰۸ زبان نوقایی قطعاً در خطر ۱۰۰٬۰۰۰۹ زبان آلتای به شدت در خطر ۶۰٬۰۰۰۱۰ زبان خاکاسی قطعاً در خطر ۵۰٬۰۰۰۱۱ زبان شور به شدت در خطر ۳٬۰۰۰۱۲ زبان دولگانی قطعاً در خطر ۱٬۰۰۰۱۳ زبان توفا بحرانی ۱۰۰۱۴ زبان چولیمی بحرانی ۵۰

 اوکراین 
از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۱ زبان در اوکراین می‌باشد:
شمارهناموضعیتگویشوران۱ زبان اوروم قطعاً در خطر ۲۰۰٬۰۰۰

 چین 
از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۴ زبان در چین می‌باشد:
شمارهناموضعیتگویشوران۱ زبان سالاری آسیب‌پذیر ۷۰٬۰۰۰۲ زبان آینو بحرانی ۶٬۰۰۰۳ زبان یوغوری غربی به شدت در خطر ۵٬۰۰۰۴ زبان ترکی ایلی به شدت در خطر ۱۰۰

 زبان اویغوری 
بعد از انقراض زبان جغتایی، زبان اویغوری و زبان ازبکی در مناطقی که زبان جغتایی صحبت می‌شد، توسعه پیدا کردند. امروزه زبان اویغوری در نتیجه ریشه گرفتن از زبان جغتایی، شامل وام واژه‌های فراوانی از زبان فارسی است.

 زبان سالاری 
یکی از زبان‌های ترکی و از شاخه اغوز است که حدود هفتاد هزار تن گویشور دارد. بیشتر سالارها در استان‌های گانسو و چینگ‌های در کشور چین زندگی می‌کنند. زبان سالار به دو گروه بزرگ گویشی تقسیم می‌شود. این انشعاب از آن جا سرچشمه گرفته‌است که یکی از شاخه‌های گویشی از زبان‌های تبتی و چینی و شاخه دیگر از زبان‌های اویغوری و قزاقی تأثیر پذیرفته‌است. فقط یک سوم جمعیت قوم سالار به زبان سالاری تکلم می‌کنند که به ترکمنی شبیه است. بخش دیگر نیز به زبان تبتی و تعداد بیشتر آنان به زبان چینی صحبت می‌کنند. زبان امروزی سالار تأثیر زیادی از زبان‌های همسایه چینی و تبتی گرفته‌است. در پایان باید گفت که زبان سالار صورت مکتوب ندارد. به این خاطر مردم سالار، به عنوان زبان نوشتاری خود اویغوری را برگزیده بودند.

 ایران 

شمارهناموضعیتگویشوران۱ زبان ترکی خراسانی آسیب‌پذیر ۱٬۰۰۰٬۰۰۰۲ زبان خلجی آسیب‌پذیر ۲۰٬۰۰۰۳ زبان افشاری  در معرض خطر شدید ۶۰,۰۰۰

 ترکی خراسانی 
سازمان یونسکو از زبان‌های در معرض خطر جهان یا منسوخ شده، اطلسی تهیه کرده‌است که به صورت آنلاین و به کمک نقشه‌های گوگل قابل مشاهده است. در این لیست، برای کشور ایران ۲۵ زبان در معرض خطر نشان داده شده‌است که ترکی خراسانی یکی از این زبان‌ها است و با عنوان زبان آسیب‌پذیر (آسیب‌پذیر) از آن یاد شده‌است.http://www.unesco.org/languages-atlas/https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_endangered_languages_in_Asia#Iran این زبان بیشتر در استان خراسان شمالی صحبت می‌شود ولی در استانهای خراسان رضوی و گلستان هم گویشور دارد. بیشتر کسانی که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند به زبان فارسی نیز مسلط هستند. نابودی تدریجی زبان ترکی خراسانی در شمال و مرکز خراسان رخ داده‌است.

 ترکی قشقایی 
زبان ترکی قشقایی یکی از لهجه‌های شاخه جنوب غربی زبان ترکی است که قشقایی‌ها بدان تکلم می‌کنند.Ethnologue report for language code: qxq در واژگان قشقایی تأثیر زبان فارسی مشخص است، در متون جمع‌آوری شده توسط دورفر و همکارانش از فیروزآباد دخیل‌های فراوان عربی دیده می‌شود. واژگان حکومتی و نظامی مانند پاسبان، پیکان و شاه بیشتر از فارسی وارد این زبان شده‌اند. قاموس دینی بیشتر ریشه عربی دارد اما از فارسی وارد این زبان شده‌اند و ویژگی‌های فارسی‌شان را حفظ کرده‌اند. واژگان پزشکی نیز تحت تأثیر فارسی است مانند بیمار، درد و دارو. بنا به یک پژوهش، در فیروزآباد قشقایی‌ها در همه سنین از زبان مادری در حوزه‌های دوستانه و خانوادگی استفاده می‌نمایند، اما در شیراز افراد زیر بیست سال خانواده‌های ترک‌زبان تمایل چندانی به استفاده از زبان مادری ندارند. در شیراز در حوزه‌های مختلف زبان غالب فارسی است و در موقعیت‌های غیررسمی در بعضی از مواقع زبان مادری استفاده می‌شود در صورتی که در فیروزآباد در شرایط مشابه ترکی ترجیح داده می‌شود. ترکی در شیراز به شدت تحت تأثیر فارسی است. زبان قشقایی در میان جوانان به تدریج در حال از دست دادن کاربری‌اش است.

 زبان خلجی 
نشانه‌هایی تاریخی نشان می‌دهد که خلج‌ها احتمال دارد در اصل مردمی آریایی‌نژاد و گروهی از سکاها بوده‌اند که در آسیای میانه ترک‌زبان شده‌اند.Bosworth, C.E. ; Doerfer, G. «K̲H̲alad̲j̲.» Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK LEIDEN. 04 November 2008 <http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0485> مردم خلج از نظر فرهنگی ایرانی محسوب می‌شوند. امروزه زبان خلجی در معرض انقراض قرار دارد و جای خود را بین نسل جدید خلجی‌ها به فارسی داده‌است. نسل جدید تنها در حد درک مطلب با این زبان آشنائی دارند و دیگر در میان خود از این زبان استفاده نمی‌کنند.* Kıral, Filiz. 2007. Cultural changes in the Turkic world. Istanbuler Texte und Studien, Bd. 7. Würzburg: Ergon-Verl.
 p.۱۶۵ بر اساس آمار سایت اتنولوگ تعداد گویش وران زبان خلجی در ایران ۴۲٫۱۰۰ نفر می‌باشد.Ethnologue report for Iran

 زبان ترکی افشاری 
دو ایل بزرگ افشار و بچاقچی در استان کرمان ساکن هستند و به زبان ترکی افشاری تکلم میکنند، این دو ایل در دوران صفویه، افشاریه و قاجاریه از آناتولی، آذربایجان، خراسان و فارس به کرمان مهاجرت کرده‌اند، متأسفانه زبان ترکی افشاری در معرض خطر شدید قرار دارد و والدین به فرزندانشان این زبان را آموزش نمی‌دهند و اکثر افرادی که متولد دهه ۸۰ به بعد هستند نمی‌توانند به زبان مادری تکلم کنند.

 مولداوی 
از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۱ زبان در مولداوی می‌باشد:
شمارهناموضعیتگویشوران۱ زبان گاگائوزی بحرانی ۱۵۰٬۰۰۰

 اسرائیل 
از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۱ زبان در اسرائیل می‌باشد:
شمارهناموضعیتگویشوران۱ زبان کریمچاقی بحرانی 200

 عراق 
اگرچه برخی از آن‌ها قادر به حفظ هویت زبانی خود شده‌اند، اما ترکمن‌های امروزی عراق به سرعت جذب جمعیت عموم، اکثریت و دیگر قبایل سازماندهی شده‌اند.Helen Chapin Metz and the Federal Research Division of the Library of Congress. Iraq: A Country Study, p. 86. بسیاری از فرزندان امروزی اولین دوره مهاجران ترکمن در داخل مردم محلی عرب جذب شده‌اند.. در سال ۱۹۵۷ در آخرین سرشماری قابل اعتماد به رسمیت شناخته شدند، ولی بعد از آن با سیاست‌های عرب‌سازی مواجه شدند. حزب بعث مواجه شدند.. زبان رسمی نوشتاری ترکمن‌ها، ترکی استانبولی است، و الفبای جدید آن، الفبای لاتین می‌باشد. به‌طور عموم ترکمن‌های عراق «ترکمان»، «ترکمنان»، «ترکمانان» یا «ترکمن» نامیده می‌شوند و نباید آنان را با کسانی که به زبان ترکمنی در ترکمنستان تکلم می‌کنند، یکسان دانست..

 زبان‌های ترکی منقرض‌شده 
شمارهنامزمان انقراض- نیاترکی زبان بازسازی‌شده۱ ترکی باستان قرن ۸۲ ترکی آناتولیایی باستانقرن ۱۱۳ پچنگی قرن ۱۲۴ ترکی اورخونیقرن ۱۳۵ خزرقرن ۱۳۶ اویغوری باستانقرن ۱۴۷ خوارزمیقرن ۱۴۸ بولغاریقرن ۱۴۹ ترکی میانه قرن ۱۵۱۰ قبچاققرن ۱۷۱۱ کومی۱۷۷۰۱۲ تاتاری باستانقرن ۱۹۱۳ قبچاق فرغانهدهه ۱۹۲۰۱۴ جغتایی ۱۹۲۱۱۵ ترکی عثمانی ۱۹۲۸۱۶ فویو قرقیزقرن ۲۰۱۷ دوخانقرن ۲۱۱۸ سلجوقی ۲۰۱۳

 گویش‌های مشهور زبان‌های ترکی 
شمارهگئیشزبان مادر۱ گویش روملی  زبان ترکی استانبولی۲ گویش قبرسی  زبان ترکی استانبولی۳ گویش افشاری  زبان ترکی آذربایجانی۴ گویش سنقری  زبان ترکی آذربایجانی۵ گویش لوپ  زبان اویغوری۶ گویش تاتارهای بارابا  زبان تاتارهای سیبری

 جستارهای وابسته 
 فهرست زبان‌های ترکی
 فهرست خانواده‌های زبانی
 زبان ترکی باستان
 زبان‌های ترکی میانه
 زبان نیاترکی
 زبان‌های ترکی متداول
 الفبای اورخون
 زبان‌های آلتایی
 مردمان ترک
 ترک‌های کرمان

 منابع 



 پیوند به بیرون 
 اثرات متقابل زبان‌های ترکی‌تبار و ایرانی‌تبار (به انگلیسی).


رده:اقوام ترک‌تبار
رده:تاریخ اورال
رده:زبان‌های پیوندی