Miren Iraeta Orbegozo

Miren Iraeta Orbegozo (Ikaztegieta, Gipuzkoa, 1993) euskal biokimikaria eta ikertzailea da, arkeogenetika eta antzinako DNAn aditua.
Genetika dela eta, Mirenen esanetan:"Genetika purutasun-ideiekin lotua egon da, eta zoritxarrez neurri batean gaur egun ere hala da. Baina antzinako DNAk zerbait erakusten badigu, kontrakoa da: betidanik egon da nahasketa""Antzinako DNAren bidez jakin dugu, baita ere, gaur egun ezagutzen ditugun gaixotasun infekzioso gehienak neolitoan ugaritu eta zabaldu zirela, nekazaritza eta abeltzaintza bizimodu bezala finkatu zirenean"

 Bizitza 
Selektibitate garaian ez zuen argi izan zientziak ala letrak ikasi, biak baitzituen gustuko. Biokimika egin zuen Euskal Herriko Unibertsitatean, baina bigarren aukera moduan historia zuen. Karrera egin eta gero enteratu zen bazegoela arkeogenetika izeneko arlo bat, eta probatu egin zuen. Kopenhagen (Danimarka) egin zituen praktikak, antzinako DNA ikertzen zen leku gutxietako batean. Han, laborategian lanean zebilela bioinformatikako masterra doan egiteko aukera izan zuen. 

Biokimikako ikasketak egin ostean, bioinformatikako masterra eta arkeogenetikaren arloko doktoretza-tesia egin zituen Kopenhagen  bertan. Tesiaren barruan hainbat proiektutan ibili zen, baina batez ere Brontze Aroaren eta Burdin Aroaren arteko trantsizioari lotutakoetan. Mirenen proiektu guztietan haur eta emakumeak ziren protagonista, bilatu barik. Azkenean, normala da haien emaitzak agertzea, populazioaren ehuneko jakin bat osatzen dute eta. Baina horrekin batera konturatu zen zer-nolako alborapenak izaten diren generoa dela-eta. 

 Lan ibilbidea 
Kopenhagen  bederatzi urtean bizi eta gero, Lausanako Unibertsitatean (Suitza) doktoretza-osteko ikerketa egiten hasi zen. Besteak beste, historiografia klasikoan ikusezin bihurtu izan dituzten pertsonez arduratu da.
 Arkeogenetika 
Diziplinarteko arloa da. Genetikan du oinarria, baina arkeologiarekin, osteologiarekin eta etengabe beste zientzia askorekin dago harremanetan. Esate baterako, antzinako DNAri esker, 2026an, badakigu Asian bazegoela giza leinu bat Denisova izenekoa, Europako Neanderthalen sasoi berean, eta elkarbizitzan egon zela eta gurutzatu egin zela Homo sapiens-arekin –gure espeziearekin–. Antzinako DNAren bidez jakin dugu, ezagutzen ditugun gaixotasun infekzioso gehienak neolitoan ugaritu eta zabaldu zirela, nekazaritza eta abeltzaintza bizimodua finkatzean, edo ezagutzen ditugun etxekotutako zaldi guztiak leinu beretik datozela: Errusiako estepetan etxekotu zituztela 4.000 urte pasatu dira, eta gero handik hedatu ziren mundu osora.  

Ohiko ikertzeko modu klasikoena hezurrak aztertzea izaten da eta Mirenek horixe egiten du. Hala ere, lumak, ileak, lur geruzak… denetik erabiltzen da, txikle bat ere izan liteke, hala nola, Mesolito garaiko txikle batetik atera zuten DNA. 
Generoa dela eta:"Arrazan bezala, sexuan ere kategoriak guk egiten ditugu. Eta hainbeste maila daude sexua definitzeko… Pentsa, genetikoki, 500 pertsonatik batek dauka aneuploidia bat, hau da, ez da ez XX ezta XY ere. 500etik batek!" 

 Pottokak 
alt=Ezkerretik: Oihane Mendizabal Sandonís, Miren Iraeta Orbegozo eta Sofia Marcos Basagoiti ikertzaileak|thumb|Ezkerretik: Oihane Mendizabal Sandonís, Miren Iraeta Orbegozo eta Sofia Marcos Basagoiti ikertzaileak. UEUk eta BadaLab-ek abian jarritako Ikerketa-proiektuen I. Deialdiko irabazleak.
Pottokazaleek eskatuta, pottokak ikertu ditu Sofia Marcos Basagoiti eta Oihane Mendizabal Sandonisekin. Pottoka bizirik mantendu eta zaindu duten horiek jakin nahi dute zientifikoki pottoka nondik datorren, mito asko dago eta, esaterako, Espainiako Gobernuko nekazaritza webgunean, adibidez, esaten da pottoka paleolitokoa dela. 2026an ezaguna da mundu osoan etxekotuta dauden zaldi guztiak 4.000 urteko leinu batetik datozela. Udako Euskal Unibertsitateak (UEU) eta Hizkuntza eta Gizarte Berrikuntzarako Laborategiak (Badalab) 9.000 euroko laguntza eman zien 2023an ikertzaile gazteei zuzendutako proiektuen deialdiaren barruan  eta Xenda baserriko Idoia Resano Igoa nekazariak bere dirulaguntza batean sartu zuen euren ikerketa.

 Inspira Gazteak 2023 saria 
Miren Iraeta Orbegozok elementu bokazionalak gehitu dizkio biologia molekularra eta antropologia elkartzeko mamitu duen proposamenean. Helburua interes historiko eta antropologiko handi-handiko populazioen migrazioen azterketa genetikoak garatzea da.

Miren historiografia klasikoan ikusezin bihurtu diren pertsonez arduratzen da, emakumeez eta umeez nagusiki, kode etikoek iraganeko bizitzak ikertzeko duten garrantzia aintzakotzat hartuz. Bere ibilbide profesionalean aurrera egin ahal izateko, Euskaditik eta Espainiatik irten behar izan zuen, baina Euskadira itzultzea da, Gipuzkoara zehazkiago esanda, bere etorkizuneko planteamenduaren oinarria, egun Euskadin existitzen ez diren monitorizazio genetiko antropologikoko teknikei buruzko ezagutza eta eskola sortzeko asmoz. Epaimahaiarn ondorioetan irakur daitekeenez, Mirenen hautagaitza “ilusionagarria, sinesgarria, heldua eta itxaropenez betea da Euskadiren etorkizunari dagokionez”.

 Sariak eta aintzatespenak 

 2023an, Inspira Gazteak saria

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Gipuzkoarrak
Kategoria:Emakume zientzialariak
Kategoria:Euskal Herriko zientzialariak
Kategoria:Emakume biokimikariak
Kategoria:Euskal Herriko biokimikariak
Kategoria:Emakume ikertzaileak
Kategoria:Euskal Herriko ikertzaileak