Ipar Atlantikoko hegoaldeko iraulketa-zirkulazio

Ipar Atlantikoko hegoaldeko iraulketa-zirkulazioa (, AMOC siglaz ezagunagoa) Ozeano Atlantikoko azaleko eta sakoneko itsaslasterren sistema-nagusia da. Atlantikoaren goiko geruzetan ur beroa eta gazia isurtzen da iparralderantz, eta ur hotzagoak eta sakonagoak isurtzen dira hegoalderantz, zirkulazio termohalinoaren parte direnak. "Adar" horiek eskandinaviar itsasoetan, Labradorren eta Ozeano Australean iraulketa-eskualdeek lotzen dituzte. AMOC Lurreko sistema klimatikoaren osagai garrantzitsua da eta bultzatzaile atmosferiko eta termohalinoen emaitza da.

 Deskribapen orokorra 
Azaleko fluxuak iparralderantz energia termiko kantitate handia garraiatzen du tropikoetatik eta hego hemisferiotik ipar Atlantikora, non beroa tenperatura-gradiente handiaren ondorioz atmosferan galtzen den. Beroa galtzen duenean, ura trinkoago bihurtzen da eta hondoratu egiten da. Dentsitate horrek azalaren adar beroa itzulera-adar sakon eta hotzarekin lotzen du Eskandinaviako eta Labrador itsasoen konbekzio-eskualdeetan. Adarrak azaleratze-eskualdeetan ere badaude lotuta, non azaleko uren dibergentziak Ekmanen kiribila eta ur sakonen goranzko fluxua eragiten duen.

AMOCek goiko eta beheko gelaxkak ditu. Goiko gelaxkak iparralderanzko gainazal-fluxua du, baita ipar Atlantikoko ur sakonen (NADW) hegoalderanzko itzulera-fluxua ere. Beheko gelaxkak Antartikako hondoko ur (AABW) trinkoaren iparralderanzko fluxua adierazten du, ozeano abisala bainatzen duena.Buckley, Martha W., and John Marshall. "Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review." Reviews of Geophysics 54.1 (2016): 5–63.

AMOCk kontrol garrantzitsua egiten du ipar Atlantikoko itsas mailaren gainean, bereziki Ipar Amerikako ipar-ekialdeko kostaldean. 2009-2010eko neguan AMOCren ezohiko ahultzeak itsas mailaren 13 cm-ko igoera eragin zuen New Yorkeko kostaldean zehar.Goddard, Paul B., et al. "An extreme event of sea-level rise along the Northeast coast of North America in 2009–2010." Nature Communications 6 (2015): 6346.

AMOCaren bi egoera egonkor izan daitezke: zirkulazio sendoa (azken milurtekoetan ikusi den bezala) eta zirkulazio ahula, atmosfera-ozeanoa akoplatutako zirkulazio orokorraren ereduek eta tarteko konplexutasuna duten lurreko sistemen ereduek iradokitzen duten bezala. Hala ere, lurreko sistemaren zenbait ereduk ez dute biegonkortasun hori identifikatzen.

 AMOC eta klimaren arteko harremana 
Bero Atlantikoko iparralderantz garraiatzea bakarra da munduko ozeanoen artean, eta ipar hemisferioko bero erlatiboaren erantzulea da.Buckley, Martha W., and John Marshall. "Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review." Reviews of Geophysics 54.1 (2016): 5–63. Ipar hemisferioan AMOCek atmosfera-ozeano bero globalaren garraioaren % 25eraino garraiatzen du iparralderantz.Bryden, Harry L., and Shiro Imawaki. "Ocean heat transport." International Geophysics. Vol. 77. Academic Press, 2001. 455–474. Oro har, horrek Europako ipar-mendebaldeko giroa hobetzen duela uste dute, nahiz eta efektu hori eztabaidagai izan.Rossby, T. "The North Atlantic Current and surrounding waters: At the crossroads." Reviews of Geophysics 34.4 (1996): 463–481.Seager, Richard. "The Source of Europe's Mild Climate: The notion that the Gulf Stream is responsible for keeping Europe anomalously warm turns out to be a myth." American Scientist 94.4 (2006): 334–341.Rhines, Peter, Sirpa Häkkinen, and Simon A. Josey. "Is oceanic heat transport significant in the climate system?." Arctic–subarctic ocean fluxes. Springer, Dordrecht, 2008. 87–109.

Bero-ponpa eta goi-latitudeko bero-barreiatzaile gisa jarduteaz gain,Chen, Xianyao, and Ka-Kit Tung. "Global surface warming enhanced by weak Atlantic overturning circulation." Nature 559.7714 (2018): 387.Morrison, Adele K., Thomas L. Frölicher, and Jorge L. Sarmiento. "Upwelling in the." Physics today 68.1 (2015): 27. AMOC ipar hemisferioko karbono-hustuleku handiena da, eta urtean 0,7 PgC inguru hustuz..Gruber, Nicolas, Charles D. Keeling, and Nicholas R. Bates. "Interannual variability in the North Atlantic Ocean carbon sink." Science 298.5602 (2002): 2374–2378. Hustutze horrek ondorio esanguratsuak ditu berotze global antropogenikoaren bilakaeran, bereziki AMOCren indarraldiaren azken eta etorkizuneko ahultzeari dagokionez.

 Duela gutxiko ahuktzea 
Berreraikuntza paleoklimatikoek AMOCk azken 150 urteetan aurreko 1500 urteekin alderatuta ezohiko ahultzea jasan duela dioen hipotesia babesten dute,Thornalley, David JR, et al. "Anomalously weak Labrador Sea convection and Atlantic overturning during the past 150 years." Nature 556.7700 (2018): 227. baita XX. mendearen erdialdetik %15 inguruko ahultzea ere.Caesar, Levke, et al. "Observed fingerprint of a weakening Atlantic Ocean overturning circulation." Nature 556.7700 (2018): 191. AMOCaren indarraren zuzeneko behaketak 2004tik bakarrik egon dira eskuragarri Atlantikoko 26 °N-ko in situ amarratze-sistematik, eta AMOCaren aurreko portaerak zeharkako ebidentzia baino ez du utzi.Smeed, David, et al. "The North Atlantic Ocean Is in a State of Reduced Overturning." Geophysical Research Letters 45.3 (2018):1527–1533. Klima-ereduek berotze globaleko eszenatokietan AMOC ahultzea aurreikusten badute ere, behatutako eta berreraikitako ahultzearen magnitudea ez dator bat ereduaren iragarpenekin. 2004-2014 aldian ikusitako beherakada Eredu Akoplatuen Interkonparazio Proiektuaren (CMIP5) 5. fasean parte hartzen duten klima-ereduek aurreikusitakoa baino 10 aldiz handiagoa izan zen.Srokosz, M. A., and H. L. Bryden. "Observing the Atlantic Meridional Overturning Circulation yields a decade of inevitable surprises." Science 348.6241 (2015): 1255575.Roberts, C. D., L. Jackson, and D. McNeall. "Is the 2004–2012 reduction of the Atlantic meridional overturning circulation significant?." Geophysical Research Letters 41.9 (2014): 3204–3210. Labrador itsasotik irteteko fluxuaren behaketek 1997-2009 aldian joera negatiborik erakutsi ez bazuten ere, aldi hori ziuraski ezohiko eta ahuldutako egoera izan zen.Fischer, Jürgen, et al. "Interannual to decadal variability of outflow from the Labrador Sea." Geophysical Research Letters 37.24 (2010). Ahultzearen magnitudea gutxiesteaz gain, tamainaren analisiak desadostasuna erakutsi du Izotz Aro Txikiaren ondoren AMOCren ahultzea modelatu zenean.

2021eko otsailean Nature Geoscience aldizkarian egindako ikerketa batek aurreko milurtekoan AMOCen ahultze bat izan zuela jakinarazi zuen,Caesar, L., McCarthy, G.D., Thornalley, D.J.R. et al. "Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium". Nat. Geosci. 14, 118–120 (2021). https://doi.org/10.1038/s41561-021-00699-z  eta horrek adierazten du aldaketa giza ekintzek eragin zutela. Egilekideak AMOC jada % 15 inguru desazeleratu zela esan zuen, eta hurrengo ondorioak aurreikusi zituen: «20-30 urtetan litekeena da are gehiago ahultzea, eta horrek ezinbestean eragina izango du gure kliman, eta, beraz, Europan ekaitzen gorakada eta bero-boladak ikusiko genuke, eta Estatu Batuetako ekialdeko kostaldean itsas mailak gora egingo du».

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Ozeanografia fisikoa
Kategoria:Klima aldaketa eta ingurumena
Kategoria:Klima aldaketaren ondorioak
Kategoria:Arrisku naturalak
Kategoria:Etorkizuneko arazoak