María Jesús Alvarado Rivera

María Jesús Alvarado Rivera (Chincha Alta, 1878ko maiatzaren 27a - San Isidro, Lima, 1971ko maiatzaren 6a) Peruko hezitzaile, kazetari, idazle eta aktibista izan zen. Peruko lehen feministatzat jotzen da. 1911n El feminismo hitzaldian Peruko emakumeen eta gizonen parekotasuna eskubide zibil eta politikoetan aldarrikatu zuen. 1914an, emakumeen eskubideen aldeko Evolución Femenina (Emakumeen Garapena) erakundearen sortzaileetako bat izan zen.

 Biografia 
Maria Alvarado 1878ko maiatzaren 27an jaio zen, Chincha Altako Chacrabajo etxaldean, eta 1971ko maiatzaren 6an hil zen, Limako San Isidro barrutian. Bere gurasoak Cayetano Alvarado Arciniega, Chacrabajo etxaldearen jabea eta administratzailea, eta Manuela de Jesús Rivera Martínez izan ziren, biak ere Chinchakoak. Hamahiru anai-arrebetatik hamargarrena izan zen. María Jesús Peru eta Txileren arteko Ozeano Bareko gerra baino hilabete batzuk lehenago jaio zen.  Águeda Cabrera de Rodríguez-ek bularra eman zion, horregatik José Tomás Rodríguez Cabreraren bular-arreba izan zen. Gerraren gorabeherak zirela eta, bere familiak etxaldea saldu eta Limara joan behar izan zuen bizitzera, Chincha Baja Txileko Armadaren kuartel bihurtu baitzuten.

 Ikasketak 
Rodó andrearen eskolan ikasi zuen lehen hezkuntzako hirugarren mailara arte, garai hartan emakumeek egin zezaketen ikasketa-mailarik gorena baitzen. Hala ere, hiru ikastute horietan, irakurtzen eta idazten ikasi zuen oso maila onarekin. María Jesús ikasle bikaina izan zen, eta, horregatik, Rodó andreak ziklo amaierako hitzaldia idatzi eta irakurtzeko aukeratu zuen. Hitzaldi hartan azaldu ziren, Alvaradok hamabost urte besterik ez zituenean, emakumeen eskubideen alde borrokatzera eramango zuten ideiak. Besteak beste, bere generoaren alde agertu zen eta emakumearentzat hezkuntza osatuagoa, eraginkorragoa eta profesionalagoa eskatu zuen. Handik aurrera, bere kabuz ikasi zuen, eta hogei urterekin lanean hasi zen eskola batean hezitzaile gisa.

 Kazetari lana 
Bere lehengusu Lorenzo Antoninoren, San Marcos-eko Unibertsitate Nagusiko geologiako katedratikodunaren, laguntzari esker, 1908an lana lortu zuen, zutabegile gisa, Limako El Comercio egunkarian. Urte batzuk geroago, La Prensa egunkarian ere hasi zen lanean. María Jesús Alvaradok, bi egunkarietako zutabeen bitartez, bere garaiko gizarteari buruzko etengabeko hausnarketa kritikoa zabaldu zuen. Artikuluetan bere herrialdeko langileek, indigenek, emakumeek eta beste talde kalteberek jasaten zuten bazterketa salatu zuen. Hala, bidegabekeria-egoera horri buelta emateko beharra aldarrikatu zuen, hainbat gai —hala nola hezkuntzaren arazoak, 8 orduko lanaldia, emakumeen parte-hartze politikoaren garrantzia eta haien eskubide zibilen defentsa— nabarmenduz.

 Bere lehen hitzaldia 
1911ko urriaren 28an feminismoari buruzko hitzaldi bat eman zuen Limako Elkarte Geografikoan, garai hartako bizitza intelektualaren gune garrantzitsuan, geroago «El feminismo en la Sociedad Geográfica de Lima» izenburuaz ezagutuko zena. Feminismoa mundu mailako aldaketa sozialaren korronte gisa aurkeztu eta haren oinarriak azaldu zituen, eta emakumeei gizonek zituzten eskubide zibil eta politiko berak aitortzeko beharra planteatu zuen:Feminismoaren funtsezko printzipioa da gizonen eta emakumeen berdintasuna beren gaitasun mentalari eta lanerako trebetasunari dagokienez. Berdintasun hori ukaezina da, historiak frogatzen du, baita egunerokoan egin genezakeen behaketarik txikienak ere. Izaeren berdintasunak erabat bidezko egiten du legearen aurrean ere berdinak izatea, eta emakumea askatzea gizonaren nahitaezko tutoretza tiraniko eta krudeletik, eta gizonak ezein eskubiderik ez izatea giza bikotean nagusi izateko...Printzipio horietan oinarrituta, María Alvaradoren feminismoak honako aldarrikapenak defendatzen zituen:

 Lehenengoa: Emakumeari hezkuntza aukerak zabaltzea eta haietan sarbide izateko erraztasun osoa ematea, bere adimena eta gaitasunak gizonen moduan gara zitzan;
 Bigarrena: enplegu publikoetan eta lanbide liberaletan sartzea;
 Hirugarrena: gizonak zituen eskubide zibil berberak izatea. Horrela, emakume ezkondua gizonarekiko menpekotasunetik libratuko zen, garai hartako legeak ezkongabe zenean zituen eskubideak kentzen baitzizkion; eta
 Laugarrena: eskubide politikoak ematea nazio-erantzukizunetan esku hartu ahal izateko.

Bere hitzaldiaren amaieran Alvaradok txalo asko jaso zituen. Limako egunkari guztien iruzkinen arabera, oihartzun handia izan zuen eta mugarri bat izan zen Peruko feminismoaren historian. 

 Gizarte lana 

 Asociación Pro Indígena 
ezkerrera|thumb|175x175px|Dora Mayer (1868-1959)
Maria Alvaradok Indigenaren Aldeko Elkartean (Asociación Pro Indígena) lan egin zuen, Dora Mayer aktibistarekin batera. Indigenen ordezkaritzak jasotzen zituen etxean, haien eskaerak berrikusteko eta ministerioetara eta Errepublikako presidentearen bulegora laguntzeko. Aldi berean, Peruko herri indigenen aldeko artikulu ausartak idatzi zituen erakundearen organo ofizialean, El Deber Pro-Indígena aldizkarian. Haietan emakumeen eta indigenen egoeren antzekotasuna azaldu zuen: bi taldeak esklabutzatik hurbil zeuden bizi baldintzak jasaten zituzten, emakumeak eta indigenak menpe zituzten gizarte-egiturengatik. Bere testuetan, berdintasunezko hezkuntzaren alde egin zuen, zapalkuntza-eredu horiek hausteko . 1913an elkarteko Zuzendaritza Batzordean sartu zen.

Alvaradok salatu zuen sistemarik bortitzenetako bat enganche-a (lotura) izan zen. Sistema horren bidez, kontratatzaileek dirua aurreratzen zieten langile indigenei meategi edo etxaldeetan zerbitzuak ematera behartzeko beren zorra kitatu arte, nahiz eta, gehienetan, ordainezina izan. 1914an, Dora Mayerrekin batera, hitzaldi bat eman zuen Unión Hijos de Cajacay zentroan, eta biek sistema indargabetzea eskatu zuten, haren izaera zapaltzaile eta neokolonialagatik.

 Evolución Femenina 
1914an, kultura eta emakumearen eskubideen aldeko Evolución Femenina (Emakumearen Garapena) elkartea sortu zuen. Erakunde honen helburu nagusiak honako hauek ziren: emakumeentzako bigarren mailako ikastetxe publikoak ezartzea, haurrak zaintzeko eta etxea gobernatzeko ezagutza praktikoak eskura zitzan; emakumeentzako industria-lan egokiak eskaintzea; lan zintzo oro duina eta ohoragarria delako ideia zabaltzea; eta, azkenik, emakumeari berdintasun zibila eta, ezkontzean, bere finantza-arazoak administratzeko izan behar zuen eskubidea bermatzea.

1915ean, Evolución Femenina elkartearen ekimenari esker, Peruko Diputatuen Ganberan emakumeak Ongintza Publikoko Elkarteetan sartzea onartu zen. 1922an Senatarien Ganberan onartu zen.

 Haurraren Lehen Biltzar Panamerikarra 
1916an, Maria Alvarado Argentinako Buenos Airesen egin zen Umearen Lehen Biltzar Panamerikarreko presidente izendatu zuten. Kongresuak zazpi atal izan zituen: Zuzenbidea, Higienea, Psikologia, Hezkuntza, Ama eta Haurraren Laguntza, Soziologia eta Industria Legeria.

 Huachoko greba 
Maria Alvaradoren aktibismoa indigenen eta emakumeen sektoreetatik haratago joan zen. 1917tik aurrera, langileen borroketan buru-belarri murgiltzen hasi zen. Urte hartan, greba batek 18 egunez geldiarazi zuen Huacho hiria. Gobernuak poliziaren errepresioarekin erantzun zuen, eta indarkeria handiko liskar eta abusu asko egon ziren, batez ere emakume grebalarien aurka.

Alvaradok publikoki protestatu zuen Huachoko gertaeren aurrean La Crónica eta El Tiempo egunkarietan argitaratutako artikuluetan, non indar armatuen basakeria gaitzetsi zuen. Berea ez zen kritika hutsala izan: izen-abizenez salatu zituen agintariak, Estatuaren eredu errepresiboa zalantzan jarri zuen eta elkartasuna adierazi zien emakume langileei, gatazka sozialetan protagonista gisa agertzen hasi baitzen.

 Emakumeen eskubide zibilak 
1923an, 1851ko Peruko Kode Zibilaren Erreformarako Batzordea osatu zen. María Alvaradok eta Evolución Femenina elkarteak bertan eskaera bat aurkezteko aprobetxatu zuten. Eskaeran adierazi zuten emakumeek lanbide liberaletan eta lantokietan gero eta presentzia handiago zutela, eta, horregatik, ezinbestekoa zela haien gaitasun zibila aitortzea.

Lege-proiektua, azkenean, 1936an onartu eta aldarrikatu zuten. Handik aurrera, Peruko emakume ezkondua ez zen egongo senarraren guraso-ahalpean. Peruko emakumeek lehen aldiz ahal izan zituzten beren ondasunak administratu, kontratuak egin, testigantza eman eta abar. Oso lorpen garrantzitsua izan zen emakumeentzat eta Peruko gizarte osoarentzat.

1923an, Alvaradok Higiene eta Profilaxiaren Liga Nazionalaren sorreran parte hartu zuen. Hezkuntza Publikoko Ministerioari eskatu zion Peruko eskola publikoetan haurtzaintzako eskolak eman zitzatela; Maríak berak gai horiei buruzko hitzaldiak eman zizkien maistrei.

 Kartzela eta erbestea 
1924an, nekazari eta meatzarien protestak izan ziren, Augusto B. Leguíaren gobernuak ezarritako Ley de Conscripción Vial (Bide-zerbitzuaren Legea) izeneko legearen aurka, arbitrariotzat jotzen zutelako, eta baita La Oroya herriko burdin-galdategiak (Cerro de Pasco Copper Corp enpresa iparramerikarraren jabetzakoa) isuritako kearen aurka ere, 700 hektarea inguruko soroak, eta inguruan bizi ziren pertsonak eta animaliak, gaixotzen baitzituen. Gobernuaren errepresalien beldurrez, inprimategiek uko egin zioten protestei buruzko liburuxkak eta panfletoak inprimatzeari. Zenbait langilek María Alvaradorengana jo zuten kaleratu zituen enpresaren kontrako txosten bat inprimatzeko laguntza eskatzeko, eta hark Limako Zamudio kaleko Instituto Moral y Trabajo-aren inprimategian egitea onartu zuen. 1924ko abenduaren 21ean, baina, polizia indarrez sartu zen inprimategian eta Alvaradoren etxean. Mariak uko egin zion txostena inprimatu zuten ikasle eta langileen izenak emateari. Leguía lehendakariaren aginduz, Institutua itxi egin zuten eta inprimategia suntsitu. Alvarado atxilotu zuten (1924ko Gabon-gauean), eta hiru hilabetez kartzelaturik egon zen Santo Toribio espetxean. Espetxealdian bere iloba Luis Alvaradok zaindu ahal izan zuen.

Agintariek herrialdetik alde egitea exijitu zioten kartzelatik ateratzeko. Ondasun guztiak saldu zituen erbesterako bidaia ordaintzeko eta Argentinara abiatu zen 1925eko maiatzaren 26an. Han egon behar izan zuen hamaika urtez. Alvarado falta zutela, bere inguruan osaturiko korronte feminista lausotu egin zen eta bere kideak alderdi politikoetan integratu ziren. Horrela amaitu zen feminismoaren lehen etapa handia Peruko errepublikaren historian.

Buenos Airesen, irakasle lana aurkitu zuen eskola batean, eta han Maria Sara L. de Castorino ezagutu zuen, geroago bere biografo bihurtuko zena. Argentinako hezkuntza sisteman denbora tarte labur batez sartzea lortu bazuen ere, 1930ean kaleratu zuten, eta horrek berriro behartu zuen bizimodua  zelan atera asmatzera. Horrela, bada, artisau jostailuak egiten eta gozogintzako produktuak saltzen ibili behar izan zuen. Erresistentzia isileko etapa bat izan zen, militante aktiboa izan zenak lekua utzi zion ardurarik handiena bizirautea zuenari, bere idealak alde batera utzi ez zituen arren.

Argentinan zegoela, bere literatur jarduerari ere ekin zion, baina ez zuen arrakastarik izan. Bere lanak ez zuen merkatuaren eta literatur zirkuluen interesa piztu, eta horrek egile gisa ikusezin bihurtu zuen. Etapa honetan hainbat irrati-drama ere idatzi zituen. Baina zailtasun ekonomiko handiak zituen, batzuetan erabat baliabiderik gabe aurkitzen zen, hainbesteraino non, bidaia ordaindu ezin zuenez, 1936ra arte atzeratu behar izan zuen bere itzulera, Perun erregimen berri batekin lehenago itzultzea posible izango zitzaion arren.

 Itzulera 
Maria Jesus Alvarado Rivera 1936an Perura itzuli zenean, bat egin zuen berriz bere herriarekin eta bere bokazio sozialarekin, baina egoera politiko eta kulturala desberdina zen. Augusto B. Legia diktadorea erori eta aktore politiko berriak agertu ziren. Espazio publikoa, nahiz eta oraindik benetako berdintasunetik urrun zegoen, erreforma-ideia batzuk onartzeko gertuago zegoen.

Ez zen jadanik egunkarietako orrialdeetatik erakundeei desafio egiten zien emakume gazte erradikala, baina bere espiritu erreformistak bere horretan zirauen. Hiru proiektu aurkeztu zizkion Peruko gobernuari: bata Arte Hezkuntzari buruzkoa, bestea Elikadura Arrazionalari buruzkoa eta hirugarrena Antzerki Nazionalaren defentsari buruzkoa. Hiruretatik bigarrena bakarrik onartu zen, Osasun Publikoaren eta Gizarte Laguntzaren Ministerioaren zuzendaritzapean. Ekimen horren bidez, elikadurari eta elikadura-praktika osasungarriei buruzko hitzaldiak eman zituen hainbat kultur- eta langile-etxetan.

 Azken urteak 
Maria Jesus Alvaradok bizitza publikotik apartean eman zituen azken urteak. Pertsona askoren esker txarrak desengainaturik, bere lanak plagiatu eta ekimen askoren egiletza aitortu ez ziotelarik, Limako San Isidro barrutiko bere etxe txikian (Conquistadores, 580) bizi izan zen, gabezia ekonomiko handian, Estatuak pentsio eskasa ematen baitzion. Gune publikoetatik urrun, argitalpen-plataformarik eta antolaketa-baliabiderik gabe, anonimatuan bizi izan zen.  Hala ere, noizean behin artikulu eta lan literarioak idazten jarraitu zuen, hala nola Amor y Gloria, 1952. Horretarako, Dora Córdova ilobaren laguntza izan zuen. Eregistrorik ez dagoenez, ez dago jakiterik urte haietan ekitaldi ofizialetara gonbidatua izan zen edo Estatuko erakundeen aitorpenik izan zuen. Liman hil zen 1971ko maiatzaren 6an, 93 urte zituela. Prentsa nazionalean ez zen omenaldi ofizialik edo obituariorik nabarmendu.

 Obra literarioa 
1923an idatzi zuen bere lehen lana, Nuevas cumbres, kutsu autobiografikoko eleberria. Argentinan erbesteratuta zegoela, La Perricholi bere antzezlanaren lehen zatia idatzi zuen. La Perricholi María Micaela Villegas kantari, enpresari eta aktorearen ezizena zen. Perura itzulita, lan horren bigarren zatia idatzi zuen, eta lana irrati-nobela baten bitartez zabaltzeko ideia bikaina izan zuen. Horretarako, irrati-antzerki taldea osatu zuen, eta 1937an, lehen aldiz Perun, zuzenean eta hogeita hamar egunetan transmititu zuten Irrati Nazionalean. Bere hirugarren eleberria Amor y Gloria (1952) izan zen, hau ere egiazko personaia historiko bati buruzkoa: Manuela Sáenz, Ameriketako Espainiar lurraldeen independentziarako gerretan nabarmendu zen militar eta politikariari buruzkoa, hain zuzen.

 Beste ekimen nabarmen batzuk 

 1937.- Ollantay Arte Dramatikoaren Akademia sortu zuen. Beste irrati-programa bat sortu zuen: Ante la vida. Hezkuntza Ministerioari Kultura eta Artea Hedatzeko Zuzendaritza sortzeko proiektua aurkeztu zion, handik gutxira zehaztuko zena.
 1938.- Eugenesia eta Haurtzaintzari buruzko txostenak aurkeztu zituen Osasunaren Astean. Haurraren Eskubideen Kodea ezartzeko eskatu zuen.
 1939.- Eugenesiari buruzko Lehen Jardunaldia eta Alkoholaren Aurkako Astea bultzatu zituen. José Olaya independentziaren aldeko heroiaren irudia berreskuratu zuen, zenbait artikulu idatziz eta El mártir Olaya antzezlana aurkeztuz.
 1940.- Osasun Publikoko Ministerioak langile-zentroetan herri-elikadura teknikoari buruzko hitzaldiak emateko ardura eman zion.
 1941.- Gaixotasun Benereoen Aurkako Lehen Jardunaldietan parte hartu zuen, Acción de la Mujer en la Selección de la Raza (Emakumearen ekintza arrazaren hautaketan) gaiari buruz hitz eginez.
 1943.- Eugenesiari buruzko Bigarren Jardunaldian parte hartu zuen.
 1945.- Gobernuak Antzoki Nazionala sortzeko bere proiektua babestu zuen. Evolución Femenina elkartearen bitartez, botoa emakumeari ematen zion lege-proiektua onartzea eskatu zion Kongresuari. Proiektua, baina, ez zen onartu 1955era arte, Manuel A. Odría jeneralaren gobernuan.

Limako Udaleko zinegotzi izendatu zuten. Bertan, Arte Dramatikoaren Udal Akademia sortzea proposatu zuen.

 María Alvaradoren ondarearen berreskurapena 
Emakumearen Dokumentazio Zentroak (CENDOC), irabazi asmorik gabeko gobernuz kanpoko erakunde perutarrak, María Alvaradoren artxiboa (lan argitaragabeen bilduma, eskuizkribuak, gutunak, argazkiak, etab.) gorde zuen 2009ra arte. Urte horretako otsailean, Doris Inés Alvarado Contrerasek (María Alvaradoren iloba eta Alvarado familiaren ordezkaria) eta CENDOCek bilduma Peruko Flora Tristán Emakumearen Zentroari laga zioten zaindu zezan. Bilduma ikusgai dago María Jesús Alvarado Rivera erakusketa areto iraunkorrean. Era berean, Leonardo Ysla Heredia historialariak bere saiakerarik garrantzitsuenak bildu zituen María Alvarado Rivera, documentos liburuan. Emakumearen Nazioarteko Egunaren barruan, 2021eko martxoaren 8an, Peruko Gobernuak Alvarado Rivera artxiboa nazioaren kultura-ondare izendatu zuen.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Zegarra Florez, Margarita (2014) María Jesús Alvarado y el rol de las mujeres en la construcción de la patria
 Ward, T Ficción histórica peruana: Las escritoras comprometidas. Labrys: études féministes/estudos feministas, n.º 11 Feminismos en el Perú (janvier/juin 2007-janeiro/junho 2007).
 Ysla Herrera, L. María Alvarado ensayando una biografía a través de las fuentes, Lima, Perú
 Ysla Herrera, L. María Alvarado Rivera, documentos (compilación), Lima, Perú
 Castorino, Maria Sara L. de (1969) Una mujer extraordinaria. María Jesús Alvarado Rivera. Evolución Femenina, Lima, Perú

 Cheney Elsa M (1988) Significado de la obra de María Jesús Alvarado Rivera, Cuadernos Culturales, Serie II, CENDOC-Mujer, Centro de Documentación sobre la Mujer. Lima, Perú

 Ikus, gainera 

 Dora Mayer
 Miguelina Acosta Cárdenas
 Manuela Sáenz
 La Perricholi
 Augusto Leguía
 José Carlos Mariátegui

 Kanpo estekak 

 Selecciones de María J. Alvarado R. Alvaradoren hiru artikulu. Wilfredo Kapsoliren bertsioak.
 Zegarra Flórez, Margarita Delfina (2011) María Jesús Alvarado: la construcción de una intelectual feminista en Lima 1878-1915
 La Mujer peruana a través de los siglos..Colecciones digitales de la Universidad de Florida.
 Video de la exposición «María Jesús Alvarado. Redes feministas de una intelectual peruana» Centro Cultural Inca Garcilaso - Ministerio de Relaciones Exteriores
 María Jesús Alvarado Rivera (1878-1971), precursora del feminismo en el Perú. Memoria del Perú - Recorridos por el patrimonio de la Biblioteca Nacional del Perú.
 Alvarado Rivera, María Jesús (1915) Ideas feministas de Nuestra América. Evolución Femenina, Lima
 MCN Biografías (2025) María Jesús Alvarado Rivera (1878–1971): Precursora del Feminismo y la Justicia Social en el Perú. (Kontsulta data: 2026-02-28)
 María Jesús Alvarado Rivera (1878-1971). Fuentes Históricas del Perú.

Kategoria:Perutarrak
Kategoria:Feministak
Kategoria:Emakume kazetariak
Kategoria:Emakume idazleak
Kategoria:Emakume aktibistak