Parisii (Galia)

Parisioak (latinez Parisii) Sena ibaiaren ertzetan bizi ziren herri galiar bat izan ziren, K.a. III. mendearen erditik Gallia iparaldean bizi zena. Bere hiri garrantzitsuena Lutetia zen, egungo Paris.

 Etimologia 

 Hipotesi zaharrak 
XVIII. eta XIX. mendeetan, Jacques-Antoine Dulaurek uste zuen Parisii izena Isis jainkosa egiptoarrarekin lotuta zegoela, jainkosa honen estatua bat aurkitu zutelako Saint-Germain-des-Prés elizan, iparraldeko horman.J. A. Dulaure, Histoire physique, civile et morale de Paris depuis les premiers temps historiques jusqu'à nos jours, Paris: 1829.Hemen aipatua: Corrozet, Gilles (1532) La Fleur Des Antiquitez De La Noble Et Triumphante Ville Et Cité De Paris, Paris eta  Baltrusaitis, Jurgi (1985) La Búsqueda de Isis: un ensayo sobre la leyenda de un mito, Introducción a la egiptomanía. Siruela. ISBN: 8478443291 Jatorrizkoa: Essai sur la légende d'un mythe : La quête d'Isis. Introduction à l'égyptomanie, Olivier Perrin Editeur (1967) Isisi egindako tenplu egiptoarrei Per edo Par edo "etxea inguratzen duen barrutia" esaten zitaien zieten Hipotesi baztertu horren arabera, Parisii Per / Per a Isis hitzaren justaposizioaren emaitza zen, Egiptoko hirietan benetan esanahia zuen hitza. Azalpen hori zaharkitutzat jotzen da gaur egun.Hubac, Pierre (1952) Carthage. Bellenand. 

 Hipotesi modernoak 
Parisii etnonimoaren jatorria eta esanahia ez da ziurtasunez ezarri, hizkuntza zelta. Galiako tribu zelta guztiena bezala, oso litekeena da "Paris" hitz zelta izatea, bere hiriburu Lutezia edo Lutetia izena bezala.

Xavier Delamarre hizkuntzalariak proposatzen du izena galiar *pario- "pertz" erroan oinarrituta dagoela, termino hori uharteetako hizkuntza zeltetan agertzen delarik: antzinako kornubiera eta Antzinako bretoieraz, per; galieraz, pair; etab. eta hizkuntza erromantze garaikideetan: okzitanieraz par / pairol; hizkuntza franko-proventzalean, per; katalanez perol; eta abar, guztiak pertza esan nahi dutenak.Xavier Delamarre (v2003), Dictionnaire de la langue Gauloise, Éditions Errance. Pierre-Yves Lambert hitzaurrea,  246. or.

 Historia 
Zesarren arabera (K. a. 53), bere hiri nagusia (oppidum) Lutetia Parisiorum zen, geroago Galia Lugdunensis erromatar probintzian hiri handia izan zena, eta geroago, garu egun ezagutzen dugun Paris, Frantziako hiriburua izango zena.

Galiaren konkista erromatarrean, parisii-ek, suessiones delakoekin batera, Julio Zesarren aurkako erresistentzia mugimenduan parte hartu zuten, K.a. 52an Vercingetorix buru zutela.
Parisii-ek Paris, Villeparisis Cormeilles-en Parisis Fontenay-en-Parisis eta Parisko eskualde osoari eman zioten izena.

Herri honek txanponak jaulki zituen, eta urrezko aleetako bat (parisii-en estatera) gaur egun dagoen txanpon galiar onenetakoa da.

 Galiar Lutetiaren kokapena 
Sena ibaiaren ertzetatik La Défense Arkuraino garatzeko proiektu garrantzitsu baten bihotza izanik, Nanterre hirian erakusketa handi bat egin zen, bere lurraldean 10 urte baino gehiagotan egindako indusketa arkeologikoei eskainia. Etxebizitza-eremu zabala eta hogeita hamar bat hilobiko nekropolia aurkitu dira, K.a. III. eta K.a. I. mendeetakoak; hiri oso garrantzitsu baten hondakinak, aitzin-hiritarra zena (15 hektarea baino gehiago, Parisko Île de la Cité uhartearen bikoitza).  Nanterren hiri baten ezaugarriak aurkitzen dira, erran nahi baita bizileku dentsitate handia eta hiri egituraketa bereizgarri bat, garai hartan beste inon aurkitzen ez dena Sena ibaiaren ertzeko parisii-en lurraldeetan. Populazioaren zati bat oso animalia gazteez elikatzen da, eta horrek aberastasuna dakar. Nanterren eskulan anitzak eginak dira, horien artean txanponak jotzea. Parisii-en txanpona, beraz, Nanterren egiten zen.

Aztarna horiek agerian uzten dute Parisii-en lurraldean galiar aglomerazio handia egon zela, eta gaur egungo arkeologiako gai jakin batzuei buruzko eztabaida piztu dute, hala nola jatorrizko Lutetiaren (galiar oppiduma) kokapenari buruzkoa. Tradizioz, Parisen kokatzen zen, harresi barruko zorupean, baina oraindik ez da agertu garai hartako Budin Aroko aztarnen arrastorik. Nanterreko geografiak, ordea, defentsa hobea ahalbidetzen du oppidum batentzat, eta horrek kokapen horri sinesgarritasuna gehitzen dio.

 Bretainiako parisii-ak 
Parisii izeneko beste tribu bat Britainia Handian kokatu zen, ekialdeko Yorkshiren. Barry Cunliffe-k, Iron Age Communities in Britain (1974) lanean (45. or.), bereizketa bat egin zuen Nanterre-Paris eskualdeko parisii-en eta Britainia Handira joandako parisii-en artean, egilearentzat, har jun zirenak, Klaudio Ptolomeoren deskribapenak oinarri hartuta.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Venceslas Kruta, Les Celtes, histoire et dictionnaire, reditions Robert Laffont
 Xavier Delamare, Dictionnaire de la langue gauloise, reditions Errance

 Kanpo estekak 

Kategoria:Antzinako Frantziako etniak
Kategoria:Zelta herriak
Kategoria:Île-de-Franceko historia
Kategoria:Galia
Kategoria:Galiarrak