Andosinoak

Andosinoak (antzinako grezieraz Ἀνδοσίνους-Andosínous- eta latinez, Andosii)  erromatarren aurreko iberiar penintsulako herri bat izan ziren, Pirinioe ekialdean, hegoaldeko isurialdean kokaturikoa. Polibiorena (c. K.a. 200- K.a. 118, grezieraz idazten zuena) da haien aipamen bakarra bere Historiae (Historiak) idazlanean: Deskribapen horretan, Hanibalen armadek Pirinioetan egindako bidea deskribatzen da, eta uste da igarobidea Segre ibaiari jarraituz egin zuela, Lleidako lautadetatik Noguera eta Urgel Garaia eskualdeetan zehar eta Cerdanyako goi-lautadara iritsiz, non erromatar aurreko herri horiekin harremana izan zuen. Baliteke andosinoen lurraldea ez mugatzea gaur egungo andorrar haranetara bakarrik, baita inguruko haranetara ere, eta baita lurraldea Cerdanyarekin lotzen duten haranetara ere, non agian zeretanoekin harremanak izan zituzten (Polibioren testuan ez dira aipatzen).Beltrán Lloris, Francisco (2010) Los andosinos ¿una antigua etnia pirenaica? Recull de conferènces 2008/Debats de recerca 3: 69-82 Societat Andorrana de Ciències, Andorra DOI: 10.2436/15.0110.08.8 ISBN: 978-99920-61-06-0 . 71-80. or.

Termino horien deribazio etimologikoa dela eta, suposatu ohi da Anibalen martxari buruzko testua hegoaldetik iparralderako lokalizazio batzuei erantzuten diela, ilergetak Lleidako lautadaren zati handi batean kokatuz; Urgel Garaiko hegoaldean eta ekialdeko beste eremu batzuetan bargusiarrak egongo ziren, eta,agian, Berga udalerriaren izenaren jatorri etimologikoarekin zerikusia izxan zuten; iparralderago airenosinoak aurkituko zituen Hanibalek, Urgel Garaiaren erdialdean, Pallars Sobirá bailaran seguruenik, eta etimologikoki Aran bailararekin lotuta. Ildo horri jarraituz, eta ikerketa tradizionaletan proposatutakoaren arabera, Andosinoak gaur egungo Andorra toponimoarekin etimologikoki erlazionatuta egongo lirateke eta Segre ibaiaren goragoko maila batean kokatuko lirateke, bere bailararen iparraldeko isurialdean, eta Cerdanyako goi-lautadara hurbildu aurretik.

Tradizioz, Andorrako haranean kokatu izan delako,Olesti Vila, Oriol; Mercadal i Fernández, Oriol (2017) «L’explotació dels territoris pirinencs orientals en època antiga (s. vi-i ane)» (PDF). Treballs d'arqueologia, 21, DOI: https://doi.org/10.5565/rev/tda.69. ISSN: 2339-6490 (on line), ISSN 1134-9263 (paperean). herri hoen hizkuntzari buruz iradoki izan da eusko-akitanierazko hizkuntzetako bat izan zitekeela (baita iberiera edo bi hizkuntza horiekin zerikusia duen beste hizkuntza bat), Andorrako erromatarren aurreko toponimiarekin bat datorren teoria «Andorra». Gran Enciclopèdia Catalana. Barcelona: Grup Enciclopèdia., eta bere izena euskarazko "handi" hitzarekin lotu da.Tovar, Antonio. Iberische Landeskunde. Segunda parte. Tomo 3 (en castellà). Baden-Baden: Valentin Koerner, 1989,  45. or. ISBN 387320813X.Iniesta, Ángel (1989) «Pueblos prerromanos de Levante, Cataluña y Baleares». In: Colonizaciones y formación de los pueblos prerromanos. Madril : Gredos, 368 or. ISBN 8424913868. Hala ere, identifikazio horren oinarriak nahiko ahulak dira eta hipotesi bat besterik ez da.Gascón Chopo, Carles (2022) «Adéu als andosins? Algunes reflexions sobre els orígens del topònim Andorra» (PDF). Papers de Recerca Històrica. Societat Andorrana de Ciències [Andorra la Vella], 10, 145-149. or. DOI: https://doi.org/10.2436/20.8060.03.109. 

2010 eta 2020ko hamarkadetan argitaratutako ikerketa batzuen arabera, andosinoak gaur egungo Andorratik askoz hegoalderago egongo ziren, Llobregateko haranaren aldean, Berga eta Oliana arteko alegiazko lerro batean.  Beste arrazoi batzuen artean, Hanibalek Pirinioak zeharkatzeko tradizionalki onartutako ibilbidearen ordez beste bat erabil ahal izan zuela argudiatzen da, aurkikuntza berrietan oinarrituta. Aldi berean, Pirinioaurrean hainbat leku daude Valldan/Valldans izenarekin: Berguedàn, Ponts inguruan, eta Odèn udalerrian. Azken hori Urgelleko Katedralaren Sagaratze Aktan agertzen da, Valle Handus izenarekin.«Consagracions d'Esglésies», Arxiu Capitular d'Urgell, 2. zk.

 Antzeko izenak 
Batzuetnzat, andelotarrak edo andologatarrak, Plinio Zaharrraren testuaren bertsioaren arabera, Andosinoen ahaide edo herri bereko kideak izatea:Plinio Zaharra Natur Historia, III. liburua, 15. kapitulua

Tarrakonenseko herriak beren zuzenbidearen arabera zerrendatzen diren testuaren atal horretan, andelotar horiek andosinoen bariazio gisa lotu nahi izan dituzte batzuek. Erreferentzia oso anbiguoa da, eta jatorrizko testutik abiatuta, Ebro eta Pirinioen arteko lekuren batean baino ezin dira aurkitu. Arrazoi beragatik, beste batzuek nahiago izan dute, andosinoekiko harremanaz gain, Andosilla herriarekin (Nafarroa) edo beste testu batzuetan seinalatua eta agian Mendigorrian kokaturiko Andelos erromatar hiriarekin lotu, Andion hiriarekin erlazionatzean.

 Etimologia 
Etimologiarik hurbilena, hizkuntzari eta kronologiari dagokienez, Akitaniako Andossus/Andoxus antroponimoa da, aldaera ugarirekin (adibidez, Andosto (Andots?) jainkoaren izenean), konbenarren lurraldeko latindar inskripzioetan agertzen dena, Saint-Bertrand-de-Comminges hirian erdigunea zuena.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Andorrako historia
Kategoria:Iberiarrak
Kategoria:Kataluniako historia
Kategoria:Erromako historia