Torre del Bierzoko tren istripua

Torre del Bierzoko tren-istripua 1944ko urtarrilaren 3an gertatu zen, Madrildik Coruñara zihoan posta-tren batek, maniobretarako tren-makina batek eta merkantzia-tren batek talka egin zutenean Palentzia-Coruña lineako 20. tunelaren barruan, Torre del Bierzo herriaren parean, Leongo probintzian (Espainia). Agintaritza judizialaren arabera, hildakoak 87 izan ziren, baina beti susmatu izan da istripuaren benetako garrantzia ezkutatu zela. Ondorengo kalkuluek 200 hildakora igo zuten kopurua,  500 edo 800 hildakorainoko saldoari buruzko espekulazioak argitaratu ziren.  Hala ere, 2019an argitaratutako ikerketa batek ondorioztatzen du biktimak guztira 100 hildako (horietatik 94 tren postalean) eta 111 zauritu (29 larri edo oso larri; gainerakoak arinak edo kontusionatu soilak) izan zirela.
Erregimen frankistako agintariek prentsaren zentsuraren bidez ezkutatu zuten partzialki hondamendiaren benetako dimentsioa; izan ere, gerraosteko egoera prekarioaren eta luzearen ondorioz, txirotasunez mantendutako trenbide-azpiegituren egoera kaskarra izan zen istripuaren erantzulea neurri handi batean.  Zenbait hamarkada geroago, istripuak Ramón de Fontechak zuzendutako film labur bati (20. tunela) izenburua eman zion, eta film labur dokumental onenaren Goya saria lortu zuen 2002an.

 Aurrekariak 
1944an, Espainia gerraoste oso gogor batean dago; izan ere, duela urte gutxi amaitutako hiru urteko gerra zibilari Bigarren Mundu Gerra ere gehitu behar zaio, berreraikitzea zailduz. Aldi horretako pobrezia izugarria dela eta, ez da harritzekoa era guztietako istripuak gertatzea material zaharkituagatik edo gaizki mantenduta egoteagatik, kontserbazio-baldintzak bete gabe. Istripu horietako askok galera material eta giza galera izugarriak eragin zituzten.

1940ko hamarkadan gertatu ziren istripu horien adibide izan zitezkeen: 1940ko Pinar de Antequerako bolborategiaren leherketa, 1941eko Santanderreko sutea edo C-4 itsaspekoaren hondoratzea, Alcala de Henaresko bolborategien leherketa eta 1947an Cadizen Armadaren bolborategi baten leherketa. Kasu horietan guztietan, zentsura frankistak gogor erantzun zuen, ahal zen neurrian istripuak minimizatuz edo erregimen frankistari kalte egiteko sabotaje-konspirazioak iradokiz.

 Inplikatutako trenak 

 Posta-trena 
Madrildik zetorren eta A Coruñara zihoan 421 zenbakidun posta espresuak ia bi orduko atzerapena zeraman 1944ko urtarrilaren 3an Astorgan sartu zenean.  Eguerdi pasatxo zen. Bi tren-makina (141 bat 4532 zk. eta 240-2423 zk.) eta 12 bagoi zeramatzan, ordena honetan:

 Bagaje-furgoi 1;
 2 posta-furgoi;
 1. mailako 2 auto (1. mailako auto misto bat eta taberna bat);
 1. eta 2. mailako auto misto bat;
 3. mailako 5 auto;
 1 «furgoi ordaintzailea», konboiaren ilaran.

Trenaren osaera kontuan hartuta, eta Gabonetako datak zirela eta, eserlekuen okupazioa 1. mailan % 105ekoa, 2. mailan % 110ekoa eta 3. mailan % 130ekoa izanik, 900 bidaiari inguru izango lirateke, horietatik 780 3. mailan.

Lekukoen arabera, 4532 tren-makinak ez zuen behar bezala balaztatzen, eta bigarren tren-makina (240-2423) gehitu zitzaion arazo hori konpontzeko.  Astorgan 9 minutu gehiago atzeratu zen balaztatze-sistema egiaztatuz. La Granjako geltokian, Brañuelasko portutik jaisten ari zela, arauzko geldialdia egin zuen, eta han egiaztatu zen lokomotora akoplatuak koipe-kaxa bero bat zuela, eta, beraz, askatu egin behar izan zen. Dirudienez, tren-makina titularreko tren-gidariak balaztatze-arazoaz ohartarazi zuen, baina, hala ere, tren-makina bakar batekin abiatu zen berriro. Mendatearen jaitsieran konboiak abiadura hartu zuen. Albares de la Granjan gelditu behar zuen, baina makinistak ezin izan zuen frenatu, geltokiko nagusiak 13:10ean abiada bizian pasatzen ikusten zuen bitartean. Berehala deitu zuen Torre del Bierzoko geltokira 421 Postak balaztak galdu zituela iragartzeko. Bierzoko Dorreko buruak trenbidean trabesak jartzeko agindu zuen, geldiarazten saiatuz, baina ez zuen denborarik eman: 5 minutu baino gutxiagoan posta geltokian sartzen zen, txilibitua alarma gisa joz, eta 20. tunelean sartu arte jarraitu zuen, gaur egun desmuntatuta eta lubaki bihurtuta, 42.595889 koordenatuan, -6.331000

 Maniobrak 
Tunel horretan 4421 maniobra-makina bat zegoen, hiru bagoirekin.  Tren-gidaria, geltokiko buruak ohartarazita, geltokitik noranzko berean urrundu nahian ari zen, postariak tunel barruan harrapatu zuenean.

Talkaren bortizkeriaren ondorioz, maniobra-treneko azken bi bagoiak tunelaren barruan geratu ziren, eta gainerako makina eta bagoia tunelaren beste aldetik irten ziren. Posta-makina eta lehenengo 5 bagoiak (bagajeak, postako bi eta 1. mailako bi) ere tunelaren barruan geratu ziren. 1. eta 2. mailako auto mistoa zati batean tunelaren barruan eta beste zati batean kanpoan geratu zen. 3. mailako bost bagoiak eta auto ordaintzailea tuneletik kanpo geratu ziren. Barruan zeuden bagoiak sutan hasi ziren.

 Ikazkin-trena 
Tragedia horretatik kanpo, kontrako noranzkoan, 7742 zenbakia zuen salgaien trena (ikazkina) zihoan, Torre del Bierzoko geltokian posta-trenarekin gurutzatzeko asmoa zuena (421 postak atzerapena zekarrelako, bidegurutzea hasiera batean Bembibren aurreikusita baitzegoen). 27 karga-bagoi eta furgoi bat zeramatzan. Talkak seinaleak mugitzen zituzten kableak txikitu zituen, eta tren horrentzat libre geratu ziren Torre del Bierzoko geltokian. Beraz, suginak ikatz gehiago bota zuen makinara eta merkantziak aurrera jarraitu zuen. 

Merkantziak 21. tuneletik irten zirenean, maniobra-tren-makinako makinistarekin topo egin zuen lehenik, zeina onik atera baitzen talkatik, eta, etsi-etsian, tragedia handiago bat saihesten saiatu zen, merkantziei abisua emanez. Haren atzean, 21. tunelaren irteeratik 200 metrora, maniobra-makina zegoen. Tren-gidaria ikustean, salgaiak gidatzen zituen bikotea hura geldiarazten saiatu zen, baina ez zegoen leku nahikorik. Talka horren ondorioz, maniobren eta merkantzien lokomotorrak errailetik atera ziren, eta azken tren horren lehen bagoiak irauli egin ziren (ohartarazi zuen maniobra-treneko tren-gidaria hil zuten). Maniobra-makinaren txilibitua zabaldu zen, eta soinua atera zuen galdarako lurruna amaitu zen arte.

 Istripuaren arrazoiak 
Batez ere, gerra zibila amaitu zenetik egoera txarrean zeuden trenbide-azpiegituren egoera txarragatik gertatu zen. Horri gehitu behar zitzaion gerraosteko urte haietako egonaldi prekarioa eta eskasa. Horri gehitu behar zitzaion posta-trenaren makinistak jasan behar izan zuen presioa, bidaiatzen jarraitzeko, balaztak egoera negargarrian zeudela jakin arren.

Ezbeharra handiagoa izan zen tunel baten barruan talka gertatu zenean eta tunelaren barruan geratu ziren bagoiek su hartu zutenean. Talka aire zabalean gertatu izan balitz, ondorioak txikiagoak izango ziren, ziurtasun osoz. Bestalde, hondamendia handiagoa izan zitekeen maniobra-tren-makinako tren-gidariak bere burua sakrifikatu ez balu eta merkantziak geldiarazi ez balitu. Posta-trenaren atzerapenak ere eragina izan zuen talkan, konboi horrek maniobra-lokomotorrarekin eta merkantziekin topo egin baitzuen haren ondorioz.  Istripua RENFEko makinistek jasaten zuten errepresio-garaiaren barruan kokatu behar da; izan ere, liskarraren aurretik eta bitartean, trenbideko langile asko ezkerreko langileen sindikatuetako militanteak izan ziren; beraz, tren-gidariek eta langileek askotan errepresalien beldur jarduten zuten diktadura frankistako agintarien aldetik. 

 Ondorioak 

 Posta-treneko istripuaren emaitza materiala 
Istripuaren ondorioz, tren-makinak, buruko hiru furgoiek eta 1. mailako lehen bi autoek errailetik atera ziren tunelaren barruan, egiturazko kalte larriak jasan zituzten, eta, handik gutxira, erabat erre ziren; hirugarren autoak, 1. eta 2. mailakoek, errailetik atera ziren, eta kalte handiak jasan zituzten, baina tuneletik kanpo; 3. mailako lehen autoak erabat errailetik atera ziren, eta kalte moderatuak jasan zituen; 3. mailako gainerako lau autoek eta administrazio-furgoiak, berriz, ez zuten errailetik atera eta ez zuten kalte nabarmenik izan.  Izan ere, lau auto horiekin eta furgoiarekin tren bat inprobisatu zen, eta handik gutxira Astorga eta Leonera itzuli zen, bizirik atera zirenekin eta zaurituekin batera.

 Biktimen balantzea 
Ponferradako epaitegiak akta egin zuen 58 hilotzekin, eta posta-trenaren makinistaren epaiketako epaian 83 hildako eta 64 zauritu ezarri ziren. RENFEk, bere aldetik, 78 hildako eta 75 zauritu izan zirela jakinarazi zuen. Hori bat etorriko zen zifra judizialarekin, ustez 5 biktima istripuaren ondorengo egunetan hilko balira. Nolanahi ere, argi dago hildako gehienak 1. mailako bidaiariak direla, RENFEko eta Correoseko dozena erdi langilez gain; aitzitik, 3. mailako bidaiarien proportzio handi bat onik edo arin zaurituko litzateke. Posta trenean Betanzos Klubeko futbol taldea ere zihoan (gaur egun desagertuta dagoen kluba), Palentzian partida bat jokatzetik zetorrela; bi jokalari hil ziren eta hirugarren bat larri zauritu. 

Errekorren Guinness Liburuan historiako tren-tragedia handienetako bat bezala agertzen zen, 500-800 biktimako balantzearekin.  Marshall-ek, Rail facts and feats liburuaren egileak, 500 eta 800 hildako arteko biktimen estimazioa eskaini zuen, eta munduan biktima gehien izan dituen hirugarren tren-istripu gisa izendatu zuen. Zifra horiek beste bertsio batzuek baztertzen dituzte, baieztatzen dute benetako balantzea 150-200 hildakora irits zitekeela. Azkenik, 2019an argitaratutako ikerketak 100 hildako zenbatu ditu guztira, eta banaka-banaka zehaztu du nor diren. 

Egia esan, ez dago konboian zihoazen pertsonen erregistro zehatzik, baina jakina da trena bidaiariz beteta zegoela (korridoreetan eta kanpoko plataformetan eserita ere bai), Gabonetako datak zirelako.

 Zentsura 
Istripua gertatu eta hurrengo egunean, albistea egunkari batzuetan agertu zen. Egunkari horietan irakur zitekeen orain arte 26 gorpu atera dituztela, eta uste izatekoa da tunelaren barruan are gehiago egongo direla, eta zauritu larri eta arinak 61 direla. Gerora, xehetasun gehiagorik ematen ez zuten erreferentziak baino ez ziren izan, Betanzoseko futbolarien biktimak izan ezik.

Geroago, hilaren 9an, sinadurarik gabeko ohar luze bat argitaratu zen bi egunkarietan. Bertan, ezbeharra «katastrofetzat» eta «istripu tragikotzat» jotzen zen, ondorioak zenbatu gabe. Horrez gain, azpiegituren eta material mugikorraren baldintza kaskarren halabeharra egozten zen, eta «oraindik egiteko asko falta da Espainiako trenbide-zerbitzuaren normaltasuna lortzeko, eta are gehiago teknika modernoaren mailara iritsi arte hobetzeko».

Laster, Torre del Bierzon agintari militarrak, judizialak eta RENFEkoak agertu ziren, ikerketa eta identifikazio lanei hasiera emanez eta kazetariak zonaldean sartzea zorrotz debekatuz. Diziplina militar inposatuarekin, erregimenak bere ahuleziak estaltzen zituen, ezbeharraren informazio zuzenak eragin zezakeen eragin soziala saihestuz. Hamarkada batzuk geroago, oraindik bizirik zeuden lekuko bakanek esan zuten, aste oso batez, gorpuen desfilea ez zela eten Torre del Bierzotik. Vox populi zen, tuneletik ofizialki adierazitakoak baino askoz gorpu gehiago irten zirenak.

 Zerbitzua berriz hastea 
Bidea zabalik geratu zen eta zerbitzua urtarrilaren 6an hasi zen berriro, egun horretan Coruña-Madril preso ohiak normaltasunez zirkulatuz .

 20. tunela eraistea 
Tunelaren eremuaren ezaugarri geologikoek eta istripuak jasandako kalteek, gertuko meategi baten obra-hondakinak gangaren gainean pilatzeak, haren antzinatasunaz gain, hura ezabatzeko proiektu bat egitera behartu zuten. Hala, 1985 eta 1987ko maiatza bitartean, hura eraisteko lanak egin ziren, eta haren gainean zegoen lubeta kendu eta behin betiko lubaki bihurtu zen .

 Tren-makina Burdinbidearen Museoan 
Torre del Bierzoko trenbide-hondamendian nahastutako 7742 zenbakidun ikazkin-trenetik tiratzen zuen Santa Fe 5001 tren-makina Kataluniako Trenbidearen Museoan kontserbatzen da gaur egun, Villanueva y Geltrún (Bartzelona).

 2019an argitaratutako ikerketa 
2019ko urrian, 621 orrialdeko liburu gisa argitaratu zen trenbideko artxiboetan, artxibo judizial, militar eta administratiboetan, oro har, eta hemeroteketan, istripuaren alderdi guztiei buruzko ikerketa sakon baten emaitza.

Ikerketak argitara emandako datu garrantzitsuenen gutxieneko laburpen bat honako hau da:

 Posta-trenaren eta bidaiarien osaera 

 Tarteko hainbat geltokitan — Valladolid, Venta de Baños, Palentzia eta Leon — bidaiari ugari zegoenez, Madril-Príncipe Pío-tik ateratako hasierako konposizioari 3. mailako auto bat gehitu zitzaion Venta de Baños-en , eta León-en 3. mailako beste bat eta tabernako eta 1. mailako mistoa. Leonen ere furgoi ordaintzaile bat gehitu zen trenaren ilaran.
 Posta-trenean Armadako ehunka marinel zihoazen, Gabonetako baimenen ondoren Ferrolera itzultzen zirenak; horietatik 140 Asturiastik, Santandertik edo Gipuzkoatik zetozen, eta Venta de Bañosen edo Palentzian igo ziren trenera.  Guztiak 3. mailako billeteekin zihoazen, baina bertako autoen pilaketaren ondorioz, horietako kopuru jakin bat 2. eta 1. mailako autoetara pasa zen .
 Betanzos herriko futbol talde bat ere bazihoazen, Palentzian  jokatutako 3. mailako ligako partidu batetik bueltan, eta Leon, Astorga, Ponferrada eta inguruko hainbat herritar. 

 Biktimak 

 Istripuak 100 hildako (83 gizon eta 17 emakume) eta 111 zauritu eragin zituen. 100 hildakoetatik 94 posta trenean zihoazen, eta horietatik 26 marinelak ziren, 14 trenbidegileak, 8 guardia zibilak, Lurreko edo Aireko 7 militar eta 2 polizia; gainerako 37ak bidaiari zibilak ziren, tartean Betanzos Klubeko bi futbolari, asteburuan Palentzian 3. mailako Ligako partida bat jokatu zuen taldea.
 Hildako guztiek, zazpik izan ezik, tunelaren barruan izan zuten istripua.
 Hildakoetako bost bidaiariak ziren, eta bizirik erreskatatu zituzten istripuaren tokitik, baina ondoren ospitaleetan hil ziren.
 Hildakoen jaioterriak honela banatzen dira egungo autonomia-erkidegoen artean: Gaztela eta Leon, 40; Galizia, 26; Kantabria, 19; Asturias, 4; Euskal Autonomia Erkidegoa, 3; Valentziako Erkidegoa, 2; Madrilgo Erkidegoa, 2; Andaluzia, 1; Katalunia, 1; Gaztela-Mantxa, 1; Aragoi, 1.
 111 zauritu horietatik 29 larriak edo oso larriak izan ziren; gainerakoak arinak edo kontusionatu soilak.
 Trenaren osaeraren ondorioz, hildako gehienak 1. mailako autoetako bidaiariak izan ziren, baita RENFEko eta Correoseko dozena erdi langile ere; aitzitik, 3. mailako bidaiari asko onik edo arin zauritu ziren. Liburuak 100 hildakoen eta zaurituen erregistro xehatua jasotzen du.

 Jarduketa judiziala eta kalte-ordainak 

 Agintari judizial militarrak, trenbideetako langileak militarizatuta zeudenez behin betiko esku hartu zuenak, Renfeko lau langile auzipetu zituen 83 hilketa egotzita, posta-treneko makinista barne, eta absolbitu egin zituzten epaiketa egin ondoren.
 Biktima guztiek, edo haien senideek, Bidaiarien Derrigorrezko Aseguruak (SOV) aurreikusitako kalte-ordainak jaso zituzten, eta hildakoen kasuan 2.800 000 pezeta izan ziren. 

 Argitaratutako informazioak eta ekitaldi publikoak 

 Istripuaren berri nabarmenduta agertu zen hurrengo egunean Espainia osoko gutxienez 20 egunkaritan, nahiz eta aipatutako hildakoen kopuruak 30etik beherakoak izan, behin-behinekoak zirela ohartarazita .
 Hurrengo egunetan, albisteak argitaratzen jarraitu zen, eta 59ra igo zen kopurua; halaber, eskela ugari eta hildakoen izenak zituzten hainbat ediktu judizial argitaratu ziren prentsan. Hala ere, biktimen azken zenbakia ez zen inoiz argitaratu. 
 Leongo egunkarietan, Proa eta El Diario de León egunkarietan, istripuari buruzko berriak agertzen jarraitu ziren hilaren 13ra arte. Galiziako egunkarietan ere hainbat egunez argitaratu ziren informazioak, bizirik atera ziren eta arin zauritu ziren helmugetara iritsi ahala. 
 Sinadurarik gabeko artikuluak «hondamendiaz» hitz egiten zuen, baina ez zuen biktimen kopururik aipatzen, eta aitortzen zuen «oraindik egiteko asko falta dela Espainiako trenbide-zerbitzuaren normaltasuna lortzeko, eta askoz gehiago teknika modernoaren neurriraino hobetzeko», hilaren 9an argitaratu zen, ABC eta La Vanguardia egunkarietan ez ezik, gutxienez beste 10 egunkaritan ere .
 Hilaren 4an, arratsaldean, ehorzketa solemne bat egin zen Leonen, 50 hilkutxa, tokiko eta probintziako agintarien eta beste milaka pertsonaren laguntzarekin. Hileta-ehorzketa horrek hiriko kale nagusiak zeharkatu zituen, eta saltokiak ixtea agindu zuen dolu gisa. Hurrengo egunean eskualdeko prentsak luze eta zabal jaso zuen .
 Hurrengo egunean, Leonen ere hileta elizkizun bat egin zen, probintziako Gobernu Zibilak deituta. Astorgan ere hileta elizkizuna egin zen eta Errege eguneko ospakizunak bertan behera utzi ziren, kabalgata barne.

 Film laburra 
Ramón de Fontechak Túnel nº 20 izeneko film labur bat ekoitzi, idatzi eta zuzendu zuen. 2002an, film labur dokumental onenaren Goya saria irabazi zuen. 

Valladolideko Nazioarteko Zinema Astearen 47. edizioan proiektatu zen. Istriputik bizirik atera zen pertsona baten istorioa da film laburrerako haria, zentsura frankista salatzen duena eta kaltetuen testigantzak kontatzen dituena.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
Hilerriko argazkiak
Albistea
RTVE dokumentala

Kategoria:Torre del Bierzo
Kategoria:Espainiako tren istripuak
Kategoria:1944 Espainian