Online public access catalog

OPAC (Online Public Access Catalogue) "lineako sarbide-katalogo publikoa" edo, erabiltzaile orokorrek esaten duten bezala, online katalogoa, liburutegiko katalogo publiko bat da, liburutegi bakar batek edo liburutegien talde batek kudeatua eta elikatua. Liburutegiek dituzten erregistro bibliografiko guztien datu-base bat da, erabiltzaileek kontsultatu dezaketena.

Gaur egun sarritan liburutegien katalogoaren sinonimoa da, eta liburutegi batek edo liburutegi talde batek duen material digitalak ere eskaini ditzake sisteman bertan edo deskargatuz (gaur egun ez da ohikoa), irakurtzeko. Online katalogoek, neurri handi batean, aurretik liburutegietan erabiltzen ziren txartel fisikoan katalogoak ordezkatu dituzte.

 Historia 

 Lehen katalogo digitalak 
eskuinera|thumb|Dynix menu baten pantaila-argazkia. 1983an aurkeztu zen lehen aldiz Dynix, eta liburutegien automatizazio komertzialeko lehen sistema ezagunenetako bat izan zen, mundu osoko liburutegietan ia hogei urteko nagusitasuna izan zuena.
Sistema esperimental ugari zeuden 1960ko hamarkadan, baina lehen online katalogo handiak Ohioko Estatu Unibertsitatean garatu ziren 1975ean eta Dallasko Liburutegi Publikoan 1978an.

Horiek eta sareko beste katalogo-sistema goiztiar batzuek katalogo fisikoak ordezkatu nahi zituzten eta, aldi berean, txartelen bidezko katalogo horien kopia fidela izateko helburua zuten. Terminal edo telnet bezero dedikatu bat erabiliz, erabiltzaileek aurrez koordenatutako zerrenda gutxi batzuetan bila zitzaketen, eta sistemak bistaratzen zituen emaitzetan arakatu.

1980ko hamarkadan, online katalogoen kopurua eta sofistikazioa hazi egin zen. Lehen sistema komertzialak agertu ziren, eta hamarkadaren amaierarako neurri handi batean liburutegiek zituzten sistemak ordezkatuko zituzten. Liburutegiko katalogoak bilaketa-mekanismo hobetuak eskaintzen hasi ziren, besteak beste, Boolear bilaketa eta hitz-gakoen bidezkoak, baita funtzio osagarriak ere, hala nola, maileguan utzitako elementuetan marka bat jarri.

Aldi berean, liburutegiak aplikazioak garatzen hasi ziren, liburuen eta liburutegiko gainerako materialen erosketa, katalogazioa eta zirkulazioa automatizatzeko. Aplikazio horiek, kolektiboki liburutegi-sistema integratua (Integrated Library System-ILS) edo liburutegiak kudeatzeko sistema izendapenaz ezagutzen direnak, online katalogo bat barne hartzen zuten sistemaren inbentarioaren interfaze publiko gisa. Liburutegien katalogo gehienak oso lotuta daude beren azpiko ILS sistemarekin.

 Geldialdia eta atsekabea 
1990eko hamarkadan nolabaiteko geldialdia gertatu zen online katalogoen garapenean. Aurreko karaktereetan oinarritutako interfazeak Web-erako interfazeekin ordezkatu ziren arren, sistema gehienen azpiko diseinuak eta bilaketa-teknologiak ez zuten askorik aurrera egin 1980ko hamarkadaren amaieran garatutakotik haratago.Borgman C (1996), 493-503.

Aldi berean, liburutegietatik kanpoko erakundeak informazioa berreskuratzeko sistema sofistikatuagoak garatzen hasi ziren. Google bezalako web-bilatzaileek eta Amazon.com bezalako merkataritza elektronikoko webgune ezagunek garrantzi handiko bilaketa-emaitzak eman zitzaketen sistema sinpleagoak eskaintzen zituzten (baina indartsuagoak), kontsulta probabilistikoak eta bektoreetan oinarritutakoak erabiliz.

Interneten erabilera orokorra baino lehen, sarritan, liburutegiaren erabiltzaileek aurkitzen zuten informazioa berreskuratzeko lehen sistema online katalogoa izaten zen. Web-bilatzaileetara ohituta, liburutegiko erabiltzaileen belaunaldi berriek gero eta asegabeagoak ziren sareko katalogo-sistema zaharragoen bilaketa-mekanismo konplexuekin.

Horrek, aldi berean, sistema horiei buruzko kritikak eragin zituen liburutegien komunitatean bertan, eta ondoren, katalogo berriagoak ('hurrengo belaunaldikoak' deitu ohi zaie) garatu ziren.

 Belaunaldi berriko katalogoak 
Liburutegien katalogo-sistemen belaunaldi berriagoak, normalean aurkikuntza sistema deituak (edo aurkikuntza geruza ), aurreko OPACetatik bereizten dira bilaketa-teknologia sofistikatuagoak erabiltzen dituztelako, garrantzi rankinga eta fazeta bidezko bilaketa erabiltzen dutelako, baita erabiltzaileek sistemarekin interakzio eta parte-hartze handiagoa izatea helburu duten ezaugarriak ere, etiketatzea eta erreseinak barne. Ezaugarri berri horiek egungo metadatuetan oinarritzen dira, kaskarrak edo koherentzia gabekoak izan daitezkeenak, batez ere erregistro zaharrei dagokienez.

Katalogo-plataforma berriena erakundearen liburutegi-sistema integratuarekiko (ILS) independenteak izan daiteke, eta, horren ordez, bi sistemen artean datuak sinkronizatzeko aukera ematen duten kontrolatzaile bat eskaini dezake. Jatorrizko online katalogo interfazeak ia soilik ILS hornitzaileek saltzen zituzten bitartean, liburutegiek gero eta gehiago bilatu dituzte belaunaldi berriko katalogoak, askotan liburutegiek beraiek zuzenduak eta enpresentzat bilaketa-tresnak egiten zituzten konpainiek eta kode irekiko software proiektuek eraikiak.Breeding, M. (2008). "Open Source Library Automation". Library Technology Reports, 44 (8): 5–10.
 Talde katalogoak 
Liburutegien katalogoek liburutegi bakar baten bilduma jaso ohi duten arren, liburutegien talde edo partzuergo baten elkarbanatzen den bilduma ere izan jaso dezakete. Horrelakoak dira, besteak beste, Euskadiko Irakurketa Publikoko Sareak eskaintzen duen online katalogoa: RLPE / EIPS absysNET Opac eta Nafarroako Liburutegien OPAC katalogoa ere bai. Sistema horiek, liburutegien arteko maileguaren bidez, erakundeko kideen artean liburuak eta bestelako materialak maileguan hartzen laguntzeko diseinatu ohi dira. Katalogo mota honen adibide batzuk COPAC, SUNCAT, NLA Trove eta WorldCat dira. Azkenak mundu osoko liburutegien bildumak biltzen ditu.

 Erlazionatutako sistemak 
Liburutegien katalogoekin antz handia duten sistema batzuk daude, baina tradizionalki haietatik bereizi izan dira. Liburutegiek sistema horiek erabiltzen dituzte tradizionalki liburutegi katalogo batek kontuan hartzen ez dituen elementuak bilatzeko, nahiz eta batzuetan sistema horiek "aurkikuntza sistema" osoago batean integratuta egon.

Datu-base bibliografikoak —hala nola MedlinePlus, ERIC, PsycINFO, Scopus, Web of Science eta beste asko—, aldizkarietako artikuluen aurkibideak eta beste ikerketa-datu batzuetarako bilaketa-sistema eta irakurketa librea (zientzia irekia) edo erosketa egiteko sarrera ematen dute.

Dokumentuak, argazkiak eta digitalizatutako edo digitalki jaiotako (hasieratik modu digitalean sortua) beste elementu batzuk kudeatzera bideratutako aplikazio batzuk ere badaude, hala nola Digital Commons eta DSpace. Bereziki liburutegi akademikoetan edo artxibategietan, sistema horiek (askotan liburutegi digitalen sistema edo biltegi instituzionalen sistema gisa ezagutzen direnak) fakultateak eta ikasleek sortutako dokumentuak gordetzeko ahaleginarekin laguntzen dute. 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Online Computer Library Center (OCLC)
 Worldcat
 Liburutegi digital

 Kanpo estekak 

Kategoria:Bibliotekonomia
Kategoria:Informazio zientziak
Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak