Brigantia (jainkosa)

Brigantia Antzinateko zelta  jainkosa izan zen, Britannia iparraldeko eta Galia ekialdeko inskripzioetan adierazia. Badirudi britainiar zeltek eta erromatar-britainiarrek gurtu zutela brigantiarren lurraldean, eta baliteke haien jainkosa zaindaria izatea. Brigindo edo Brigindona izeneko jainkosarekin erlazionatuta egon daiteke, Galia ekialdeko inskripzio batean aipatzen dena.  

Interpretatio romana delako ohituraren bidez, Minerva, Tyche/Fortuna eta Victoria jainkosekin identifikatua izan zen. Irlandako mitologian Brigid pertsonaiekin lotutako ipuinak Brigantiarekin lotuta daudela argudiatu izan da.

 Etimologia 
Izena aitzin-zeta hitz berreraikia den *brigantī formatik omen dator eta "gorena" esan nahi bide du. Erro hori bera  antzinako irlanderazko Brigit izena eman zuen, eta antzinako goi alemanezko Burgunt izen pertsonala. Sanskritozko Bṛhatī (बृहती), "altu, garai" esan nahi duena eta hinduismoaren Ushas jainkosaren epitetoa dena, eta Avestan irakurtzen den bǝrǝzaitī ere hitz haren erroarekin zerikusia dute. Hitz horiek, jatorrian, aitzinindoeuroperazko *bʰr̥ǵʰéntih₂ balizko hitz berreraikitik datozela uste da (*bʰr̥ǵʰéntih₂ beste honen femeninoa litzateke: *bʰérǵʰonts, ("altu, garai")  eta  *bʰerǵʰ- ("altza") errotik eratorria da.

 Brigantia aipatzen duten inskripzioak 

 Britannian 
Gaur egun, Brigantia aipatzen duten zortzi inskripzio ezagutzen dira Britainia Handian. Eskoziako Dumfriesen eta Gallowayn eskualdean dagoen Birrens lekuan (Blatobulgium erromatarra), inskripzio bat da dago: 

 Brigantiae s(acrum) Amandus / arc(h)itectus ex imperio imp(eratum) (fecit) 

Bi inskripzio daude Brigantia zelta Viktoria erromatar jainkosarekin lotzen dutenak, bat Yorkshireko(AE 1892, 00098; RIB 628) Castleford hirian aurkitua eta bestea Halifaxetik gertu dagoen Greetlanden agertua (RIB 627), hori ere Yorkshiren. Azken hori K.o. 208 urtean data daiteke, urteko kontsula aipatzen baitu.Erromatarrek urte bakoitzeko bi kontsulen izenak zerrendatan gordetzen zirenez, eta zerrenda horietako asko iritsi zaizkigunez, idazkun batean kultsula apaitzen denean, urtea erdietsi daiteke. Hau da Greetlandenekoa:

 D(eae) Vict(oriae) Brig(antiae) / et num(inibus) Aauugg(ustorum) / T(itus) Aur(elius) Aurelian/us d(onum) d(edit) pro se / et suis s(e) mag(istro) s(acrorum) // Antonin[o] / III et Geta [ii] / co(n)ss(ulibus)

Leedes distrituko Adel herrian, aldare bat aurkitu zen 1816 baino lehen, inskripzio honekin:

  Deae Brigantiae Donum Cinge/ Tissa Posuit

Hadrianoren Harresiko Corbridgen – antzinatean, Coria – Brigantiak Caelestis ("Zerutiarra") epitetoa du eta Jupiter Dolichenusekin bikotea osatzen du. Dolikeko Jupiter, siriar jatorrikoa, jainko ezaguna zen, erromatar armadan (AE 1947, 00122; RIB 1131):

 Iovi aeterno / Dolicheno / et caelesti / Brigantiae / et Saluti / C(aius) Iulius Ap/ol(l)inaris / |(centurio) leg(ionis) VI iuss(u) dei

Beste inskripzio bat dago Irthington parrokian (, Nicholson), Bramptonetik gertu, Cumbrian, hau idatzita duena: 

 Deae nymphae brigantiae —"Brigantia ninfa jainkotiarrari (eskainia)".

 Hispanian 
Beste bi idazkunetan "Dia Brigantiae" idatzi zen (Brigantia jainkosari)McGarth, Sheena (2015) Beste inskripzio batean "Tutela Brigantia Augusta" esaten diote jainkosari.. Espainiako Burgosen dagoen Peñalba de Castron (Clunia hiri erromatarretik gertu) aurkitu zen idazkun hau: Ma(tribus) Brigeacis (CIL II gehigarria, 6328; Heicelheim, 1930: 2223, 2249; Martinez, 1962: 129-30). Hemen "brig-" erroari "-iaco-" atzizkia gehitu zitzaion.

 Austrian 
Retia erdialdeko eskualdeko zeltek, Brigantium Raetiae hiriburuarekin (egungo Bregenz, Austria), Brigantia jainkosa bera gurtzen zuten. Oro har, goi-mailako militarrak izaten dira gehienak, eta gutxi batzuk zeltak. Bere kultuaren ebidentzia guztiek erromatar sorkuntza sinkretikoa adierazten dute, eta ez tokiko kultu baten biziraupena.

 Galian 
Côte d'Or departamentuko Auxey-Duresses herrian, heduarren lurraldea izandakoa, idazkun bat aurkitu zen galieraz  idatzia, RIG, II.1, L-9, testu honekin: 

 Iccauos · Op-/ pianicnos · íeu/ru · Brigindon+? / cantalon

"íeuru" "eskaini" esan nahi duen galiar aditza litzateke, baina denentzat ez da guztiz ziurra Brigandon(a?) jainkosa baten izena denik.

 Ikonografia 
Birrens-eko gotorleku militarretik gertu (Blatobulgium erromatarra), arkeologoek emakume-irudi baten erromatar garaiko harrizko behe-erliebe bat aurkitu dute; irudiak koroa du buruan, jainkosa babesle edo zaindarien kasuan egiten den bezala, Gorgona buru bat du bularrean (Minerva/Atenea bezala), eta lantza bat (berriz (Minerva/Atenea bezala) eta garaipen-globo bat ditu, Victoria eta Minerva jainkosa erromatarrak bezala. Aipatutako inskripzioak estatua Brigantia dela dio (RIB 2091). 

Bretainiako Finistère eskualdeko Dinéault herriko Ménez-Hom mendian aurkitutako beste estatua batek ere Brigantia Minervaren atributuekin irudikatzen du. Buruan kasko militarra du, eta kaskoaren puntan, beltzarga baten irudia (ikus artikulu honetako taulako irudia). Burua, besoak eta oinetakoak kontserbatzen dira. Eskuineko eskuan, badirudi, zerabait eusten zuela, lantza bat izan zitekeena. Batzuentzat, Minerva da, galiar artisauek interpretatua, eta beste batzuentzat, argi dago Brigantia dela.

 Toponimia 
'Brigantium'-etik eratortzen diren zenbait leku-izen daude. Brigantium, adjektibo neutroa da, forma femeninoak, jainkosaren izena eman zuen, hain zuzen. Leku-izen horien eta jainkosaren arteko lotura oso zalantzazkoa da, izan ere, "Brigantium" hitzak "gotorleku garai" edo "leku garai" bati erreferentzia egiten diote zentzu literalean, eta hori besterik ez dute adierazten, agian. 

Lisa Bitelek toponimiaren bidez hedapen zabala atzeman zuen: 

Teonimoa gorde dezaketen beste herri batzuk Brigetio, Hungarian, eta Briançonnet eta Briançon dira, biak Proventza-Alpeak-Kosta Urdinean, Frantzian. Antzinatean, Briançonek Brigantio zuen izena, eta Via Domitiako lehen herria izan zen Italiatik Galiara bidean. "Brigantione geniti" (Briganteen herria) () eta "munic(ipii) Brigantien(sium)" testuak dituen inskripzio bat dokumentatua dago.. Briançonneten, III mendeko bi inskripziok ord(o) Brig(antorum) aipatzen dute. (AE 1913, 00014; ) 

Portugalko Trás-os-Montes eskualdean dagoen Bragantza hiriaren antzinako izena Brigantia zen. Gaur egungo biztanleei brigantino esaten zaie oraindik. Antzeko izena du Portugalgo Braga herria, Minho probintziako izen bereko barrutiko hiriburua dena. Kostaldean gora, ez oso urruna, gaur egungo Galiziako A Coruña eta Betanzos hiriak daude. Argitu behar da, Galizia, gaur egungo Duero ibaiaren iparraldean dagoen Portugalgo eskualdearekin batera, Gallaecia edo Callaecia erromatar probintzia izan zen, eta geroago, Erdi Aroko erresuma. Bada, bi hiri haietako bat, antzinatean, Brigantium izena zuela uste da. Oraindik eztabaidan dagoen gaia da hori. 

Lebor Gabála Érenn kondairaren arabera (Irlandako inbasioen liburua), Breoganek Brigantia izeneko hiria sortu zuen eta bertan dorre bat eraiki zuen, zeinaren tontorretik bere seme Íthek Irlanda behatzen zuen, eta, ondoren, Itsaso Zeltikoa zeharkatu, eta Irlanda inbaditu eta populatu zuen.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Ellis, Peter Berresford (1994). Dictionary of Celtic Mythology. Oxford Paperback Reference. Oxford University Press. ISBN 0-19-508961-8.
 Green, Miranda (1986). The Gods of the Celts. Stroud: Sutton Publishing. ISBN 0-7509-1581-1.
 Green, Miranda (1996). Celtic Goddesses: Warriors, Virgins, and Mothers. New York. ISBN 9780807614051. 195–202. or.
 MacKillop, James (1998). Dictionary of Celtic Mythology. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-280120-1.

 Markale, Jean (2012 ) “La Grande Déesse : Mythes et sanctuaires”, in: Albin Michel: De la Vénus de Lespugue à Notre-Dame de Lourdes, ISBN 9782226235213. 304 or.



 Olmstead, Garret (2019). The Gods of the Celts and Indo-Europeans. Budapest. 3851241738 (jatorrizko 1994 urtekoa) 354–361. or.

 Wolf, Ismael (2021). "Brigantia from Birrens: cultural interactions in frontier zone of Roman Britain". Mare Nostrum, 12 (1): 139–168. doi:10.11606/issn.2177-4218.v12i1p139-168. S2CID 233641510.
 Wood, Juliette (2002), The Celts: Life, Myth, and Art, Thorsons, ISBN 0-00-764059-5
 Bitel, Lisa M. (2001). "St. Brigit of Ireland: From Virgin Saint to Fertility Goddess". Artxibatua, jatorrizkoa: 2006ko otsailaren 17a.

 Idazkunak 
 Claus, Manfred; Epigraphik-Datenbank Clauss / Slaby, Johann Wolfgang Goethe-Universität Frankfurt.
 L'Année Epigraphique (AE)
 Roman Inscriptions of Britain (RIB).

 Ikus, gainera 

 Brigantiar, Ingalaterrako iparraldeko herri zelta
 Isurium Brigantum
 Bretainiera
 Bretoi jendea

 Kanpo estekak 

 “Brigantia”. Jones's celtic encyclopedia. 
 “The Goddess in Archaeology” Brigit's Forge. Brigit the Goddess  

Kategoria:Jainko-jainkosa zaintzaileak
Kategoria:Gerraren jainkosak
Kategoria:Mitologia zeltako jainko-jainkosak