Andologarrak

Andologarrak (latinez, andologenses) Nafarroako antzinako herri edo hiri bateko biztanleak bat dira, erromatar Errepubliren garaian estipendiarioak (zerga ordaintzen zutenak), Plinioren arabera, eta Zesaraugustoar komentu juridikora joaten zirenak. 

 Historia 
Hiriaren izena Andelus zuten Aparato a la historia eclesiastica de Aragon, Ptolomeok baskoien artean kokatu zuen, Bituris eta Nemanturisaren artean. Kokalekua zalantzazkoa eta hainabt proposamen egon dira, baina ez dago datu nahikorik haien egoera finkatzeko. Diccionario Geografico-Historico de Espana: por la Real Academia de la Historia

Iruñeko gotzain izan zenak, Prudencio de Sandovalek, 1614an Andologesi Andosilla dela esaten zuen. Hurrengo aipamena Josef Moreten obran agertzen da, 1766an, Sandovalen identifikazio hori erratutzat jotzen baitzuen eta Andelón-ekin (sic) lotzen baitu, eta hortik dator «ndelonenses sus naturales.» Bere proposamena, «Erromatarren garaiko harri batean oinarritzen du, Santakara herrian beste batzuekin aurkitu genuena, eta han aurkitu zen, Aragoi ibaiaren ertzean, deula gutxi... » Premisa horretatik, Moretek "Andelón" Andionekin lotzen du, «Mendigorriako hiribilduaren mendebaldean legoa erdira». Moret Andelos hiriari buruz ari da, eta "Andelonenses" hiritarrei buruz Pliniok ere aipatzen dituenak.Moret et al., 1766, 31 or.   Moretek Pliniok idatzitakoarei jarraitzen dio, andologarrak komentu zesaraugustoarraren barruan ipatzen dituena:Plinioren testua: ...Arcobrigenses, Andologenses, Aracelitanos, Bursaonensis, Calagurritanos qui Fibularienses cognominatur, Complutensis, Carensis, Cinciensis, Cortonensis, Damanitanos, ISPALLENSIS, Ilursensis, Iluberitanos, Lacetonos, Lubiensis, Pompeloniensis y Segiensis. Nal. Hist. III, 8-4,  24 or., Teubner (arg.), Leipzig, 1865, I, 128 or.) Hemendik: Excavaciones arqueológicas en Fuentes de Ebro (Zaragoza)*, I CAMPAÑA. - MEMORIA, Por Antonio Beltrán.

Itzulpena: 

«Latindar zaharren artean: cascantekoak, Ergavicakoak, Gracurrisekoak, Tarragakoak, konfederatuak, estipendiarioak andologarrak, Arakelikoak, Kalagorrikoak, "fibularenses" ezizena dutenak, Karakoak, Iturrisakoak, Ilunberrikoak, iakakoak, Pompaelokoak, Segiakoak.»

Dezente geroago, Julio Altadillek Sandovalen hipotesiari heldu zion berriro, eta esan zuen, 1923an, izen hori zutela Andosillako biztanleek. Are gehiago, Ega ibaiaren ezkerraldean sortu zela adierazi ondoren, Cárcar herrigunetik hego-ekialdetik gertu, «esta situación para evitar la confusión de esta villa con la también romana Andelona, Andión, sita a tres kilómetros de Mendigorría (monte rojo en lengua vasca) y del cual nos hemos ya ocupado.» zehazten du.Altadil et al., 1923, 85. or.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

  Altadill, Julio (1923). De re geographico-histórica : vías y vestigios romanos en Navarra. Imprenta de la Diputación de Guipúzcoa.  85. or.
  Moret, Josef (1766). Investigaciones historicas de las antigüedades del Reyno de Navarra. Iruñea : Pascual Ibáñez.

 Kanpo estekak 

  Real Academia de la Historia (1802). Diccionario geográfico-histórico de España. 2 secc. [Pt. 1 is in 2 vols. With] Supl. a la seccion segunda. 475. or.

Kategoria:Erromatarren aurreko Iberiar Penintsulako herriak
Kategoria:Baskoiak