Ann Axtell Morris

Ann Axtell Morris (Omaha, 1900eko otsailaren 9a - Boulder, 1945eko apirilaren 1a) arkeologo aitzindaria eta ilustratzailea izan zen, eta Mexikoko Yucatán eta Estatu Batuetako hego-mendebaldeko herri indigenak aztertu zituen. 

 Bizitza 
Ann Axtell Omahan jaio zen 1900ean. Sei urte zituela, adinekoa zenean zer izan nahi zuen galdetu zioten, eta honela erantzun zuen: «lurperatutako altxorren bila induskatu, indiarren artean arakatu, koadroak margotu, arma bat eraman eta unibertsitatera joan». Hogei urte geroago, lehenengo emakume arkeologoetako bat bihurtu zen. 1922an Smith Collegen graduatu ondoren, Historian espezializatua,  Frantziako Historiaurreko Arkeologia Eskola Amerikarrean sartzea eskatu zuen arkeologian trebatzeko. Bertan, lurrean lan egiteko teknikak ikasi zituen. Bere helburu profesionala Ameriketako hego-mendebaldeko gune arkeologiko aberatsenetako bat, Four Corners, ikertzea eta industea zen, lau estatuk bat egiten duten tokia: Arizona, Colorado, Mexiko Berria eta Utah.

1923an Earl Morrisekin ezkondu zen eta bi alaba izan zituzten, Elizabeth Ann eta Sarah Lane. Oso gazte hil zen, 45 urterekin, hainbat gaixotasunek jota, hala nola, diebetesak eta artritisak, alkoholismoak eta depresioak, urte haietan gutxi ikertu eta tratatzen ziren gaitzak.

 Ibilbide profesionala 
1923an, unibertsitateko tituluarekin, Estatu Batuetara itzuli zen eta Earl Halstead Morris arkeologoarekin ezkondu zen, bera baino hamabi urte zaharragoa eta ospe handikoa. 1921ean bere familiari idatzitako gutun batean, Axtellek esan zuen Morrisek indusketa bat gainbegiratzeko kontratatuko zuela, baina bere babesleek ez zutela sekula emakume bat onartuko. Arizonako Chellyko Arroila Monumentu Nazionalean dagoen Momien Kobazuloan igaro zuten eztei-bidaia, hondarrak induskatzen. Hilotz momifikatuak eta zibilizazio oso aurreratu baten mila urteko frogak lurpetik ateratzen lehenak izan ziren, anasaziak ehiztari-biltzaile nomadak zirelako ustea gezurtatuz.
1924tik aurrera, Washingtongo Carnegie Institutuarekin lankidetzan, Morristarrek bost negu eman zituzten Mexikoko ekialdeko Chichen Itzá maien hiria zulatzen. Ann lehen aldiz iritsi zenean, Sylvanus Morley arkeologoak sei urteko alaba zaintzeko eta gonbidatuak hartzeko eskatu zion. Annek, ordea, alde batera utzitako tenplu txiki bat industen uzteko konbentzitu zuen.

Lau denboralditan zehar, Gudarien Tenpluko muralen eta Chac Mool Tenplua izeneko bere azpiegituraren azterketa zehatza egin zuen. Marrazkilari bezala, arreta berezia jarri zuen gainazalaren akaberan. Bertan, hainbat horma-irudi margotu ziren, forma geometrikoak, antropomorfoak eta zoomorfoak barne hartzen zituzten motiboekin, baita hura egiteko erabilitako kolore-paleta zabala ere. Bere azken ilustrazioak Temple of the Warriors at Chichén Itzá, Yucatan lanean argitaratu ziren. 

Morristarrek aztarnategi ugaritan lan egin zuten denbora horretan, Coloradoko Mesa Verde eta Mexiko Berriko azteken hondakinak barne. Estatu Batuetako eta Mexikoko hego-mendebaldeko antzinako bizimoduei buruzko ikerketa ugari idatzi zituzten, baita bertako amerikarren sandaliei buruzko ikerketa bat ere, bere alaba arkeologoak, Elizabeth Annek, urte batzuk geroago zabaldu zuena.

Hala ere, Annen lana askotan senarraren izena zeramaten edo inolako krediturik ematen ez zioten artikuluetan ezkutaturik geratu zen. Publiko orokorrari zuzendutako bi liburu ezagunen egilea izan bazen ere, askotan kobratu gabe lan egiten zuen eta senarrari eskaintzen zitzaizkion aukerak bera alde batera uzten zuten. Meritu propioz arkeologoa izan zen, baina «arkeologo baten emazte gisa» aipatzen zen sarritan, emakume arkeologoen taktika gisa, sexismo instituzionalari iskin egin eta haientzako lekua aurkitzeko.

 Argazkietan eta pinturetan oinarritutako metodoa 
Bere erregistro-metodo asko gaur egun ere erabiltzen dira arkeologia modernoan, aztarnategien historiaren barruan testuingurua ematen baitute eta kolorearen garrantzia adierazten baitute, arkeologian zuri-beltzeko argazkigintza erabiltzen zen garai batean.

Bere marrazki koloretsuek petroglifo eta piktogramen informazioa harrapatu zuten, garai hartan hain ezaguna zen zuri-beltzeko argazkiarekin galdu egingo ziratekeenak. Adibidez, Hildakoaren Arroilan zegoela, kobazuloaren eta kivaren horma-pinturen akuarelak egin zituen, ehunka piktografia gehienak kanoiaren galeriako hormetan zehar koloretan, eta zehaztasunez, kopiatzeko. 1929an, Antelope House, Pictograph Cave eta Standing Cow Ruins-en antzinako artea ilustratu zuen. Pintura horiek Museo Amerikarrean erakutsi ziren. 

 Lanak 
Bi liburu idatzi zituen: Digging in the Southwest (1933), anasazi herriari buruzko pentsamolde konbentzionala aldatu zuena; eta Digging in Yucatan: Archaeological Explorations 1934an. Obra horiek haurrentzako liburu gisa merkaturatu ziren, editoreek ez baitzuten onartu emakume batek helduei zuzendutako arkeologia-lanei buruzko liburuak argitaratzea, nahiz eta lan horiek oso informazio baliotsuak dituzten, eta ez bakarrik haurrei edo gazteei zuzenduak. 

Chichén Itzá-n egin zuen lana oso garrantzitsua izan zen, arkeologo eta ilustratzaile gisa. Bere ilustrazioei esker, Gudarien Tenplua zutabeetan eta hormetan pinturaz estalita zegoela ezagutzen da. Bere akuarela gehienak Harvardeko Peabody Museoko Artxiboan daude. 

 Sariak eta aintzatespenak 

 Smith Collegek ohorezko masterra eman zion 1935ean.
 2022ko apirilaren 20an estreinatu zen Canyon Del Muerto, Morrisen bizitzari buruzko filma, Abigail Breslin eta Tom Felton protagonista dituena.
 2020an, «Pasioaren eta irmotasunaren adibideak: emakume bidaiariak, esploratzaileak eta arkeologoak Yucatanen XIX. eta XX. mendeetan» artikuluan aitortua izan zen, Americae, 5.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 



 Kanpo estekak 

Kategoria:1945eko heriotzak
Kategoria:1900eko jaiotzak
Kategoria:Emakume arkeologoak
Kategoria:Emakume ilustratzaileak
Kategoria:Emakume marrazkilariak
Kategoria:Emakume ikertzaileak
Kategoria:Emakume zientzialariak