Glutenari lotutako gaixotasunak

Glutenari lotutako gaixotasunak, izenak dioen bezala, glutenak eragindako edo harekin lotutako hainbat gaitz kliniko izendatzeko erabiltzen den terminoa da . Horien artean daude: gaixotasun zeliakoa (EC), zeliakoa ez den glutenarekiko sentikortasuna (SGNC), glutenagatiko ataxia, dermatitis herpetiformea (DH) eta gariarekiko alergia. Oro har, kategoria orokor horri «glutenarekiko intolerantzia» ere deitu izan zaio, nahiz eta medikoki termino horrek ez duen beti zehaztasun bera. Izan ere, gaixotasun bakoitzak mekanismo immunologiko, sintoma eta ondorio desberdinak ditu.  

Glutena (latinezko gluten hitzetik dator, “kola” esan nahi duena) biltegiratze-proteinen konposatu bat da, prolamina eta glutelina izeneko proteinak elkartzen dituena. Almidoiarekin batera zereal jakin batzuen endosperman gordetzen da. Proteina horiek urarekin kontaktuan daudenean sare elastiko bat osatzen dute; horri esker oreak malgutasuna, elastikotasuna eta egitura trinkoa lortzen ditu. Ezaugarri horiek funtsezkoak dira ogigintzan eta okintzako beste produktu batzuetan. Izan ere, orearen hartzidura eta labean hazkuntza ahalbidetzen dituzte.  

Glutena bereziki garia, garagarra, zekalea eta horien hibrido eta barietate zaharretan (hala nola espelta, khorasana eta emmerra) aurkitzen da, baita horien eratorrietan ere, adibidez, malta edo garagardoan. Horrez gain, glutena maiz erabiltzen da elikagaien industriako gehigarri gisa, egitura eta testura hobetzeko; hortaz, haragi-imitazioetan, soja-saltsan, izozkietan, ketchupean eta beste produktu prozesatu askotan aurki daiteke.  

Kontuan izan behar da, kutsadura gurutzatua ohikoa dela: glutenik gabeko produktuak ekoizteko edo prestatzeko prozesuan glutenarekin kontaktuan jartzeak gaixo zeliakoentzat arrisku handia sor dezake. Bestalde, elikagaiak ez diren produktuek ere (adibidez, ilerako produktuek, ukendu kosmetikoek edo hortzetako pastak) glutena izan dezakete, nahiz eta kasu horietan xurgapen-arriskua askoz txikiagoa izan.   

 Motak 

 Gaixotasun autoimmuneak 
Glutenari lotutako gaixotasun autoimmuneek gaixotasun zeliakoa, dermatitis herpetiformea eta gluten ataxia hartzen dituzte barne.  

 Gaixotasun zeliakoa:  digestio- aparatu eta immunitate-sistemako gaixotasun kronikoa (epe luzekoa) da, eta heste meharreko duodenoari kalte egiten dio. Kalte horrek jandako elikagaien bitaminak, mineralak eta beste mantenugai batzuk xurgatzea eragozten du. Horrek desnutrizioa eta beste osasun-arazo larri batzuk eragin ditzake. 
 Dermatitis herpetiformea: azaleko gaixotasun kroniko autoimmunea da.  Ez dago herpesaren birusarekin erlazionatuta, glutenarekiko intolerantziaren adierazpen dermatologikoa baita. Banaketa zabal eta simetrikoa duten azaleko lesioak agertzen dira igurzketa handieneko lekuetan, belaunean edo ukondoan esaterako. 
 Gluten ataxia: glutenak eragindako gaixotasunaren manifestazio neurologiko ohikoena da. Gaixotasun autoimmune honetan, antigorputzek zerebeloa erasotzen dute.    

 Ez-autoimmuneak, ez-alergikoak    
Glutenarekiko sentikortasun ez-zeliakoa (NCGS)  glutenari lotutako gaixotasunen multzoan kokatzen da, baina ez da ez-autoimmune ezta alergikoa ere. Hau da, ez da antigorputz espezifikoen ekoizpena gertatzen eta ez du erreakzio alergiko klasikorik eragiten.   

Kasu honetan, glutenaren edo bestelako gari-osagaien ingestioak erantzun biologiko bat pizten du oraindik guztiz ulertu ez den mekanismo baten bidez. Diagnostikoa egiteko ezinbestekoa da gaixotasun zeliakoa eta gari-alergia baztertzea, NCGSa bazterketa bidezko diagnostikoa baita.  Ikerketek adierazten dute immunitate-sistemak eta hesteetako mikrobiotak funtsezko rola izan dezaketela erantzun horretan. Hori dela eta, NCGSa glutenari lotutako beste nahasmenduetatik bereizi behar da, bere izaera konplexu eta heterogeneoagatik.  

 Elikadura-alergia 
Elikadura-alergia gariarekiko alergia gisa aurkeztu ohi da, baina kontaktu alergia ere izan daiteke.  Alergia honen mekanismo zehatza oraindik ez dago argi, immunoglobulina E-ren bidezkoa edo masto-zelulen erantzuna izan daiteke. 

Sintomei dagokienez, azkar ager daitezke, minutu batzuetatik ordu batzuetara. Ohikoenak urtikaria, angioedema, eztula, arnas zailtasunak, goragalea eta sabeleko mina dira. Erreakzio hauen larritasuna pertsona bakoitzean desberdina da eta batzuetan proteina gutxi batzuk kontsumitzea nahikoa da erreakzio larria sortzeko. Hala ere, gariarekiko alergia arraro samarra da, helduengan prebalentzia %0,21ekoa da. 

 Sintomak 
Glutenari erlazionatutako gaixotasunek sintoma desberdinak eragiten dituzte, bai digestio-aparatuan, bai sistema extragastrointestinalean ere. Sintoma horiek larritasun eta intentsitate aldakorrekoak izan daitezke, eta askotan ez dira zehatz-mehatz hesteetako sintometara mugatzen. AItzitik, organismo osoan eragina izan dezakete.  

Digestio-mailan, sintomarik ohikoenak hauek dira: sabeleko mina, puzkerrak, beherakoa edo idorreria, goragalea, oka eta pisu-galera.  Hesteetako mukosaren inflamazio kronikoaren ondorioz, mantenugaien xurgapen eskasa gerta daiteke, eta horrek ondorio sistemikoak eragiten ditu. Esaterako, anemia ferropenikoa, bitamina eta mineralen gabeziak eta, epe luzera, hezur-dentsitatearen murrizketa (osteopenia edo osteoporosia).  

Era berean, sintoma neurologiko eta psikikoak ere ohikoak izan daitezke, hala nola, neke kronikoa, buruko mina, kontzentrazio eta oroimenean arazoak, depresioa edo antsietatea. Sintoma horiek askotan hesteetako sintomekin batera agertzen dira, baina batzuetan isolatuta ere ager daitezke.  

Azaleko manifestazioak ere ager daitezke, besteak beste azkura, erupzio dermatologikoak edo dermatitis herpetiformea. Azken hau zeliakiaren forma kutaneoa da. Beste kasu batzuetan, muskulu eta artikulazioetako mina, ahultasun orokorra edo gose falta nabarmendu daitezke. 

 Kausak 
Glutenari lotutako gaixotasunek hainbat kausa dituzte, eta horiek gaixotasun motaren arabera aldatzen dira.  

Gaixotasun zeliakoaren kasuan, kausa nagusia erantzun autoimmunea da, eta predisposizio genetikoa duten pertsonengan gertatzen da. Pertsona horiek glutena duten elikagaiak jatean, beraien sistema immunologikoak modu anormalean erantzuten du, eta heste meharraren mukosa kaltetzen du, eta horren ondorioz, mantenugaien xurgapena oztopatzen du. 

Gariari alergia gaixotasunean, kausa immunitate-erantzun bat da. IgE motako antigorputzek gariko proteinen aurrean eragiten dute. Horrek erreakzio alergikoak sor ditzake, hala nola azkura, hantura edo arnasteko zailtasuna, eta kasu larrienetan, anafilaxia ere bai.  

Bestalde, zeliakia ez den glutenarekiko sentikortasuna ez dago autoimmuntasunarekin edo alergiarekin lotuta. Kasu horretan, hesteetan gertatzen den hanturazko erantzun arin batekin edo mikrobiotaren aldaketekin lotuta egon daiteke. Gaixotasun horrek zeliakiaren antzeko sintomak eragiten ditu, baina hesteetan kalteak eragin gabe.  

Laburbilduz, nahiz eta hiru gaixotasunak glutenaren kontsumoarekin lotuta egon, horien kausak desberdinak dira: erantzun autoimmunologikoak, alergikoak edo sentikortasunekoak.  

 Diagnostikoa 
Glutenarekiko sentikortasun ez-zeliakoa diagnostikatzeko, lehenik eta behin, gaixotasun zeliakoa eta gariarekiko alergia baztertu behar dira. Diagnostikoa, beraz, bazterketa bidez egiten da, oraindik ez baitago proba espezifiko edo biomarkatzaile fidagarririk egoera hori zehaztasunez baieztatzeko. 

Gaixotasun zeliakoa pairatzearen susmoa duten pertsonek proba serologikoak egin behar dituzte. Proba horien bidez antigorputz espezifikoak bilatzen dira, hala nola: 

 IgA anti-tissue transglutaminasa antigorputzak (anti-tTG edo anti-TG2) 
 A eta anti-endomysial antigorputzak (EMA) 

Proba serologikoek emaitza positiboa emanez gero, duodenoko biopsia egitea gomendatzen da heste meharrean enteropatia zeliakoa dagoen egiaztatzeko eta diagnostikoa baieztatzeko. 
Horrez gain, test genetikoa ere erabiltzen da diagnostikorako. Test horretan, HLA-DQ2 edo HLA-DQ8 genotipoen detekzioa aztertzen da HLA-ren tipifikazioa eginez.   Genotipo horiek ez badira agertzen, gaixotasun zeliakoa baztertzeko probabilitatea oso handia da.  

2010ean, gaixotasun zeliakoa baieztatzeko bost irizpide proposatu ziren, eta diagnostikoa baieztatzeko beharrezkoa da horietatik gutxienez lau betetzea: 

 Gaixotasun zeliakoaren sintoma tipikoak. 
 Serumeko autoantigorputzen positibotasuna (bereziki IgA klasekoak).  
 HLA-DQ2 edo DQ8 genotipoen presentzia. 
 Enteropatia zeliakoa duodenoko biopsian. 
 Glutenik gabeko dietarekiko erantzun kliniko positiboa. 

Laburbilduz, gaur egun diagnostiko-prozesua konplexua bada ere, serologia, genetika eta biopsiaren emaitzen konbinazioak zeliakia baieztatzeko fidagarritasun handiena eskaintzen du. Horrela, posible da glutenarekiko sentikortasun ez-zeliakoa beste gaixotasunetatik bereiztea. 

 Tratamendua   
Gaur egun, zeliakia duten pertsonentzat  tratamendu eraginkor bakarra bizitza osorako glutenik gabeko dieta zorrotza eramatea da.  Horrek esan nahi du garia, zekalea eta garagarra saihestu behar direla, baita gluten aztarnak izan ditzaketen produktuak ere. Zeliakoen kasuan, dieta egokia egiteak hesteetako kaltea sendatzen laguntzen du eta sintomak desagerrarazten ditu. 

Zeliakoa ez den glutenarekiko sentikortasuna diagnostikatu zaien pertsonen kasuan, oraindik ez dago informazio nahikorik. Orokorrean, glutenik gabeko dieta batek sintomak arintzen ditu, nahiz eta hesteetako kalterik ez egon.  

Gariarekiko alergia duten pertsonentzat,  tratamendu orokorra sei urte inguruko glutenik gabeko dieta izaten da. Hala ere, anafilaxia izan dutenen kasuan beharrezkoa da bizitza osorako gari-libreko dieta jarraitzea. Gainera, kasu horietan, beharrezkoa da elikagaiaren kontaktua edo arnasketa ere saihestea.  

Glutenaren proteinek balio nutrizional txikia dute, eta, beraz, glutena duten elikagaiak nutrizioaren ikuspegitik ordezkatzea erraza da. Hala ere, elikagaien aukeraketa desorekatuak edo glutenik gabeko produktuen erabilera okerrak nutrizio-gabeziak eragin ditzakete. Horregatik, mediku eta nutrizionisten aginduak jarraitzea funtsezkoa da elikadura orekatua bermatzeko eta nutriente gabeziak saihesteko. 

 Erreferentziak