Matxa (mitologia)

Matxa (irlanderazko ahoskeraz: ˈmˠaxə) Irlandako Erdi Aroko literaturako pertsonaia da, subiranotasunaren lotuta agertu ohi dena eta Ulsterreko probintziari ere bai, eta, ustez, antzinako Irlandako subiranotasunaren jainkosa. Zaldi-behorrak ere sarri agertzen dira berari buruzko kondaitetan. Emain Macha (Eamhain Mhacha), eta Armagh (Ard Mhacha) guneekin erlazionatua dago, horien izenak bere omenez eman baitute. Matxa izeneko hainbat pertsonai agertzen dira Irlandako mitoetran eta folklorean, eta guztiak jainkosa berarekin lotuta daudela uste da. 'Hiru Morrigna' (Morrigan, Matxa eta Badb) izenez ezagutzen diren hiru ahizpetako bat omen da. Subiranotasunaren beste jainkosa batzuk bezala, Matxa, lurrarekin, emankortasunarekin, erregetzarekin, gerrarekin eta zaldiekin lotuta dago.By John Koch eta Helen  Fulton (arg) (2006). Celtic Culture: A Historical Encyclopedia.  Santa Barbara (Ca) : ABC-Clio. ISBN:1851094407 DOI:https://doi.org/10.1108/09504120710775633Mac Cana, Prionsias (1970) "The Goddesses of the Insular Celts". Celtic Mythology. Hamlyn.   

Proinsias Mac Canak, iralndar mitologian aditu handienetako bat dena, hiru "Matxen" inguruan hausnartzen du: Matxaa, Nemeden emaztea, Matxa erregina, Cimbáethen emaztea, eta Matxa, Crunnchuren emaztea, Ulsterreko gizonen ahulezia eragin zuena. Gregory Tonerrek, bere adletik, Matxa izeneko lau pertsonaien inguruan idatzi zuen, Macha Mong Ruad gehituta.

 Etimologia eta ezizenak 
Izena, ustez, "lautada bat" esan nahi duen makajai (genitiboan, makajan) protozelitikotik bide dator adierazten duen.

Dindsenchetan (Lekuen tradizioa) testuan, Macha, Grian Banchure (Emakumeen Eguzkia) ezizena ematen zaio, eta Brí Léitheneko Midirren alaba dela esaten da.

 Matxaa, Partolonen alaba 
Lebor Gabála Eren testuko poema batean Macha Partolon-en alabetako bat dela esaten da, hau da, Uholde Handiaren ondoren Irlandako lehen giza kokapenaren buruaren alaba, nahiz eta ez duen matxa bera deskribatzen.Lebor Gabála Érenn §38 

 Matxa, Nemeden emaztea 
Hainbat iturriren arabera, bigarren Matxa bat Nemeden emaztea izan zen, Irlandako bigarren kokapeneko giza -taldearen liderraren emaztea, alegia. Irlandan hil zen lehen pertsona izan zen Nemed-eko jendearen artean, XVI-XVII. mendeko irlandar apaiz, olerkari eta historialaria izan zen Geoffrey Keatingen arabera, "iritsi eta hamabi urtera". Lau Maisuen urte-liburuak testuaren arebera, ordea, "iritsi eta hamabi egunera".Annals of the Four Masters M2850  Tradizioarentzat, lurperatuta dagoen muinoaren gailurrak bere izena jaso zuen: Ard Mhacha, "Matxaren leku garaia". Inguruko basoa Nemeden herriak moztu zuen eta Magh Mhacha izena eman zioten, "Macharen lautada". Aed-en alaba dela ere esaten da (arma gorriduna), erasoen belea da eta bikaintasun guztien hedatzailea.The Metrical Dindsenchas "Ard Macha" 

 Matxa, Ernmasen alaba 
Ernmasen alaba bezala, Tuatha Dé Danann herrikoa, iturri goiztiar askotan agertzen da. Bere bi ahizpekin batera aipatzen da maiz: "Badb eta Morrigu, Anand izena zuena".Lebor Gabála Érenn §62, 64  Hirurak (izen ezberdinekin) gerrarekin lotutako jainkosa hirukoitzat hartzen dira askotan.James MacKillop (1998) Dictionary of Celtic Mythology, Oxford University Press, 281–282or. O'Mulconry Glosarioak, Lecan-en Liburu horia liburuan kontserbatutako Erdi Aroko eskuizkribuetako glosen  XIII. mendeko  konpilazio bat da. Bada, konpilazio horretan, Matxa "hiru morrignetako bat" (Morriganen plurala) dela esaten da, eta azaltzen du, Mesrad Machae izenak, "Matxaren masta" esan nahi duena, “masakratuak izan diren gizonen buruei” erreferentzia egiten diola. MS H.3.18-n glosa beraren bertsio batek Matxaa Badb bere dela azaltzen du, eta "Hiru Morrigna" gudua hauspotzen duten "emakume beleak" direla esaten du.Gulermovich Epstein, Angelique (1998ko iraila) War Goddess: The Morrígan and her Germano-Celtic Counterparts,  49–52. or. Keating-ek esplizituki "jainkosak" deitzen die,Keating, Geoffrey Foras Feasa ar Éirinn 1.11  baina Erdi Aroko irlandar tradizioa kristautasunaren aurreko erlijioaren arrasto guztiak ezabatu nahi zituen fraideek kondairak idatzi zituztenean, eta, beraz, jatorrizko testuetan, ez da inoiz esaten jainkosa zenik. Esaten da Macha Balarrek hil zuela, fomoreen kontrako guduan.Lebor Gabála Érenn §60, 62, 64 

 Matxa Mong Ruad 
Matxa Mong Ruad ("Matxa Ilegorri"), Áed Ruaden ("Su Gorri" edo "Suaren Jauna" - Dagdaren izenetako bat) alaba da eta Erdi Aroko kondairaren eta tradizio historikoaren arabera, Irlandako Errege Garaien Zerrendan aipatzen den erregina bakarra izan zen. Bere aita Agedek, zazpi urtetan, Díthorba eta Cimbáeth lehengusuekin txandakatzen zuen errege kargua. Hirugarren aldiz errege izan ondoren hil zen Aged, eta berriro ere erregetza eskatu zuen Matxak. Díthorbak eta Cimbáethek uko egin zioten emakume bati tronua hartzen uzteari, eta gerra hasi zen. Matxa garaile atera zen eta Díthorba hil egin zen. Bigarren gudu bat irabazi zuen Díthorbaren semeen aurka, haiek Connacht eskualdeko lur hutsetara ihes egin zutelarik. Cimbáethekin ezkondu zen, eta harekin partekatu zuen erregetza. Matxaak Díthorbaren seme-alabak jazarri zituen, bere bakarrik, legenardun emakumez mozorrotua, eta haietako bakoitza garaitu zuen berarekin sexu-harremanak izaten saiatu zirenean, lotu egin zituen eta Ulsterrera eraman zituen. Ulsterreko gizonek atxilotuak hiltzeko esaktu zioten, baina Matxak esklabo bihurtu zituen eta Emain Matxa (orain Armaghetik gertu dagoen Navan Gotorlekua izenaz ezagutzen dena) eraikitzera behartu zituen, Ulaiden (Ulsterreko jendea) hiriburua izan zedin, mugak bere brotxearekin markatuz (horrek azaltzen du Emain Macha izena, Eó-muin Macha izenetik eratorria. Eó-muin Macha  "Macharen lepoko paparrekoa" esan nashi baitu).Eugene O'Curry (1861) Lectures on the Manuscript Materials of Ancient Irish History, Appendix No. XXXVIII 

Matxak zazpi urtez gobernatu zuen Cimbáethekin batera, senarra Emain Machan izurriz hil zen arte, eta gero beste hamalau urte gehiago bere kabuz, Rechtaid Rigdergek hil zuen arte.Geoffrey Keating, Foras Feasa ar Éirinn 1.27-1.28 Annals of the Four Masters M4532-4546  Lebor Gabálak matxaren erregealdia Ptolomeo I.a SoterrenarekinR. A. Stewart Macalister (arg. eta itzul.) (1956), Lebor Gabála Érenn: The Book of the Taking of Ireland Part V, Irish Texts Society, 263–267 or. sinkronizatzen du (K.a. 323-283). Keating-ek egindako Foras Feasa ar Éirinn-en kronologia bere erregealdiaren garaia  K. a. 468 eta 461 urteen artean izan zela dio, eta Lau Maisuen Urte-liburuan,  K. a. 661 eta 654 urteen artean kokatzen da.

Marie-Louise Sjoestedt frantses zeltologoak pertsonai honi buruz honakoa dio: "Bigarren Matxa honen pertsonan bertako jainkosaren alderdi berri bat aurkitzen dugu, gerrariarena eta dominatzailearena, eta hau beste mito batzuetan agertzen den modu espezifiko batean alderatzen da, emakumeak menderatzen dituen gizonezko bikotea edo bikoteak".

 Matxa, Cruinniucen emaztea 
Macha, Sainrith mac Imbaithen alaba, Cruinniuc Ulsterreko baserritarraren emaztea izan zen. Cruinniuc-en lehen emaztea hil ondoren, Macha haren etxera azaldu da. Hitzik esan gabe, etxea zaintzen hasi da, eta emazte gisa jokatzen. Laster geratu da haurdun. Elkarrekin iraun zuten bitartean, Cruinniuc-en aberastasuna hazi egin zen. Ulsterreko erregeak antolatutako jaialdi batera joan da, eta hark esan dio berari buruz inori hitz egiten ez badio bakarrik geratuko dela berarekin. Gizonak zin egin du ez duela ezer esango. Hala ere, zalgurdi lasterketa baten erdian, bere emaztea erregearen zaldiak baino azkarrago korrika egin dezakeela dio. Orduan erregeak Cruinniuc heriotza-zigorpean atxikitzea agintzen du, bere baieztapena frogatzen ez badu. Oso haurdun dagoen arren, Macha bilerara eraman dute eta erregeak bere zaldien kontra korrika egitera behartu du. Machak irabazi du lasterketa, baina gero minez oihu egin du helmugan bikiak erditu dituenean; Fír izeneko mutiko bat ("Egiazkoa") eta Fial izeneko neskato bat ("Apala"). Errespetua galdu eta umiliatzeagatik, Ulstergo gizonak madarikatzen ditu, ahuleziaz gainezka senti daitezen, "erditzen ari den emakume bat bezala"— premia handieneko unean. Halako ahuleziak bost egun iraungo zuen, eta madarikazioak bederatzi belaunaldi. Une horretatik aurrera, Macha erditu zen tokiak Emain Macha izena hartuko zuen, "Macharen bikiak" alegia.

Horrela, bada, Ulsterreko gizonen ahulezia (Cess Noinden Ulaid) izeneko ipuin honetan, Emain Macha izenaren esanahia azaltzen da, eta azaltzen da zergatik Ulsterreko gizonetako bat ere, Cuchulainn heroi erdijainkotiarra izan ezik, ez zen gai izan Ulsterreko inbasioari aurre egiteko Tain Bó Cuailnge-n (Cooley-ren abere-sarekada). Erakusten du Macha, lurren eta subiranotasunaren jainkosa den aldetik, mendekaria izan daitekeela errespetua gordetzen ez bazaio, eta nola errege txar baten gobernuak hondamendira eraman dezakeen.Fee, Christopher eta Leeming, David (2016) The Goddess: Myths of the Great Mother. Reaktion Books.  

Jan de Vriesek Herbeheretako filologoaren  La religion des Celtes saiakeran dioenez, bereziki deigarria da, zeharka, "Couvade" delakoari buruz hitz egiten duela. Ohitura hori bazen bai zeltiberiarren artean, bai eszitiarren artean ere. Táin bó Cualgne-n kontatzen diren gertakarien aurretik gertatzen da Cess Noinden Ulaid sagan, kontatzen dena; hau da: Ulstereko gizonezkoak, denboraldi batez, (noindiu bederatzi "egun" esan nahia du eta,  berez, 5 egun eta lau gau dira), emakume bat erditzean bezain ahulak direla. Eta Jan de Vriesek hori "Couvade"-arekin indentifika daitekeela dio. Jakina, kondaira honek ez du inola ere frogatzen gizon irlandar guztiak benetan ohean etzaten zirenik haur bat jaiotzen zitzaienean. Badakigu gizonen ahultasun hori madarikazio baten ondorioz agertzen dela: esaten da Machak, Ulsterreko gizonen kontra bota zuela madarikazioa. Horrek esan nahi du, gizonen ahulezia hori harrigarria zela ipuina kontatzen zuenarentzat; eta agian, kondaira hori aspaldiko ohitura baten oihartzuna da, kondaira kontatzen zenean, dagoeneko desagertua.

Jan de Vriesek aipatzen du beste liburu batean, ipuin horretako Macha hori ez zela  gerraren jainkosa; aitzitik, bikiak izan zituelako eta gizonezkoei bederatziurrena ezarri zielako, ondoriozta daiteke ugalkortasunarekin erlazionatutako pertsonaia dela. 

Matxa hori zaldiekin lotuta dago bereziki —esanguratsua da, agian, Cuchulainn jaio zen egun berean, moxal bikiak jaio izana, eta Matxaren zalgurdiko zaldi batek Liath Macha (Matxaren grisa) izena izatea. Irlandar Matxa, askotan, galestar Rhiannon irudi mitologikoarekin alderatzen da.

Zaldiaren kolore grisari dagokionez, Karl Kerényi filologo eta mitologo hungariar ezagunak zioen grisa dela mamuen kolorea, eta Claude Lecouteuxek adierazi zuen 1250-1260 inguruan idatzitako Gisli Surssonen Sagan, “Dama onak zaldi gris baten gainean darama —animalia psikopompoa , zeinaren koloreak naturaz gaindiko aberea dela eta zorigaiztoa aurrez iragartzen duenaren izaera adierazten duen— […]” Hadas, brujas y hombres lobo en la Edad Media

Macha Agnomanen seme den Nemeden emazte gisa deskribatzen da, edo, bestela, Agnomanen seme den Crunden emazte gisa (eta horrek Nemed eta Crund identitate bat adieraz dezake). Midir eta Aed Gorriaren alaba ere esaten diote Matxari. 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Tatar, Maria Magdolna. "Macharen gurtza Ekialdeko Europan". In: La Revista de Estudios Indoeuropeos (JIES), 35- 3 eta 4,  2007ko udazkena-negua. 323-344 or.

 Kanpo-loturak 

Kategoria:Tuatha Dé Danann
Kategoria:Ulstergo zikloa
Kategoria:Gerraren jainkosak
Kategoria:Eguzki jainkosak