Australiako aborigenen hizkuntzen transkripzioa

Europarrak iritsi aurretik, australiar aborigenen hizkuntzak ahozko hizkuntza hutsak ziren, idazteko sistemarik gabeak, baina britainiar kolonizazioaren ondorioz, latinezko idazkera Australiako aborigenen hizkuntzak transkribatzeko estandar bihurtu zen. Edonola ere, soinuak irudikatzeko moduaren xehetasunak aldatu egin dira denboran zehar, bai eta idazlearen arabera ere: horrexegatik, batzuetan, hitz edo izen bereko aldaera ugari sortu dira.

 Idazkeraren hastapena 
Hasieran, australiar hizkuntza gehienak ingeles ortografiari (edo kasu gutxi batzuetan, alemaniar ortografiari) jarraituz idatzi ziren, idazleari iruditzen zitzaionaren arabera. Horrek esan nahi zuen australiar hizkuntzetan bereizten ziren soinuak, baina ez ingelesez, berdin-berdin idazten zirela, eta alderantziz: zenbait soinu australiar hizkuntzetan alofonoak zirenak, baina ingelesez, ezberdinak, ezberdin idazten zirela. 

Ingelesez erabiltzen diren hitz aborigen gehienak lehen usadio horiexen araberakoak direnez, ez dute ongi islatzen nola ahoskatzen zen hitza jatorrizko hizkuntzan.
+Australiako hizkuntzen transkripzioari buruzko bi adibide, denboran zehar erakutsiakhizkuntzaesanahiahastapenetako transkripzioaegungo transkripzioaahoskera (Nazioarteko Alfabeto Fonetikoa)oharrakguugu yimithirr“mihia”unjar (1770)
ngandar (1901)nganhdhaar (1979)Hasierako ortografiek hitzaren hasierako [ŋ] agian huts egiten zuten, eta kontsonante horzkariak ere ez zituzten behar bezala bereizten.gamilaraay“eztia”wuddul (1903)warrul (1993)Hasierako ortografiek agian ez zituzten [r] eta [d] bereizten, alofonoak baitira ingelesez, baina bereiziak australiar hizkuntzetan.
Ezagutza linguistiko handieneko idazleek, batzuetan, honako sinbolo hauek erabiltzen zituzten: <ŋ> edo <ġ>, /ŋ/ irudikatzeko; <ñ>, /ɲ/ emateko; makronak <ˉ> edo zirkunflexuak, <ˆ> bokal luzeetarako; <˘> zeinu diakritiko laburrak, bokal laburretarako, baina horiek sarritan edonola irudikatuta agertzen ziren.

 Egungo ortografia praktikoa 
Australiako hizkuntzen inguruan lan egiten duten hizkuntzalariak, gaur egun, ortografia fonemiko argiaz nahita baliatzen dira, kasuan kasuko hizkuntzaren azterketa fonologiko xehean oinarrituta. Mota horretako ortografietan, ahozko hitz bakoitza modu bakar batean idazten da, eta idatzitako hitz bakoitza modu bakar batean irakurtzen da. 

Normalean, baina ez beti, ortografia praktikoek oinarrizko alfabeto erromatarreko letrak baino ez dituzte erabiltzen. Horrek digrafoak behar ditu, izaera estandarrik ez duten soinuetarako. Kasu batzuetan, horrela anbiguotasunak sor daitezke, adibidez, /ŋ/ soinu bakarra eta /ng/ kontsonante taldea <ng>-ren bidez idatz zitezkeen. Normalean, horrelakok bereizten dira <n.g> (haien erdian puntu bat txertatuz), <n'g> (apostrofo bat), edo <nk> kontsonante taldeen bidez.

 Bokalak eta erdibokalak 
Australiar hizkuntzek hiru bokal baino ez dituzte bereizten: <i>, <a> eta <u>. Nahiz eta batzuetan <e> eta <o>-ren antzeko soinua izan, ez dira <e> edo <o> bokalen bidez idazten, adibidez,. martuthunira hizkuntzako wirrirri hitza ("sugar") [weɾeɾɪ] ahoskatzen da. Bokal luzeak letra bikoitzez adierazten dira, hau da, <ii> /I:/, <aa> /a:/, <uu> /u:/. 

<w> eta <y> erdibokalak euskaraz bezala ahoskatzen dira (alegia, "whiski", "yemendar" hitzetan bezala) normalean. Zenbait hizkuntzatan, litekeena da <w> erdibokala <u> bokaletik gertu ez ahoskatzea, eta <y> erdibokala <i>-tik gertu ere ez, baina hainbat arrazoirengatik, hizkuntzalari batek oraindik idazteko aukera lezake: esate baterako, gamilaraay hizkuntzako yinarr "emakume", berez,  ahoskatzen da. 

Hizkuntz banaka batzuek erdibokal horzkaria dute, <yh> idazten dena (ikus Artikulazioaren puntua beheraxeago).

 Dardarkariak 
Australiako hizkuntza gehienek bi dardarkari dituzte, hau da, r-aren antzeko soinuak: erretroflexu hurbilkari bat, Ameriketako Estatu Batuetako ingelesean bezala, <r> idazten dena; eta dardarraniztun bat, <rr> idatzia: bi-biak euskaraz daude, "ere" eta "erre" hitzetan.

Bi r horietako bakarra duten hizkuntzetan, besterik gabe, <r> idazten da. 

 Artikulazioaren puntua 
Kontsonante biezpainkari, belar eta albeolarrak ingelesez bezala idazten dira, hau da, <p> /p/, <b> /b/, <m> /m/, <k> /k/, <g> /g/, <ng> /ŋ/, <t>, /t/, <d> /d/, <n> /n/, <l> /l/. Ingelesez ez dagoen letra batez (<ŋ>-ez, alegia) ere idatz daiteke <ng>: letra horren izena «eng» da. Kontuan izan behar da <ŋ>-ren soinua ingelesezko singer (/ˈsɪŋə(r)/) bezalakoa dela, ez ordea finger (/ˈfɪŋgə(r)/) bezalakoa edo euskarazko egingo (/e'γiŋ'go/); azken <ŋg> idatziko litzateke, hau da, eng + ge.

Kontsonante sabaikariak, askotan, kontsonante albeolar batez + <j> edo <y> letrez egindako digrafo baten bidez adierazten dira, hau da, /c ɟ ɲ ʎ/ idatz daitezke <tj> / <ty>, <dj> / <dy>, <nj> / <ny> eta <lj> / <ly>.Geldialdi sabaikariak idazteko beste modu posible batzuk <c> eta <j> dira.

Kontsonante horzkariak kontsonante albeolar batez + <h> moduko digrafo batzuen bidez adierazten dira, hau da, <th> /t̪/, <dh> /d̪/, <nh> /n̪/, <lh> /l̪/. Kontuan har bedi <th> australiar ingelesean ez dela frikaria, geldialdia baizik, irlandar ingelesean bezala.

Kontsonante erretroflexuak <r> + kontsonante albeolar batez egindako digrafo baten bidez irudikatu ohi dira, hau da, <rt> /ʈ/, <rd> /ɖ/, <rn> /ɳ/, <rl> /ɭ/, suedieraz bezala. Barietate batzuetan, hala nola pitjantjatjaran, ez da digraforik erabiltzen eta, horren ordez, kontsonante albeolarra azpimarratu egiten da, horrela erretroflexua dela adierazteko: <ṯ>, <ṉ> eta <ḻ>.

Hizkuntza banaka batzuek kontsonante sabaikari-belarrak dituzte, sabaikarien eta belarren artekoak. Yanyuwa hizkuntzaz, honela idazten dira: <yk> /ɡ̟/, <nyk> /ⁿɡ̟/ (geldialdi aurresudurkaria: ikus Aurresudurkaritzea beheraxeago), <nyng> /ŋ̟/.

 Geldialdien lokuzioa 
Australiako hizkuntza gehienek ez dute geldialdi ahostun eta ahoskaberik bereizten; beraz, t eta d biak ere soinu beraren aldaera gisda agertzen dira, adibidez. Bai alofono ahostunak bai alofono ahoskabeak berdin idazten dira normalean, baina ahoskabeetarako ikurra edo ahostunetarakoa erabiltzea aldatu egiten da, hizkuntzan maizenik gertatzen denaren arabera. Hizkuntza batzuk idazteko, hizkuntzalari batek ahostunetarako ikurrak erabili ditu, eta beste batek, ahoskabeetarakoak. Are gehiago, hizkuntzalari batzuek hizkuntza batean ahoskabetasunaren sinboloak kontsonante batzuetarako erabiltzea aukeratzen dute eta ahostuntasunerako sinboloak, beste batzuetarako.

Nolanahi ere, hizkuntza batzuetan, geldialdi ahostun eta ahoskabeak bereizi egiten dira.

 Aurresudurkaritzea 
Hizkuntza batzuek kontsonante aurresudurkariak dituzte, kontsonante bakartzat hartzen den soinu sudurkari baten aurretik dagoen geldialdia. Yanyuwaz, honela idazten dira: <mb> /ᵐb/, <ngk> /ᵑɡ/, <nj> /ᶮɟ/, <nth> /ⁿd̪/, <nd> /ⁿd/, <rnd> /ᶯɖ/.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Dixon, Robert Malcolm Ward (2002). Australian Languages: Their Nature and Development. Cambridge: Cambridge University Press.
 McGregor, William (2004). The Languages of the Kimberley, Western Australia. London, New York: Taylor & Francis. 21–26. orr.

 Kanpo estekak 

 Australiako hizkuntza aborigenen fonetika eta fonologia

Kategoria:Transkripzioa
Kategoria:Australiako aborigen hizkuntzak
Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak