Ulpia Traiana Sarmizegetusa

Ez nahaztu erromanizazio aurreko Sarmizegetusa Regia hiriarekin

Ulpia Traiana Augusta Dacica Sarmizegetusa, Erromatar Daziako hiriburua, probintziako hiri handiena izan zen, Sarmizegetusaren omenez, antzinako Daziako hiriburua zena, 30 kilometro ingurura zegoena. 106an sortu zen colonia deducta estatutuarekin, eta metropolis mailara igo zen Severo Alexandroren agintaldian. Gaur egungo Sarmizegetusa herria, Hunedoara konderrian, Transilvanian, haren zati batzuen gainean eraiki da.

Erromatar Daziako gobernadorearen egoitza bertan jokatu zuen, 158 inguruan Apulum hirira eraman zuten arte, Antonino Pio enperadorearen agindupean.
 Kokalekua 
Tapae gotorlekutik 8 km-ra eraiki zen, Banat eta Transilvania arteko pasabidean (gaur egun Transilvaniako Burdinazko Ateak bezala ezagutzen dena). Hegoaldeko Retezat mendiek eta iparraldeko Poiana Ruscă mendiek osatzen duten hesi naturalak emandako abantaila militar eta ekonomikoetan oinarritu zen lekuaren aukeraketa. Metropoliaren lurraldea Tibiscumetik Miciaraino eta Jiu ibarreraino hedatzen zen, eta hiria zenbait castra-k (kanpaleku militarrak, egonkorrak, kasu honetan) babesten zuten: Tibiscum, Pons Augusti, Micia eta Bumbești.

Hiria Drobeta kanpalekutik zetorren bide inperialaren bidegurutzean zegoen, probintziaren iparraldea Porolissum hiriarekin (egungo Moigrad) lotzen zuena, eta Dierna hiritik Tibiscum kanpalekura zihoana.

 Historia 
XIV. mendearen hasieran Grădişte herrixkan aurkitutako inskripzio bati esker, jakin izan zuten Sarmizegetusa Ulpia K.o 106. urtean sortu zutela erromatarrek, Dazia konkistatu ondorengo lehen urteetan. Inskripzioak honela dio: "Nerva Traiano Augusto enperadorearen aginduz, Nerva jainkotiarraren semea, kolonia Daziarra ezarri zuen Dezimo Terentzio Eskaurianok, bere gobernadoreak". Erroman, koloniaren sorrera ospatzeko txanpon bat egin zen, Senatuaren aginduz, Trajano enperadoreari eskainia.

Beharbada, V. mazedoniar legioaren behin-behineko kanpamendu baten gainean eraikia, laster finkatu zituzten bertan Daziar Gerretan zerbitzatu zuten beterano erretiratuak, batez ere legio hauetakoak: Bosgarrena (Mazedoniarra), Bederatzigarrenka (Claudia) eta Hamalaugarrena (Gemina) legioek.Köpeczi, Béla; Makkai, László; Mócsy, András; Szász, Zoltán; Barta, Gábor, eds. (1994). History of Transylvania – From the Beginnings to 1606. Budapest: Akadémiai Kiadó. ISBN 978-963-05-6703-9. Italiar penintsulako beterano eta kolonoek ere finkatu zuten. Hasieratik jaso zuen koloniaren titulua eta ius Italicum estatusa.

Hadrianoren agintaldian hiriak "Colonia Ulpia Traiana Augusta Dacica Sarmizegetusa" izena hartu zuen. Izena, harrizko inskripzio batean aurkitu zen, eta inskripzioan hau irakur daiteke: "Gaius Arrius Quadratus-i, Gaioren semea,  Colonia Ulpia Traiana Augusta Dacica Sarmizegetusan enperadorearen pretore denari (eskainita)". Gaio Arrio Antoninok legatus pro praetore titulua zeraman, Erromatar Inperioko probintzia inperial batzuetako gobernadorearen titulu ofiziala.

222 eta 235 artean koloniari metropoli estatusa eman zitzaion.

Erromatarrek Dazia utzi ondoren, biztanleria izugarri murriztu zen hirian. Komunitate txiki bat mugitu zen anfiteatroaren barruan, sarrerak hileta-harriekin estaliz, eta IV. mendearen amaierara arte biziraun zuen.

 Hiria 
Hiriguneak eta kokaleku zibilak 130 hektareatik gorako azalera hartzen zuten, eta populazioa 11.000 eta 15.000 artekoa zen II. mendearen amaieran. Hiria plano hipodamiarrari jarraituz eraiki zen eta 32,4 hektareako harresi sendoek inguratzen zuten.

Herri harresitua eraikin publiko eta administratiboekin eraiki zen, eta horien erdian Forum vetus (foro zaharra) zegoen. Sarrera bi kale nagusien elkargunean jarritako tetrapilo batek markatzen zuen, ninfei eskainitako iturri batez apaindutako alde banarekin. Forum vetus-aren hegoaldean, antzinako merkatu baten lekuan, 153 inguruan foro berri bat eraiki zuten, bere mendebaldeko aldean tenplu kapitolino (Jupiter-Juno-Minerva hirukoteari eskainia) bat zuena. Kapitolioko hirukoteari eskainitako tenpluak hiria Daziako erdigune erlijioso bilakatu zuen, eta horretaz gain, III mendearen hasieran Palmiriako jainkoentzako tenplu bat eskaini zen. Foro berriaren ipar-ekialdean Dacia Apulensiseko procurator-aren eraikina zegoen.

Kokaleku zibilak harresietatik kanpo jarraitu zuen, batez ere Iparraldean, 100 hektarea baino gehiago hartuz. Han zegoen eraikinik garrantzitsuena anfiteatroa zen, hasieran zurez eraikia, gero, II mendearen bigarren erdialdetik aurrera, harriz. Anfiteatroaren ekialdean tenplu eta santutegi ugari zituen eremu sakratua zegoen. Hegoaldea, erromatar termentzako eremu handi bat zen.

Hiria, magistratura zibiko gorenak okupatu eta eraikin publikoak eraiki zituen Cominii leinuaren egoitza nagusia izan zen.Byros, Gabriela (August 2023). "Reconstructing Identities in Roman Dacia: Evidence from Religion". academia.edu. Retrieved 27 August 2023.

 Anfiteatroa 
Hiriko harresien iparraldeko aldetik ehun metrora dago. Forma eliptikoa du, eta 88x69 metroko zabalera du. nerurri horiekin, kalkulatu da  bost mila ikuslerentzako edukiera izan zezakeela. Jokalekuaren, (Arenan) erdian hustubide txiki bat zegoen, eta ura arteratzen zen handik. Konkistaren lehen urteetan eraiki zutela uste da, K.o. II. mendearen hasieran. K.a. 158an zaharberritu zen.  Erromatarrek Dazia utzi ondoren, anfiteatroa gotorleku gisa erabili zuten bertako biztanleek, herri barbaroen, hala nola godoen erasoaldiei aurre egiteko.

Anfiteatroaren iparraldean, "Schola gladiatorum" gladiadore eskola bat dago. Bi eraikin ditu, eta eraikin bakoitzak sei areto. Areto batzuek ur hotzeko igerilekuak dituzte, eta beste batzuek hipokausto bidezko berokuntza sistema. Leku berean, anfiteatroaren ondoan, gladiadoreek gurtzen zuten Nemesis Fortunaren jainkosari eskainitako tenplu bat dago.   

 Tenpluak 
Anfiteatrotik 300 metrora ipar-ekialdera, hiru tenplu dituen eremu bat dago. Lehena, Liber Paterri eskainia, Erdialdeko Italiako antzinako jainkoa, Dionisio – Bakorekin asimilatua, mahastien eta soroen emankortasunaren babeslea izateagatik. Sarrera, bere hegoaldetik, alboetan bi zutabe korintoar ditu. Barruan, cella (areto sakratua) zegoen, aldare garai bat zuena, eta han jainkoaren estatua zegoen. Bigarren tenplua, handiagoa, Eskulapio eta Higiaren santutegia da. Jainko sendatzaileei eskainitako konplexu hori hiru etapatan eraiki zen, eta etapa bakoitzean eraikin berriak gehitu zitzaizkion. Hirugarren tenplua Tenplu Basilika da. Basilika horrek zuen funtzio erlijiosoaren inguruan ez da zalantzarik, baina oraingoz ez dago jakiterik zein jainko ziren gurtzen zirenak eraikin horretan.    

Hegoalderantz, Ulpia Traiana koloniaren perimetrotik kanpo, beste eraikin multzo bat dago: Tenplu Handia, Silvano jainkoaren tenplua eta beira ekoizteko tailer bat.

Ulpia Traianako harresien barruan, biltegi edo horrea baten aztarnak eta hiriko finantza-prokuradorearen eraikineko termak ikus daitezke.

2008an, ezagutaraqzi zuten Palmirako Iarhibol eguzki jainkoari esakinitako tenplua eta kripta bat aurkitu zuten, eta krptan bertan, margo freskoak, Dacia Felixen aurkitu diren bakarrak. Ioan Pisok zuzenduriko arkeologoek aurkitu zuen monumentua, Trajano enperadorearen foroaren mendebaldean kokatuta, eraikin batzuen artean eta beste forotik gertu ere, beraz, hiriaren erdigunean. Bazekiten tenplu hau nonbaiten egon behar zuela, lau urte lehenago, idazkun bat aurkitu zutelako, bai eta "Palmirako jainko-jainkosei" eskainitako inskropzioak hainbat urtetako indusketetan aurkituak, korintiar kapitelak eta bestelako osagai arkitektoniko aberats. Siriako jiankoaren gurtza praktikatzeko santutegia siriar soldaduen unitatearekin lotuta dago, Adriano enperadoreak Daziako mugak Panoniako sarmaten aurka defendatzeko, Palmirako unitate militar handi bat eraman baitzuen hirira. Tenplua Severotarren garaikoa da.

 Foroak 
Azkenik, hiriaren erdian, bi foro daude, horietako bat, Forum Vetus, Trajanoren agintaldiaren garaian eraikia eta Forum Novum, 153. urtean, Antonino Pioren agintaldian. Forum Vetus Cardoaren eta decumanus-aren bidegurutzean zegoen eta Forum Novum egin zutenean cardusa blokeatu zuten. 

Forum Vetus (edo Forum Traiani) Dacica Sarmizegetusa kolonian identifikatutako lehen foroa eta zaharrena izan zen eta Cardus maximus aren eta Decumanus maximusaren (bi kale nagusiak) elkargunean kokatua zegoen. Eremu hori kareharriz eta hareharriz eraiki zen hasieran, baina material horien ordez marmola erabili zen hurrengo urteetan Forora sartzeko, ate monumental bat zeharkatu behar zen, tetrapylum bat. Eraikin horrek hiriaren fundazioari buruzko inskripzio bat zuen fatxadan. Dekorazio arkitektonikoen aurkikuntzari esker, ikertzaileek eraikinaren aurrealdearen kokapena identifikatzea lortu dute . Foro osoa Bucovat harrobiaren marmolez eraiki zen, Sarmizegetusatik 11 kilometro mendebaldera. Kapitel korintoarrak eta foroan aurkitutako erlaitz zatiak akantozko orriz apainduta zeuden, eta zutabeek, berriz, beste landare-motibo bat zuten. Inskripzioak dituzten bi zutabek, gainera, obra enkargatu zuten tokiko ongileen izenak aipatzen dituzte. Aurkikuntza horiek ikusita, uste da, Asia Txikiko artisauak kontratatu zirela eraikina apaintzeko.

Bi foroak brontzezko estatua urreztatuz apainduta zeuden. Forro zaharrak enperadore eta gobernarien estatuak hartzen zituen, eta hiru aldetako arkupez inguratua zegoen. Foro berriak, aldiz, probintzietako gobernarien estatuekin bakarrik apaindua zegoen. Forum Novum (edo Forum Antonini Pii) 153 inguruan eraiki zen, Antonino Pioren agindupean. Garai bertsuan, tenplu kapitolinoa eraiki zuten. Foro erlijiosoa horren mendebaldean, tenplua maiatzaren 23an inauguratu zen (a.d. X Cal. Iulias), baina oraindik urte zehatza ezezaguna da. Hala ere, AD 153 terminus ante quem da, M. Sedatius Severianoren estatua da, Dazia Garaiko probintziaren gobernaria, foruaren iparreko kriptoportikoren ekialdeko muturrean kokatua. Han aurkitutako inskripzioetako bat Caracalla (AD 211 – 217) edo  Alexandro Severoren (AD 222 – 235) agintaldikoa izan daiteke.

 Irudiak 

 Aztarnategian aurkitutako egiturak 
erdian|thumb|500x500px|Domus Procuratoris eraikinaren aztarnen ikuspegi panoramikoa
Gaur egun, aztarnategi arkeologikoak aztarna hauek ditu:  

 Erreferentziak 

 Bibliografia osagarria 

 Csaba, Szabó eta Gugl, Chrsitian (2025) Sanctuaries in the Danubian Provinces. Interdisciplinary Studies in the Archaeology of Religion. Brill. ISBN: 9789004743717

 Kanpo estekak 

 “Amazing discovery at Ulpia Traiana Sarmizegetusa”. Ambasada României în Republica Letonia 
 Carbó, Juan Ramón (2001) “El culto imperial en la Dacia romana. Consideraciones sobre la presencia de aspectos análogos en la religiosidad de los pueblos daco-getas”. Illu, Revista de ciencias de los Religiones,  ISSN: 11354712, 6. 7-32 or.  

 Ulpia Traiana Sarmizegetusa (ingelesez) Poarta către patrimoniul cultural al României. Institut national al Patrimoniului 
 Ulpia Traiana Sarmizegetusa (errumanieraz) Poarta către patrimoniul cultural al României. Institut national al Patrimoniului 
 Ulpia Traiana Sarmizegetusa. Ancient Places in Pleiades. Pleiades. 

Kategoria:Errumania
Kategoria:Antzinako Erroma
Kategoria:Aztarnategi arkeologikoak