Etain (irlandar mitologia)

Etain, Eadaoin, Aideen, Edain, Eddin, Achtan edo Jehdin ere idatzia, irlandar mitologiako eta irlandar ziklo historikoko figura garrantzitsu bat da, bai gizatiarra, bai naturaz gaindikoa. Lehendabizi, Midir jainkoa maitemindu eta bere emaztearen, Fuamnach jainkosaren, haserrea pizten duen aes sidheetako (muinoen azpian, "Beste Munduan" bizi direnak) bat da, eraldatu egiten dena. Giza itxurako berpizkunde baten ondoren, Irlandako errege nagusia den Eochaid Feidlechen emazte bihurtu zen. Irlandako erregea Midir jainkoarekin  lehiatzen da Etain beretzat izan dadin. Azkenean, jainkoak lehia garaitzen du, Etain berreskuratu eta, jainkosa Tuatha Dé Dana jainko-jainkosen herriarekin itzultzen da. 

Tochmarc Étaíne narrazioko pertsonai nagusia da  ("Etaini gortea egitearena"). Ulsterreko zikloko Fled Bricrenn  ("Bricriuren orritsa") narrazioan eta eta Lebor Gabála Érenn (Irlandako inbasioen liburua) gertakarietan ere agertzen da. Subiranotasunaren ikur anbibalentea da, eta botere legitimoa nahiz hari datxezkion arriskuak gorpuzten ditu.

Oro har, Irlandar mitologiako beste hainbat figurarekin nahasten da, bere izena edo haren aldaeraren bat daramatenak.

 Izena eta etimologia 
Etain izena aldaera ortografiko ugari ditu: Eadaoin, Aideen, Edain, Eddin, Achtan edo Jehdin. Irlandar zaharraren grina edo jelosia hitzaren txikigarria da. Echraide ("zaldun") epitetoa ematen zaio kontakizun batzuetan, zaldiaren irudiarekin eta beste jainkosa batzuekin loturak iradokiz, hala nola Rhiannon eta Epona.James MacKillop (2016 ) A Dictionary of Celtic Mythology, Oxford University Press. ISBN 978-0-19-880484-0. Tochmarc Étaíne ipuinean, Midir jainkoak Bé Find (Emakume Ederra) izena ematen dio Etaineri. Hala ere, adituek esaten dutenez, testuan txertatutako poema, izen hori agertzen den poema, "A Bé Find in ragha lium", konposizio zaharragoa eta loturarik gabea izan daiteke, geroago istorioari atxiki zitzaiona.Stephen Norman Tranter, Hildegard L. C. (1989) Early Irish literature - media and communication. Script Oralia, 10. Tübingen : Narr. ISBN: 3878083912

 Mitologia 

 Tochmarc Étaine-n 
Tochmarc Étaíne (VII. mendekoa) irlandar ziklo mitologikoaren (gizakien eta Tuatha Dé Dananndarren arteko elkarrekintzak deskribatzen dituen kontakizun-multzoa) barruko bi zati handitan banatzen da. Lehen zatian, Midir jainkoak Ailill of Echraidhe Milesiar erregearen alaba zen Étaín hilgarriari zion maitasuna kontatzen da.Peter Berresford Ellis (1993). Dictionary of Celtic Mythology, Constable. ISBN 978-0-09-472300-9  Bere emazteak, Fuamnachek, jelosiak jota, Etain urmael bihurtzen du, gero har (edo suge) eta, azkenik, euli, bere magiari esker. Fuamnachek eulia jaurtikitzen du haize indartsuak sortuz eta honek zazpi urte beranduago Oengusen jauregira iristen da. Oengusek (Aengus ere deitua, gaztetasunaren, edertasunaren eta poesiaren jainkoa) sorgindutako emakumea ezagutzea lortzen du eta Midiri abisatzen saiatzen da. Baina haize indartsu berri batek "Beste Mundu" horretatik kanpo eramaten du. Erbestealdi luze eta alderrai baten ondoren, eulia emakume gizatiar batek irentsi du, Conchobar Mac Nessako gerlari baten emazteak, eta, mirariz, Etain berri bat erditu du, milurteko bat baino gehiago pasa direnean.

Bigarren bizitza horretan, Etain, Irlandako emakumerik ederrena da, Eochaid Airem-ek, Irlandako errege nagusia (Ard Rí na hÉireann)  hautatu du emaztetzat. Bere anaia, Ailill Angubae, Etainekin maitemindu da eta hura seduzitzen saiatu da, gaixo eta zainketa premian dagoenaren plantak eginez. Maitasunak bakarrik salba dezakeela dio, eta azkenean, neskak muino batean harekin elkartzeko onartzen du. Hala ere, muinora joaten denean, Ailillen itxura hartu duen Midir jainkoa aurkituko du, bere maiteñoa izandakoa ezagutu duena eta berriro konkistatu nahi duena. Hala ere, behin muinoan, Étainek uko egin dio, hura Ailill ez dela konturatzen delako eta Midir ezagutzen ez duelako. 

Etain berreskuratzeko asmoz, Midir-ek Eochaid Airem-i  fidchell (xakearen antzeko estrategia jokoa) partida batzuk desafiatzen dizkio. Harrotasunak bultzatu du Eochaid emaztearen alde apustu egitera, eta Midirrek irabazi du erronka. Étain besarkatzeko eskubidea lortu du, eta, hori egitean, iraganeko memoria osoa itzuli dio Ertaini, beltxarga bihurtu eta Irlandako erresumatik urrun hegan egiten dute biek. Hala ere, jainko-jainkosen mundura itzuli aurretik, Eochaid-ek bere senar hilkorraz ahurdun da, eta alaba batez erditzen da.e. Eochaidek, etsita, gerra bat hasten du Tuatha Dé Dananntarren aurka. Baina Midir-ek gizonen erregea engainatzen du:  50 neska eraldatzen ditu, tartean Etainen alaba, eta Etainen itxura emate die. Orduan, emaztea aurkitzeko erronka bota dio erregeari. Eochaid-en aukera, nahi gabe, bere alaba Étain Óg aukeratzen du eta harekin jarraitzen du bizitzen emazte balitz bezala.

 Togail bruidne Da Dergan 
X y el XII mendeetako irlanderaz idatzitako Togail bruidne Da Derga («Da Dergaren  aterpearen suntsiketa») kontakizuenan, beste bertsio bat eskaintzen du; kontakizun honetan, Etain Etarren alaba da. Lehenik Eochaid Feidlechen maitalea da, Eochaid Airmen anaia, eta alaba bat ematen dio, Étain Óg. Bigarren Étain hori Ulsterko Cormacekin ezkontzen da eta alaba bat du, Mess Búachalla, Eochaid Airm-ekin ezkontzen dena. Bikote horren semea, Conaire Mor, Irlandako errege bihurtu zen. 

Beste bertsio batean, Etain eta Eochaid Airem-ek Esa dute alaba, eta Esaren alaba Mess Buachalla da. Étain Cormac Cond Longasen emazte dela esaten da beste bertsio genealogiko batzuetan.

Testuan, Etainen deskribapen fisikoa egiten da, Bri Leithen Echu erregeak neska aurkitzen deunean kontatzen denean:

“[Echuk] emakume bat ikusi zuen putzuaren ertzean. Zilar koloreko orrazi distiratsu bat zeraman, urre koloreko apaingarriz hornitua, eta zilarrezko ontzi batez garbitzen zen, lau txori urreztaturekin eta ertzetan harribitxi gorrimin txiki distiratsuekin. Artile kizkur ederreko kapa gorrimin bat zeraman, urre preziatuaz bildutako zilarrezko paparreko batez eutsia; bere kaputxa luzeko tunika zeta berde zurrun eta lisokoa zen, urre gorriz brodatua, eta urrezko eta zilarrezko animalien brotxa zoragarriak zeramatzan bularrean eta sorbaldetan. Eguzkiak haren gainean distiratzen zuenean, urreak gorri-gorri egiten zuen zeta berdearen kontra. Urre horizko bi txirikorda zituen, eta txirikorda bakoitza lau birako txirikorda bat zen, muturrean esfera bat zuena. Gizonek esaten zuten ilea udan lilia loretan edo txartatu ondorengo urre gorria bezalakoa zuela.... Putzuan, emakumeak ilea askatu zuen garbitzeko, eta eskuak bere soinekoaren lepoko irekiduran zehar agertu zitzaizkion.....”Gantz, Jeffrey (1981). Early Irish Myths and Sagas. National Geographic Books.  ISBN 9780140443974. 61-2 eta 62–3.

 Jatorria eta sinbolismoa 
Tochmarc Étaíne eta Togail bruidne da Derga kontakizunek giza botereak naturaz gaindiko indarren aurrean dituen mugak azaltzen ditu. Etain subiranotasun atzemanezinaren sinbolo gisa agertzen da bertan: desiratua eta ohoratua izan arren, azkenean beti ihes egiten die jabetza lortu nahi duten gizonei. Kontakizun hauek iradokitzen dute errege zuzenak ere, Eochaid eta Conaire kasu, ahalmenik ez dutela Beste Munduaren dinamika zaharrago eta misteriotsuagoen aurrean.

Irlandar mitologian, subiranotasuna emakumezko entitate gisa irudikatu izan da tradizionalki, eta errege-boterea, bestalde, gizonek erabiltzen dute. Erregeak ezin du bere autoritatea erabat eskuratu, subiranotasun hori gorpuzten duen emakume batekin bat eginez ez bada. Etainek ezin hobeto irudikatzen du eskema hori: ederra, desiratua, baina baita galera eta kaos iturri ere, burujabetza boteretsu bezain arriskutsua irudikatzen du.

Etain-en kontakizunaren eta birjaiotze desberdinen konplexutasunak, eta haren alaba Etain Og-en eta Eochaid Feidlech-en arteko intzestu-harremanak, garaien hasieraren eta mundu eta zibilizazio baten sorreraren nozioak sinbolizatzen dituzte.

 Nahaste mitologikoak 
Beste dozena bat Etain daude Irlandako mitologian, hala nola Ogma emaztea eta Diancechten alaba, Achtan inion Olc Acha (AchtanEtain idazteko beste modu bat da), Cormac Art Ó Melaghlainen ama, Eogan Mor-ekin ezkontzen den aes sidhe-a edo Etain ile ederra (Fholtfhild) ezizenez ezaguna zen beste aes sidhe bat, penaz hiltzen dena bere senar hilkorra zendu ondoren. Izen bat edo Etain izenaren aldaera ortografiko bat daramaten irudi ugariek nahasmen ugari eragiten dituzte irlandar kontakizun mitologikoaren irakurketan, are gehiago kontakizun horietan, berraragiztatze, metamorfosia eta identitate faltsua bezalako kontzeptu komunak ere aipatzen direnean. Hala ere, izen hori daraman figura mitologiko ezagunena artikulu Midir jaikoaren bikotekidea da.

Litekeena da irudi mitologiko bakoitza iturri mitologiko komun eta primario bati lotuta egotea, agian, Eguzkiaren jainkosa bati edo zaldi jainkosa bati, hala nola Epona, Rhiannon edo Matxa jainkoseiJames MacKillop (2016 ) A Dictionary of Celtic Mythology, Oxford University Press, (ISBN 978-0-19-880484-0. 

 Kultura modernoan 
William Butler Yeatsen Etain aipatu zuen bere poemetan, eta, ezaguna egin. Ondoren, William Sharpen The Immortal Hour antzezlana idatzi zuen 1907an, hain zuzen,  Rutland Boughtonen opera garatzeko oinarri gisa hartu zuena 1914an.

 Oharrak eta erreferentziak 

 Ikus gainera 

 Tuatha Dé Danann
 Irlandar mitologia

 Kanpo loturak 

Kategoria:Irlandar mitologiako jainko-jainkosak