Ellen Craft

Ellen Craft (Clinton, Georgia, AEB, 1826 – 1891) estatubatuar esklabo iheslaria izan zen, gero senar William Craft (Macon (Georgia), 1824ko irailaren 25a –  Charleston, Hego Carolina, AEB, 1900eko urtarrilaren 29a) esklaboarekin batera ihes egin zuena. 1848. urteko abenduan herrialdearen iparralderantz ihes egin zuten trenez eta itsasontziz Filadelfiaraino. Arraza, klase, genero eta gaitasun fisikoaren mugak gainditu zituen Ellenek, gizonezko zuri aberatsaren plantak eginez. Bikotearen ihesaldi ausarta asko zabaldu zen, eta horregatik bihurtu ziren garaiko esklabo iheslari ospetsuenak. Abolizionistek hitzaldi publikoetan aurkezten zituzten, babesa irabazi eta esklabutzarekin amaitzeko.

Iheslari ospetsuak zirenez, Bostongo esklabo-ehiztarien mehatxupean egon ziren 1850eko Esklabo Iheslarien Legea onartu ondoren, eta, beraz, Ingalaterrara emigratu behar izan zuen senarrarekin. Ia bi hamarkadaz bizi izan ziren han, non  bost seme-alaba izan zituzten. Craft bikoteak bere ihesari buruzko hitzaldi bat eman zuen, Konfederazioari desafio eginez Amerikako Gerra Zibilean. 1860. urtean argitaratu zuten kontakizuna, Running a Thousand Miles for Freedom (euskaraz: Milaka kilometro egin zituen askatasunaren alde); Ellen Craft eta Williamen ihesaldiari buruzkoa. Liburua, Ameriketako Estatu Batuetako gerra zibilaren aurretik argitaratutako esklaboen kontakizun ugarien arteko errealenetako bat, Britainia Handian eta Ameriketako Estatu Batuetan hedapen handia izan zuen, non 1999an argitaratu zen, eta Gutenberg proiektuan eta Virginiako Unibertsitatean online eskuragarri dago. 1868an Estatu Batuetara itzuli zen familia. Georgian eskola bat ireki zuten 1890. urtera arte lan egin zuten haur libertoentzat.

 Bizitza 
Ellen Craft 1826an jaio zen Clintonen, Georgian. Gurasoak Maria arraza mistoko emakume esklaboa eta James Smith esklabozale aberatsa izan ziren. Ellenek gutxienez hiru laurden europar jatorria zuen. Azal oso argikoa zen eta bere nebaorde zurien antza zuen, azken hauek aita esklabizatzailearen seme legitimoak zirelarik. Ellenek 11 urte zituela, Smithen emazteak Eliza Cromwell Smith alabari eman zion opari gisa ezkontzean, neskatoa etxetik atera eta senarraren desleialtasunaren ebidentzia ezabatzeko.

Eliza Smith —ahizpaordea eta aitaren alaba legitimoa— Robert Collinsekin ezkondu ondoren, Ellen berarekin bizitzera eraman zuen Macon (Georgia) hirira, hantxe ezarri baitzuen bere bizilekua. Ellen Elizaren zerbitzari lanetan hazi zen, eta, horri esker, nagusien inguru horri buruzko informaziorako sarbide pribilegiatua izan zuen, gero ihesaldian baliagarria izan zitzaiona.

William Grant Julia zegoen herrian jaio zen, Maconen, eta 16 urterekin bere emazte izan zena ezagutu zuen, bere lehen esklabizatzaileak joko-zor bat kitatzeko saldu zuenean.  Williamek bere 14 urteko arreba, aita eta ama jabe ezberdinei saltzen eta bakoitza leku ezberdinetara eramaten ikusi zuen. Williamen jabe berriak zurgin-ikasle lanetan jarri zuen, eta ogibide horretan lan egiteko aukera eman zion, irabazi gehienak eramanez.
ezkerrera|thumb|200px| Ellen eta William Craft senar-emazteak
20 urterekin, Ellen William Craftekin ezkondu zen, eta Collins esklabizatzaileak etekinen erdia lortzen zuen. Craftek dirua aurreztu ahal izan zuen hirian zurgin gisa egindako lanari esker. Esklabotza saihesteko asmoz, bikoteak 1848ko Gabonetan ihes egitea pentsatu zuen.Barbara McCaskill, "Ellen Craft: The Fugitive Who Fled as a Planter", Georgia Women: Their Lives and Times, ed. Anne Short Chirhart, Betty Wood, University of Georgia Press, 2009, p. 85, accessed March 9, 2011

Bikoteak bost seme-alaba izan zituen, eta Ingalaterran igaro zituzten ia bi hamarkadetan jaio eta hazi ziren. Craftarrak hara joan ziren 1850eko esklabo iheslarien Legea onartu ondoren, saripeko ehiztariek Bostonen harrapatzeko arriskuan baitzeuden. Bikotearen seme-alabak Charles Estlin Phillips (1852-1938), William Ivens (1855-1926), Brougham H. (1857-1920), Ellen A. Craft (1863-1917) eta Alfred G. (1871-1939), denak Ingalaterran jaioak. Ameriketako Estatu Batuetako Sezesio Gerraren ondoren, Craft bikotea Estatu Batuetara itzuli zen hiru haurrekin.
 Ihesa 
eskuinera|thumb|Ellen Craft esklabotzatik ihes egiteko gizon jantzita.Ellenek bere itxura zuria plantak egiteko aprobetxatu zuen, bikotea trenez eta itsasontziz iparralderantz zihoan bitartean. Beraz, gizonez jantzi zen, garai hartan ez baitzen ohikoa emakume zuri batek bakarrik bidaiatzea, eta are gutxiago gizonezko esklabo batekin. Gaixo itxurak ere egin zituen elkarrizketak mugatzeko. Gainera, esklabo bihurturik zegoenez, ez zekien ez irakurtzen ez idazten, ikastea heriotza zigorraren pean baitzegoen. Williamek zerbitzari pertsonal gisa jokatu behar zuen, esklabo bihurtutako pertsonek askotan laguntzen baitzieten euren esklabizatzaileei bidaietan, eta espero izatekoa zen, beraz, ez zietela galdeketarik egingo. Bere harridurarako, atxilotu egin zituzten, denbora gutxirako izan bazen ere, ofizial batek William gizon itxurako Ellenen esklaboa zen frogak eskatu zizkienean. Azkenean, bidaiarien eta gidariaren sinpatiari esker, trenera igotzen utzi zieten. Bikotearen ihesa esklabo iheslarien historian burutsuena bezala ezagutzen da, baita Henry Box Brown virginiar esklaboarenaren gainetik ere.

Ihesaldian, lehen klaseko trenetan bidaiatu zuten, hotel onenetan ostatu hartu zuten eta gau batean Ellenek lurrunezko itsasontzi bateko kapitainarekin afaldu zuen. Gainera, ilea moztu eta arropa egokia erosi zuen, jaka eta prakak jantzita zituen gizon gaztearen itxurak egiteko. Williamek ebanista lanean lortutako irabaziak erabili zituen arropa erosteko. Williamek konpontzen zion ilea gizonaren itxura emateko, eta keinu eta portaera egokiak landu zituen. Ellenek eskuineko besoa beso-euskarri batean zeraman, idazten ez zekiela ezkutatzeko. Hurbileko Macon herrira joan ziren gero Savannahra eraman zituen tren bat hartzera. Bidean hainbat arrisku izan bazituzten ere, oharkabean pasatu ziren. Hala, abenduaren 21ean, bapore batean ontziratu ahal izan ziren Filadelfiarako bidean, Pennsylvaniako estatu askean, eta  Eguberri egunean iritsi ziren hara.

Ihesaldiaren nobedadea bikotean ihes egitea izan bazen ere, Ellenen ausardia eta jenioa izan ziren ihesaldiaren arrakasta bermatu zutenak. Historialariek beste emakume esklabo batzuk erakutsi dituzte, ihes egiteko gizonen plantak egin zituztenak: Clarissa Davis, Virginiakoa, gizonez jantzita, itsasontzi batean Ingalaterra Berrira ihes egin zuena askatasuna lortzeko; Mary Millburn gizon gisa nabigatu zuena; edo Anna Maria Weems, Columbia Barrutikoa, hamabost urterekin gizonez jantzi eta ihes egin zuena.

Craftarrak iparraldera iritsi eta gutxira, William Lloyd Garrison eta William Wells Brown bezalako abolizionistek Ingalaterra Berriko zirkulu abolizionistetako hitzaldi publikoetan euren ihesa kontatzera bultzatu zituzten. Bikotea Bostongo Beacon Hillen iparraldeko komunitate beltz askera joan zen, eta kristau zeremonia batean ezkondu ziren. Ellen Craftek bere iheslari-jantziarekin argazki baterako posatu zuen, eta abolizionistek asko zabaldu zuten esklabutzaren aurkako kanpainaren barruan.

Hurrengo bi urteetan  Craft-ek agerraldi publiko ugari egin zituzten beren ihesaldia kontatu eta esklabotza salatzeko. Oro har, orduko gizarteak ez zuen onartzen emakumeek genero mistoko audientzia publikoaren aurrean hitz egitea, eta horregatik Williamek kontatzen zuen istorioa. Hala ere, 1849ko apirilaren 27an The Liberator egunkari abolizionistan argitaratutako artikulu batek Newburyport-en Massachusetts Ellen-ek 900 pertsona ingururen aurrean hitz egin zuela zioen. Ikusleek jakin-min handia zuten ihesaldian hainbesteko ausardia erakutsi zuen neska gazteaz. 1850ean, Kongresuak esklabo iheslarien Legea onartu zuen. Lege horrek esklabo iheslariei laguntzeagatik zigorrak gehitzen zituen, eta egoiliarrei eta estatu libreetako ordena-indarrei eskatzen zien esklabo bihurtutako pertsonak harrapatu eta euren jabeei itzultzeko lankidetzan jardun zezatela. Legeak saria ematen zien ofizialei, eta pertsonak esklabotzat hartzeko prozesua errazten zuen, dokumentazio gutxi eskatuz. Horrelako kasuak entzuteko izendaturiko mandatariei gehiago ordaintzen zitzaien pertsona horren esklabutza erabakitzen bazuten.

Lege berria indarrean sartu eta hilabetera, Collinsek bi sari-ehiztari gaizkile-atzemaile bidali zituen Bostonera, Craftarrak harrapatzeko. Willis H. Hughes eta John Knight Macon herritik iparraldera joan ziren bikotea harrapatzeko asmoz. Bostonera iritsi zirenean bostondar zuri eta beltzen erresistentziarekin egin zuten topo. Hiriko abolizionistek izaera birarrazialeko Bostongo Zaintza Batzordea osatu zuten esklabotza lege berriari aurre egiteko. Bertako kideek Craftarrak babestu zituzten eta hainbat "etxe segurutan" ezarri zituzten (Brookline hiriko Tappan-Philbrick, esaterako) herrialdetik irten ahal izan ziren arte. Azkenean, sari-ehiztari biek amore eman eta hegoaldera itzuli ziren. Collinsek Millard Fillmore Estatu Batuetako presidenteari ere zuzendu zitzaion, "bere jabetza" zena berreskuratzeko esku har zezan eskatuz. Presidenteak erabaki zuen Craftarrak euren esklabizatzaileei itzultzea hegoaldean, eta indar militarra erabiltzeko baimena eman zuen, horiek harrapatzeko beharrezkoa izanez gero.

 Erresuma Batura ihes 
Craftarrek, euren jarraitzaileen laguntzaz, Ingalaterrara ihes egitea erabaki zuten. Portlandetik (Maine) Halifaxera (Eskozia Berria) joan ziren lehorrez, eta han Cambria hartu zuten, Liverpoolera joateko. Lydia Neal Dennett abolizionistak Ingalaterrara zihoan lehen lurrunontzian antolatu zituen pasarteak. Williamek geroago bere oroitzapenetan kontatu zuen bezala: "Ez zen izan Liverpoolen lehorreratu ginen arte, morrontza-beldur orotatik askatu ginela". Ingalaterran, abolizionista ezagunen talde baten laguntza izan zuten; besteak beste, Wilson Armistead, 1851n Leedsen errolda egin zenean berarekin bizi izan zena eta gonbidatuak "esklabo iheslari" gisa erregistratu zituena, eta Harriet Martineau idazle eta ekintzailea, Ockhameko (Surrey) eskolan eskolatze intentsiboa antolatu zuena.

1852an, irakurtzen eta idazten ikasita, Ellen Craftek testu bat argitaratu zuen, eta asko zabaldu zen prentsa abolizionistan, bai Erresuma Batuan, bai AEBn. Esklabotzaren aldeko prentsari erantzunez, Craftek Ingalaterrara ihes egin izana deitoratzen zutela adierazi zuen AEBko presidenteak. Honelaxe zioen Ellenek:Lerro gutxi hauek idazten ditut, besterik gabe, baieztapena erabat funsgabea dela esateko, ez baitut inoiz izan berriro esklabo izateko joerarik txikiena ere; eta Jainkoak ez dezala nahi ni askatasunarekin esklabotza hobesteko bezain traidore izan nadin. Izan ere, esklabotzatik ihes egin nuenetik, uste baino askoz gehiago hobetu dut arlo guztietan. Eta halaxe izan ez balitz, nire sentimenduak berberak izango ziren, nahiago bainuke Ingalaterran gosez hil, emakume librea izanik, amerikar kontinentea zapaldu duen gizonik onenaren esklabo izan baino. Esklabutzaren aurkako borrokaren defendatzailea, 1852ko abenduaSarah Brusky, "Ellen Craft", Voices from the Gap, University of Minnesota, 2002–2004, accessed 9 March 2011
Craft bikoteak 19 urte eman zituen Ingalaterran eta bost seme-alaba izan zituen. Ellenek erakunde erreformistetan hartu zuen parte, hala nola Londresko Emantzipazio Batzordean, Emakumearen Sufragioaren Erakundean eta Britainiar eta Atzerriko Liberatuen Elkartean. Ordainsariak jaso zituzten Ameriketako Estatu Batuetan beren ihesari eta esklabutzari buruzko hitzaldiak emateagatik. William Craftek negozio bat jarri zuen berriz, baina arazo ekonomikoekin jarraitzen zuten. Craft familia Hammersmith-en bizi izan zen Ingalaterran eman zuen denborarik gehienean. Ellenek bere etxea aktibismo beltzaren gune bihurtu zuen: beste abolizionista beltz batzuk gonbidatu zituen bertan gelditzera (Sarah Parker Remond barne) eta beste abolizionista batzuk babestu zituen, John Sella Martin kasu.

Lekuko baten arabera, «inprobisazio politikoaren botereaz zuen ulermen sofistikatua» zorrotza zen, eta horren adibide jarri zen Edward J. Eyre Jamaikako gobernadore ohiarekin (apur bat lehenago Morant Bayren matxinada zapaldu zuena), zeinarekin eserita egon zen afari batean. Bere aurrekarien berririk ez zuela, berarekin Jamaikako egoeraz eztabaidatu zuen eta beste mahaikide batzuek norekin eserita zegoen seinalatu ziotenean, fin kritikatu zuen George William Gordon politikari jamaikarra exekutatzeko hartu zuen erabakia, matxinadan ustez parte hartzeagatik: "Ez al duzu uste, jauna, Gordon gizajoa bidegabe exekutatu zutela?" Charles F. Brown (Artemius Ward bezala ere ezaguna) abokatu estatubatuarrarekin beste topaketa batean, afroamerikarren deskribapen arrazistengatik ospetsua zena. Craftek, «zuzenean begietara begiratuz», desafioa bota zion, eta esan zion ez zukeela sekula gehiago idatzi beharko jendeari beltzen kontra zegoela sinetsarazten zion ezer.

AEBko gerra zibila amaitu ondoren, Ellenek Georgian aurkitu zuen ama Maria eta Ingalaterrara ordaindu zion pasartea, non berarekin bildu zen.

 Estatu Batuetara itzulera 
1868an, Sezesio Gerraren eta emantzipazioa, hiritartasuna eta libertoei eskubideak ematen zizkieten zuzenketa konstituzionalen onarpenaren ondoren, Craftarrak Estatu Batuetara itzuli ziren hiru seme-alabarekin. 1870ean 1.800 akre lur erosi zituzten Georgian, Savannah-tik gertu, Bryan konderrian. Han, hiru urte geroago, Woodville Co-operative Farm School sortu zuten, libertoak hezteko eta lana emateko. 1876an, William Crafti dirua bidegabe erabiltzea leporatu zioten, eta, 1878an, difamazio-kasu bat galdu zuen, bere izena garbitu nahian. Handik lasterrera eskola itxi zen. Nahiz eta Craftarrak saiatu ziren etxaldea martxan mantentzen, kotoiaren prezioen jaitsierak eta Berreraikuntzaren ondorengo bortizkeriak lagundu zuten porrotean. Zuriek libertoak baztertzen zituzten lanean, politikan eta ekonomian nagusitasun zuria berrezartzeko. 1876an, demokrata zuriek Hegoaldeko estatu-gobernuen kontrola berreskuratu zuten.

 Heriotza 
1890ean, Craftarrak Charlestonera joan ziren, Hego Carolinara. Hantxe bizi zen alaba Ellen, eta senar William D. Crum doktorea, Theodore Roosevelt presidenteak Charlestongo Portuko Zerga-biltzaile izendatu zuena. Ellen Craft zaharra 1891n hil zen eta William alarguna 1900eko urtarrilaren 29an.Barbara McCaskill, "William and Ellen Craft", New Georgia Encyclopedia, 2010, accessed March 9, 2011

 Mila milia askatasunerantz 
XIX. mendean arraza, genero eta gizarte klasearen ikuspegi paregabea eskaintzen du liburuak. Arraza adibideak, trabestismoa eta klase ertainaren "jarduerak" ematen ditu, muga horietako bakoitza desberdina eta egonkorra zela uste zen gizarte batean. Jatorrian Williamen izenarekin bakarrik argitaratu bazen ere, XX. mendeko ikerlanek eta beste berriago batzuek Ellenen ekarpen posiblea baloratzen dute, Sally Miller eta beste emakume iheslari batzuei buruzko materiala sartzea nabarmenduz. 1990eko hamarkadatik hona egindako berrinprimaketetan biak sartzen dira autore gisa.

Bere ihesak, batez ere Ellenek jolasteko erabili zituen mozorro, itxura eta identitate ezberdinek, arraza, genero eta klase izaera gurutzatua erakusten zuten. Ellenek hiru esparruetan arrakastaz "jardun" behar izan zuen aldi berean, bikotea oharkabean pasa zedin. Williamen ahots narratiboak bakarrik kontatzen duenez, bere historia bateratua, kritikak dio horrek iradokitzen duela zein zaila izan behar zuen emakume beltz batentzat ahots publiko bat aurkitzea, ekintzan ausarta izan arren. Bruskyk dio, ihesaldian elkarrizketa saihesteko trikimailuak erabili zituen bezala, Ellen liburuan Williamen iragazki eta perspektibaren bidez aurkezten dela.

Historialariek eta irakurleek ezin dute ebaluatu zenbat lagundu zuen Ellenek bere istorioa kontatzen, baina publikoak eskertu egiten zuen hain neska ausarta ezagutzea. Behin, egunkari batek zioenez, "dezepzio handia" egon zen Ellen Craft kanpoan egon zenean. Hamar urte igaro zirenez, Williamek bere ihesaldia kontatzen zuelarik, Ellenen aurrean publikoak izandako erreakzioei erantzun ahal izan zieten, eta haren ekintzak entzun. Litekeena da argitaratutako kontakizunak bere eragina islatzea.
 Legatua eta aintzatespenak 
 1996an, Georgia Women of Achievement zerrendan sartu zuten Ellen Craft.
 Craft bikotearen bizitza, lorpenak eta historia ikusgai daude Tubman Museo Afroamerikarrean, Maconen (Georgia).
 Boston Women's Heritage Trail-eko Lewis and Harriet Hayden House-rekin aipatuak dira.
 2018ko irailean, Surreyko Ockham herrian, non babesa aurkitu zuten, bere ihesa oroitzeko plaka bat jarri zuten, bere tatarabiloba Christopher Clark eta beste ondorengo batzuk egon ziren ekitaldi batean.
 Londresko Hammersmithen izan zuten egoitza oroitzeko plaka urdin historiko bat jarri zuten Craft Court horman, Shepherds Bushen Etxebizitza Elkartearen bulegoan.
 2021eko apirilean, English Heritagek jakinarazi zuen Ellen urteko plaka urdinarekin omenduak izan ziren sei emakumeetako bat zela.

 Iruditegia 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Estatubatuarrak
Kategoria:Esklaboak
Kategoria:Iheslariak
Kategoria:Hizlariak
Kategoria:Emakume ekintzaileak