Paratha

Paratha (baita parantha edo parontah ere) Indiako azpikontinenteko ogi zapala da, lehen aldiz Erdi Aroko sanskritoan aipatzen dena.  Indiako azpikontinenteko ogi zapal ezagunenetako bat da.  

 Etimologia eta izen alternatiboak 
Paratha *parat* eta *atta* hitzen nahasketa bat da, literalki egositako ore geruzak esan nahi duena.  Hitza sanskritotik eratorria da (S. पर, edo परा+स्थः, edo स्थितः).  Beste ortografia eta izen batzuk hauek dira: parantha, parauntha, prontha, parontay, paronthi (punjabieraz), porota (Chittagongeko bengaleraz eta Siloti hizkuntzan), paratha (odia, urdueraz, hindieraz), palata (birmanieraz),  porotha (assameraz), forota (bengaleraz eta sylhetiraz), faravatha (bhojpureraz), faratha (Maurizion), farata (Maldivetan), prata (Asiako hego-ekialdean), paratha, buss-up shut, oil roti (Karibe anglofonoan) eta roti canai Malaysian eta Indonesian.

 Hedapena 
Parathak gaur egungo India, Pakistan, Nepal, Bangladesh, Maldivak, Afganistan, Myanmar,  Malaysia, Singapur, Thailandia, Maurizio, Fiji, Guyana, Suriname, Hegoafrika eta Trinidad eta Tobagoko herrialdeetan oso hedatuta daude, non garia den oinarrizko elikagai tradizionala. Indiako Delhi zaharrean "Parathe wali gali" dago, ogi zapalengatik famatua den kalea, eta 80 barietate eta zapore baino gehiago zerbitzatzen dituena.

 Historia 
Gari betetako puran polis mota desberdinen errezetak (Achayak (2003) paratha gisa deskribatzen dituenak) Manasollasa liburuan aipatzen dira, XII. mendeko sanskrito entziklopedia batean, Someshvara III.ak, Mendebaldeko Chalukya-ko erregeak, gaur egungo Karnatakan (India) gobernatu zuenak, bilduta.  Nijjarrek (1968) ere aipatu ditu paratharen erreferentziak, bere Panjāb under the Sultāns (1000–1526 AD) liburuan, non parathak ohikoak zirela Punjabeko nobleziaren eta aristokraziaren artean idazten duen. 

Banerjiren (2010) arabera, parathak Ipar Indiako sukaldaritzarekin lotuta daude. Metodoa parathak betegarri mota desberdinekin betetzea da. Hala ere, Banerjik dioenez, mogolek ere parathak gustuko zituzten, eta horrek Dhakai paratha sortu zuen, geruza anitzekoa eta malutatsua, Bangladesheko Dhakatik hartutako izena.  O'Brienek (2003) dio ez dela zuzena esatea paratha Delhin ezagun egin zela 1947ko Indiaren partitzioaren ondoren, elementu hau Delhin oso hedatuta baitzegoen ordutik. 

Parathak Indiako azpikontinenteko legamiarik gabeko ogi zapal ezagunenetakoak (ez bada gehien) dira, gari osoko (atta) ore tava batean labean edo egosiz egiten dira, eta amaituta frijitu.  Paratha soilak chapatiak/rotiak baino lodiagoak eta sendoagoak dira, ghee edo olioarekin geruzatuz estali eta behin eta berriz tolestu direlako, hostore edo ore laminatu teknikaren antzera, eta, ondorioz, koherentzia malutatsua dute. Paratha beteek osagai ugari izan ditzakete eta estilo askotan prestatu daitezke, tradizionalki jatorrizko eskualdearen arabera, eta baliteke tolestutako ore teknikak ez erabiltzea.

Paratha soilen geruzadun ore hori lortzeko hainbat teknika tradizional erabiltzen dira.  Horien artean, honako hauek daude: orea fin-fin luzatu olioz estaltzea, paper-haizagailu bat bezala aurrera eta atzera tolestea eta lortutako zerrenda forma biribil batean kiribiltzea, laua luzatu aurretik, tava batean labean egitea eta/edo frijitzea. Beste metodo bat ore zirkulu bat erdigunetik zirkunferentziaraino moztea da, erradioan zehar, orea olioztatu eta moztutako ertzetik hasita, kono bat osatzeko biribilduz, eta gero disko forma emanez zapaldu eta luzatu egiten da.

Betegarri ohikoenen artean daude patata purea pikantea (aloo paratha), dal, azalorea (gobi paratha), arkume xehatua (keema paratha) eta oilasko xehatua. Betegarriaren osagai ez hain ohikoenen artean daude barazki nahasiak, babarrun berdeak, azenarioak, beste haragi batzuk, hostoko barazkiak, errefauak eta paneer . Rajastango mung babarrun paratha batek geruzatze teknika erabiltzen du, mung dal orean nahastuta. Paratha bete batzuk ez daude geruzatuta, paratha soilen malutatasunik gabe, eta betetako tarta baten antza dute, zapaldu eta frijitu egina, ertzetan zigilatutako bi ore disko erabiliz. Bestela, ore disko bakarra erabiliz betegarri bola bat biltzeko egin daitezke, eta orean sartutako tolestura sorta batekin zigilatuta goialdean; ondoren, astiro-astiro zapaltzen dira esku-ahurra lan-gainazalaren kontra, zirkulu batean bildu aurretik.

 Zerbitzatzen 
Paratha Indiako azpikontinenteko gosari tradizionalen zati garrantzitsua da. Tradizionalki, gheearekin egiten da, baina olioa ere erabiltzen da. Batzuek labean ere erretzen dute osasun arrazoiengatik. Normalean, paratha gurin zuri koilarakada txikiekin jaten da. Osagarri ohikoenak mamia, arrautza frijitua, tortilla, arkume kheema (barazki eta espeziekin egositako arkume xehatua), nihari, jeera aloo (kumino haziekin arinki frijitutako patatak), daal eta raita dira gosari otorduaren barruan. Patatekin, paneer-ekin, tipulekin, keemarekin edo piperminekin bete daiteke.

 Motak 
eskuinera|thumb|267x267px|Parathak egiten

 Aloo paratha (patata eta tipula nahasketa egosi pikantearekin beteta).
 Txili parotha edo mirchi paratha (zati txiki eta pikante birrinduak barne)
 Dulhan paratha (Sindh-eko Hyderabad- etik dator), bere aurkezpen landuagatik izendatua, emaztegai baten itxura apaindua gogorarazten duena ('dulhan' urdueraz); plater hau osagai zaporetsuen konbinazioagatik da ezaguna. 
 Gobi paratha (azalorearekin beteta)
 Panir paratha (baserritar gaztaz beteta)
 Keema paratha (keemaz beteta, oilaskoz edo arkumez egindako haragi xehatu pikantea)
 Pyaz paratha (tipula zaporetsuekin beteta)
 Gaztaz betetako gazta paratha
 Mughlai paratha (arrautzaz eta haragi xehatuz betetako frijitutako paratha bat, Bangladesh eta Mendebaldeko Bengalakoa (India))
 Petai paratha (Mendebaldeko Bengala, Indiako paratha mehea, malutatsua eta eskuz xehatua)
 Dhakai paratha (Indiako Bangladesh eta Mendebaldeko Bengalako paratha geruzatu malutatsua)
 Murthal paratha, frijitua; Haryanako dhabak eta batez ere Grand Trunk Road -eko Murthal-enak famatuak dira horregatik   
 Roti prata (Singapur)
 Roti canai (Malaysia eta Indonesia)
 Buss-up-shut (Trinidad; izena Trinidadko kreoleraz "alkandora hautsia" esan nahi du, ogi xehatuaren eta arropa zahar eta urratuen arteko antzagatik)

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Nepalgo gastronomia
Kategoria:Barazki gastronomia
Kategoria:Indiako ogia
Kategoria:Ogi zapalak
Kategoria:Bangladeshko gastronomia
Kategoria:Bengalako gastronomia
Kategoria:Legamiarik gabeko ogiak