Charlotte Serber

Charlotte Serber (Filadelfia, 1911ko uztailaren 26a - 1967ko maiatzaren 22a) estatubatuar kazetari, estatistikari eta liburuzaina izan zen. Manhattan Proiektuko Los Alamosko Laborategiko liburuzaina izan zen Bigarren Mundu Gerran, eta laborategiko emakumezko taldeburu bakarra. Gerra ostean, Berkeleyko Erradiazio Laborategian liburuzain lanpostua lortzen saiatu zen, baina atzera bota zuten segurtasun baimenik ez zuelako; bere iritzi politikoengatik izan zitekeen. Geroago, Broadway Theatreko produkzio-laguntzaile eta Louis Harrisentzako elkarrizketatzaile bihurtu zen.

 Bizitza 
Leof Filadelfian jaio zen, Pennsylvanian, 1911ko uztailaren 26an, Morris V. Leof medikuaren eta Jennie Chopin hiru seme-alabetatik gazteena. Neba zaharrago bat zuen, Milton, eta ahizpa zaharrago bat, Madeline. Aita Amerikako Alderdi Sozialistako kidea zen eta ezkerreko jardueretan parte hartzen zuen. Bere etxeko bisitarien artean Clifford Odets antzerkigilea, I. F. Stone kazetaria,  eta Wolfgang Pauli fisikaria zeuden. 1929an sartu zen Pennsylvaniako Unibertsitatean eta 1933an graduatu zen. Robert Serber fisikariarekin ezkondu zen handik gutxira. Aita bere amaordearen osaba zen eta urte asko zeramatzan elkar ezagutzen.

Hasieran, Wisconsingo Madison hirian bizi izan ziren, non Robert Wisconsingo Unibertsitateko irakaskuntza laguntzailea zen. Hilean $25 ordaindu zuten apartamentu bat izateko. 1933tik 1935era, Charlottek kazetari independente gisa lan egin zuen, Boston Globe bezalako egunkarietarako artikuluak idatziz. Bere lanak Frank Lloyd Wright arkitektoarekin izandako elkarrizketa bat barne hartu zuen. Robertek Ikerketa Kontseilu Nazionalaren 1.200 dolarreko doktoretza osteko beka jaso zuen 1934an, eta Princetongo Unibertsitatean ikastea erabaki zuen.

Robertek eta Charlotte Serberrek Princetonerako bidaia hasi zuten, baina bidean Ann Arbor-en, Michigan-en, gelditu ziren Michigango Unibertsitateko udako eskola batera joateko. Bertan zeudela, Robertek Robert Oppenheimer ezagutu zuen, eta han bertan erabaki zuten Kaliforniako Unibertsitatean, Berkeley-n, ikasiko zuela. Berkeley-n, Kalifornian, bizi izan ziren 1934tik 1938ra. Charlotte Serberrek Kaliforniako Estatuko Laguntza Administrazioarentzat lan egin zuen. Oppenheimerren gertukoak egin ziren, eta 1935-1941 arteko udak Mexiko Berriko Perro Caliente arrantxoan igaro zituzten.

1938an, Robertek katedra laguntzaile lanpostu bat onartu zuen Illinoiseko Unibertsitatean, Urbana Champaign hirian. Horren kontra agertu zen, baina Isidor Isaac Rabik konbentzitu egin zuen, eta hark gogorarazi zion juduentzako postu akademiko iraunkor gutxi zeudela. Illinoisen, Charlotte hasiera batean kazetaritza independentera itzuli zen. 1941etik 1942ra, Defentsa Zibileko Bulegoan lan egin zuen. Politikoki aktiboa izan zen, Espainiako Gerra Zibilean Berkeleyko Espainiarentzako laguntza medikoaren batzordeko idazkaria izan zen, eta geroago Britainia Handiari laguntzeko, Txinari laguntzeko eta Errusiari laguntzeko batzordeetakoa Bigarren Mundu Gerran. Emakume Bozkatzaileen Ligan ere parte hartu zuen. Ezkerreko ikuspegiak bazituen ere, ez zen inoiz Alderdi Komunistako kide izan, neba eta ahizpa ez bezala.

 Manhattan proiektua 
1941eko abenduan, Oppenheimerrek Urbana bisitatu zuen eta Manhattan Proiektuarekin bat egiteko eskatu zion Roberti, bonba atomikoa garatzeko ahaleginean. Robert eta Charlotte Berkeleyra abiatu ziren 1942ko apirilean. Hasieran Oppenheimerren garaje apartamentuan geratu ziren. 1943ko urtarrilaren 11n, Charlotte Serber Manhattan Proiektuan sartu zen liburuzain gisa Lawrence Berkeley Laborategi Nazionalean. 1943ko apirilaren 23an, Y Proiektura transferitu zen ofizialki. Serber proiektuko liburuzain gisa kontratatu zuten, inolako prestakuntza formalik ez izan arren, Oppenheimerrek bide laburrak hartzeaz arduratuko ez zen norbait nahi baitzuen. 1943ko martxoan Santa Fe-ra (Mexiko Berria) iritsi zenean, lehen hilabete parea Y Proiektuko zuzendariaren, Oppenheimerren, bulegoan eman zuen lanean, East Palaceko 109. zenbakian, Priscilla Greene idazkari exekutiboaren laguntzaile gisa, oraindik libururik iritsi ez zelako. Segurtasun-baimenen sistema ezarri zuen, Oppenheimerrek sinatutako gutunak zirenak.
Serberrek eta Greenek bulego berrirako hornigaiak erosi zituzten, papertegia eta mimeografo bat barne. Los Alamos (Mexiko Berria) bertako biztanleek ezagutzen zuten bezala muinora joan ondoren, kanpoko munduarekin komunikazioa hasieran Baso Zerbitzuak mantentzen zuen linea bakarraren bidez egiten zen. PBX boluntarioek kudeatzen zuten. 1943ko apirilean ekaitz batean, telefonoak jo zuen. Serberrek telefonoa hartu zuenean, tximista batek jo zuen linea. Txingarda batek bere mahaiko lanparara salto egin zuen, eta itzali egin zen. Ondoren, Arlo Teknikoko jendea kontuz ibili zen telefonoari erantzutean ekaitz batean. 

Serber Los Alamos Laborategiko emakumezko talde-buru bakarra bihurtu zen. Liburuen katalogazioan esperientziarik ez zuenez, bere kabuz ikasi zuen Dewey sailkapen-sistema erabiltzen. Liburutegi osoa hutsetik sortu behar izan zen. 1.200 liburu inguru eta 50 aldizkari zientifikoren ale osoak eskatu ziren liburutegia sortzeko. Horietako asko agortuta zeuden, eta Kaliforniako Unibertsitatearen bidezko liburutegien arteko mailegu-hitzarmenen bidez eskatu ziren. Liburu eta aldizkariak, zeinetatik hilero 160 bat iristen ziren, postaz entregatzen ziren Santa Fe-ko 1663 Posta Atalean. Egunean bi aldiz, mezulari bat, Muinoko botikarietako baten emaztea, Santa Ferako errepide bihurgunetsu eta hautsez betetik gidatzen zuen, guardia armatu batekin batera, eta posta jasotzen zuen. Ziurtatutako posta maleta batean sartzen zuten eta eskumuturrean lotzen zioten. Serberrek bakarrik zuen giltza. 

Liburutegia bi zatitan banatuta zegoen: liburutegi nagusia eta txosten teknikoen liburutegia. Lehenengoak liburuak eta aldizkariak zituen. Azken horietako lehenak mezulari bidez iritsi ziren lehenengo liburuen ondoren, mezulari batek eramandako maleta beltzetan, eta hasieran kutxa gotor batean gorde ziren ganga bat eraikitzen ari ziren bitartean. Atzerriko aldizkari batzuk Zerbitzu Estrategikoen Bulegoaren Aldizkako Argitalpenen Programatik zetozen. Agenteek egunkariak erosten zituzten etsaien, okupatuen eta neutralen herrialdeetan, eta hauek kopiatu eta banatu egiten zituzten. Etsaien copyrightak eta patenteak Atzerritarren Jabetza Zaintzailearen Bulegoak konfiskatzen zituen. Liburutegiaren zereginetako bat txosten oso sailkatu hauek idaztea, kopiatzea eta banatzea zen. Liburutegiko langileak 12 pertsonara iritsi ziren, gehienak Emakumeen Armadako kideak eta zientzialarien emazteak. Charlottek onartu zuen kanpokoentzat ezohikoak iruditu zitezkeela:Muinora iritsi berria liburutegiko langile baten itxurari buruzko bere ohiko ideiatik atera zuten. Hemen, liburuzaina praka urdinekin aurkituko zuen litekeena, laguntzaile bat nesken jertse tradizio onenarekin, beste bat WAAC uniforme zorrotzarekin, eta hirugarrena Lane Bryanten azken zenbakiarekin.Serberi ez zitzaion Trinity Proba Atomikoa ikusten utzi, itxuraz proba-guneak ez zuelako emakumeentzako instalaziorik, baina gerra ostean, Oppenheimerrek egindako lanaren garrantzia aitortu zuen, 1945eko azaroaren 2an idatziz:Laborategiko inongo gizonek ez dio ordubeteko atzerapenik matxura bati egotzi, ez Liburutegian, ez sailkatutako fitxategietan. Horri gehitu behar zaio, gainera, informazio sailkatuen multzoa kontrolatu eta kontabilizatzeko arrakasta harrigarria, non labain larri bakar batek sor baitzezakeen gure deserosotasunik nabarmenena, eta, gainera, arriskuan jar baitzezakeen gure lana arrakastaz betetzea.1946an, Charlotte Serberrek eta beste zortzi emakumek Los Alamosen gerra garaian izandako esperientzien kontakizunak idatzi zituzten. Hala ere, eskuizkribua atzera bota zuten editoreek. Urte batzuk geroago, Jane S. Wilsonek Los Alamoseko Museo Historikoari eman zion. Los Alamos Historical Society-k hamarkada bat geroago argitaratu zuen Standing By and Making Do: Women of Wartime Los Alamos (1988) izenburupean.

 Gerraostea 
Oppenheimer Roberti Kaliforniako Unibertsitateko lanpostu bat ziurtatzen saiatu zen, baina Fisika Saileko buruak, Raymond T. Birgek, geldiarazi egin zuen, oraindik uste baitzuen "sailean judu bat nahikoa dela". Horren ordez, Berkeleyko Erradiazio Laborategian lanpostu bat eman zioten, estatus independentea zuena. Hala ere, departamentuan irakasle izendapena eman zioten Oppenheimer Ikasketa Aurreratuen Institutura joan zenean. Charlotte Serberrek Erradiazio Laborategian liburuzain lanpostu bat lortzen saiatu zen 1946an, baina ukatu egin zioten segurtasun baimena lortu ezin izan zuelako. Ukapenaren arrazoi probablea bere iritzi politikoak izan ziren.

1946 eta 1948 artean, FBIk bere telefonoa entzutu eta bere posta zabaldu zuen. 1950ean, Kaliforniako Unibertsitateak leialtasun-zinak egiteko sistema bat ezarri zuen. Robert zin bat sinatzeko prest zegoen, baina Berkeleyko giroak gero eta gehiago kezkatu zuen, eta 1951n Rabiren eskaintza bat onartu zuen Columbiako Unibertsitatean katedra bat lortzeko. Serber Broadway Theatre-ko produkzio laguntzaile bihurtu zen. 1965ean, Louis Harrisekin lan bat hartu zuen elkarrizketatzaile gisa. 

Serberrek depresioa jasan zuen Parkinsonen gaixotasuna diagnostikatu ziotenean, eta bere buruaz beste egin zuen lo egiteko pilulen gaindosi batekin 1967ko maiatzaren 22an. Los Alamosko Laborategi Nazionaleko Ikerketa Liburutegiak bere ondare izaten jarraitzen du, eta Estatu Batuetako liburutegi zientifiko nagusietako bat bihurtu da.

 Herri kulturan 
Serber Jessica Erin Martin aktoreak antzeztu zuen Oppenheimer (2023) Oscar saria irabazi zuen filmean.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
  Charlotte Serber 
 The Librarian Who Guarded the Manhattan Project’s Secrets (Manhattan Proiektuaren Sekretuak Zaindari Izan Zituen Liburuzaina)

Kategoria:Manhattan Proiektuko pertsonak
Kategoria:1967ko heriotzak
Kategoria:1911ko jaiotzak
Kategoria:Emakume kazetariak
Kategoria:Emakume estatistikariak
Kategoria:Emakume liburuzainak
Kategoria:Emakume zientzialariak