Grannos

Grannos (latinizatua Grannus, -os galierazko nominatiboaren marka baita), galiar mitologia zeltikoan, eguzki jainkoa eta jainko sendatzailea da, iturri termalekin lotua. Askotan, Sironarekin batera gurtzen da, Grannos, jainkosaren paredrosParedros (antzinako grezieraz  πάρεδρος) bat, egungo antzinako erlijio politeisten gaietan, jainko edo jainkosa betik maiz agertzen den beste jainko edo jainkosa da. Esanahi hori antzinako grezieraz hitzak zuen esanahiari lotuta dago, ondoan eserita edo gertu esan nahi zuelako. Jainko edo jainkosa baten laguntzailea edo zerbitzaria izendatzeko erabiltzen zen. Naturaz gaindiko laguntzaile bati buruz hitz egiteko ere erabil daiteke. Ikus: https://www.researchgate.net/publication/378569705_Theurgy_Paredroi_and_Embodied_Power_in_Neoplatonism_and_Late_Antique_Celestial_Hierarchies gisa agertzen baita.

Apolo jainko greziarraren baliokidetzat hartu zuten garai erromatarrean, eta Apolo Grannus izena eman zioten inskripzio askotan.

 Izena 

 Etimologia 
Grannus teonimoa Galiako Grannosen forma latinizatua. Sustrai bera agertzen da Grania, Grannia, Grannicus eta Grannica izen pertsonaletan, baita leku hauen izenetan  Grignols (*Granno-ialon hitz elkarketatik eratorria, eta "Grannos-eko soilgunea" esanahia duena), Aquae Granni (> gaur egun, Aix-la-Chapelle/Akisgran) eta Granejouls (Lhospitalet).

Bere etimologia eztabaidagarria da oraindik. Izena proto-zeltikoarekin *grand-/grend- erroarekin lotuta egon liteke, “bizarra” esan nahi duena (cf. Erdi Aroko irlanderaz, grend, Erdi Aroko galeseraz grann «kokotsa, bizarra, masaila», Erdi Aroko bretainieraz,  grann «bekaina»), nahiz eta zenbait ikerlarik jainkoa inoiz ez dela bizarrarekin irudikatzen nabarmendu duten. Antzinako frantsesez, granoia "bizar txikia" zen, antzinako gazteleraz, greñona ("bizarra") eta okzitanieraz grena, "bibotea da. Uste da horiek *aurreko grannos batetik eratorriak direla, zaila da bokalismoa  beste formekin uztartzen.Zeidler 2003, op. cit., 78–80 or.Matasović 2009, Etymological Dictionary of Proto-Celtic, Leiden Indo-European etymological dictionary series-aren 9. libnurukia, ISSN 1574-3586 Brill. ISBN: 9789004173361. 166 or.

Bestelako etimologia batek *gra-snó- (< *gwhr-snó-) forma berreraiki batekin erlazionatu du izena, *gwrīns-/gwrens- proto-zeltikoarekin erlazionatu litekeena, “beroa” esan nahi duena (cf. Erdi Aroko irlanderaz grīs 'beroa, distira, txingarra' esan nahi du, Erdi Aroko galeseraz gwres 'beroa [eguzkiarena, suarena], grina eta haragikeria' da.Zeidler 2003, op. cit., 82–83. or.Matasović 2009, op. cit., 147. or. Jürgen Zeidler, alemaniar egiptologo eta zeltologoak, argudiatu du "eguzkiaren beroaren eta bere propietate sendagarrien erreferentzia probablea" izan zitekeela. XX. mende hasierako ikerketetan, askotan, teonimoa Grían irlandar zaharrarekin ("eguzkia") alderatzen zen,Delamarre 2003, op. cit., 183. or. eta izen hori, Ranko Matasović hizkuntzalariaren arabera, proto-zelterazko *gwrensā eratorri beharko litzateke Grían hitz hori *gwrensā (> *gwrensā hitzak, antzinako irlanderazko gwrēnā hitza emango zuen..

 Epitetoak 
Saona eta Loira departamenduko Monthelon herrian aurkitu zen  inskripzioan Deus Apolo Grannus Amarcolitanus ("Begirada zorrotz edo urrunekoa")Zeidler, Jürgen (2003) "Sur étymologie de Grannos", Zeitschrift für celtische Philologie, 53. lib. (1), de Gruyter. 86 or. zen eta epitetoaren bidez izendatzen da  eta Frantziako Rin garaiko Horbourg-Wihr udalerriko beste idazkun batean (),  Apolo Grannus MogounusLajoye, Patrice Un inventaire des divinités celtes de l’Antiquité. Société de Mythologie Française. Ikus, halaber, inbentarioaren Sarrera  irakur daiteke.

Greko-erromatar jainko batekin parekatzen den bere gurtza-zentro guztietan, Grannos beti Apolorekin identifikatu zen, ustez, Apoloren paperean, jainko sendatzaile edo eguzki-jainko gisa. Egungo Alemaniako (garaiko Gallia Belgica probintziako) Treveris-Triers hirian, Phoebus (Febo) epitetoa ema zitzaion beste idazkun batean (), Apollo beraren epitetoa, hain zuzen: Grannus Phoebus bezala.

 Kultua 
Grannos jainko sendatzaile garrantzitsua zen kontinenteko zeltentzat. Bere gurtza, dirudienez, liguriarrengan hasi zen, gero leukitarrek (leuci) bereganatu zuten Grand hirian (garaiko hiri erlijioso garrantzitsua Iparraldean) bere gurtzaren aztarnak baitaude, eta, ondoren, Galia osoan eta gainerako kontinenteko zelten artean zabaldu zen. Bere gurtza aurkitu da, besteak beste, leku hauetan: Aquae Granni (Aix-la-Chapelle/Akisgran), Leongo Estorga, Bitburg (Renania-Palatinatuan), Ennetach, Horbourg-Wihr, Lauingen, Limoges, Monthelon, Ulpia Traiana Sarmizegetusa (Trajanok Dazian sortu zuen hiria gurtza inperialerako) eta Treveris.

Galiarrek bere jainko tradizionalak ohoratzen jarraitu zuten konkistaren ondoren. Horrek ez zuen erromatar autoritatea gogaitzen, ikerlari askoren esanetan, erlijioa ez baitzen haren aurka azpijokoan aritzeko aitzakia, eta ez baitzuen baztertzen enperadorearentzako kultu federatzailea. Are gehiago, zalantzarik gabe, Galian kokatutako "jatorrizko erromatarrek"  bertako jainko bat hartu zuten beren erlijio-praktikan.Gastal, Pierre (2020) Noms de lieux de l'espace français, origine et sens des Toponymes de nos régions. Ëditions désiris. 206. or.

Dion Kasioren arabera (Erromatar Historia, LXXVIII, 15, 6), Lugdunumen jaio zen Karakala erromatar enperadoreak (186 - 217) Apolo Grannus gurtu zuen. Kontakizunaren arabera, enperadoreak alferrik eskatu zuen Apolo Grannus-en laguntza, baita Eskulapio eta Sarapisena ere, gaixotasun fisiko eta mentaleko krisialdi batean, jainkoaren santutegia bisitatu eta botozko eskaintza ugari eginez; Dion Kasiok dio jainkoek uko egin ziotela hura sendatzeari, bazekitelako Karakalaren asmoak gaiztoak zirela.Dion Kasio, Erromako Historia, 78.15. Karakalaren bisita Grannus "jainko sendatzaile zeltaren" santutegira germaniarrekin gerran zegoenean gertatu zen, 213. urtean.CIL VI 2086; IvEph 802thumb|Uste denez, iturri beroak, hala nola Aquae Granni-koak (gaur egungo Akisgran), Grannosi eskainitakoak ziren.
 Akisgranen 
Grannosen gurtzaren zentro ospetsuenetako bat Aquae Granni hirian zegoen (gaur egungo Akisgran, Alemania). Akisgran, alemanieraz, Aachen da, eta Aachen hitza, antzinko germanieraz, ura edo erreka esan nahi bide zuen.

Hiriko iturri beroak, 45 °C eta 75 °C arteko tenperaturak dituztenak, inguruko eremu zingiratsu samar batean daude. Akisgran Hallstatt garaian bihurtu zen lehen aldiz sendatzeko gune (K.a. 1200 eta 450 urte bitartean, gutxi gorabehera). Eskualdeko tumuluak Brontze eta Burdin Arokoak dira. K.a. 600 urtearen inguruan, zeltak iritsi ziren. K. a. I. mendean, gutxi gorabehera, Rhin eta Mosa arteko eremua eburoien ezarpen-eremua zen, tribu zelto-germaniarra. Baliteke garai hartan hemen Grannos jainko zeltari eskainitako santutegiren bat egon izana.

Beranduago, K.o. I. mendean, erromatarrek vicus garrantzitsu bat sortu zuten, erromatar garraiobide handietatik urrun, Akisgraneko eta Burtscheideko iturri termalak zeudelako. Orduan, bainuetxe handi bat ezarri zuten militarrentzat Akisgranen, aldi berean 6.000 soldadu har zitzaketenak.

 Granden 
eskuinera|thumb|Grand-eko anfiteatroa, Apolori eskainia.
Grand hiria (antzina Andesina izena zuena), galiar Leuci-en hiria, Vosgeetan, Grannosekin lotu izan da. Panegiriko batean kontatzen denaren arabera, K.o. 309an Konstantinok Apolo jainkoa Victoria jainkosa alboan zuela, ikusi zuen hiri horretan, "munduko tenplu ederrenean", eta jainkoak hiru ereinotz koroa eskaini zizkion, garaipena iragarri ziona, alegia.Konstantinoren panegirikoa, VII, 21, 3-4.

Hiriak jainko sendatzaileari ematen zion gurtza zela eta, Andesina Ad Grannum bezala ere ezagutzen zen, «Andesina, Grannus ondoan», edo (merovingiar testuetan) Grannum izen soilaz.

 Beste leku batzuetan 
Beste herrialde batzuetan ere aztarnak aurkitu dira: Granéjouls, Lhospitalet herritik gertu egon zen leku bat, Tarn-en. Grâne komuna Drômen.

 Jaialdia 
K.o. I. mendeko latinezko inskripzio bat (AE 1989: 521; AE 1991: 1222.), Limogesko iturri publiko batetik datorrena, Grannus-en hamar gauetako jai galiar bat aipatzen du (latinizatu samarra "decamnoctiacis Granni" esamoldearekin):

 POSTVMVS DV[M
 NORGIEN F(ilius) VERG(obretus) AQV
 AM MARTIAM DECAM
 NOCTIACIS GRANNI D(e) S(ua) P(ecunia) D(edit)

Honela itzul daiteke: "Dumnorixen seme den Postumo vergobretusak (magistratu nagusia) bere diruaz eman zuen Aqua Martia Grannus-en hamar gaueko festarako" (Aqua Martia (Marteren ura) akueduktua da).Lamoine, Laurent (2009) Le pouvoir local en Gaule romaine, Presses Universitaires Blaise Pascal, 114-115. or.

 Erlazionatutako jainko eta jainkosak 

 Baliokideak 
Azaldu den bezala, Grannos, Apolo jainko greziarraren baliokidetzat hartzen da, garai galiar-erromatarrean, eta, Apollo Grannus izendapena inskripzioetan aurkitu da. Badirudi, garai berean, beste jainko sendatzaile zelta batzuekin ere identifikatu zutela, hala nola Mogons jaikoarekin (kontinentean eta Britainia Handian gurtu zutena), batzuetan Apolorekin batera, eta horrela, hiru izen biltzen dituen inskripzio bat () aurkitu zen Horbourg-Wihren:  Apollin(i) Gran/no Mogouno.

Gallaecin eta Galian gurtu zuten Borvo jainkoarekin ere identifika liteke, galiarrentzat sendatzeko iturrien beste jainko garrantzitsu bat, hori ere Apolorekin ere parekatua, eta antzekotasun handiak ditu Sirona jainkosarekin, Grannosen paredrarekin, hain zuzen.Duval, Paul-Marie (1957-1993). Les dieux de la Gaule, Paris : Presses Universitaires de France / Éditions Payot.  Hala ere, ikertzaile batzuen arabera, Sirona Borvoren ama izan liteke.MacKillop (2004) A Dictionary of Celtic Mythology.

Eguzki-jainko gisa, Grannos Belenosekin ere lotu izan da, eta, agian, haren ezizena edo irudikapena baino ez da. Harremana, batzuetan, irlandar kontakizunetako Mac Greine errege mitikoarekin ere egiten da, "Eguzkiaren semea" ezizenez ezaguna.

 Lankideak 
Grannos izenarekin batera beste jainko batzuenak ere agertzen dira batzuetan inskripzioetan. Augsburgen, Diana eta Sironarekin batera agertzen da; Sironarekin batera,AE 1992, 01304 Erroman (, Bitburgen ( (Renania-Palatinatuan), Baumbergen () (Monheim am Rhein hirian), Lauingenen () eta Sarmizegetusan bi aldiz (AE 1983, 00828). Ennetach-en (egungo Mengen) ninfekin lotuita agertzen da (), Faimingen-en (Launingen hirian) Higia osasunaren greziar jainkosarekin eta Mater Magnarekin () eta Grand hirian Sol jainkoarekin (). Estorgako aldare batek "Serapis" eta "izen ugariko Isis" jianko izendapenen ondoren eta "Kore garaiezina" eta "Mars Sagatus" (sagum-a janzten duen Marte) izenen aurretik aipatzen du AE 1968, 00230 iskripzioak.

Petrocorii galiar tribuko herritarrek (Bordele/Burdigala hiritik ekialdera bizi zirenak) Grannos bertako Vesunna jainkosarekin lotu zuten.MacCulloch, John Arnott (2009) The Religion of the Ancient Celts, The Floating Press, ISBN 978-1775414018. 69. or
erdian|thumb|300x300px|Apolo Grannus eta Sironaren aldarea, Baumberg-en aurkitua (Alemania). Erdian  idazkuna dago 

 Oharrak eta erreferentziak 

 Bibliografia osagarria 
 Patrice Lajoye (2005) “Le soleil a rendez-vous avec la lune... Grannos et Sirona”, Histoire Antique, 67,  66-69 or
 Jürgen Zeidler (2003) "On the etymology of Grannus" , 53. lib., 1 zk., 77-92. or. https://doi.org/10.1515/ZCPH.2003.77

 Kanpo estekak 

Kategoria:Osasunaren jainko-jainkosak
Kategoria:Eguzki jainko-jainkosak
Kategoria:Mitologia zelta
Kategoria:Wikipedia:Autoritate kontrola duten artikuluak
Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak