Eguzki- eta ilargi-letrak

alt=The Maltese moon consonants highlighted in white on black, the sun consonants in black on white, and the vowels in gray|thumb|Malterazko ilargi-kontsonanteak, zuriz, hondo beltzaren gainean; eguzki-kontsonanteak, beltzez, zuriaren gainean; azkenik, bokalak, grisez, hondo beltzaren gainean.
Arabieraz eta malteraz, kontsonante guztiak bi taldetan sailkatzen dira:

 batetik, eguzki-letrak (arabieraz: حروف شمسية , malteraz: konsonanti xemxin) eta, 
 bestetik, ilargi-letrak (arabieraz: حروف قمرية ḥurūf qamariyah, malteraz: konsonanti qamrin).

Bereizketa horrek artikulu definitua —bakarra da, maskulinoan zein femeninoan, singularrean zein pluralean— kontsonanteen aurrean asimilatzeko edo ahoskatzeko moduari eragiten dio: hitz bat eguzki-hizki batekin hasten denean, artikulu definituak hitzaren hasierako kontsonantearekiko asimilazioa egiten du, baina ilargi-letraz hasiz geroz, ez.  

Izenen jatorria artikulu definitua arabierazko (eta malterazko) "eguzki" eta "ilargi" izenei lotzeko moduan dago. Arabieraz, الشمس (al-shams  "eguzkia") ash-shams bihurtzen da, lām letra asimilatuz, baina القمر al-qamar ("Ilargia") izen-sintagman, aldatu gabe geratzen da. Era berean, malteraz, "eguzkia" ix-xemx da (asimilazioaz), eta "ilargia", berriz, il-qamar (asimilaziorik gabe).

 Araua 
Eguzki-letra batek jarraitzen dionean, الْـ (al, euskaraz "-a" nahiz "-ak") arabierazko artikulu definituaren bukaerako /l/ soinua hurrengo izenaren hasierako kontsonanteari asimilatzen zaio eta, horrexen ondorioz, kontsonante bikoitza ageri da. Adibidez, "Nilo (ibaia)a", ibaiaren izenak eta aurretik doan mugatzaileak osatutako izen sintagma, an-Nīl ahoskatzen da, eta ez, ordea, . Aitzitik, artikulu definituaren ondoren ilargi-letra bat agertzen denean, ez da asimilaziorik gertatzen.

Eguzki-letrek kontsonante koronalak irudikatzen dituzte arabiera klasikoaren fonologiaren arabera, eta ilargi-letrek, beste guztiak. Mnemotekniatzat, اِبْغِ حَجَّكَ وَخَفْ عَقِيمَهُ esaldiak (aibgh hajak wakhaf eaqimah ahoskatua eta "Bilatu zeure peregrinazioa eta beldur izan haren antzutasunaz" esan nahi du) ilargi-letra guztiak biltzen ditu.

Eguzki- eta ilargi-letrak hauek dira: 
Eguzki-letrak/t//θ//d//ð//r//z//s//ʃ//sˤ//dˤ//tˤ//ðˤ//l//n/Ilargi-letrak/ʔ//b//d͡ʒ/*/ħ//x//ʕ//ɣ//f//q//k//m//h//w//j/

 Jīm letra 
ج  letra modu ezberdinetan ahoskatzen da, eskualdearen arabera: leku askotan, kontsonante koronal bat irudikatzen du, hala nola [d͡ʒ] (ingelesezko eta mendebaldeko katalanezko j, jazz izenean bezala; frantsesezko dg, Cambodge hitzean; italierazko g, giro izenean) edo [ʒ] (Lekeitioko j, joan aditzean bezala; ingelesezko s, pleasure izenean; frantsesezko eta ekialdeko katalanezko j, justes adjektiboan). Hala ere, arabiera klasikoan, [ɡʲ] leherkari belar ozena zen, edo [ɟ] leherkari sabaikari ozena irudikatzen zuen. Egun, [g]-ren moduko ahoskapenak dirau Egipton, Omanen eta kostaldeko Yemenen, edo [ɟ], Yemenen barrualdeko ekialdean, eta aldaera gisa Sudanen. Horren ondorioz, ilargi-letra gisa sailkatu zen, eta ez du arabiar klasikoko artikulua asimilatzen. Maltako ġ [d͡ʒ] ere ilargi-kontsonantetzat hartzen da, ċ /t͡ʃ/ haren kidea eguzki-kontsonantea baita.

Nolanahi ere, Marokoko, Mesopotamiako eta Palestinako arabierazko barietate batzuetan,  (askotan /ʒ/) asimilatzen da, eguzki-letra baten gisa, adibidez ij-jamal "gamelua".

 Kontsonante enfatikoak 
Arabierazko dialektoetan, Palestinakoan bezalaxe, al artikuluak kontsonante enfatiko baten aurretik soilik artikulazioaren ordez, baina ez faringalizazioaren ordez; horregatik,  erabiltzen du aṭ-ṭ-āwila-ren ordez (طاولة "-a.mahaia", alegia, "mahaia").

 Maltera 
Eguzki-kontsonanteak (konsonanti xemxin) eta ilargi-kontsonanteak (konsonanti qamrin) hurrengoak dira:
Eguzki-letrak/t͡ʃ//d//l//n//r//s//t//ʃ/, /ʒ//z//t͡s/, /d͡z/Ilargi-letrak/b//f//d͡ʒ//g//ˤː/(isila)/h/,/ħ//j//k//m//p//ʔ//v//w/
Hitz bat ilargi-letraren batekin hasten bada, il- artikulu zehaztua berdin mantentzen da, asimilatu gabe; aldiz, eguzki-letrekin, horien arabera asimilatzen da: i-, id-, in-, ir-, is-, it-, ix-, iż- eta iz-. Halaber, bokalez hasten diren hitzekin, eta għ eta h letrekin, artikulu zehatza l- artikulu zehaztua erabiltzen da, hasierako i- salbu. Artikulu zehaztua bokalez amaitzen den hitz baten ondoren doi datorrenean, artikuluaren hasierako <i> beti galtzen da, dak ir-raġel ra r-raġell ("gizon horrek gizona ikusi zuen") esaldian bezala. Hitz bat bi kontsonantez hasten denean, l- artikulu definitua erabiltzen da, baina i bat eransten zaio hitzaren hasierari: skola > l-iskola ("eskola" > "eskola", sinonimoaren bidez argiago bistaratuta, hitzez hitz "ikastetxe" > "ikastetxea", egiaz, "-a.ikastetxe") eta Żvezja > l-Iżvezja ("Suedia", hitzez hitz, bigarrena "-a.Suedia" da). 

/l/ soinuak (malteraz, euskaraz bezala, L larriaz edo l xeheaz irudikatua, eta arabieraz, ل lām letraren bidez) berdin jokatzen du, berdin dio eguzki- edo ilargi-letra den. Adibidez, malteraz "haragia" il-laħam da eta arabieraz, الْلَحْمْ al-laḥm; "jokoa" malteraz il-logħba da eta الْلُعْبَة al-luʿba arabieraz.

 Ortografia 
Hizkuntza idatzian, ال al gordetzen da, nola ahoskatzen den kontuan hartu gabe. Diakritiko osoak erabiltzen direnean, asimilazioa kontsonantearen gainean shaddah bat —hau da, ⟨ ّ⟩— jarriz adieraz daiteke, artikuluko ل lām (gure alfabetoko ele, alegia) kontsonantearen ondoren‎. Asimilaziorik eza adierazteko, سُكُونْ sukun bat jar daiteke (zirkulutxo baten formako diakritikoa, jarraian bokalik ez dagoela adierazten duena), -aren gainean ⟨لْ⟩.

Arabiar izen moderno gehienek (pertsona-izenak eta arabierazko geografi izenak barne) ez diote kontsonante-asimilazio arauari jarraitzen, ezta shaddah ere latindar idazkeraz idaztean. Batzuetan, eguzki- eta ilargi-letrei dagozkien arauak ez dira betetzen lagunarteko hizketa. Gainera, marratxorik jarri beharrean, bananduta egoten dira gehienbat.

Adibidez, pertsona-izen batekin:

 الرَّحْمَن Al Rahman edo El Rahman ("Atseginena"), Ar-Raḥmānen ordez,

eta geografi-izen batekin:

 الْجُمْهُورِيَّةُ التُّونِسِيَّة Al Jumhuriyah Al Tunisiyah ("Tunisiako Errepublika"), al-Jumhūrīyatu t-Tūnisīyah izan beharrean.

+AdibideakEguzki-letrakIlargi-letrak"eguzkia""ilargia""konfiantza""korala"
+EGUZKI LETRAK    LetraIPAal artikuluko /l/ asimilatu eta hurrengo kontsonantea bikoizten da ()|Adibidez|-
|‎  t
|/t/
| at-t..
| at-tīn(u) "pikua"
|-
|‎  th
|/θ/
| ath-th...
| ath-tha‘lab(u) "azeria"
|-
|‎  d
|/d/
| ad-d..
| ad-dubb(u) "hartza"
|-
|‎  dh
|/ð/
| adh-dh...
| adh-dhakar(u) "arra"
|-
|  r
|/r/
| ar-r...
| ar-Rabb(u) "Jauna"
|-
|  z
|/z/
| az-z...
| az-zanbaq(u) "lilia"
|-
|‎  s
|/s/
| as-s...
| as-samāwāt(u) "Zerua, ortzia, zeruak"
|-
|  
|/ʃ/
| ash-sh...
| ash-shar·q(u) "ekialdea"
|-
|  s
|/sˤ/
| aṣ-ṣ...
| aṣ-ṣah-rā'(u) "basamortua"
|-
|‎  
|/dˤ/
| aḍ-ḍ...
| aḍ-ḍabāb(u) "lainoa"
|-
|‎  
|/tˤ/
| aẓ-ẓ...
| aṭ-ṭāhir(u) "purua", "garbia"
|-
|  
|/ðˤ/
| an-n...
| aẓ-ẓuh·r(u) "eguerdia"
|-
|  n
|/n/
| an-n
|  a n-nisā(u) "emakumeak"
|-
|  l
|/l/
| al-l...
|  al-lawn(u) "kolorea"
|-
| colspan="4" |                                                                                   ILARGI-LETRAK   LetraIPA                            al artikuluko /l/ kontsonanteak dirauAdibidez /ʔ/ al-’a.../ al-’u...; al-’i... al-ʼakh(u) "anaia", "neba"
 al-’udhun(u) "belarria"

 al-’ibrīq(u) "pitxera"  b/b/ al-b... al-bayt(u) "etxea"  j/d͡ʒ/, /ʒ/, /ɟ/, /ɡ/ al-j... al-jawz(u) "intxaurra"  ḥ/ħ/ al-ḥ... al-Ḥajj(u) "peregrinazioa"  /x/ al-kh... al-khawkh(u) "mertxika"ع  ʻ/ʕ/ al-ʻ... al-‘aql(u) "gogoa"

 al-‘ush·b(u) "belarra"

 al-‘id(u) "oporraldia", "jaialdia"  /ɣ/ al-gh... al-gharām(u) "maitasuna", "erromantzea", "grina"  f/f/ al-f... al-fik·r(u) "pentsamendua"  q/q/ al-q... al-qird(u) "tximinoa"  k/k/ al-k... al-kawkab(u) "planeta"  m/m/ al-m... al-mat·ḥaf(u) "museoa"  w/w/ al-w... al-wafiy(u) "fededuna" / "kolorea"   y/j/ al-y... al-yānsūn(u) "anisa"  h/h/ al-h... al-hawāʼ(u) "airea"
 Ikus, gainera 

 Arabiar gramatika
Kategoria:Fonologia
Kategoria:Kontsonanteak
Kategoria:Arabiera
Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak