Jacqueline Barton

Jacqueline K. Barton (New York, 1952ko maiatzaren 7a) estatubatuar kimikaria da. Kimikako irakasle gisa lan egin zuen Hunter Collegen (1980-82) eta Columbia Unibertsitatean (1983-89), Kaliforniako Teknologia Institutuan sartu aurretik. 

Bartonek DNAren propietate kimiko eta fisikoak eta jarduera biologikoetan duten zeregina aztertzen ditu. Bere ikerketaren ardatz nagusia DNA bikoitz-kateatuan zeharreko elektroien garraioa da, DNAren kaltearen eta konponketaren biologian dituen inplikazioak, eta materialen zientziaren aplikazioetarako duen potentziala, hala nola minbiziaren aurkako tratamendu kimioterapiko zuzenduak. Beste sari askoren artean, Bartonek 2011ko Zientziaren Domina Nazionala eta 2015eko Priestley Domina jaso ditu.

 Bizitza goiztiarra eta hezkuntza 
Jacqueline Ann Kapelman 1952ko maiatzaren 7an jaio zen New Yorken. Bere aitak ia hamarkada bat eman zuen Asanblean, hurrengo bi hamarkadetan New Yorkeko Auzitegi Goreneko epaile gisa aritu aurretik.

Jacqueline Kapelmanek Riverdale Country School for Girls eskolan ikasi zuen, Riverdale-n (New York), eta han bere matematika irakasleak, Rosenberg andreak, mutilen eskolan kalkulua ikasteko baimena eman ziezaion eskatu zuen. Kimikarekiko interesa Barnard Collegen hasi zuen, eta kimika fisikoa ikasi zuen Bernice Segalekin. Laborategiko lana eta eraldaketa kimikoak maite zituen, eta Segal inspirazio iturri izan zen irakasle gisa. Barnarden azken urtean, Donald J. Barton medikuntza ikaslearekin ezkondu zen, eta Barnard Collegen lortu zuen Arteetako lizentziatura,  summa cum laude-rekin, 1974an. 

Ondoren, kimika ez-organikoa ikasi zuen Columbiako Unibertsitatean, Stephen J. Lippard-en gainbegiradapean. Columbian zegoela, trantsizio-metal konplexuak eta kimioterapian izan zitzaketen aplikazioak aztertzen hasi zen. Kimika Ez-organikoan doktoretza lortu zuen 1979an, The structure and chemical reactivity of a blue platinum complex: the interaction of antitumor platinum drugs and metallointercalation erreaktibo with nukleiko acid ikertuz.

 Karrera eta ikerketa 
1979an Columbian doktoregoa lortu ondoren, Bartonek doktorego ondoko lanak egin zituen Bell Labs eta Yale Unibertsitatean, non Robert G. Shulmanekin lan egin zuen. Erresonantzia magnetiko nuklearraren bidezko irudigintza teknologia erabili zuen legamia-zelulen metabolismoa aztertzeko. Barton kimika irakasle aritu zen Hunter Collegen 1980tik 1982ra, eta bere laborategi propioa garatzen hasi zen, Barton Ikerketa Taldea. Hunterren zegoela, zink ioien eta DNAren arteko elkarrekintzak aztertu zituen, eta geroago rutenio(II) eta kobalto(III) konplexuen eta DNAren arteko elkarrekintzak. Horri esker, DNA helize bateko konplexuak gutxi gorabehera modelatu ahal izan zituen eta enantiomeroekin lotutako propietate fotofisiko eta fotokimikoak aztertzen hasi zen.

1980ko hamarkadan, Columbiako Unibertsitatera joan zen eta bertan irakasle aritu zen 1983tik 1989ra. 1986an irakasle titular izendatu zuten eta Columbiako kimika sailean kargua jaso zuen lehen emakumea izan zen. Bere ikerketak DNAren egitura fisikoa aztertzeko organo-rutenio konplexuen erabileran zentratu zen. Nicholas Turro eta Vijay Kumarrekin batera, rutenio-fenantrolina konplexuen eta DNAren arteko elkarrekintzak aztertu zituen eta DNA sekuentzia espezifikoetara zuzendutako lotura-molekulak diseinatzeko gai izan zen. Rutenio konplexu fotosentikorrak distira bizian distiratuko lirateke DNAren helize bikoitzari lotzean. Rodio konplexuak DNAri lotzean, distira eragiten duen elektroia erakartzen dute eta efektua "itzaltzen" dute. Columbian egon zen bitartean, Bartonek bi patente lortu zituen DNAren egitura aztertzeko metodo honetarako.

1989an, Barton Caltech-era joan zen, eta han bere ikerketa DNAren karga-garraioan zentratu zen. DNAren zunda gisa bereziki diseinatutako metal-konplexu kiralak erabiliz, DNA nola kaltetzen eta konpontzen den aztertu ahal izan du. DNAn oinarritutako diagnostiko-probetan, konplexuak erabiltzen dira elektroiak DNAn zehar ibili daitezkeen zehazteko. Elektroi bat DNAn zehar mugitu ezin bada, DNAk distira egiten jarraituko luke, DNA molekula genetikoan kalteak daudela adieraziz. 

Barton, Catherine J. Murphy, Megan Núñez eta beste batzuek Caltech-en egindako ikerketak DNAren bidezko elektroi-transferentzia azkarren ideia babestu du, onartutako ikuspegi zientifikoak zalantzan jarriz eta eztabaida handia eraginez. Urteetako ikerketetan oinarrituta, Bartonek eta bere taldeak DNAk hari baten antzera funtzionatzen duela teorizatzen dute, konponketa-proteinek DNAn akatsak detektatu eta zuzentzeko aukera ematen duten seinaleztapen mota bat ahalbidetuz. DNAren ikuspegi hau sakonagoa eta dinamikoagoa da DNA liburutegi estatiko gisa hartzen zuten aurreko ikuspegiekin alderatuta.

DNA helize bikoitzak elektroi-transferentzia kimikaren bitartekaritza ulertzeak oinarriak ezarri ditu diagnostiko tresna berriak garatzeko eta kimioterapia berrien diseinu posiblerako. Barton, Erik Holmlin, Shana Kelley eta Mike Hillek GeneOhm Sciences enpresa sortu zuten DNAren desadostasunak detektatzeko diagnostiko sentikorren garapena aztertzeko. Ordutik, BD Diagnosticsek erosi du enpresa.

Bartonek 100 graduondoko eta doktorego ondoko ikasle baino gehiagori irakatsi die, eta horietako asko emakumeak dira. "Eredu bikaina, ez bakarrik emakume gazteentzat, baizik eta zientzialari gazte guztientzat" bezala aitortua, Bartonek beste batzuei aholkatzen die "zientzian emakumeentzat egin dezakedan gauzarik onena lehenik zientzia ona egitea dela". 1997an Arthur eta Marian Hanisch Memorial Kimikako irakasle izendatu zuten. 2009ko uztailaren 1etik aurrera, Kaliforniako Teknologia Institutuko Kimika eta Ingeniaritza Kimikoko Dibisioko buru izendatu zuten.

Dow Chemical enpresako Administrazio Kontseiluko kide izan zen Barton hogei urte baino gehiagoz. Gilead Sciences Scientific Advisory Board-en ere aritu da (1989-2008), eta Gilead-eko Zuzendaritza Batzordeko kidea da 2018tik.

1990ean, Peter Dervanekin ezkondu zen, Caltecheko kimikari eta irakasle lagun batekin, eta Zientziaren Domina Nazionala ere irabazi zuen. Bi seme-alaba ditu, alaba bat, Elizabeth (1991n jaioa), eta semeorde bat Andrew.

 Ikerketaren laburpena 
Bartonek trantsizio-metalen konplexuen aplikazioa aurkeztu zuen DNA helikoidal bikoitzaren ezagutza eta erreakzioak aztertzeko. DNA lotzen duten proteinen propietateak imitatzen dituzten metal konplexu kiralak diseinatu ditu, eta horrek beste ikertzaileei mota honetako esperimentuak simulatu eta aztertzeko gaitasuna eman die. Bartonek, gainera, frogatu zuen DNAren karga-garraioaren kimika oso sentikorra dela DNAren base-pilan gertatzen diren perturbazioekiko, hala nola base bakarreko desadostasunekiko edo lesioekiko. Aurkikuntza hau funtsezkoa izan da DNAn oinarritutako sentsore elektrokimikoak garatzeko.

 Sariak eta aintzatespenak 
Bartoni Zientziaren Domina Nazionala eman zion Barack Obamak 2011n, "DNA helizearen propietate berri bat aurkitzeagatik, distantzia luzeko elektroi transferentzia, eta elektroi transferentzia base bikoteen metaketaren eta DNAren dinamikaren araberakoa dela erakusteagatik". Bere esperimentuek DNA konpontzeko proteinek DNAren lesioak nola kokatzen dituzten azaltzen dute eta DNAren bidezko karga-transferentziak duen zeregin biologikoa erakusten dute". Beste sari batzuen artean hauek daude:

 Zientzia Fundazio Nazionalaren Alan T. Waterman saria (1985), lehenengo emakume hartzailea.
 Fresenius saria Phi Lambda Upsilonen eskutik (1986), lehenengo emakume hartzailea.
 Eli Lilly saria Kimika Biologikoan American Chemical Society-ren eskutik (1987).
 Kimika Puruko Amerikako Elkartearen Saria (1988), lehenengo emakumea hartzailea.
 New Yorkeko alkatearen Zientzia eta Teknologiako Saria (1988).
 Amerikako Kimika Elkartearen Baekeland Domina (1991), lehenengo emakumea hartzailea.
 Amerikako Arte eta Zientzien Akademiako kidea (1991).
 MacArthur Fundazioaren beka (1991).
 Amerikako Kimika Elkarteko Garvan domina (1992).
 Amerikako Kimika Elkartearen Tolman Saria (1994), lehenengo emakumea hartzailea.
 Havinga Domina (1995).
 Paul Karrer Urrezko Domina (1996), lehenengo emakumea hartzailea.
 Skidmore Collegeko Zuzenbideko Doktore ohorezko titulua (1997).
 American Chemical Society-ko Nichols domina (1997), lehenengo emakume hartzailea.
 Weizmann Emakumeen eta Zientziaren Saria (1998).
 American Philosophical Society-ko hautatua (2000).
 Zientzia Akademia Nazionaleko hautatua (2002).
 Ronald Breslow Saria Kimika Biomimetikoan American Chemical Society-ren eskutik (2003).
 Yale Unibertsitateko Zientzia Doktore ohorezko titulua (2005).
 Hamilton Collegeko Zientzia Doktore ohorezko titulua (2005).
 ACS Gibbs Domina (2006).
 Linus Pauling Saria (2007).
 American Chemical Society-ren F.A. Cotton Domina Ikerketa Kimikoko Bikaintasunagatik (2007).
 Zientziaren Domina Nazionala (2011).
 Medikuntza Institutuko hautatua (2012).
 American Chemical Society-ko (ACS) kidea (2014).
 Kimika Errege Elkarteko Ohorezko Kide (2014).
 Amerikako Kimikarien Institutuko Urrezko Domina (2015).
 Priestley Domina (2015).
 Mendeurreneko Saria (2018) Kimika Errege Elkartekoa.
 Asmatzaileen Akademia Nazionaleko kidea (2018).
 NAS Saria Zientzia Kimikoetan (2019).
 Theodore Richards Saria, Ipar-ekialdeko Atala, Amerikako Kimika Elkartea (2021).
 Welch saria Kimikan (Welch fundazioa) (2023).

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Jacqueline K. Barton

Kategoria:Estatubatuarrak
Kategoria:Gizabanako biziak
Kategoria:1952ko jaiotzak
Kategoria:Emakume kimikariak
Kategoria:Emakume irakasleak
Kategoria:Emakume ikertzaileak
Kategoria:Emakume zientzialariak