Indarkeria sinboliko

Indarkeria sinbolikoaren kontzeptua (menperatze sinboliko gisa ere itzuli izan dena) lehen aldiz Pierre Bourdieu soziologo frantsesak aurkeztu zuen. Norbanako kontzienteak dituen gizartean, menderatze sozial eta kulturala oharkabean eta isilka gauzatzea da indarkeria sinbolikoa. Botere sinbolikoak bigarren baten aurka erabiltzen den jardunbideari egiten dio erreferentzia, gizarte hierarkian bakoitzari dagokion lekua berresteko asmoz.

"Botere biguna" ere esaten zaio. Indarkeria sinbolikoa eragiteko ekintza diskriminatzaile edo iraingarriak, esplizitu zein inplizituak, erabiltzen dira eta nagusitasuna nork duen azpimarratzea du helburu. Adibidez, genero edota arraza arloetan menperatua nor den azpimarratzea. Indarkeria horren eragina nabarmena da, nahiz eta leku jakin batean gertatzen diren botere-harremanak oker ulertzea dakarren. Indarkeria sinboliko gerta dadin menderatzaile bat eta menderatu bat behar dira, baita menderatuak ezarri zaion egoera aitortzea ere.

 Historia 

Botere sinbolikoaren kontzeptua Friedrich Engelsen “kontzientzia faltsua”-ren kontzeptuan oinarritzen da. Engelsen arabera, kapitalismoan, objektuak zein gizarte-harremanak gizarte balioaren arabera zehazten dira, eta interakzio horietan parte hartzen duten eragileen mende daude. Harreman horiek arautzen dituen lege natural baten ilusiorik gabe, proletarioek ez lituzkete beren interesak indargabetzen dituzten gizarte-harremanak kontzienteki babestuko. Menperakuntza-harremanak gerta daitezen, gizarteetan nagusi diren eragileek kontzienteki onartu behar dute ordena ideologiko hori benetakoa dela. Are gehiago, Louis Althusserrek kontzeptu hau garatu zuen bere lanean, "estatuaren aparatu ideologikoak" izenpean, argudiatuz estatuaren boterea neurri batean behintzat errepresio sinbolikoan oinarrituta dagoela.

Botere sinbolikoaren kontzeptua Pierre Bourdieuk sartu zuen lehen aldiz La Distinction liburuan. Bourdieuk iradoki zuen rol kulturalak indar ekonomikoak baino nagusiagoak direla, botere hierarkiak gizarteetan nola kokatzen eta erreproduzitzen diren erabakitzerakoan. Estatusa eta kapital ekonomikoa beharrezkoak dira sistema batean nagusitasunari eusteko, eta ez ekoizpen-bitartekoen jabetza soila. Kapital sinbolikoa kapital finantzariotik bereizia izan zitekeela pentsatzeak paper kritikoa izan zuen Bourdieu-ren botere-hierarkien analisian.

Botere sinbolikoa, beraz, mundua kategoria horietan behatu eta ebaluatzeko pentsamendu-kategoriak inposatzea da funtsean, dagoen gizarte-ordena bidezkotzat hauteman dadin. Horrek, era berean, jadanik nagusi diren agenteen interesen aldeko gizarte-egitura iraunarazten du. Indarkeria sinbolikoa indarkeria fisikoa baino ahaltsuagoa da zenbait zentzutan, gizabanakoen ekintza-modu eta kognizio-egituran murgiltzen baita.

 Indarkeria sinbolikoa emakumeengan 
Simone de Beauvoir filosofo feministaren arabera, emakume izateari lotzen zaizkion ezaugarriak ez dira berezkoak, baizik eta gizarte egituraren, eta, horrenbestez, botere harremanen matazan eraikiak. Bide horretatik garatutako generoaren teoria edota queer teoria ere naturalizazioaren edo indarkeria sinbolikoaren kontrako epistemologiak dira. Argudiatze, jakintza eta narrazio sorta horrek natura eta naturazkoaren ideia deseraikitzen du behin eta berriz, azken batean, ezinbestekoa delako deseraikitze hori sexu-genero sistema nagusiaren arabera bazterrekoak diren norbanako eta giza taldeak emantzipatzeko.

Lorea Agirre eta Idurre Eskisabelek azaltzen dutenez, emakumearen naturalizazioa edo indarkeria sinbolikoa bi dikotomiaren baitan ardazten da: natura/kultura eta pribatu/publiko.

Natura-kultura dikotomiari dagokionez, natura da berez dena, mundua, bere horretan. Kultura, ostera, gizakiaren esku-hartze eta goi-asmoa. Ondorioz, natura zaindu, babestu, baina, aldi berean, zizelkatu, kontrolatu eta, funtsean, gainez egin ez dezan, menderatu beharrekoa da. Objektua. Kultura, aldiz, berez emandako hori bide egokian eramateko premiazko gidaritza, gizakiari dagokiona (edota hizkuntza berean ageri den naturalizazioak erakusten digunez, egundaino gizonari aitortua).

Publiko-pribatu dikotomiari dagokionez, bereizketa horren arabera, eguneroko bizimoduko jarduera eta praktikak bitan banatzen dira: batzuk, jendaurrean egitekoak ez ezik jendarteari dagozkionak dira. Haien antolaketa eta egikaritzarako jendartekotasun hori aintzat hartu behar da. Bestetzuk, ordea, norbanakoaren eremukoak ditugu, intimoak, bai aurrera eramaterakoan, bai haien antolakuntza eta haien gaineko erabakiei dagokienez. Plaza, familiaz gaindiko sare Instituzionala, enpresa, merkatua... dira lehenaren lekuak. Etxea, familia, irabazi materialaz haragoko trukea... bigarrenarenak. Lan produktiboa lehenean egiten da. Lan erreproduktiboa bigarrenean. Baliabide materialak zein gizarte gizarte errekonozimendua lehenean irabazten dira... Gizonen lekua izan da historikoki lehena. Emakumeena bigarrena.

 Indarkeria sinbolikoa arrazakerian 
Indarkeria sinbolikoaren erabilera arrazakeriaren arloan garbia da. Zurien kategoriatik kanpo geratzen diren norbanako eta jende taldeen izaerari, naturaz, berez, ezaugarri desgaitzaileak atxikitzea da menderakuntza hori bideratzen duen oinarria. Esaterako, beltzak desgaitzeko historikoki erabilitako sineskeria da fisikoki indartsuak baina adimenez ahulak direla baieztatzea... juduei maltzurkeria atxiki zaie... Zerrenda luzea egin daiteke zuritasunetik kanpoko jendeei erantsitako ezaugarri gutxiesleekin. Baina desgaitzearen zioa edozein izanda ere, ondorioa bat eta bera du: zurien kategorian sailkatutakoei besteak mendean (batzuetan babes forman, bestetzuetan kontrol forman, baina beti pean) edukitzeko zilegitasuna ematea. Azken buruan, arrazakeriaren oinarrian dagoen indarkeria sinboliko ariketa etengabeko hori gabe ez dago esklabotza ulertzerik, ez holokaustorik, ez inolako segregaziorik; ez iraganeko formetan, ez oraingoetan.

Ez alferrik, Mendebaldeko zientziaren jardunaren parte izan da arrazak ezaugarritzea. Edo beste era batera esanda, giza talde eta norbanakoak sailkatzea, funtsean, hierarkizazioa bideratzea. Naturalizazioa edo indarkeria sinbolikoa gauza dadin, ezinbestekoa baita sinetsi beharrekoei egiantzekotasuna eta zentzuzkotasuna ematea, eta Modernitatean egiaren monopolioa Jainkoari eta Elizari ebatsi ostean, zientzia izan dau haren ekoizle nagusietako bat.

 Indarkeria sinbolikoa Euskal Herrian 

Indarkeria sinbolikoa oso modu anitzean egituratu da Euskal Herrian. Kasu honetan, indarkeria sinbolikoaren helburua Euskal Herriak Frantzia zein Espainiarekiko duen menderakuntza eta zapalkuntza egoera azpimarratzea eta bere horretan iraunaraztea da. Horretarako gizartearen arlo eta jakintza ezberdinetan eragin izan da: historian, kulturan, hizkuntzan, hezkuntzan, aisian, kirolean, komunikabideetan eta abar.

Lorea Agirre eta Idurre Eskisabel pentsalariek "naturalizazio prozesua" kontzeptua aipatzen dute, indarkeria sinbolikoaz dihardutenean: "azpiratze egoeran dagoen norbanakoari sinetsaraztea hori dela naturaz, berez, dagokion lekua". Bi kontzeptuak sinonimotzat dituzte.. Iñigo Aranbarrik "hegemonia kultural baztertzailea" aipatzen du indarkeria sinbolikoaz ari delarik..

 Indarkeria sinbolikoa historian 
Historiari dagokionez, Euskal Herria herri asmatua dela argudiatu izan da (eta beraz, inplizituki, Espainia eta Frantzia betidanik existitu direla ondorioztatzen da).

 Indarkeria sinbolikoa hizkuntzan 
Indarkeria sinbolikoaren bitartez egiten den kontakizunetan, hizkuntza espainiarra "modu natural batez" gailendu zaie penintsulako gainerako hizkuntzei. Are gehiago, harmonian bizi dira hizkuntza horiek guziak, lan espezializazioari esker: espainolak nazioarteko harremananetarako zein espainol guztien artekoetarako balio du; eskualdeko hizkuntzek "tokian tokiko mugen barneko intimitaterako", poesiarako, familian solas egiteko edo otoitz egiteko baino ez.

 Indarkeria sinbolikoa hezkuntzan 
Euskal Herriko ikasgelak tradizionalki indarkeria sinbolikoaren erdigunean egon dira.

Hegoaldean, adibidez, indarkeria sinbolikoa nabarmen garatu zen erregimen frankistak ezarritako hezkuntza-sisteman (1936-1975). Hezkuntza, aberriaren balioak, Francoren figura eta doktrina katolikoa sakon irakastera bideratuta zegoen. Nazionalkatolizismoak eskolan sartu zuen bere hezkuntza-eredua, eskola-eremuko objektu edo sinboloen bidez, sinbologiak balio jakin batzuk transmititu zitzan. Horrela, ikasgelaren antolamenduak irakaslearen eta ikaslearen arteko hitzezko zein hitzik gabeko dinamika ezartzen zuen.

Ikasgelako hormetan katiximaren laminak, lamina ideologikoak eta Espainiako mapa fisiko eta politikoak zeuden zintzilik. Gainera, erregimeneko bi figura garrantzitsuenen erretratuak eskegita zeuden: José Antonio Primo de Rivera (Falange Españolako presidentea) eta Francisco Franco, Espainiako Generalisimoa. Irudi horiek ikasgelan zabaltzearen helburua, erregimenaren postulatuen arabera, herrialdeko salbatzaileak izan ziren bi figurekiko errespetua eta gurtza lortzea zen. Era berean, ez zen gurutzerik falta Jainkoari dei egiteko eta eskola babesteko. Eta azkenik, Espainiako bandera zegoen identitatearen sinbolo gisa..

Erregimenaren hezkuntza-ideia ikasgelaren barruko hierarkizazio nabarian oinarritzen zen, eta irakaslearen eta ikaslearen arteko komunikazio eredu humanistikoa baztertzen zuen. Erregimena ezarri zenetik, maisuak dogma katoliko eta politikoa jarraitzen zuen, eta ikasleek ezin zituzten dogma hauek ezbaian jarri.

Eskolan, hizkuntza ardatz izan zuen indarkeria sinbolikoari  menderatze edo azpiratze eredua ere deitu izan zaio.

 Nabarrismoa indarkeria sinboliko gisa
Nabarrismoa, Nafarroa Garaiaren interesak eta nortasun desberdina babestea beste helbururik ez duen doktrina edo mugimendu politikoa dela esan ohi da. Baina doktrina hori, Euskal Herriaren ukapenean, euskal komunitatearen aurkako indarkeria sinbolikoan, hezur-mamitzen da.
Nabarristentzat ez dago nabarrismorik, nafarrak baino ez. Hau da, euren ustez ez dago ideologiarik, nafar izaera baizik. Eta soilik ikuspuntu abertzale eta maltzur batetik salatu daiteke nafar izateko modu natural hori ideologiaren fruitu denik. Nabarrismoa egiazko nafar izateko modu bakarra da, eta hortik kanpo ez dago deus, ez bada nafarren etsaien makurbideak.

Nabarrismoaren historiaren gaineko ikuspegia bi esalditan laburbil daiteke: "Nafarroa, Nafarroa da". Eta "Nafarroa, Espainia da". Bietan, “izan” aditzaren bitartez, Nafarroako izaerarekiko kezka agertzen zaigu nagusi. Biak proposamen esentzialistak dira, Nafarroa zer den eta zer ez den absolutuki definitzen dutenak. Tautologia honen bitartez, Nafarroa zer den ez ezik, Nafarroa zer ez den ere aditzera eman nahi da: Nafarroa ez da ez Euskadi, ez Euskal Herria. Gainera, Nafarroa Espainia delako aukera politikoa egia ukazein eta ukiezin bihurtu nahi izan dute.

Hau da, nafar izatearen bestelako hautemateak (abertzaletasuna kasu), esplizituki zein inplizituki mespretxatzen ditu nabarrismoak, identitatearen auzian nagusitasuna espainiartasunak duela azpimarratuz. Nabarrismoarentzako arrazoibide zilegi bakarra Nafarroa Espainia dela ondorioztatzera daramana da. Nabarrismoa egiazko nafar izateko egiazko modu bakar gisa aurkeztu da: izan, badira bestelako moduak ere, baina gezurrezkoak dira.

 Indarkeria sinbolikoa aisian 
Umorerako gazteleraz gaizki moldatzen den euskaldunarena, giltza zaharra da. XVIII. mende amaieran Peñafloridako kondeak sortutako Txanton mozkortiaren pertsonaia da horren adibide. Txanton Garrote da euskaldunon gaineko umorearen arbaso arketipikoa: euskaldun baserritar arlotea, aldrebesa eta mozkorra, eta, beraz, eskarmentua merezi duena .

Arketipo egokia zaio umoreari Txanton Garrote. Azken batean, bera dago mendeetan iraun duen eskemaren sorburuan: analfabetoa da, mozkortu egiten da (ikusleak ez bezala, bistan da), ez da haien maila ekonomikora heltzen, eta ez izateagatik, ez du ganorazko izenik ere. Kalkoan eginak datoz ondotik Marcelino Soroaren Antton Kaiku eta Toribio Altzagaren Txanton Piperri, nahiz eta umore klasista zakarra doi bat arindu egin zen denborarekin, protoabertzaletasunak, ikur kostunbrista bihurtua, onartzeraino. .

XIX mendean zenbait astekari satirikoek mintzaera baldreseko baserritar arlotearen figuraren lepotik barre eragingo dute. El Ganorabaco 1865ean hasi zen argitaratzen Bilbon. Tankera horretako gehiago etorri zen ondoren: El Sinsorgo, El Coitao, El Thun Thun... Eta guztien artean, Jose Arrue ageri da maixu. Bera da Madrileko prentsara ere esportatuko den ereduaren berme:

“¿No le conoses? Bernardo el de Rotasar es éste... De Cuba venir ha hecho en un vapor... Catorse años hiso allí... ” .

Francoren diktaduran, Erregimenak gogotsu heldu zion euskaldunaren inguruko irudi umoretsuari, euskara eta euskal hiztuna bereziki kolpatuz. Hautua ez zen ustekabekoa. XX. mende erdialdean euskal abertzaletasunaren diskurtsoak euskal nazioaren ikuspegi berri bat indartu zuen, eta arrazaren zentraltasunetik hizkuntzarenera (eta kulturara) egin zen jauzia. Frankismoak zauri berri bat ireki nahi izan zuen euskal abertzaletasunaren diskurtso hartan, eta muinera jo zuen, baita umorez ere. Erregimenak hizkuntzaren inguruan egin zuen irakurketak elkartu egin zituen hizkuntza/identitatea/harrotasuna, horietako bat kolpatzea aski izango zelarik beste biak ere erortzeko. Euskara debekatu eta zigortzeaz gainera, beraz, hizkuntzaren ospe-galera prozesu bat abian jarri zuen, atzerakoia, baldarra, mugatua edo landatarra delako usteak zabalduz umore bidez, eta hiztunen autoestimua (harrotasuna) zapalduz batera euskal identitatean erretena irekiz. Ezagunak dira, gaztelania hutsean ikas zezaten arduratu ziren gurasoen seme-alaben testigantzak, edo ama hizkuntza izanagatik ere euskara erabiltzen jarraitzeari behin betiko uko egin ziotenenak. Umoreak, lotsa sortzeko tresna gisa erabilita, hizkuntzaren gaineko hautematea aldatzeko balio izan zion Erregimenari, euskarak ordu arte izan zuen balio soziala irauliz.

Bestalde, Frankismo gorrienean, arrakasta itzela lortu zuen Radio Bilbao-n Jesus Prados Casadamon sesmatarrak Chomin del Regato-rena egiten. Ateraldiekin bezainbeste osten zion algara publikoari ahoskerarekin. Umore klasista (nekazaria jomugan) gaizki egindako gaztelerak eragiten zezakeen graziarekin nahasten zuen. Orobat, Alberto San Cristobalen Arlotadas. Cuentos y susedidos vascos liburua benetako hit-a bihurtu zen garai bertsuan.

XXI mendean ere plazaratu dira euskal arloteari erreferentzia egiten dioten lanak: Vaya Semanita telebista saioa, Ocho apellidos vascos eta Mission Pays Basque filmak edota Bocabeats Comedia antzerki-komedia.

Umore mota hau neotxominregatista bezala definitu izan da.

Iñigo Aranbarriren ustez formula unibertsala darabilte guztiek ere, eta ezin klasistagoa oinarrian: gu ez garena da barregarri, eta aukeran, gu izateko ahalmenik ez duena. Ahalmen eta ahalduntze kontua baita umorea.

Anduagaren ustetan, umore etniko euskaldunaren kasuan “gure buruez” uste baino gutxiago barre egiten dugu, ez baita botere-harremanik gabeko testuinguruan ematen. Umore mota honetan euskaldunei egozten zaizkien ezaugarri hiperbolizatu edo tipifikatuak dira nagusi: mozkortiak, baldarrak, astapotroak, sexualki erreprimituak… izaten dira ezaugarri nagusiak. Hala, euskal umore etnikoa erabiltzen den gehienetan ez diogu gure buruari barre egiten, gure taldekide kontsideratzen ditugun (euskaldun bezala identifikatzen ditugun) beste kideei bazik (baserritarrak, giputxiak, Bilbotarrak eta abar)https://www.unibertsitatea.net/aktualitatea/uxoa-anduaga-umorea-zer-den-eta-zer-ez-den-botereak-definitzen-duela-erakutsi-dit-ikerketak.

 Indarkeria sinbolikoa komunikabideetan 
Euskal Herriak, euskal komunitateak edo euskarazko komunitatearen azpiratze eta menperatze prozesuan betekizun garrantzitsua izan dute komunikabideek. Inprentaren sorrerari esker, egunkari eta aldizkari berberak irakurri zitezkeen eskualde bateko toki guztietan. Horrek ahalbidetu zuen jende multzoak komunitate berekoak zirela onartzea. Izan ere, egunkari batean ageri diren berriak data berean gertatukoak izateaz gain, eremu zehatz batean gertatutakoak ere badira. Nazioaren eremuan hain justu. Modu horretan, prentsari esker, hego euskal herritar batek eta Sevillako batek imajina dezakete nazio espainiarrekoak direla (inoiz elkar ikusi ez arren) eta ezaugarri gehiagok batzen zituela elkarrekin, Ipar Euskal Herriko batekin baino.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Agirre, Lorea eta Eskisabel, Idurre (2019): Trikua esnatu da: euskaratik feminismora eta feminismotik euskarara, Zarautz, Susa. 
 Anaut, Dabid (2013): Euskararen kate hautsiak: hizkuntza zapalkuntzaren memoria, Andoain, Aise Liburuak. 
 Anduaga, Uxoa (2016): Herri barrez: umore bidezko euskal nazioaren eraketa prozesua, Donostia, EHU. Doktorego tesia.
 Leoné, Santi (2008): Euskal Herri imajinario baten alde, Donostia. 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Indarkeria
Kategoria:Soziologiako terminologia