Diamela Eltit

Ana Diamela Nadine Eltit González (Santiago, Txile, 1947ko abuztuaren 24a) Txileko idazlea da. 2018an, bere herrialdeko Literatura Sari Nazionala eman zioten, eta, 2021ean, Carlos Fuentes Nazioarteko Saria eta Hizkuntza Erromantzeetako Literaturako FIL Saria jaso zituen.

 Biografia 
Diamela Eltit, 1947ko abuztuaren 24an jaio zen, Txileko hiriburuan, Santiagon, Universidad barrutian. Carlos Humberto Eltit González eta María Raquel González Gonzálezen alaba da.

 Ibilbide profesionala 
1966tik 1970era arte Txileko Unibertsitate Katolikoan ikasi zuen, eta 1971n gaztelerako estatu-irakasle gisa graduatu zen. 1973 eta 1976 bitartean, Txileko Unibertsitateko Ikasketa Humanistikoen Sailean graduondoko ikasketak egin zituen eta Literaturako lizentziatura lortu zuen.

1977tik aurrera, ibilbide luzea egin zuen irakasle gisa hainbat ikastetxetan, haien artean, Santiagoko General José Miguel Carrera Institutu Nazionala eta Carmela Carvajal de Prat Lizeoa. 1984an, zenbait unibertsitate-ikastaro egin zituen garai hartan ezker erradikaleko sektoreei eta Alderdi Komunistari lotuta zegoen ARCIS Unibertsitatean. Ondoren, eskolak eman zituen zenbait unibertsitatetan, eta gaur egun, Txileko Unibertsitate Teknologiko Metropolitanoko irakasle titularra da. Bertan literatura-tailerrak zuzentzen ditu.  

Azken hogeita hamar urteotan, hitzaldiak eman ditu, eta mahai-inguruetan, mintegietan eta foroetan parte hartu du Txileko, Latinoamerikako, Ipar Amerikako eta Europako hainbat unibertsitatetan. Txiletik kanpo, irakasle gonbidatua izan da unibertsitate askotan, hala nola, Stanford, Washingtongo Unibertsitatea (Saint Louis), Columbia, Johns Hopkins, Pittsburgh, Virginia, Kaliforniako Unibertsitatea (Berkeley) eta New York. Azkenengo horretan, 2007 eta 2021 artean, Distinguished Global Professor of Creative Writing in Spanish (Gaztelaniazko Idazketa Sortzailearen Programako Irakasle Gorena) izan zen. 2014-2015 ikasturtean Simon Bolivar Katedrarako izendatu zuten Cambridgeko Unibertsitateko Latinoamerikako Ikasketa Zentroan.

 Familia 
1979an, Diamela Eltit Raul Zurita poetarekin ezkondu zen, eta 1990ean bikotea banatu zen. 1998an bere egungo senarrarekin, Jorge Arrate politikari sozialistarekin, ezkondu zen. Arrate Salvador Allende presidentearen Meatzaritza ministroa izan zen, eta 2009an Txileko ezkerraren presidentegaia.

 Idazlea 
ezkerrera|thumb|194x194px|Augusto Pinochet Ugarte (1915-2006)
1979an, Txileko Unibertsitatean literatura ikasten ari zela, Colectivo de Acciones de Arte (Arte Ekintzen Kolektiboa - CADA) taldea sortu zuen Raúl Zurita, Lotty Rosenfeld, Juan Castillo eta Fernando Balcells-ekin batera. CADA kolektiboa Escena de Avanzada (Abangoardia-eszena) mugimendu artistikoaren —Augusto Pinocheten diktadura militarraren pean zirkuitu artistikoak birformulatzea bilatzen zuen mugimendua— parte garrantzitsua izan zen.

Diamela Eltitek 1970eko hamarkadatik aurrera literaturan murgildu zen, nahiz eta garai hartan saiakera liburu bat argitaratuz ezagutu berria zen: Una milla de cruces sobre el pavimento (Milia bat gurutze zoladuraren gainean - 1980). Bere lehen eleberria —Lumpérica— 1983an agertu zen.

Memoria Chilena atari kulturalean Eltiti eskainitako artikuluan azaltzen denez, «1980ko hamarkada bereziki zaila izan zen Txileko intelektualentzat, hainbat estrategiatara jo behar izan baitzuten beren lanak zabaltzeko zentsura nagusi zen kultura-giro hartan. Testuinguru horretan, emakumeen argitalpenak ekarpen handia izan ziren, hausnarketa-gune berritzaileak sortu baitzituzten gai politikoei eta beste topiko interesgarri batzuei buruz, hala nola sexualitatea, autoritarismoa, etxe barnea, egunerokotasunaren politikak eta genero-identitatea. Emakume idazleen belaunaldi berri horretan zegoen Eltit, CADAko kide gisa idazketa-proiektu berritzaile bat egituratzeaz gain — proposamen teoriko, estetiko, sozial eta politiko bat irakurketa-espazio berri batetik abiatua—, lan bisual bat ere garatu zuena».

Lumperikan zein Por la patria-n, hiru urte geroago argitaratu zuen nobelan, Eltitek «bazterretatik lan egin zuen, ofizialtasuna arautzen zuten botereei erresistentzia eta kritika guneak eraikiz». El cuarto mundo (1988) eleberrian, «identitate latinoamerikarraren eta mestizajearen inguruko hausnarketari ekin zion». Hurrengo urtean bere lehen testigantza liburua argitaratu zuen, El padre mío, «non zatiketaz, ustelkeriaz, indarkeriaz eta nazio degradatuaz idatzi zuen».thumb|Diamela Eltit New Yorken (2018)1990etik aurrera, Diamela Eltiten obra Txileko birdemokratizazioari zuzendurik egon zen. 1991tik 1994ra, Mexikora joan zen kultura-agregatu gisa, eta han amaitu zuen Vaca sagrada (1991). Crítica Cultural aldizkarian eta beste hainbat hedabidetan ere kolaborazio asko idatzi zituen. Mexikon bizi zen bitartean, Paz Errázuriz argazkilariarekin batera, maitasunari eta eromenari buruzko liburu dokumentala egin zuen: El infarto del alma, 1994an argitaratua. 2012an Luis Guenel zuzendariak eraman zuen antzerkira, El otro izenburupean. Hurrengo urtean bere lehen saria jaso zuen, Txileko Unibertsitate Katolikoak emandako José Nuez Martín saria, hain zuzen.

Latinoamerikako eta Espainiako 81 idazlek eta kritikarik Kolonbiako Semana aldizkarirako 2007an hautatutako Las mejores 100 novelas de la lengua española de los últimos 25 años zerrendan (azken 25 urteetako —hau da, 1982tik aurrera— gaztelaniazko ehun eleberri onenak), Eltit idazlearen hiru lan sartu zituzten: Lumpérica (58. zenbakia), El cuarto mundo (67. zenbakia) eta Los vigilantes (100. zenbakia). Urte luzez Eltit Txileko Literatura Sari Nazionalerako hautagaia izan zen. Hala ere, idazleak promozio kanpainetan parte hartzeari uko egin zion.

1997an, New York-eko Columbia Unibertsitatean irakasle gonbidatua zebilela, tragedia greziarrean inspiratutako Los trabajadores de la muerte (Heriotzaren langileak) eleberria amaitu zuen. 2002an Mano de obra (Eskulana) argitaratu zuen, non, Raquel Olearen hitzetan, «subjektu publikoaren fagozitazioaren eta egungo gizarte txiletarraren diskurtso sozialaren metafora eredugarria» aurkezten duen. Nobelan oinarrituriko antzezlana antzerkira eraman zuten, Alfredo Castrok zuzenduta, eta duela gutxi itzuli dute grezierara.
2005ean Puño y letra argitaratu zuen, Kondor operazioari buruzko eleberria. Liburua antzerkirako moldatu zuten, eta 2013ko urtarrilean Santiagoko Ladron de Bicicletas antzokian estreinatu zuten, Jorge Beckerrek zuzenduta.

2008tik 2015era, Eltit Txileko The Clinic astekariaren kultura eta politika zutabegilea izan zen. Gaur egun El Desconcierto hedabide digitalean idazten ditu bere artikuluak.

2012an Periferica argitaletxe espainiarra Eltitekin akordio zuzen batera iritsi zen bere obra narratibo guztia berrargitaratzeko, Jamás el fuego nunca (2007) nobelarekin hasita. Nobela hau ere Alfredo Castrok antzeztua eta El Teatro de la Memoria antzokian taularatua. Periférica argitaletxeak, 2025era arte, idazlearen beste lau liburu argitaratu ditu Largo recorrido bilduman: El cuarto mundo (1988), Fuerzas especiales (2014), Sumar (2018), Falla humana (2023).

Eltiten lana aztergai izan dute, bai espainolez eta baita beste hizkuntzetan ere. Casa de las Américas Kubako kultura-erakundeak 2002ko Egilearen Astea eskaini zion. 2006ko urrian, Txileko Unibertsitate Katolikoan Coloquio Internacional de Escritores y Críticos: Homenaje a Diamela Eltit (Idazle eta Kritikarien Nazioarteko Solasaldia: Diamela Eltiten omenez) antolatu zuten. Haren ondorioz, Diamela Eltit: redes locales, redes globales (Iberoamericana, 2009 - Diamela Eltit: tokiko sareak, sare globalak)  argitaratuko zen, topaketan parte hartu zuten adituen entseguez osatutako liburua. Ugari dira Eltiten literaturari buruz espainolez eta ingelesez idatzitako liburuak eta saiakerak. 2012an, Catherine Pélage Orléanseko Unibertsitateko literatura latinoamerikarreko irakasleak idazleari buruzko Diamela Eltit: Les déplacements du féminin ou la poétique en mouvement au Chili (Diamela Eltit: Emakume izatearen toki-aldaketak edo ibili dabilenTxileko poetika) argitaratu zuen.

Princetongo Unibertsitateak, 2013an, Diamela Eltiten artxiboa —eskuizkribuz, korrespondentziaz eta argazkiz osatutakoa— erosi zuen.

Eltiten lanak ingelesera, frantsesera, finlandierara, portugesera, italierara eta grezierara itzulita daude.

 Obrak 

 Eleberriak 

 Lumpérica (1983, Las Ediciones del Ornitorrinco (Txile))
 Por la patria (1986, Las Ediciones del Ornitorrinco (Txile)), Guggenheim Beka batez finantziatua
 El cuarto mundo (1988, Ed. Planeta (Txile)) (2022, Ed. Periférica (Extremadura, Espainia))
 Vaca sagrada (1991, Ed. Planeta (Argentina))
 Los vigilantes (1994)
 Los trabajadores de la muerte (1998)
 Mano de obra (2002)
 Jamás el fuego nunca (2007, Ed. Seix Barral (Txile)). (2021, Ed. Periférica (Extremadura, Espainia)). (2022, Severo Ed. (Quito, Ekuador)).
 Impuesto a la carne (2010, Ed. Seix Barral (Txile))
 Fuerzas especiales (2013, Ed. Seix Barral (Txile)). (2021, Ed. Periférica (Extremadura, Espainia)).
 Sumar (2018, Ed. Seix Barral (Txile)). (2021, Ed. Periférica (Extremadura, Espainia)).
 Falla humana (2023, Ed. Seix Barral (Txile)). (2024, Ed. Periférica (Extremadura, Espainia)).

 Saiakerak eta kronikak 

 Una milla de cruces en el pavimento (1980)
 Elena Cafferena: el derecho a voz, el derecho a voto (1992)
 Crónica del sufragio femenino en Chile (1994)
 Emergencias (2000)
 Puño y letra (2005)
 Signos vitales (2008)
 Réplicas (2016)
 A máquina Pinochet e outros ensaios (2017)
 El ojo en la mira (2021)
 Errante, erratica: pensare il limite tra letteratura, arte e politica (2022)
 Essays on Chilean Literature, Politics, and Culture (2023)

 Beste batzuk 

 Mujer, arte y periferia (1987), Nelly Richard eta Lotty Rosenfeld-ekin, erakusketa
 El padre mío (1989), testigantzak
 El infarto del alma (1994), dokumentala, Paz Errázurizekin batera
 Conversaciones con Diamela Eltit (1998), elkarrizketak
 Conversaciones en Princeton (2002), elkarrizketak
 Antología personal (2012), antologia
 Dos guiones (2017), gidoiak
 No hay armazón que la sostenga (2017), elkarrizketak

 Esker onak 

 Guggenheim beka, 1985
 Social Science Research Council-en beka (Estatu Batuak), 1988, Gabriela Mistral, María Luisa Bombal eta Marta Brunet-i buruz ikertzeko
 José Nuez Martín Saria 1995, Los vigilantes eleberriagatik
 2001eko Altazor Sarirako, saiakera literarioaren kategorian, izendatua, Emergencias. Escritos sobre literatura, arte y política lanagatik
 Iberoamerikako <i>José Donoso</i> Letren Saria 2010
 2011ko Altazor Sarirako izendatua, narratiba kategorian, Impuesto a la carne eleberriagatik 
 Rómulo Gallegos Sariaren 2011ko finalista, Impuesto a la carne eleberriagatik
 Altazor Saria 2014 narratiba kategorian, Fuerzas especiales nobelagatik
 Jamás el fuego nunca nobela azken 25 urteetan espainolez argitaratutako 25 liburu onenen artean hautatu zuten. El País egunkari espainiarraren Babelia literatur gehigarriak osatu zuen zerrenda, 2016an Atlantikoaren bi aldeetako 50 kritikok egindako bozketaren ostean
 2017ko Santiagoko Udalaren Literatur Saria, Saiakera kategorian, Réplicas. Escritos sobre literatura, arte y política lanagatik
 2018ko Txileko Literatura Sari Nazionala
 Carlos Fuentes Saria 2021
 Hizkuntza Erromantzeetako Literaturako FIL Saria 2021.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Diamela Eltit Txileko Memorian, argazkiak, kronologia eta doan eta legalki deskargatu daitezkeen artikulu eta liburuekin
 Diamela Eltit González, Txileko Unibertsitatea
 Diamela Eltit Letras.s5
 Diamela Eltit Planeta Chile argitaletxea
 Colonizados kontakizuna Eltitek irakurrita  descarga cultura.unam, audioa 24:51
 “La unión madre-hija es la pareja más débil de la cultura”, Eltiti Impuesto a la carne nobelaz eginiko elkarrizketa; editorial&librería Eterna Cadencia
 Una escritura política y sin anestesia para retratar a América Latina, elkarrizketa Impuesto a la carne nobelaren argitalpenaren harira; Clarín, 2010-12-13
 [https://web.archive.org/web/20070714204209/http://www.cyberhumanitatis.uchile.cl/CDA/vida_sub_simple3/0%2C1250%2CPRID%253D14072%2526SCID%253D14074%2526ISID%253D499%2C00.html Leonidas Morales, Leónidas. Género y Hegemonía en 'El infarto del alma'''] 
 Film laburra El infarto del alma liburuak iradokia
 Llanos Mardones, Bernardita. El sujeto explosionado: Eltit y la geografía del discurso del padre. El padre mío testigantza liburuari buruzko saiakera; Literatura y lingüística 10. alea, 1997
 Tres novelas (Los vigilantes, El cuarto mundo eta Mano de obra) Google books-en
 Arruti, Nerea.  (2025-11-16). «Beste aldea» Berria'' (kontsulta data: 2025-11-16).
 Pensadores Contemporáneos. Diamela Eltit. (2021) YouTubeko TV UNAM kanala
 Diamela Eltit realizó el análisis al rol y derechos de la mujer chilena (2016) YouTubeko CNN Chile kanala
 Diamela Eltit. Mi deseo de escritura (2024) YouTubeko Centro para las Humanidades UDP kanala

Kategoria:Txileko Unibertsitateko ikasleak
Kategoria:Gizabanako biziak
Kategoria:1949ko jaiotzak
Kategoria:Emakumea
Kategoria:Wikipedia:25 elementuko autoritate kontrola duten orriak
Kategoria:Emakume idazleak
Kategoria:Txileko idazleak
Kategoria:Txileko emakumeak