Berta Karlik

Berta Karlik (Viena, Austrohungariar Inperioa, 1904ko urtarrilaren 24a - Viena, 1990eko otsailaren 4a) austriar fisikaria izan zen. Vienako Unibertsitatean lan egin zuen, eta bertako lehen emakume irakaslea izan zen. Ernst Foynekin lanean ari zela, itsasoko uraren erradioaktibitateari buruzko artikulua argitaratu zuen. 85. elementua, astatoa, deskonposizio-prozesu naturalen produktua dela aurkitu zuen. Dale R. Corson, K. R. MacKenzie eta Emilio Segrè-k sintetizatu zuten elementua lehen aldiz 1940an, hainbat zientzialarik mineral erradioaktiboetan alferrik bilatu ondoren.

 Bizitza 

 Lehen urteak eta hezkuntza 
Berta Karlik Vienan jaio zen goi mailako familia batean eta etxean jaso zuen bere oinarrizko hezkuntza. Bere heziketan zehar pianoa jotzen ikasi zuen, baita frantsesez, nederlanderaz eta ingelesez hitz egiten eta idazten ere. 1919 eta 1923 artean Reform-Realgymnasium-era joan zen eta 1923an graduatu ondoren, Vienako Unibertsitateko filosofia fakultatean ikasle erregular gisa onartua izan zen 1928ra arte, doktoretza jaso zuen arte.

Unibertsitateko ikaslea zela, Karlik Hans Petterssonen ikerketa-taldeko funtsezko kide bihurtu zen Radioaren Institutuan, eta eskintilazio-kontagailuan espezializatuta zegoen. Karlikek Unibertsitateko Emakumeen Nazioarteko Federazioaren beka bat ere jaso zuen, Radioaren Institutuarentzat lan egiten zuen bitartean bidaiatzea eskatzen zuena.

Fisikako bere gradua jaso ondoren, Karlik-ek Vienako Realgymnasium-eko irakasle postua onartu zuen, berak ikasi zuen tokian.

 Eremuan sartzen 
1930ean Karlikek lan bat aurkitu zuen William Braggek zuzendutako laborategi batean, Londresen. Han kristalografian lan egin zuen eta X izpiak erabili zituen kristalen egitura aztertzeko. Karliken fisika nuklearreko ezagutzak Ellie Knaggs eta Helen Gilchrist kristalografo ospetsuen arreta erakarri zuen. Bi emakume hauekin talde bat osatu zuen urte berean, Marie Curieren laborategia bisitatu zuen lehen aldiz Parisen, eta horrek beste hainbat emakumezko fisikarirekin izandako korrespondentzia luzearen hasiera markatu zuen.

Karlikek noizbehinka Marie Curieri gutunak bidaltzen zizkion arren, harreman erregularrak izan zituen beste fisiko ospetsu batzuekin, hala nola Ellen Gleditsch eta Eva Resmtedt, Curieren ikertzaileetako bi, eta baita Lise Meitnerrekin ere, ia bizitza osoan Karlikengandik oso hurbil egon zena. Bere bizitzan zehar Meitnerrekin topaketak hitzartu zituen, eta honek fisio nuklearraren aurkikuntzaren ardura zuen taldearekin lan egin zuen.
 Ikerketa 
Parisen eta Londresen ikasi ondoren, Vienako Institut für Radiumforschung-en (Radioaren Ikerketarako Institutua) hasi zen lanean, 1931n. 1937tik klaseak ematen utzi zioten, eta institutuko hierarkian aurrera egin zuen poliki.

Aldi berean, Karlik Hans Pettersson fisikari suediarra buru zuen itsasoko ura ikertzeko talde batean sartu zen. Ozeanografian eta erradioaktibitatean zuen ezagutza batuz, itsasoko uraren uranio kutsaduraren arazo biologikoari buruzko kezkak azaleratzen lagundu zuen.

Bigarren Mundu Gerraren garaian, bere aurkikuntzarik garrantzitsuena egin zuen, 85 zenbaki atomikoa zuen elementua, astatoa, desintegrazio naturalaren produktua zela. Astatoaren erabilera nagusia erradioterapian da, zelula kantzerigenoak kentzeko. Aurkikuntzaren ondorioz, Karlikek Austriako Zientzia Akademiaren kimikako Haitinger saria lortu zuen 1947an.

1945ean institutuko behin-behineko zuzendaria bihurtu zen, eta zuzendari ofiziala 1947an, astatoaren existentzia aurkitu zuenean. Karlik Vienako Unibertsitateko katedradun (ordentliche professur) izan zen lehen emakumea izan zen 1956an. 1973an erretiratu zen, baina institutuan lanean jarraitu zuen 1990ean hil zen arte.
 Argitalpenak 
 "An Alpha-Radiation Ascribed to Element 85," S.B.Akad. Wiss. Wien, 152:Abt. IIa (Nos. 6-10) 103-110 (1943), T. Bernertekin.
 "Element 85 in the Natural Disintegration Series," Z. Phys., 123: (Nos. 1-2) 51-72 (1944), T. Bernertekin.
 "Uranium Content of Seawater," Akad. Wiss. Wien, Ber, 144:2a (Nos.5-6) 217-225 (1935), F. Herneggerrekin.

 Sariak eta aintzatespenak 

 Austriako Zientzia Akademiaren kimikako Haitinger saria.
 Vienako Unibertsitateko campuseko Karlik Ateak bere izena darama 1998az geroztik.
 2011n, Viena-Hietzing-eko (13. barrutia) Berta-Karlik-Gasseri bere izena jarri zioten.
 2016ko ekainean, busto batekin omendu zuten Vienako Unibertsitateko arkupedun patioan.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 «Berta Karlik». w-fFORTE - Wirtschaftsimpulse für Frauen in Forschung und Technologie.
 Friesinger, Katharina. «Berta Karlik» University of Vienna.
 Tsoneva-Mathewson, S., M. F. Rayner-Canham, G. F. Rayner-Canham, A Devotion to Their Science: Pioneer Women of Radioactivity, (Eds. Rayner-Canham), McGill-Queen.s University Press (1997
 European Women in Chemistry. Wiley VCH. 2011. pp. 1-4. ISBN 978-3-527-32956-4.
 «Berta Karlik» UCLA.

 Iturriak 

 Archive, Austrian Academy of Sciences, Vienna, Archivbehelf: Institut fur Radiumforschung, XIII. Berta Karlik, Karton 43, Fiche 629

 Kanpo estekak 

Kategoria:Vienan hildakoak
Kategoria:Fisikari nuklearrak
Kategoria:Emakume fisikariak
Kategoria:Emakume irakasleak
Kategoria:Emakume ikertzaileak
Kategoria:Emakume zientzialariak