Lezoko ikastola

Lezoko ikastola 1960ko hamarkadan eta guraso eta herritar askoren inplikazioari esker, Lezon sortutako ikastola. Gerora, Pasaia-Lezo Lizeoa bihurtu zen 1975. urtean.                         

 Eskolaren historia laburra 
XX. mende hasierako eskola Moyano legean (1857) oinarriturik zegoen, Moyano izan zelako ordu arteko araudi guztiak bateratzea aldarrikatu zuena, XIX mende hasierakoak batik bat. Lehen hezkuntzatik hasi eta unibertsitaterainoko gradu guztiak, lanbide industrialetan aplikatzeko ikasketak barne, guztia arautuko zuen Irakaskuntzako lehen legea izan zen. Baina arlo guztietako erabakimena Estatuarena izango zen, legeak Estatuak egiten dituelako; juridikoki eta administratiboki erabilerak kontrolatuz, eta Estatuaren erabakiak izango ziren horiek zaintzeko euskal irakasleez baliatuz. Horrela, Euskal Herria elebiduntzeko “tresna izugarria” bilakatuko da eskola.

Baina Moyanoren Legea aldarrikatu baino lehen, Pablo Montesinok lehen haur-eskola sortua zuen (1838), Herri Hezkuntza hedatu eta hobetzearen aldeko Elkartearekin batera. Montesinok, ez zien haurrei soilik irakatsi nahi, baizik eta etapa honetako irakasleak ere prestatu nahi zituen, prestakuntza gutxi edota eskasaren jabe zirelako. Horretarako, Haur-eskoletako irakasleentzako eskuliburua idatzi zuen. Eta XIX mendean jada Eskola Normalak (1839) deiturikoak sortu ziren. Ikastetxe horietan Erlijioa eta Morala, Aritmetika eta Geometria, Gaztelania, Fisika, Historia Naturala, Irakurketa, Idazketa, Irakaskuntza Metodoak eta Pedagogia irakasten zituzten, besteak beste.

Berehala hedatuko ziren nonahi  “lagun eskolak” deiturikoak. Eskola horietako irakasle asko eskola ofizialetako ikasle ohiak ziren. Alderdi kulturaletan zentratutako irakasgaiak irakastera mugatzen ziren eta ez hainbeste arlo pedagogikoetara. Neska-mutikoei irakasten zieten gaiak, kristau-doktrina, idazketa eta irakurketa izaten ziren, ordain-sari txiki baten truke.  Halaz ere, hori mugarri bat izan zen. Eskola hauek izugarrizko aurrerapausoa izan baitziren garai hartan.

Adibide honetan islaturik sortuko dira beranduago zabalduko ziren etxe-eskolak (Auxtiñarena eta Bonifaciarena) eta baserri guneko nekazal-eskolak Lezon, hots, Ipintza, Gaintza, Zaldunborda eta Gaintxurizketako eskolak hain zuzen. 

 Eskolatik Ikastolarantz   
1876an Foruen galerarekin batera erdal hezkuntza legearen inposaketa ezarri zen, eta eskola eredu horren ezarpenaren aurrean, Euskal Herrian bertan sorturiko heziketa euskaldunaren proiektu eta aldarrikapena egitera bultzatu zuen euskaldungoa eta, abertzaletasunaren sorrerarekin batera, euskal kultura eta hizkuntzaren defentsan lan egiteko gogoa piztu zuen. Euskal kulturaren aldeko defentsa honek XX. mendeko lehen hamarkadetan jaso zuen egiazko pizkundea. 

Foruen galera suertatu baino lehen, Gipuzkoako eta Bizkaiko eskoletan jada eman ziren urratsak eta bi herrialdeotako eskoletan euskararen irakaskuntzaren presentzia ziurtatuz, berebiziko garrantzia izango zuen. Halaz ere, Estatuak ez zuen begi onez ikusten euskaldunon eskubideen defentsan egiten zen zernahi eta euskaldunon aurka egin zuen.  thumb|Manuela Larrea andereñoa eta neska ikasleak 1962-63Giro honetan eta giza eskubideak errespetatzetik abiatuta, zerbait egin nahian eskola saiakera desberdinak antolatu ziren, eskola pribatuena bata,  eta instituzionalena bestea. Horien artean aipagarriak lirateke XIX eta XX. mendeetan sorturiko auzo eskolak edota nekazal-eskolak deiturikoak hau da, baserri gunetan sortutako eskolak. Lezon sonatuenak Gaintxurizketa, Ipintza, Gaintza, eta Zaldunborda baserrietako euskarazko eskolak izan ziren eta horiekin batera herri kaskoan geroko ikastolaren sustraia izango ziren Bonifacia Azkue Legorburu (1888-1921) eta Agustina Lizarazu Larbururen (1873-1965) etxe eskolak sortu ziren.
Eskola ofizialarekin zubi lana egingo zuen etxe-eskola Auxtiñarena edota Agustina Lizarazu Larbururena agertzen da. Lezoko kale Nagusiko “Maisu Kristobalenea” etxabean kokatua eta XX.mendeko lehen hamarkadetako herriko neska-mutikoen lehen eskola izan zela esan liteke.

Dotrina edo kristau-ikasbidea, irakurketa eta idazketaren lehen urratsak irakasten zituen, kantu doinuen artean, guztia euskaraz. Eta eskolaurreko haurren irakaskuntzara mugatu bazen ere, bistan da oso garrantzitsua izan zela eskola hau lezoarrontzat, batetik, Lezoko irakaskuntzak euskararekiko zuen gabezia eta kezka adierazten zuelako eta bestetik, guraso euskaltzale haiek euren haurrak herritar ezagunaren esku uzten zituztelako. Esate baterako. Auxtiñaren ondorengo Ikastola “ofiziala” sortu zueneko andereñoa izango zen Miren Gezala Sagarzazu ere Auxtiñaren ikasle izandakoa izan zen haurtzaroan. 

Baina XIX.mende bukaeran eta XX. mende hasieran, Agustina Lizarazuren antzera haur eta gaztetxo, neska eta mutiko herritarrak eskolatzen zituen beste emakume baten aipamena agertzen da eta horietako bat Anastasio Zapirain (1897) lezoar kronistak garaiko Zeruko Argian egiten duena da, bera ere “Bonifaciaren eskolan ibilia zela” baitio. Bonifacia Azkue Legorburu (1888-1921) izan zen emazte hau.

 IKASTOLAREN SORRERA 

 Gerra aurreko ikastolaren sustraiak 
XIX. mendeko bigarren erdialdetik XX. mendeko lehen erdialdera arte iraungo zuen mugimendu kultural, politiko euskaltzale indartsua izango zen Euskal Pizkundea deiturikoa sortu zen. Euskal Herriko hegoaldeko lurraldeetan karlistaldiak galdu eta Foruak deuseztatu zireneko galera-sentimendu horrek elkar arazi zuen euskaldungoa, euskal nortasun ezaugarri guztien galera zekarrelako eta eragin handiagoa izan asmoz aldarrikapenak bateratu, elkartu edota erakundetzea zela onena ikusi zuten eta horrela, sortuko zuten Eusko Ikaskuntza (1918), Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroa Garaiko aldundiek sortua. 

Kultur arloko mugimendua ezik, politikoa ere izan zen, abertzaletasunaren sorreraren giroan kokatua baitzen. Eta euskara batu beharraren inguruko eztabaidak hasi zituztenetik urte batzuek  bazeramatzatelarik  jada, horretarako, 1919an erakundetzea deliberatu eta hizkuntzaren akademia sortzeak egitasmoa garatzen lagunduko zuen Euskaltzaindia sortuko zuten. 

Dena den, Foruen galerarekin batera ezarria izan zen hizkuntzak (gaztelania) alde batetik eta ordura arteko hezkuntza legearen inposaketa horrek, bistan da ez zuela asetzen euskaldungoaren gogoa eta Euskal Herrian bertan sorturiko heziketa euskaldunaren proiektu eta erreibindikazioa egitera bultzatu zuen euskaldungoa eta, abertzaletasunaren sorrerarekin batera, euskal kultura eta hizkuntzaren defentsan lan egiteko gogoa piztuz. 

Euskal Herria herri bezala bere eskola sortzeko, euskaldunon eskubideak aintzat hartuko zituzten irakasleak prestatzeari ekin zioten abertzaleek, oztopo guztien gainetik, euskaraz irakatsiko zuen herritarra prestatzen. Horien artean, lehenengo lezoar irakasle ofiziala esateko, tituluduna eta euskaraz irakasten hasi zena Miren Gezala Sagarzazu izango da.

Miren Lezon sortu zen eta 1930eko hamarkadaren hasieran Irakasle-ikasketak Donostian bukatu bezain laster Lezoko Plaza Nagusian kokatu zuen bere Ikastola. Eta ikasketak gazteleraz jada eginak zituenez, baimen guztiak lortu eta gero, eta Elbira Zipitria euskal pedagogoaren laguntzaz, Ikastola zabaltzearen bideari ekin zion, arik eta Altxamendu militarra lehertu eta erbestera joan beharrean aurkitu zen arte. Emakume Abertzale Batzako (EAB) partaidea zelako zigor ekonomikoaz gainera, irakasle lanetan jarduteko debekuarekin batera, Euskal Herritik 250 Km.ra bizitzeko agindua ezarri zioten. Horrela, Ikastolaren jardunbidea bertan behera geratu, eta ixtera behartuz.

 1960ko hamarkada. Gerra ondorengo Ikastola 
Gerrak sortutako krisialdi sozial, politiko eta ekonomikoak gainditzen zihoazen denbora bertsuan, euskaltzale talde bat hezkuntzaren alorrean hasi zen lanean eta garai horretan kokatu beharko genuke Ikastolaren sorrera ere. 1950eko hamarkadan jada zabaldu zituzten lehenengo Ikastolak baina Ikastolen benetako loraldia 1960ko hamarkadan ezagutuko zuten eta Lezokoa ere hamarkada horretakoa da.

Ikastolaren sorrera garai hura euskara eta euskal kulturaren berpizte garaia zen. Hezkuntza ereduan ezagutzen ez zen eredu pedagogiko berri bat sortu nahi zuten, hezkuntza errotik eraldatuko zuena, euskaraz izango zen heziketa, pedagogia parte-hartzailea, haurra kontuan izango zuena, eta haurrak euskaraz mintzatuko ziren eskola egin nahi zuten. Horretarako, herri osoaren partaidetza eta laguntza derrigorrezkoa izango zen, eskolak herriarekin bat egingo bazuen guztion inplikazioa ezinbestekoa izango zen, eta horretan murgildu ziren gerra ondorengo giro hertsi hartatik zetozen euskal abertzaleak, bai gizon eta baita EABko (Emakume Abertzale Batza) emakumeak ere, etxez etxeko lana eginez jendea animatuz, bai gurasoak euren haurrak Ikastolara bidal zitzaten eskatuz eta baita ere, neska-mutiko nerabeak irakasle ikasketak egitera animatuz. Egitasmo hura aurrera ateratzeko herriko euskaltzaleen laguntza ezinbestekoa izan zen. Batzuek bazkide moduan diruz lagunduz, beste batzuek aldiz, Ikastolaren ekimenetan partaide zuzenak izanez, Ikastolak antolaturiko udalekuetan parte hartuz, hitzaldietan, kantaldietan, Gau-eskolaren sorreran guraso eta gainontzeko herritarrei euskarazko klaseak emanez (geroxeago AEK izango zena...) beti ere, euskara eta euskal kulturaren suspertze eta kontzientzi-hartze ahaleginetan guztiek lanean jarraitzen zuten. Ikastolaren sorreran zerbait aipagarririk baldin bada guraso eta herritar askoren inplikazioa litzateke.

 Lehen urratsak 
Ikastola izango zenaren lehen urratsak Manuela Larrea Toledo andereñoak (1918-1994) eman zituen herritar abertzale eta euskaltzaleen laguntzaz, 1958an Kale Nagusian gela bat zabalduz eta bertan bizpahiru urteko neska-mutikoak jasoz. Lehenik eta behin, katekesi gisa hasi bazen ere geroxeago, oinarrizko letrak, euskal ohiturak, kantak eta ipuinak irakasten zituen. Baina andereño hau irakasle titulurik gabea zenez, berehala hasi ziren herriko beste eskoletako irakasleengandik kexu eta salaketak ugaritzen bere aurka. Orduan, Kale Nagusiko ikasgela horren ardura D. Inazio Esnal apaizak hartu zuen irakasle ikasketak egin ondoren. Bere ardurapean geratu zen ikastola hau, nahiz eta Manuela andereñoak bertan jarraitzen zuen. Bien bitartean familia bakoitzak diru-kuota bat ordaintzen zion andereñoari bere lanagatik. 

Euskara eta euskaraz irakatsiz, herritarron akuilu bilakatuz, euskal kontzientziaren sortzaile izatea zen ikastolaren helburu zehatza. Eta horrela, lehen urratsak ematen hastearekin batera ikastolaren egitasmo hura errealitate bihurtzen hasi zen, haurrak urtetik urtera gero eta gehiago matrikulatzen hasi ziren, horrekin batera irakasle gehiagoren beharra handituz. D. Inaziorekin Agustina Pontesta Garmendia ere hasi zen irakasle eta baita Axun Larrea Garmendia ere, biak titulu gabekoak, titulua zuen Mari Karmen Goñirekin batera. Denbora gutxiren buruan, haur guztiak hartuko zituen leku hobeago baten beharrean aurkitu ziren, eta are gehiago, garaiko legearen oniritzia jasoko zuen egoitza izan behar zuen. Ikastola proiektuak eta egoitza bera izango zen eraikina 1966an hasi ziren eraikitzen eta  oztopo ugari gainditu behar izan zituen gauzatu zen arte, herriko beste eskoletako arduradunengandik batik bat, hauek udaletxean sartutako salaketak medio, e.a.

Azkenik, eztabaida sutsu ugari eta gero, 1967ko Azaroaren 20ko Udal Barne Batzordeko baimenaren ondoren eraiki zen Lezoaundi orubean, “Escuela parroquial de San Juan Bautista” izenez, edota Lezoko Ikastola izango zena 1967-1968 ikasturtean irakaskuntzaren jarduerari hasiera emanez. Ordurako jada Manuela Larreak eta M. Karmen Goñik Ikastola utzia zutenez, beste hiruzpalau irakasle gehiago kontratatu ziren.  Inaugurazio ekitaldia 1968ko urtarrilaren 1ean izan zen.

Baina, hasiera hura ez zen oso samurra izan arazo guztiei erantzuteko edota aurre egiteko, hala nola, ikastolaren legeztatze eta titularitate arloan, edota arlo ekonomikoan, pedagogikoan, e.a. Eta Ikastola gehienen arazo orokorrak zirelarik, erantzunak ere orokorra izan behar zuela eta, Euskal Herri mailan bateratzea erabaki zen. Hori zela eta, A. Elizegi abokatu eta jesuita zenak irtenbiderik egokiena aurkitu zuen, hots, Ikastola guztiak Elizaren babesean biltzearena, alegia, Euskal Herriko ikastola guztien arduradun Eliza eginez. Eta horri esker, Haur katekesiak bailiran legeztatu ziren Ikastolak hasiera hartan. Horretxegatik, Lezon ere, ikastolako arduradun nagusi edota ordezkaria D. Inazio Esnal Lasa apaiza izan zen, eta ikastolak ere Escuela Parroquial San Juan Bautista izena hartu zuen.

Ikastola hain azkar hedatzearen arrazoien artean honokoak azpimarratu behar dira, batetik, gizarteko hainbat sektoreren euskal kontzientzia eta militantismoa; ekonomiaren goraldia; irakasleen militantismoa eta ondorioz, euskal kulturaren berpizkundea eta suspertze orokorra gertatu zelako.

 Ikastolako Irakasleak 1975 arte Lezon 

 Iruditegia 

 Lezoko ikastolatik Pasaia-Lezo Lizeora 
Ikastolaren hedadura handitzen zihoan heinean, hezkuntza sistema ere aldatuz zihoanez, 1975ean bailarako herrietako Ikastolekin bateratzea erabaki zuten gurasoek, proiektu handiago batean bilakatuz, egun Pasaia-Lezo Lizeoa dena. 

Urteak igaro ahala, gero eta egoera lazgarriagoei aurre egin behar izan diete Ikastolek. Horietako bat esate baterako, 1993ean Fernando Buesa Heziketa Kontseilariaren Euskal Eskola Publikoaren Legeak eskaintzen zuen publifikazioaren aurrean (ikastetxe pribatu ala kontzertatu gisa jarraitzea, edo sare publikoan behin betiko sartzea). Pasaia-Lezo Lizeoak Ikastolek betidanik definitutako nortasun-ezaugarriei eutsiko zien erakunde paralelo baten alde egin zuen. Egoera berri horrek galera ekonomiko nabariak ekarriko zizkion Pasaia-Lezo Lizeoari eta gastu guztiei aurre egingo bazion diru-iturri berriak bilatzera derrigortua zegoen. Horietako batzuek Kilometroak (Euskarak deus ez du arrotz, 2007) ( Hona bostekoa! 2010) izan ziren.

 Pasaia-Lezo lizeoko ikastola berria Lezon 
Lezo ikastolak Pasaia-Lezo Lizeoarekin bat egin zuenetik Lezon ez zegoen ikastolarik, baina urteak igaro ahala Lezoko eta Pasaiako jaiotze-tasaren goranzko bilakaera nabarmena ikusirik, Lizeoaren moldaketa berria egitera behartu ziren zerbitzu hobea eskaini nahirik. Eta Lezon ikastolaren eraikinik ez zegoenez, lehenik eta behin, ikastola berri bat eraikitzea deliberatu zuten, gerra ondorengo ikastolaren sorreraren 50. urteurrena oroituz. Beraz, Ikastola berri honen inaugurazioa 2012ko urtarrilaren 22an ospatu zen. 

Egungo Lezoko Ikastolaren eraikin berri honek Haur Hezkuntza eta Lehen Hezkuntzako mailak hartzen ditu bere baitan. Alde batetik, Haur Hezkuntzako (HH) bi zikloak hau da, 0-2 urtekoa bata, eta 3-5 urte artekoa bestea. Lehenengo ziklo honek haurtzaindegi zerbitzu gisa funtzionatzen du eta Lilitegia izenez ezagutzen da, Lilitegi zerbitzu hau Lezoko ikastola honetan ematen da. 

Horretaz gain, Hezkuntza-sistema hau bi etapa edo ziklotan egituratzen da, Lehen Hezkuntza edo  6-12 urte bitartekoak (3 mailetan zatitua  6-8; 8-10 eta 10-12 urteak). Lehen Hezkuntza osoa Lezoko ikastolan irakasten da, honen arabera, Pasaiako (San Pedro,Trintxerpe, Donibane, eta Antxo) barruti ezberdinetako neska-mutikoek Lezon burutuko dituzte lehenengo zikloari dagozkion ikasketak, lezoar haurrekin batera.  

Bigarren Hezkuntzako zikloa eta Batxilergo osoa barne, 16/18 urterekin aukerako ikasketak unibertsitatean edota lanbide heziketako ikasketak egitea erabakitzen duten arte Pasai Donibanen dagoen Pasaia-Lezo lizeoaren eraikinean burutzen da.

 Erreferentziak 

 Erabilitako bibliografia 

 Oinarrizko erreferentziazko dokumentua 

 Lezoko Ikastolaren sustraiak. Agustina Pontesta Garmendia- Pasaia- Lezo Lizeoa (2010) LG SS 562-2010.https://datos.bne.es/edicion/a4797109.html  

 Beste 

 Ikerlanak IV Euskal eskolaren iraganaz historia baten bila. EHIHren Proiektua (1990) Joseba Intxausti.
 Oroimenaren hitza: Ikastolen historia 1960-1975. Idoia Fernandez. 
 Ikastola Mugimendua, dabilen herria. Ikastola eredua 1960-2010. Euskal Herriko Ikastolak eta Euskaltzaindia.

Kategoria:Lezoko historia
Kategoria:Ikastolak
Kategoria:Eskolak hizkuntzaren arabera
Kategoria:Desobedientzia zibila
Kategoria:Hezkuntza erakundeak