Marcelina Poncela

Marcelina Poncela Ontoria (Bercero, Valladolid, 1864ko ekainaren 2a – Quinto, Zaragoza, 1917ko uztailaren 31) irakaslea eta margolari naturalista nabarmena izan zen. 

Valladolideko Bercero herriko familia xume batean jaio zen. Udal-erroldetan agertzen denez, aita Ángel Poncela arotza izatera iristeak ekonomia lasaia eman zion. Horri esker, Marcelina alabaren hezkuntzan lagundu zuen, estatus intelektual onargarria lor zezan eta gaitasun artistikoak gara zitzan. Marcelina Eskola Normalean sartu zen eta bi zikloak eta errebalida gainditu zituen eta Lehen Hezkuntzako Oinarrizko Maistra titulua lortu zuen. Aitaren babes eta onespenarekin, alabak marrazkirako zituen dohainak estimatu eta bideratzen jakin zuen. 1876. urtean Arte Ederren Akademiako Eskolan matrikulatu zen. Aita 1882. urtean hil zenean, 18 urterekin Madrilera joan behar izan zuen bizitzera, Ysidra Poncela aitaren aldeko izeba eta senar Elisardo Biescas Hebia tabernariaren babespean. Madrilen garatu zuen bere bizitza artistikoa, lehenik Arte Ederren Zirkuluko eskoletara joan zen. Hiri horretan Arte Ederren Eskolako urteroko lehiaketetan eta Erakusketa Nazionaletan parte hartzeko aukera izan zuen, bere obra eta estiloa ezagutarazten emateko. Madrilen, Enrique Jardiel Agustin kazetariarekin ezkondu zen, eta hiru alaba izan zituzten (Maria del Rosario, Angelina eta Aurora), eta seme bat, aitaren izen bera, Enrique, hartu zuena eta literaturgile handia izatera iritsi zena: Enrique Jardiel Poncela. Bere zeregin artistikoak maistra lanarekin uztartu zituen 20 urtez gutxienez, Madrilen zein Zaragozan irakaskuntzan aritu baitzen. Quinton (Zaragoza) hil zen 1917an. 

 Testuinguru historikoa 
Marcelina jaio eta lau urtera, 1868ko Iraultza gertatu zenean, Elisabet II.a Borboiko erregina tronutik kendu zuten, eta horrek ondorio soziopolitikoak ekarri zituen. Aurrerakoiek eta demokratek behin-behineko gobernua proposatu zuten, Francisco Serrano, Joan Prim, Juan Bautista Topete eta Manuel Ruiz Zorrillaren inplikazioarekin. Urte bat geroago monarkia konstituzionala ezarri zen, Amadeo Saboiakoa hautagai zuela, bi urtera abdikatu zuena (1873); otsailean Espainiako Lehen Errepublika aldarrikatu zen.

Madrilen kezka handiz bizi izan ziren mende bukaerako gertaerak, Kubako eta Filipinetako gerraren bukaera tamalgarriak protagonista zituztenak.

Valladolideko hiriak gertaera politikoak bizi izan zituen herrialdeko gainerako lurraldeetan legez. 1875. urtean, José del Olmo alkate zela, Alfontso XII.a Borboikoaren berrezarpenaren berri eman zitzaion hiriari. 1877. urteko martxoaren 16an Miguel Iscarrek hartu zuen alkatetza eta bere agintaldian hiriak aldaketa handiak izan zituen: udaletxe zaharra eraitsi eta berriaren hasiera, hiru merkatu publikoen eraikuntza (Campillo, del Val eta Portugalete), Esgueva ibaiaren kanalizazioa, katedralaren dorre berriaren eraikuntzaren hasiera eta Zelai Handian hobekuntza handiak. Marcelina gertaera horien guztien lekukoa izan zen; Miguel Íscar 1880. urtean hil zenean, hamasei urte zituen eta bi urte geroago Madrilera joan zen bizitzera.

Marcelinak ezagutu zuen Madrilek hirigintza aurrerakoia zuen, eraikitzen ari ziren etxebizitza-eraikinak, sasoiko arkitekturaren adierazgarri onak. Sasoi hartan, etxe partikularretako telefono-instalazioak eta eraikin berri eta luxuzkoetako igogailuak jarri zituzten. Eguneroko bizitzarako garrantzitsuak ziren kafeak (kafea hartzen zen establezimenduak), hala nola Fornos edo Levante kafea, tertulia, literatur eta arte kritika eta eztabaida politikoekin. Zezen festarako zaletasun handia zegoen, baita Jacinto Benavente, Benito Perez Galdos, Alvarez Quintero anaien eta abarren lanak estreinatzen ziren antzerkirako ere. Zarzuela ezagunen une musikala izan zen, eta Madrilgo kale enblematikoa den Kale Nagusia egiteko prestaketa- eta proiektu-urteak.

Urte horietan hasi zen Espainia osoan prentsa idatzia garatzen; Madrilen emakumeek eta emakumeentzat idatzitako prentsa agertu zen, bereziki emakume burgesak. 1870. urtean Concepcion Arenalek La Voz de la Caridad sortu zuen boluntario altruisten laguntzarekin, eta horien irabaziak beharra zuten familientzat izan ziren. Concepcion Arenal borrokalari handia izan zen emakumearen hezkuntza eta irakaskuntza eta gizartean leku duin bat lortzeko.

 Bizitza 
Marcelina Poncela Valladoliden jaio zen 1864ko ekainaren 2an, bere gurasoen etxean, Vega kaleko 18. zenbakiko hirugarren solairuan, San Andres auzoan. Gurasoak Angel Poncela eta Sotera Ontoria Lopez izan ziren, biak auzo horretako bizilagunak. 1863. urtean alaba bat izan zuten eta Marcelina izena jarri zioten, baina hiru hilabete zituela hil zen. 1864. urtean beste alaba bat jaio zen eta sasoi horretako ohiturari jarraituz, hildako alabaren izena errepikatu zuten. Bigarren Marcelina hau etorkizuneko margolaria izan zen, biografia honen protagonista. Haurra San Andres parrokian bataiatu zuten, bataio partida gordetzen den tokian. Aitabitxi-amabitxiak Esteban Ontoria (amaren aldeko osaba) eta Bernarda Bernal (aitaren aldeko izeba) izan ziren, ezkongabea eta haurride guztien amabitxia. Handik gutxira, familia Manteria kaleko 8. zenbakiko etxebizitza nagusira joan zen, auzo berean. 1867. urteko abenduan Marcelinaren ama hil zen eta 1871. urteko abuztuan aita berriro ezkondu zen Santiago elizan, Encinas de Esgueva (Valladolid) herriko Filomena Mateorekin. Helbide berria María de Molina kaleko 24. zenbakiko etxebizitza nagusia izan zuen. Marcelinak zazpi urte zituen orduan. Itxuraz, familiaren egoera ekonomikoak hobera egin zuen. Udal-errolden arabera, aita jornalari izatetik arotz izatera pasatu zen.

 Irakasle-titulua 
Irakasle-ikasketak XIX. mendearen azken hereneko emakumeentzat aukerarik onena izan ziren, ikasteko eta, ia gizonezkoek osatutako gizarte intelektual batean mugitzeko gogoa zuten emakumeentzat. Ikasketa-zentroak Eskola Normala izena zuen eta bi ziklo zituen: oinarrizkoa, bi ikasturtekoa eta errebalida batekoa, eta goikoa, bi ikasturtekoa eta errebalida batekoa. Ikasgelak gizon eta emakumeen artean bereizten ziren; ikasgaiak komunak ziren, Neskentzako lanak izeneko gehigarria izan ezik. Marcelinak bi zikloak arrakastaz burutu zituen eta Goi Mailako Lehen Hezkuntzako Maistra titulua lortu zuen 1879ko uztailaren 1ean, hamabost urte zituela.

 Arte Ederren Akademian ikasi zuen 
Hamabi urte zituela, Marcelina Akademiako Eskolan matrikulatu zen. 1876-1877 ikasturtea zen; 1881-1882 ikasturtera arte jarraitu zituen ikasketak. 1882. urtean aita hil zitzaion eta Madrilera joan behar izan zuen, hortaz, ikasturte horretan ezin izan zuen inolako probarik egin. Aurreko ikasturteetako azken kalifikazioek emaitza bikainak lortu zituen, beste hainbeste sarirekin batera. Bere maisuetako bat José Martí Monsó izan zen, katedraduna eta Eskolako zuzendaria.

 Madrilera lekualdatzea 
Angel Poncela 1882. urteko otsailaren 4an hil zenean, Marcelina Madrilera joan zen, Ysidra Poncela aitaren aldeko izeba eta Lisardo Biescas senarra (tabernaria) bizi ziren tokira. Biescas senarra tutore eta kuradore izendatu zuten, sasoi horretan hogeita bost urte bete arte ez baitzen adin nagusitasunera iristen eta administratzaile bat behar baitzuen aitarengandik jasotako ondasunetarako. Leon kaleko 12. zenbakian bizi ziren, Letren auzo historikoan. Behin Madrilen, 1883-1884 ikasturtean irakasle-ikasketak burutu zituen eta goi-mailara heldu zen, zeinaren tituluarekin Eskola Normaletan irakasle izatera edo Lehen Hezkuntzako ikuskari izatera irits zitekeen. Horrek nolabaiteko segurtasuna eman zion, zeren titulu horrekin edozein unetan atera baitzezakeen bizimodua aurrera.

Hala ere, benetan axola zitzaionarekin, pinturarekin, jarraitu nahi izan zuen, eta 1884 eta 1891 urteen artean Madrilgo Pintura, Eskultura eta Grabatuaren Eskola Berezian (gero San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademia deitu zitzaionean) matrikulatu zen, beti kalifikazio gorenak lortuz. Sarrera-azterketaren ostean, ikasleek askatasunez matrikulatzeko aukera zuten nahiago zituzten ikasgaietan, eta hurrengo urtean ere matrikula errepika zezaketen, prestakuntza handiagoa behar zutela uste bazuten, edo, besterik gabe, gustuagatik. Carlos Haes eta Sebastián Gessa izan zituen irakasle paisaia eta lore gaietarako eta Alejandro Ferrant akuarela perfekzionatzeko. 

Inoiz ez zuen bere jaioterriarekiko harremana galdu, ez maila afektiboan , ez arte-ikasle gisa ez geroago profesionalki. Afektu mailan korrespondentzia zabala izan zuen Valladolideko lagun Juliana Concejorekin, Magisteritzako eta Arte Ederren Akademiako ikaskidea. Familiak bere eskutitzak gorde zituen Enrique Jardiel semeak lagun horrekin Valladoliden izan zuen topaketari esker, Eloisa está bajo un almendro eta Un marido de ida y vuelta antzezpenetan. Enriquek gutun baten bidez azaltzen zion aitari emakume harekin izandako topaketa, bi lagunen haurtzaroari buruz izandako elkarrizketa eta gordetzen zuen gutun guztiekin egin zion oparia. Informazio-iturri ona da, eta han ikus daitezke haren sentimenduak, Madrilgo eguneroko joan-etorriak eta gizarte- eta familia-arazoekiko kezkak. Ikasle-harremanari dagokionez, 1885ean Valladolideko Diputazioaren beka bat lortu zuen, Arte Ederren Akademiaren esku-hartzearekin. Laguntza horien ordainetan, margolari batek bi obra eman behar zituen beka jasotzen zuen urte bakoitzeko. Pentsionista guztien betebeharra zen. 1889an Valladolideko Udalaren beka bat lortu zuen, urtebete iraun zuena. Maria Kristina Austriakoa eta Alfontso XIII.a Borboikoa umea eta Azotea izeneko lana jaso zuen trukean Udalak.  Laguntza hauetaz gain, Valladolidekin zuen harremana Arte Ederren Akademiak antolatzen zituen lehiaketak ziren batez ere; horrela, 1888. urtean lehen mailako sari bat lortu zuen La capilla de la aldea (euskaraz: Herrixkako kapera) izeneko olio-pinturarekin.  
Aipatutako akuarela En el campo zen eta urte horretan bertan aurkeztu zen Madrilgo Arte Ederren Zirkuluko erakusketan. Urte batzuk geroago, Medinaceliko dukesak erosi zuen. Madrilgo Pintura, Eskultura eta Grabatuaren Eskola Berezian trebatu zen, eta, horrez gain, Arte Ederren Zirkuluari oso lotuta egon zen. Zirkulu horretan, akuarela eta naturaletiko marrazketa, grabatua, akuafortea eta perspektiba eskolak ematen ziren. Emakumeak goizez joaten ziren eskoletara, eta gizonak arratsaldez. Marcelinak lau urtez jaso zituen naturalaren irakaspenak.

 Muro de Nalóngo arte-kolonia 
Lagun, irakasle eta ikasleen talde artistikoa izan zen, hasieran Pumariegako Pintura Eskola deitua, 1884. urtetik 1890. urtera uda guztietan biltzen zena. Casto Plasencia margolariak antolatu eta zuzendu zuen. Talde horretan aire zabaleko pintura praktikatzen zen, hondartzak, portua, itsasadarra, kostaldea, basoak, baita giza gaia ere, herriko pertsonaiekin eta bere arkitektura tradizionalarekin. 1888. urtetik hiru urtez jarraian joan zen Marcelina bertara, adiskidetasun eta errespetu giroan. Testuinguru horretan margotu zuen La capilla de la aldea, eta lan horrengatik Valladolideko Akademiaren sari bat jaso zuen.

 Adin-nagusitasuna eta ezkontza 
1889. urteko ekainean adin-nagusitasunera heldu zen hogeita bost urterekin. Urte horretan bertan independizatu zen. Emantzipatu baino lehen, Biescas familia Costanilla de San Pedro kaleko 4. zenbakiko 2. ezkerrean bizi zen. Etxe horretan Enrique Jardiel bizi zen apopilo gisa. Bi gazteek askotan ikusten zuten elkar eta adiskidetu egin ziren. Zaletasun komunak zituzten, eta osaba-izeben gustukoa izan ez zen eta inoiz onartu ez zen ezkongai-harremana sortu zen. Ondorioz, familia-harremanak hondatu egin ziren, eta Marcelina, adin-nagusitasuna izatean, bere kontura bizitzera joan zen Belengo zeharbideko 3. zenbakira (ezkontza-partidan ageri denez, etxe horretatik irten zen Santa Barbara eliza madrildarrean ezkontzeko).

1894. urtean ezkondu zen Enrique Jardiel Agustinekin, bera baino hiru urte gazteagoa zen mutiko ikasle batekin. Egoera berriari aurre egiteko, Enrique delineatzaile jardun zuen Madrilgo Trenbideen dibisioan, eta kazetaritzan ere bai. Jardiel Poncela senar-emazteek lau seme-alaba izan zituzten: hiru alaba, Zaragoza probintzaiako Quinton jaioak, eta mutil bat, Madrilen jaioa, Enrique izenekoa, aita bezala.

Marcelinak, bere baliabideekin bizi ahal izateko, aitaren herentzia zuen hasieran, eta marrazketa- eta pintura-eskolak ematen zituen. Horri Arteen Sustapenean 1892. urtetik 1894. urtera irakasle gisa parte hartu izana gehitu behar zaio. Bitartean, Normaleko irakasle izateko oposaketak prestatzen eta ikasten jarraitzen zuen; bitarteko irakasle plaza irabazi zuenean, Zaragozako Eskola Normalera destinatu zuten, baina zenbait konturengatik ez zuen inoiz bete. Horregatik utzi zion Estatuko Irakasleen Kidegokoa izateari.
Familia mantendu behar eta senarrak ez zuen ekarpen handirik egiten. Marcelinak pinturarako zuen zaletasuna eta marrazketako eta pinturako eskola partikularrek ematen zioten laguntza ekonomikoa uztartu zituen hogei urtez.

 Heriotza 
1916. urteko udan, Quinton zegoela, hesteetako buxadura bat izan zuen tumore baten ondorioz. 1917. urteko martxoan, Madrilen zegoela, handitu egin zen, baina hala ere, ekainean denak Quintora joan ziren, neka-neka eginda heldu zen eta ez zuen hobekuntzarik sumatu; urte horretako uztailaren 31n hil zen. Marcelinak beti adierazi izan zuen Madrilen lurperatua izan nahi zuela, baina Quinton lurperatu zutela da errealitatea.

 Prestakuntza artistikoa. Lana 
Bere prestakuntza akademikoa oso osoa izan zen, eta marrazketaren teknika ona lortu zuen, bere pinturak prestatzeko balio izan ziona. Arkatzez eta ikatz-ziriz marrazkiak egiten hasi zen, eta horietako asko olio-pinturara eraman zituen gero. Paperean batzuetan tamaina txikikoak eta besteetan formatu handikoak marrazten zituen; kasu horretan, lan bukatuak ziren, ez apunte hutsak, lehiaketetara bideratutako lanak. Albaialde teknika erabiltzen zuen eta XIX. mendean oso ezaguna zen arkatz-konte delakoa ere erabiltzen zuen. Bere marrazkietako batzuk lumatxaz eginak daude; kalitate handikoak dira eta lehen mailako sariak merezi izan zituzten. Pastel-pintura ere erabili zuen, baina teknika hori hauskorra da eta zaila da kontserbatzen; beraz, bi ale ezagun baino ez daude. Jakina da, ordea, desagertutako Flor de estufa izeneko lana pintatu zuela, 1912ko Arte Ederren Erakusketa Nazionalean aurkeztu zena. Formatu eta kalitate handikoa zen eta katalogo ofizialean sartuta dago. Akuarelista handia izan zen, Alejandro Ferrant-ekin ikasi zuen teknika; arte horretan oso aintzat hartua izan behar zuen, Madrilgo Akuarelisten Elkarteko ohorezko bazkide izendatu baitzuten. Teknika horiek guztiak ondo erabiltzeko gai izan zen, baina benetan gustura zegoen olio-pinturarekin. 

Natura hilez, lorez, paisaiez, eszena kostunbristez gain, Marcelina erretratuaz arduratu zen, bai arkatzez, bai olioz. Batzuetan, erretratu horiek argazki batean oinarritzen ziren, eta XIX. mendearen bukaeran oso ohikoa zen jarduera hori, artista askok aukera hori baliatzen baitzuten sarbide zaileko, baina beren argazkietan erraz samar aurki zitezkeen pertsonaien erretratuen olioak egiteko. Hori izan zen Fernando Debasen argazki batetik abiatuta Marcelinak Maria Kristina erregina erregeordea eta Alfontso XIII.a umearekin 1890ean egin zuen erretratuaren kasua. Koadro hau Valladolideko Udaletxean dago. 

Bere bizitzan zehar bere pinturei buruz egindako azterketak erakusten du hiru sasoi desberdin egon zirela: 

 1. sasoia: Ikaskuntza, 1881. urtetik 1887. urtera, non pintore sagaratuei egindako kopia-lan zabala kokatzen den.
 2. sasoia: Garai plenairista delakoa, 1887. urtetik 1890. urtera, Harresien Koloniako taldeko kideetako bat izan zenean. Sasoi horretan oleo eta marrazki asko egin zituen, kostunbrismoarekin eta Asturiasko paisaiarekin lotutako gaiekin. Oso gustukoak zituen gaiak ziren, eta Madrili eta Quintori buruzko pinturekin osatu zuen lana. La capilla de la aldea izeneko olioarekin Valladolideko Arte Ederren Akademiaren lehen saria lortu zuen 1888. urtean.
 3. sasoia: Helduaroa, 1891. urtetik 1917. urtera. Denbora-tarte horretan, margolariak lan errealista eta luministaren alde egin zuen, baita Carlos Haes eta Sebastián Gessa maisuengandik ikasi zituen natura hilen eta loreen alde ere. Bere bizitzako azken urte horietan paisaiari eta kostunbrismoari ekin zion berriz, ordukoan Quinto eta inguruan.

Marcelinaren ia lan guztia, gaztaroko apunteetatik heldutasunera arte, familiaren bilduma partikularretan kontserbatu da. Beste lan batzuk bere sasoian beka edo sari bat eman zuten erakundeetan arakatzen ari dira. Lanen bat agertu da artearen merkatuan, baina jatorrizko daturik gabe eta non dagoen jakin gabe.

Valladolideko Sortzez Garbiaren Arte Ederren Errege Akademian, Poncelaren hiru obra gordetzen dira: Puerto de San Esteban eta La capilla de aldea, 1988. urteko bekadun gisa egindako arauzko bidalketatik datozenak, eta 1877. urteko Proxías de Vriesland (Holanda) izeneko beste bat, egileak País de los Patos izena jarri zion arren, berez, 1884. urtean Carlos de Haesek egindako koadro baten kopia da, Pradoko museoan dagoena.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

  Agapito y Revilla, Juan (1937). Las calles de Valladolid. Valladolid: Imprenta Casa Martín. ISBN 978-84-940274-0-6. 
  Cid Pérez, Mª Dolores (2019). Retrato de Marcelina Poncela. Valladolid: Edita Ayuntamiento de Valladolid. ISBN 978-84-16678-40-2. 
   Maza Zorrilla, Elena (2003). Mujeres ilustres en Valladolid. Siglos XII-XIX. Marcelina Poncela Ontoria (1867-1017). Valladolid: Edita Ayuntamiento de Valladolid. ISBN 84-95389-61-4. 
  Ortega Rubio, Juan (1991). Historia de Valladolid (1881). Valladolid: Grupo Pinciano, facsímil de edición de 1881. ISBN 84-87739-23-7. 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Valladolidtarrak
Kategoria:Zaragozan hildakoak
Kategoria:Margolariak
Kategoria:Emakume margolariak
Kategoria:Espainiako margolariak
Kategoria:Emakume irakasleak
Kategoria:Espainiako irakasleak