Liudmila Keldyx

Liudmila Vsevolodovna Keldyx (errusieraz: Людми́ла Все́володовна Ке́лдыш, Orenburg, 1904ko martxoaren 12a - Mosku, 1976ko otsailaren 16a) sobietar matematikaria izan zen, multzoen teoria eta topologia geometrikoagatik ezaguna.

 Bizitza 
Liudmila 1904an jaio zen Orenburgon, Errusian, Maria Aleksandrovna (Skvortsova jaiotzez) eta Vsevolod Mikhailovitx Keldyxengandik. Bere familia errusiar nobleziatik zetorren eta Errusiako Iraultzaren aurretik ondo ikusiak ziren. Geroago beren ondarea zela eta zailtasunak izan zituzten. Bere aita armadarako eraikuntzan aditua zen, eta sarri aldatu zuen bizilekua. 1905etik 1907ra bitartean Helsinkin bizi izan zen, 1909ra arte San Petersburgon, eta gero Rigara (Letonia) joan zen bizitzera. Bere neba gazteagoa Mstislav Keldyx zen, geroago fisikaria. Vsevolodek Rigako Institutu Politeknikoan lanpostu bat hartu zuen, 1915eko alemaniar inbasioak familia Moskura ihes egitera behartu zuen arte, eta han Losinoostrovsky barrutian bizi izan ziren. Keldyx eskolara joan zen, eta bere ikasketak Ivanovo-Voznesensken amaitu zituen, familia 1918an joan zen lekuan. Moskuko Estatu Unibertsitatean jarraitu zuen ikasten, eta 1925ean graduatu zen. Ikasten ari zela, Nikolai Luzinen ikerketa taldean sartu zen 1923an, baita Piotr Novikov ere, geroago harekin ezkondu zena. Luzinek bere lehen teoria matematikoa argitaratu zuen 1930ean, Borelen laugarren multzoaren frakzio jarraituak erabiliz egindako ebaluazioa.

1930ean hasi zen irakasten Moskuko Abiazio Institutuan. Garai horretan, bere lehen semea izan zuen, Leonid Veniaminovitx Keldyx, 1931n. 1934an, Abiazio Institutua utzi eta SESBeko Zientzien Akademiako Institutuan hasi zen irakasten, talde teorietan espezializatuta. Urte berean, Novikovekin ezkondu eta hiru artikulu argitaratu zituen: On the Homeomorphism of Canonical Elements of the 3rd Class; On Simple Functions of Class a; eta On the Structure of B Measurable Functions of Class a. Hurrengo urtean, Stalinek bere garbiketak hasi zituen eta Keldyxek osaba eta iloba galdu zituen, eta bere gurasoak atxilotu zituzten, geroago askatu bazituzten ere. Hurrengo urteetan, beste bi seme izan zituen: Andrei Petrovich Novikov eta Sergei Petrovich Novikov (1938–2024), biak matematikari ospetsuak izango zirenak. Sergei Fields domina jaso zuen lehen matematikari sobietarra izan zen.

Borelen multzoei buruzko ikerketarekin jarraitu zuen eta 1941ean tesia defendatu zuen, baina titulua lortu aurretik familiak ihes egin zuen aurrera egiten ari ziren alemaniar tropetatik. Zientzien Akademiako Institutuko irakasle gehienak ebakuatutzat hartu zituzten Kazanera iritsi zirenean, baina Keldyx eta bere hiru semeak errefuxiatu gisa tratatu zituzten. Kazango Unibertsitateko gimnasioan aurkitu zuten ostatua beste ehunka errefuxiaturekin batera, Novikov iritsi eta familiari egoitza-gela bat eman zioten arte. Novikov gaixorik zegoen eta ebakuntza egin behar izan zioten, Keldyx senarraren ospitaleko gelatik seme-alaben egoitza-gelara joan-etorrian utziz.

1942ko amaieran, Moskura itzuli ahal izan ziren. Garai hartan, Keldyxek bi alaba izan zituen, Nina eta gero Jelena. 1944an, On the structure of measurable sets B artikulua argitaratu zuen, eta 1945ean, Open mappings of A-sets argitaratu zuen, bere lanean inflexio-puntu bat markatu zuena. Azkenean, 1945ean, bere tesia argitaratu ahal izan zuen, eta une horretatik aurrera, bere lana topologia geometrikoan zentratu zen gehiago. 1940ko hamarkadaren erdialdetik 1960ko hamarkadara arte argitaratzen jarraitu zuen. 

Keldyxen ikerketa behin eta berriz omendu zuten garai hartan sari ezberdinekin.   1964an, Keldyx Moskuko Estatu Unibertsitateko irakasle titular izendatu zuten, eta 1966an Topological embeddings into Euclidean space liburua argitaratu zuen ikasleei bere hitzaldiak ulertzen laguntzeko. 1974ra arte eman zituen hitzaldiak, bere ikasle bat kanporatu izanaren aurka protestan dimisioa eman zuen arte. Garai hartan, Novikov gaixorik zegoen eta 1975eko urtarrilean hil zen. Urtebete eta hilabete bat geroago hil zen, 1976ko otsailaren 16an, Moskun.

 Sariak eta aintzatespenak 

 Lanaren Bandera Gorriaren Ordena jaso zuen.
 Ama Gloriako Ordena 2. graduan jaso zuen.
 1958an Sobietar Batasuneko Goreneko Presidiumaren saria.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

  Buchstaber, V. M.; Krichever, I. M. (2004). Geometry, Topology, and Mathematical Physics: S.P. Novikov's Seminar, 2002-2003. Providence, Rhode Island: American Mathematical Soc. ISBN 978-0-8218-3613-2.   Buchstaber, V. M.; Krichever, I. M. (2004). Geometry, Topology, and Mathematical Physics: S.P. Novikov's Seminar, 2002-2003. Providence, Rhode Island: American Mathematical Soc. ISBN 978-0-8218-3613-2. 

 Kanpo estekak 

 WorldCat argitalpenak

Kategoria:Moskun hildakoak
Kategoria:Moskuko Estatu Unibertsitateko ikasleak
Kategoria:Emakume matematikariak
Kategoria:Emakume ikertzaileak
Kategoria:Emakume irakasleak
Kategoria:Emakume zientzialariak