Enriqueta Hortalá

Enriqueta Hortalá Cimiano (Madril, 1945eko apirilaren 3a - Arrigorriaga, 2008ko maiatzaren 14a)  artista polifazetikoa izan zen, pianoa eta organoa jotzen zituena, partiturak egokitzen zituena eta margolaria ere bazena. 1984an sortu zuen Albaraka,          Arrigorriagako lehen emakume-abesbatza, 30 bat ahotsek osatua. Herrian musikaren alde egin zuena aintzat hartuta, Arrigorriagako Udalak 2025ean kale bati Enriqueta Hortalá izena jarri zion.Arrigorriagako emakumeen ekarpen historikoa. Arrigorriagako udala.Arrigorriagak ‘Enriqueta Hortalá kalea’ izena emango dio herriko erdiguneko gune bati, artista polifazetikoaren lana aitortzeko. Arrigorriako udala. 2025-11-16

Emakume polifazetikoa izan zen, sormenerako zuen gaitasuna beste esparru askotan ere erakutsi zuena: marrazkiak, margoak, jantziak… edozein artelan sortzeko abilezia zeukan; bere jantzi propioak diseinatu eta lantzen zituen, kasurako. Euskararen alde, euskal kulturaren alde aritu zen hainbat urtetan. Arlo pertsonalean amatasuna eta lan profesionala edo pertsonala aldi berean burutzean aitzindari izan zen garai hartan. Bere ekimen indartsuari esker, eta musikaz baliatuta, arlo profesionalean ibilbide oso bat egitea lortu zuen.

Enriquetak, elizako organoa jotzeaz, eta bataio, ezkontza eta sarritan bestelako ospakizun batzuetan bakarlari parte hartzeaz gain, korurako abestiak konposatzen eta moldatzen zituen. Oso gutxi dira abesbatzarako obrak sortu edo moldatu dituzten euskal emakumeak. Horien artean sartzen dira Junkal Guerrero, Sara Vara, Idoia Azurmendi, Eva Ugalde, Enriqueta Hortalá eta Estitxu Arregi.

 Bizitza 

 Gaztaroa eta ikasketak 
Gaztetan ikasle fina izan zen, baina gurasoek ez zioten ikasketekin jarraitzeko baimenik eman. Berarentzat golpe oso gogorra izan zen. Antza denez, bere eskolako irakaslea etxera gerturatu zen gurasoekin hitz egitera, iritziz aldarazteko asmoz edo, baina haiek ezetz eta ezetz. Orduan, etxean piano bat zegoenez, eta musika gustuko zuenez, apurka-apurka bere kabuz ikasten hasi zen.

Elizako gaietan asko sinesten zuen, gaztetatik horrela bizi izan baitzen. Garai hartan kultur ekintzan aritzeko aukera bakarretako bat zen Ekintza Katolikoan ibili zen (Acción católica zeritzon taldean aritzen zen). Herrian Santa Cecilia Abesbatza sortua zen ordurako. Ama gaztea zen Enriqueta, baina Don Miguel zuzendariaren laguntzaile prestua bihurtu zen. Herriko egunkarian ere idazten zuen hainbat ezizenekin, horietako bat Eva María izanik. "Do, La eta semeak" izenburuko ipuina bidali zuen Cuentos incombustibles lehiaketara.

Piano titulua lortu ondoren, Arrigorriagako zenbait eskola eta ikastolatan hasi zen eskolak ematen.

 Langileen bidelagun Rezola zementu-lantegian 
Enriquetaren bizitzaren zati handi bat musika bazen ere, gaztaroko urte horietan ez zen bere lanbide bakarra izan, gizarte-langile moduan hasi baitzuen bere ibilbidea, orduko Cementos Rezola enpresan.

1963ko udaberrian, Cementos Rezolak bere lantegia ireki zuen Arrigorriagan. Bizkaiko industrializazioak erakarrita, Euskal Herriko mugetatik zein Galiziako edo Espainiako hainbat tokitatik dozenaka familia heldu ziren bertara lan egitera. Hortalák bertan egiten zuen lan, gizarte-langile moduan. Bere egitekoa kanpotik zetozen familiei laguntza ematea zen, askotarikoak baitziren heldu berritan zituzten beharrak: etxebizitza, eskolaratzea, azterketa medikoak, dirulaguntzak eta bestelakoak kudeatzen zituen. 

Lan hori dela eta, herriko hainbat familiaren artean ezaguna bilakatu zen, laguntza eskatzen ziotenak askotxo baitziren. Denboraren poderioz, eta langileen etorrera apaltzen joan zen heinean, lana uztea erabaki zuen Enriquetak. Batetik seme-alaben hezkuntza lehenetsi zuelako, eta bestetik bere lanpostua ordurako ez baitzen hain beharrezkoa. Cementos Rezolarekin zuten lotura ez zen erabat eten, orduan Pedro Anza senarra lanean hasi baitzen bertan. 

 Euskaldun berria eta Zaratamoko ikastolako irakaslea 
Lantegiko lana utzi bai, baina ez zion lan egiteari utzi arrigorriagarrak. Euskara ikasten hasi zen. Ez zuen nahi berak menderatzen ez zuen hizkuntza batean seme-alabek ikasketak egitea. Erabaki horrek berebiziko garrantzia izan zuen Hortaláren hurrengo urteetan, Diktaduraren bukaeran Euskal Herri osoan zehar loratu ziren ikastoletako baten sorreran parte hartu baitzuen. 

Beste hainbat gurasorekin batera, ikastola martxan jartzeko prozesuan parte hartu zuen. Euskararen eta euskal kulturaren alde urratsa emateko beharra ikusi zuten. Garai haietan dena zen berria, dena zegoen egiteke, eta musika-irakasle bat falta zenez, bera hasi zen musikako eskolak ematen, baita amatasunarekin batera uztartu ere. Seme-alabek ikastolan bertan ikasi zuten, eta beraz, modu batean edo bestean egun osoan egoten ziren amagandik gertu. Bestalde, ikastolako orduekin nahikoa ez, eta etxean ere eskolak ematen jarraitu zuen Enriquetak. 

Ondoren eskola publikora igarotzeko aukera izan zuen eta bertan musika eta plastika irakatsi zuen. Oso gustura aritu izan zen beti etxean eta institutuan partiturak edo hainbat marrazki edota artelan prestatzen. Musika-gela muralez apaintzen zuen. Olentzero, liburuaren eguna eta hainbat ekimenetan parte hartzen zuen dedikazio handiz. 

 Albaraka Abesbatza, Enriquetak sortutako 'altxorra' (1984-2008) 
Albaraka Abesbatza izan zen Enriquetarentzat bere proiektu musikal interesgarriena, altxor maiteena izan zen berarentzat. Bizkaiko Abesbatzen Elkarteak eskainitako zuzendari-ikastaroetan parte hartu zuen hainbat urtez, eta hasiera-hasieratik argi zeukan emakumeei eman nahi ziela protagonismoa proiektu berri batean. 

Abesbatzaren sorrera, 1984an, elizari lotuta egon zen. Elizarekin lotura handia izan zuen Hortalák bere bizi osoan zehar, harreman askotan gorabeheratsua, gizartearengandik hurbilago egongo zen eliza baten alde lan egiten zuelako. Kritikoa zen elizarekin, baita emakumeak bertan zeukan tokiarekin ere. Organoa jotzen zuen elizkizunetan, eta abadeekin negoziatu egiten zituen mezarako kantuak, alde batetik herriari aukera emateko kantuetan parte hartzeko, eta bestetik abesbatzak kantu bereziren bat prestatuz gero elizkizuna zaintzeko eta emakumeei zegokien tokia emateko. 

Berak zuen musikarekiko zaletasuna beste emakumeekin partekatu nahi zuen, haiek elizkoiak izan edo ez. 

Albarakaren lehen urteak parrokiari lotuta egon ziren arren, urteen poderioz taldea handituz joan zen, eta euren jarduna elizatik kanpo antolatzen hasi ziren. Bidea ez zen erraza izan, proiektuak musika-ezagutza mugatua zuten emakumeei abesteko aukera eskaintzen zienez, lehenengo urteak entseguak kateatzen eta afinazioa hobetzen eman zituztelako, Hortalák argi baitzeukan lehenengo kontzertua eskaintzeko gutxieneko maila erakutsi behar zutela. Hori horrela, Enriquetak ahots zurietarako partiturak aurkitu eta egokitu behar izan zituen. Bada, arlo musikala ez zen proiektu honen indargune bakarra izan (nahiz eta abesbatzak ehunka kontzertu eskaini zituen, gehienak Euskal Herrian, baina baita atzerrian ere) ezta garrantzitsuena ere: musika aitzakia edo akuilu moduan erabilita, Albarakako kide askorentzat ahalduntze-ariketa paregabea izan zen bertan kantuan aritzea, etxeko lan guztia eta seme-alaben hazkuntza emakumeen bizkar uzten zuen gizarte baten baitan aisialdia ameskeria hutsa baitzen askorentzat. Abesbatzak beste emakume batzuk ezagutzeko, jende aurrean abestearen beldurra gainditzeko edo lortutako emaitzaz harro egoteko aukera eman zien. Ate bat irekitzea ekarri zuen herriko hainbat emakumerentzat, bizipen ahaztezinak pilatzeko aukera, azken finean. 

Ez zuen inoiz ezer kobratu Albaraka Abesbatzaren zuzendari moduan ezta elizkizun guztietan parte hartzeagatik ere (abesbatzako beste kideak bezala).  

1984an, 30 bat emakumek osaturik egotera heldu zen Albaraka Abesbatza sortu zuen. 1990ean federatu egin ziren, eta hamaika lekutan eman zituzten kontzertuak, atzerrian zehar egindako bira batzuk barne.Albaraka abesbatza. corosdeespaña.com

 Musika irakasteko asmo berriak 
Aitzindaria izan zen Zaratamo ikastolan, eta musika ikasgai hura garrantzitsua izan zedin borrokatu zen, guraso gehienek ez baitzuten garrantzitsutzat jotzen. 

Zentzu horretan, argi zeukan musikak pertsonak batu eta aberasten dituela, eta ikaslearen hezkuntzaren zati garrantzitsu bat dela. Hezkuntzan eman zituen urte luzeetan, hasieran ikastolan, ondoren eskolan eta bukatzeko Arrigorriagako institutuan, beti argi izan zuen ohiko liburuetan existitzen ez ziren partiturak ere bazeudela, eta horiei ere garrantzia ere eman behar zitzaiela. Ideia horrek bultzatuta, aspaldian buruan bueltaka zebilkion partitura berri bat hezur-haragizko bilakatzea erabaki zuen, Albaraka Abesbatza sortuz. 

 Aintzatespenak 
Arrigorriaga herriak kale bati Enriqueta Hortalá izena jarri zion 2025ean, Edurne Garitazelaia izena duen Kultur Etxetik gertu, herrian musikaren alde egin zuena ez ahazteko.

Urte batzuk lehenago Arrigorriagako Berdintasun Kontseilutik abiatu zuten prozesu parte-hartzailean herritarrek gehien proposatu eta bozkatu zituzten izenak Enriqueta Hortalá eta Teodosia Ortega emagina izan ziren.Enriqueta Hortaláren aitormen publikoa. Arrigorriagako udala. 2025-11-08

 Erreferentziak 
Artikulu honetako edukiaren zati handi bat Arrigorriagako Geuria aldizkari lokaleko «Erreportajea | Enriketa: Emakumeei ahotsa eman zien aitzindaria» artikulutik hartu dugu (Eñaut Barandiaran Urkiza, 2025-12-17), Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 Generikoa (CC BY-SA 3.0) lizentziarekin argitaratu baitzuten webgunea.

 Ikus, gainera 

 Cuentos incombustibles lehiaketa
 Estitxu Arregi
 Idoia Azurmendi
 Junkal Guerrero

 Kanpo estekak 

 Albaraka abesbatza. corosdeespaña.com
 Argazkiak / Enriqueta Hortalak badu bere kalea eta herritarren merezitako omenaldia Arrigorriagan  Eñaut Barandiaran Urkiza. Geuria aldizkaria, 2025/11/08
 Este sábado nace la calle Enriqueta Hortalá en Arrigorriaga.  Youtube - Ibaizabal Digital.  (2025-11-05)

Kategoria:Bizkaiko musikagileak
Kategoria:Emakume musikagileak
Kategoria:Arrigorriagatarrak
Kategoria:Abesbatza zuzendariak