Irene Uchida

Irene Ayako Uchida (Vancouver, 1917ko apirilaren 8a - Toronto, 2013ko uztailaren 30a) Kanadako zientzialari eta Down sindromearen ikertzailea  izan zen.

 Bizitza 
Irene Uchida, japoniar etorkinen alaba, Vancouverren (Kanada) jaio zen. Bizartsua, alaia eta iritzi propio handikoa bezala deskribatu izan da. Jatorriz "Ayako" izena zuen arren, japonieraz "Bikaina" esan nahi du, Ireneren piano irakasleari zaila iruditu zitzaion ahoskatzea eta "Irene" izena eman zion. Irene musikari bikaina zen, pianoaz gain biolina eta organoa jotzen zituena. 

Vancouverren haurtzaroan, Irenek bere lagunik onenaren galera tragikoa jasan zuen trafiko istripu batean. Garai bertsuan, bere ahizpa Sachi ere galdu zuen, tuberkulosiak jota hil zena. Galera hauek jendeari laguntzeko gogoa piztu zioten Ireneri, eta bizitza osoan horretan lan egin zuen.

Ireneren gurasoek bi liburu-denda zituzten, beraz, egokia zen batxilergoa amaitu ondoren British Columbiako Unibertsitatean ingeles literatura ikastera joatea. Hala ere, bere hezkuntza eten egin zen 1941ean ama eta ahizpekin Japoniara bidaiatu ondoren.

Pearl Harbor baino lehen Kanadara itzuli zen azken itsasontzian, bere ama eta ahizpak Japonian geratuz. Pearl Harborren ondoren, japoniarren aurkako joera biziak Kanada Gerra Neurrien Legea onartzera eraman zuen 1942ko otsailean. Horrek 20.000 japoniar-kanadar baino gehiago behartuta kanporatu eta espetxeratzea ekarri zuen, Irene eta bere familia barne, Christina Lakeko (British Columbia) kontzentrazio-esparru batean espetxeratu baitzituzten.

Espetxean preso zegoela, Ireneri unibertsitateko hezkuntza zuelako, barneratuen seme-alaben eskola bateko zuzendari izateko eskatu zioten. Aitak Japoniara itzultzea erabaki zuenean, gerrako preso aliatuen trukean, Eliza Batuaren laguntza onartu zuen Irenek, eta honek ostatu bat eskaini zion eta Torontoko Unibertsitatean titulua amaitzera animatu zuen. Uchidak Arte Lizentziatura lortu zuen 1946an, gizarte lanean masterra eginez bere ikasketak jarraitzeko asmoz.

Hala ere, bere irakasleetako baten, Norma Ford Walkerren, babesak eta animoak eragin handia izan zuen Uchida giza genetikaren arloan aritzeko. 1951n zoologian doktoregoa amaitu zuen.

 Ibilbidea 
Doktoregoa amaitu ondoren, Uchida Torontoko Haur Gaixoen Ospitalean lanean hasi zen eta bikiak eta Downen sindromea zuten haurrak aztertzen hasi zen, garai hartan jaiotzetiko anomalia larri ohikoena baitzen. Urtebete eman zuen Drosophila kromosomekin lanean, Klaus Patau doktorearekin trebatzen Wisconsingo Unibertsitatean. Geroago hark aurkitu zuen 13. trisomia, hasieran Patau sindromea deitua.

1960an, Uchida doktorea Winnipegeko (Manitoba) Haur Ospitaleko Genetika Medikoko Departamentuko zuzendari izendatu zuten, eta Manitobako Unibertsitatean irakasten hasi zen. Frantziako zientzialariek Downen sindromea zuten pertsonek ohiko 46 kromosomen ordez 47 kromosoma zituztela aurkitu ondoren, kromosoma gehigarri horren kausa ikertzea erabaki zuen. Zitogenetika, zelulen kromosomen azterketa, kromosomen identifikazioan eta portaeran zentratzen da, eta Uchida doktorea izan zen teknika hau Kanadara ekarri zuen lehen zientzialaria. Downen sindromearen zitogenetika eta 18. trisomia batek eragindako jaiotzetiko akatsen sindromea eztabaidatzeko haurtzaindegian egindako bisitetan, Uchida doktoreak jaiotzetiko akats hori zuen jaioberri baten aukera ikertu zuen. Bere laborategia, orduan ozpin-eulietako kromosomak aztertzen ari zena, konbentzitu zuen haurtzaindegitik hartutako odol-laginaren kromosomak aztertzeko.Trisomia aurkitu eta Kanadako lehen zitogenetika klinikoko programa abiarazi zuen.

Manitobako Unibertsitateko irakasle gisa egindako ibilbidean, Uchida doktoreak bi ikerketa gidatu zituen amaren erradiazio estuaren eta Downen sindromearen jaiotzen arteko lotura posiblea ikertzeko. Egin zituen ikerketetan aztertutako kategoria bakoitzeko 972 haur hartu zituzten parte, eta ebidentzia sendoak aurkitu zituen sabeleko erradiografia esposizioak haurdunaldietan disjuntziorik eza eta jaiotzetiko akatsen arriskua eragiten zuela.

1970ean, Uchida doktoreak Zitogenetika Laborategia sortu zuen McMaster Unibertsitatean, Hamiltonen (Ontario). Genetikan zuen espezializazioak Amerikako Giza Genetika Elkarteko presidente izatera eraman zuen 1960an, Kanadako Zientzia Kontseiluko kide 1970etik 1973ra, Ontarioko Zerbitzu Genetikoen Aholku Batzordeko kide 1979an, Amerikako Medikuntza Genetika Batzordeko aholkulari 1980an eta Kanadako Medikuntza Genetisten Elkargoko kide 1980tik 1984ra, besteak beste.

Uchida doktorea Oshawa-ko (Ontario) Zitogenetika Laborategiko zuzendaria zen, eta anomaliak eta garapen-desgaitasunak zituzten pazienteen kromosoma-desberdintasunak diagnostikatzeaz arduratzen zen, baita fetuen kromosometan irregulartasunak diagnostikatzeaz ere.

Uchida doktoreak 95 artikulu zientifiko baino gehiago argitaratu zituen eta sari ugari jaso zituen bere ikerketagatik. Hamar urte baino gehiagoz Alzheimer gaixotasuna jasan ondoren, Irene Torontoko zaharren egoitza batean hil zen 2013ko uztailaren 30ean, 96 urte zituela. Aurkikuntza zoragarri asko utzi zizkigun.

 Sariak eta aintzatespenak 

 Manitobako Mendeko Emakumea 1867-1967.
 1993an, Kanadako Ordenako Ofizial izendatu zuten, "erradiazioari eta giza kromosoma-anomaliei buruzko bere ikerketagatik, zientzia medikoan ekarpen nabarmena egin duena".

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 "Irene Uchida: Seeing the Truly Wonderful" The Bulletin.

Kategoria:2013ko heriotzak
Kategoria:1917ko jaiotzak
Kategoria:Emakume biologoak
Kategoria:Emakume genetikalariak
Kategoria:Emakume ikertzaileak
Kategoria:Emakume irakasleak
Kategoria:Emakume zientzialariak