Turbidita

Turbidita itsas hondoan metatzen den arroka edo sedimentu mota bat da, korronte turbiditiko deituriko ur-korronte azkar baten ondorioz sortzen dena. Korronte horiek lurreko edo kostaldeko materialak eramaten dituzte behera, itsaso hondora, eta han pilatzen dira geruzetan. Sedimentu horiek bata bestearen gainean metatzean, kolore, osaera eta  ehundura desberdineko geruzak sortzen dira  (1 irudia), eta horrelako sekuentzia luzeei flysch esaten zaie. 

Turbiditek askotan abaniko itxurako egitura hartzen dute itsas hondoan, eta zati horiek lobulu izeneko formak osatzen dituzte. Lobuluak turbiditen gorputz modukoak dira, sedimentuen pilaketa lekua erakusten baitute. Termino hori, gaur egungo itsas hondoetan, zein antzinako arroka-sekuentzien azterketan erabiltzen da. Batzuetan ez da erraza forma zehatza zehaztea, baina lobuluen azterketak laguntzen du ulertzen nola mugitzen eta metatzen diren sedimentuak ozeanoaren sakonean. 

 Formazioa 
Turbiditak itsas-korronte arin eta zurrunbilotsuen bidez garraiatu eta metatutako sedimentuak dira (prozesua elur jauzien antzekoa da). Korronte horiek ura sedimentuekin nahastean sortzen dira, uraren fluxu-dentsitatea handitzen delako. Egoera oso turbulentuetan, sedimentuak likidotu egiten dira,eta horrek arroka-fragmentu handiak modu arruntean baino abiadura handiagoetan garraiatzea ahalbidetzen du. Turbiditak, normalean, plataforma kontinentalean edo ezponda ozeanikoan sortzen dira, ondoren ozeano hondoan metatzeko. 

 Boumaren segida 
Turbiditak lehen aldiz xehetasunez Boumak, 1962. urtean deskribatu zituen, non ur sakonetako sedimentuak aztertu, eta goitik beherako pikor-tamaina jaitsiera duten sekuentziak identifikatu zituen. Horien artean, oinarrian konglomeratu biribilduak eta goiko aldeetan pikor finagoko lutitak zeuden. Hau ustekabekoa izan zen, izan ere, historikoki suposatu izan da ozeanoen oinarrian ez dagoela inolako mekanismorik pikor lodien sedimentuak lautada abisalera eramateko. 

Boumaren zikloa egitura sedimentarioen sekuentzia bereizgarria da. Uhertasun-korronteek sakoneko urak jalkitzeko joera duten eremuetan metatutako arroka sedimentarioetan gertatzen dira.   

Teorian, Boumaren sekuentzia oso bat sedimentu pikorren gradazioak osatzen du, hau da, maldan behera doazen pikorrek osatzen dute geruzak. Sedimentu klastiko, kaotiko eta lodiek beheko geruza bat osatzen dute, metaketa-energia handiko baldintzetan metatzen direnak. Finagoak eta hobeto estratifikatuak diren ale-sedimentuak, hala nola baldintza lasaiagoetan metatuko hareak eta lohiak, goran geratuko dira;   

Ez da ohikoa Boumaren ziklo oso bat behatzea: uhertasun-korronteek finkatu gabeko aurreko sekuentziak higatu ohi dituztelako; sekuentzia osatugabeak ikusiko ditugularik. Bestalde, ikusgai dagoen sekzioa deposizio-lobuluaren ertzean badago, sekuentzia finenak baino ez daude. 

 Boumaren sekuentzia 
Boumaren sekuentziak sekuentzia turbiditiko estandar bat deskribatzen eta interpretatzen du bere barne-ezaugarrietatik abiatuta. Bost ataletan banatzen da: Ta, Tb, Tc, Td eta Te. Dibisio bakoitza korronte turbiditiko baten gertaera indibidual gisa interpretatzen da. 

 Ta geruza : Errudita eta hareharriek osatutako geruza da, gradazio normala aurkeztu ohi duena. Hidrodinamismo nabarmen baten islada da, eta, askotan, higadura gainazalak eratzen dituzte geruzaren oinean. 

 Tb geruza: Ta geruzaren gainean kokatzen da, eta hareharri laminatuek osatzen dute, pikor tamaina fin edo ertainekoek. Korronte laminar batek garraiatutako materialen metaketa islatzen du, hau da, energia gutxiagorekin garraiatutako partikulak metatzen dira geruza honetan. 

 Tc geruza: Geruza honetako pikorrak tamaina finagokoak da, eta geruzapen gurutzatuarekin, korronte norabideekin eta xafladura konbolutuarekin agertzen da, turbidita geruza mehetzen delarik. Ubideen uraren indarrak nahiko energia eman dezake oszilazioak sortzeko, eta batzutan, geruza nahiko lodia denean, geruzapen gurutzatua agertzen da. Gainazalean urak ihes egiten duenean, deposituaren interstizioetan ura gora igotzen da sedimentuak pilatu ahala. Likidotze prozesu horren ondorioz xafladura konbolutua garatu daiteke, laminazio modura agertzen dena. 

 Td geruza: Maila honetan lutita metakinak daude, pikor oso finekoak, eta korrontea laminarra da. Lutita geruza mehe bat sortzen da. 

 Te geruza: Maila honetan uhertasun-korrontearen zati finenaren sedimentazioa islatuta ikusten da, sedimentazio hemipelagikoarekin nahasten dena. Ondoren, itsas hondoko sedimentazio prozesuak aurrera egiten du, eta sekuentziari gainjartzen zaio. Bi maila hauek landan bereiztea oso zaila da, baina ez da ezinezkoa, Te geruzako karbonatuak hemipelagita izeneko buztin hemipelagiko grisetatik erraz bereizten delako.  

 Fluxu mekanismoa 
Dentsitate korronteetan hiru atal nagusi deskribatu daitezke: buru garatu bat, gorputza eta batzuetan oina. Turbulentziaren ondorioz zurrunbiloak sortzen dira korrontean, hauek Kelvin-Helmontz ezegonkortasun moduan ezagutzen dira. Abiaduraren profil bertikala bi eremutan banatzen da: barne eremua abiadura maximoko gunearen azpian agertzen da eta kanpo eremua abiadura maximoko gunearen gainean. 

Grabitazio-fluxuetan kontzentrazioaren gradiente bertikal bat ikusten da (estratifikazioa dentsitatearen arabera) eremu basal dentso batekin eta goi eremu bat dentsitate txikiagoarekin. 

Bagnoldek 1962. urtean, grabitazio-fluxuen turbulentziak, sedimentu kopuru txiki batekin mantendu ahal direla frogatu zuen, sedimentu kontzentrazio handiak turbulentziaren hedapena moteltzen zutela argumentatuz. 

 Sedimentazio-mekanismoak 
Kontzentrazio handiko fluxuetan, sedimentazio–mekanismo nagusia “izoztua” da, aplikatutako zizaila-indarra materialaren itxurazko isurpen-mugaren azpitik geratzen delako. Abiadura galeraren ondorioz, eta haren portaeraren arabera, “cohesive freezing” esaten zaio fluxu kohesiboen kasuan, edo “friczional freezing”, fluxu hiperkontzentratuen kasuan. Dentsitate handiko uhertasun-korronteen baliokideak diren dentsitate fluxu kontzentratuetan, pikorrak ohantze-karga gisa mugitzen dira, eta trakzio-lamina bat garatu dezakete, sakabanatze-presioak handitu egiten direlako. Bultzada-xaflak beheko eskualde frikzional batean eta goiko eskualde kolisional batean banatzen ditu, eta alderantzizko gradazioa egon daiteke gordailuetan gutxienez oinarrian (2 irudia).   

Dentsitate baxuko uhertasun-korronteetan, esekiduraren erorketa da mekanismo nagusia, mendeko ohantze-kargaren trakzioa du, eta gradazio normaleko ohiko geruzen garapena. 

 Tipologia 
Turbidita-sistemen konposizio litologikoari eta barne-egituraren ezaugarrei dagokionez, zenbait egoera posible daude: 

 Legarretan aberatsak diren sistemak: Deltek garraiatutako material larriek osatzen dute sistema hau plataforma kontinentalean zirika itxurarekin. Dentsitate handiko fluxuak nagusi dira gune honetan. 
 Hare tamainako pikorretan aberatsak diren sistemak: Sistema hauetan gutxienez %70a hare tamainako pikorrez osotuta dago. Sedimentuen jatorria hareetan aberatsak diren plataforma kontinentalak dira, non olatuak, ekaitzak eta itsas-korronteek buztin tamainako pikor guztiak kanporatu dituzten. Hareetan aberatsak diren korronte hauek ez dira oso urrun iristen beraien dentsitate altua dela eta, beraz ez dira sortzen tamainako handiko egiturak. Gainera, egitura hauek ubidez eta hare metakinez osotuta daude eta batzuetan lutitak ere agertzen direlarik. 
 Lokatz eta harez osotutako sistema mixtoa: Sistema hauen hare proportzioa 30-70% artean dago. Gainera garraioa eraginkorra da, dentsitate baxu eta altuko turbiditak agertzen direlarik. Honen ondorioz, egitura hauek aurrekoak baino zabalagoak dira, ehundaka kilometro harturik. 
 Sistema pelitikoak (sistema lohitsuak): Mota honetako gaur egungo sistemak zabalenak dira, ur – ibilgu handiz osatutako  ibai-sistemek elikatzen dituztenak (Ganges-Brahmaputra, adibidez), lohia kantitate handietan garraiatzen baitute beren bokaletara. Ehunka (baita milaka ere) kilometrotan zehar hedatzen dira, eta batez ere, ibilgu- eta ibaiertz-sistemez osatuta daude. Sedimentazio-lobuluak ez daude oso garatuta. 
 Megaturbiditak (megaturbiditak/megakapak): Sedimentazio-aldi bakarran hondamenei dagozkienak (adibidez, lurrikara handiak edo ibai-uholde ikaragarri handiak), dozenaka metro lodiko geruzak sor ditzakete, megaturbidita edo megakapa izenekoak, eta aurretik zegoen morfologia estaliz jailkitzen dira. 

 Garrantzia 
Turbiditak erabilgarriak dira aintzinako ingurune tektoniko eta metatze-inguruneak zehazteko. Orokorrean,  itsas sakonean metatutako arrokak ordezkatzen dituzte. Dentsitate-korronteak sedimentu ekarpen handia duten eremuetan haustura soil batek eragin dezake turbidita sekuentziaren hasiera. Turbiditek zehaztasun handiko erregistroa izan dezakete seismoen, ekaitzen edo uholde gertakarien inguruan, baldin eta  ubide sistemak lurraldeko sedimentu-iturriekin konektatuta badaude. 

Aintziretako eta fiordoetako turbiditak ere garrantzitsuak dira, izan ere, lurrikaren eta lur-jausien maiztasunaren kronologiazko froga eman dezakete, karbono bidezko datazioa edo turbidita baten gainetik eta azpitik dauden varvak erabiliz. 

 Garantzi ekonomikoa 
Turbiditak urre metaketarako gune klasikoak izan ohi dira. Horien adibide dira Bendigo eta Ballarat hiriak Australian, non 2600 tona urre baino gehiago erauzi diren Kanbriar-Ordobiziar garaiko turbiditetan, eskisto sekuentzia batzuetatik. Honetaz gain, ezagunak dira arro turbidiko desberdinetan aurkitutako Proterozoiko garaiko urre metaketak. 

Turbiditen metaketa litifikatuak, denborarekin, hidrokarburo metaketak bihur daitezke. Hori dela eta, petroleo industriak ahalegin handiak egin ohi ditu sedimentu-masa hauen kokapena zein forma orokorra iragarri ahal izateko. Horrela, erreserba berriak aurkitzeko erraztasuna lortuko dute. 

Mexikoko Golkoan, Atlantikoan edota Afrika Mendebaldeko kostaldearen parean egiten diren esplorazio-jarduerak, hainbat mila metroko lodierainoko sedimentu-geruzen azpian lurperatutako turbidita-biltegiak bilatzera mugatzen dira (1.000 metrotik gorako ur-sakonerak dituztenak) zeinak hidrokarburoen metaketak diren. 

 Zumaiako Flysch-a 
Zumaiako Flysch-a Euskal Herrian dagoen eremu geologiko ezagunenetariko bat da, eta horren arrazoi nagusia da flysch motako arroka sedimentarioak behatzeko eta aztertzeko planetako gunerik onenetako bat dela (3 irudia). 

Gipuzkoako kostaldeko eremu honetako ikerkuntza-interesa eta interes soziala areagotzen dagoenez, 2009ko otsailaren 10ean, Eusko Jaurlaritzak Deba-Zumaia herrien arteko itsasertza Biotopo babestu moduan izendatu zuen, itsaslabarren aurrean dagoen ondare geologikoa babesteko. 

Flysch-a, itsas ingurune sakonetan (1000-5000 m bitartean) eratutako arroka sedimentarioen multzoa da, sekuentzia turbiditiko bat eratzen duena. Eremu horretan dauden arrokak Behe Karbonifero (Albiarra) eta Erdi Paleogeno (Eozeno) bitartean metatu ziren, eta 40º-60º-ko okerdura dute, ipar-ekialderantz murgilduz. Hori dela eta, arroka zaharrenak Deban daude, mendebaldean, eta gazteenak, aldiz, Zumaian, ekialdean. Guztira, sekuentzia osoak 5000 metroko lodiera gainditzen du eta modu jarraituan azaleratzen da, ia etenik gabe (bakarrik faila eta toles batzuek mozten dute sekuentzia).