Launeddas

Launeddas edo Sardiniako klarinete hirukoitza Sardinia uharteko musika tresna bat da, aerofonoen multzokoa. Zurezko haize-instrumentua da mihi bakunekoa eta hiru kanaberaz osaturik dago.

 Etimologia 
Ez da izenaren jatorri zehatzik ezagutzen eta hainbat hipotesia formulatu dira. Matteo Madau apaizak (1787) zioen "lehoi" hitzetik datorrela, garai batean animalia haren hezurra erabiltzen zela argudiatuz. XX. mendean Giulio Fara musikologoal esan zuen "lau" (ereinotz) izenetik zetorrela eta Pier Enea Guarniero hizkuntzalariak "launaxi" (heriotzorri) izenetik.

Giulio Paulis hizkuntzalariak dio latinezko "ligulella" izenetik datorrela, baina ez dago batere argi.

 Deskribapena 
Ihi kanaberaz egindako hiru tutu ditu, diametro, lodiera eta luzera desberdinak dituztenak. Lotuta dauden bi hodiek "tumbu" (luzeena) eta "mancosa" izena dute eta lokarriz eta argizariz elkarturik daude. Hodi solteari "mancosedda" esaten zaio. Tutu laburrenak 40 cm inguruko luzera du eta luzeenak 150 cm ingurukoa. Kainabera tutuek ez dute korapilorik izan behar eta kontu handiz kentzen dira, kanabera kaltetu gabe.

Tutu bakoitzak mihi bakuna du, cabitzina izena duena. Kanaberan egindako mozketak dira, haizea pasatzerakoan bibrazioa sortzen dutenak.

Bi tutuk doinua ematen dute, eta hirugarrenak (luzeenak eta zulorik ez duenak) nota pedala ematen du. 

 Teknika 
280px|thumb|Launeddas musika tresnaren hiru tutuak.
Musika tresna polifonikoa da eta arnasketa zirkularraz jotzen da. Horri esker soinu jarraia eta etengabea eragin dakioke baita hamar minutuz ere. Tonu aldaketarako tutu bakoitzak lau edo bost zulo ditu. Nota pedala eta doinu grabeena egiten duen tutuak loturik daude.

Lotuta dauden tutuak jotzeko ezkerreko eskua erabiltzen da eta "mancosedda" tutu askea eskumarekin.

Kanabera gainean jartzen den argizari puskarekin pisua aldatuz, bibrazioen maiztasuna handitu edo txikitu daiteke, eta horrela tonua jaitsi edo igo.

 Historia 
280px|thumb|Gaztelako launeddas antzeko tresnak, Cantigas de Santa María liburuko ilustrazioa (XIII. mendea).
K.a. 2.700. urte inguruan bazen Egipton launeddasen aurrekaria izan daitekeen memet izeneko musika tresna bat. Sakkarako zazpi hilobietan, Gizako sei hilobietan eta Khentkaus I.a erreginaren piramidean errepresentaturik aurkitzen da.

Gaur egungo launeddas musika tresna Sardinian gutxienez XIII. mendetik ezagutzen da, eta gaur egun ere erabiltzen da erlijio ospakizunetan eta musika tradizionalean.

1930eko hamarkadan nazioarteko arrakasta izan zuen Efisio Melis eta Antonio Lara musikarien eskutik. XX. mendearen amaieran jazz musikan ere sartu zuten Dave Liebman saxofoilari estatubatuarrak (1989, The blessing of the old. Long sound) eta Evan Parker saxofoilari britainiarrak (1996, Synergetics--Phonomanie III).

 Iruditegia 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Soinueneako fitxa

Kategoria:Zurezko haize-instrumentuak
Kategoria:Italiako musika tresnak