Hegoaldeko kitxua

Hegoaldeko kitxua (Qichwa, Qhichwa, Runasimi) kitxua familiako makro-dialekto bat da, eta hizkuntza horretako barietate multzo batek osatzen du. Barietate horiek Peruko hegoaldean, Boliviako mendebaldean, eta Bolivia/Txile/Argentina mugan daude, baita Argentinako Santiago del Estero probintzian ere.

Sei milioi eta zazpi milioi erabiltzaile artean ditu, eta, horregatik, kitxua familiakoetan eta Amerikako jatorrizko hizkuntzetan hedatuena da. Gaur egun, hizkuntza ofiziala da Perun, nagusitzen den edo erabiltzen den zonaldeetan (indarrean dagoen Konstituzioaren arabera), eta maila nazionalean Bolivian.

 Sailkapena 
Hegoaldeko kitxua Chinchay izenez ezagutzen den kitxua familiaren adarrekoa da, eta batez ere iparraldeko kitxuarekin ahaidetuta dago, batez ere Ekuadorren eta Peruko iparraldeko oihanean hitz egiten dena.

 Dialektoak 
Hegoaldeko kitxua Quechua IIC edo Chinchay adarreko hizkuntza bakarra da, gainerako kitxua euskalkiek baino ulergarritasun handiagoa eta dibergentzia txikiagoa duena. Sistema honek dituen euskalkiak (aldaera geografikoak) honako hauek dira:

 Quechua ayacuchano
 Cuzco-Collao
 Cusco
 Quechua cuzqueño
 Arequipa-La Unión
 Ekialdeko Apurimaka
 Collao
 Caylloma
 Kitxua puneñoa
 Kitxua norboliviarra
 Kitxua hegoboliviarra
 Quichua Santiagueño

Badira Cuzco-Collaoren baitan proposaturiko beste euskalki batzuk, hala nola puniera edo apurimeroa, hemen eztabaidaturiko aldaeretako batean sartzea edo ez sartzea eztabaidagarria delarik.

 Idazkera 
Hegoaldeko kitxuaren ortografia Peruko eta Boliviako erakunde askok erabiltzen dute gaur egun, baita hezkuntzan ere. Bolivian eta Argentinan dagoen desberdintasuna da «j» erabiltzen dela [h] soinurako «h» erabili beharrean. Arauak II-C kitxuaren ahozko aldaeren jatorrizko egiturak ditu (batez ere kitxua ayacuchanoa eta kitxua cuzquetarra). Adibideak:
AyacuchoCuscoHegoaldeko kitxuaItzulpenaupyay«edan»utka«azkarra»llamk'ay«lan egin»ñuqanchi«gu (inklusiboa)» -chka-(aspektu progresiboko atzizkia: «egon»)p'unchaw«eguna»

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Rodolfo Cerrón-Palomino (1994). Quechua sureño, diccionario unificado quechua–castellano, castellano–quechua. Lima, Biblioteca Nacional del Perú.
 Óscar Chávez Gonzales (2017). Urin Qichwa. Siminchik allin qillqanapaq: chankakunapaq qullawkunapaqwan. Lima, Editorial Textos. 72 pp., ISBN 9786124686832
 César Itier (2017). Diccionario Quechua Sureño - Castellano. Lima, Editorial Commentarios. 303 pp., 3900 entradas, ISBN 9789972947094

 Kanpo estekak 
 P. Carreno, Runasiminet kitxua idazteko proposamena.
 http://www.slideshare.net/marcoslukcha/cinco-sufijos-unificados-del-quechua Kitxua normalizatuaren bost atzizki batu
 Kitxua ortografia - Letra guztiak, ondo eta gaizki idatziak Idazkera ortografiaren arabera Kitxua Normalizatua.
 Ortografia ofiziala eta eskualde-bariazioa Idazkera estandarizatua hegoaldeko euskalki kitxuarrentzat.
 Kitxuaren ahoskera eta idazkera Hegoaldeko Kitxua Normalizatuaren literatur estandarrerako idazkerari buruzko zenbait galderaren azalpena
 Cuscoko alfabeto ofiziala
 Kitxua ayacuchanoaren eta cuzquetarraren muga dialektala zehaztea Apurímac Vidal César Carbajal Solís departamenduan.
 Aymarismos en el Quechua de Puno Willem Adelaar (1987).

Kategoria:Kitxua
Kategoria:Argentinako hizkuntzak
Kategoria:Boliviako hizkuntzak
Kategoria:Txileko hizkuntzak
Kategoria:Peruko hizkuntzak