Lovisa von Burghausen

Lovisa von Burghausen (Suedia, 1698 – 1733ko urtarrilaren 20a) emakume suediarra izan zen. Iparraldeko Gerra Handian errusiarrek preso hartu ostean, Errusian esklabo gisa gatibu egon zen garai horri buruzko memoriak idatzi zituen. Behin baino gehiagotan saldu zuten esklabo bezala, azkenean bere askatasuna berreskuratu baino lehen, eta bere historia da, seguru asko, sasoi horretako antzeko istorio ugarien artean famatuena. Gizon jantzita esklabotzatik ihes egitea lortu zuen.

 Bahiketa 
Lovisa Suediako Estoniako Narva hirian jaio zen. Gurasoak Gustaf von Burghausen eta Margareta von Brundert noble suediarrak izan ziren. Bikoteak bost alaba izan zituen. Aita hiriaren defentsan parte hartzen ari zen errusiarrek Narvako guduaren ostean (1704) hartu zutenean. Hiriko harrapaketa kaotikoan, Lovisa familiarengandik banandu eta soldadu errusiar batek gatibu hartu zuen. Ohikoa zen soldadu errusiarrek eta armadek gatibu hartzea zibilak, gero esklabo gisa saltzeko, eta Narvako hiritar asko, suediarrak zein estoniarrak, Errusiako eta Otomandar Inperioko esklabo-merkatuetan salduak izan ziren; gerra sasoian gatibu hartutakoen artean Errusiako Katalina I.a Errusiako enperatriza eta, seguru asko, Yefrosinya Fedosov zeuden. Lovisaren gurasoak eta ahizpak gerrako preso gisa hartu eta Siberiara deportatu zituzten.Åberg, Alf (1991). Fångars elände: karolinerna i Ryssland 1700-1723. ['Misery of prisoners. The Carolinians in Russia 1700-1723'] Stockholm: Natur & Kultur. Libris 7228808.  (en sueco)

Errusiar kanpamendura zihoala, beste soldadu batek beretzat eskatu zuen, eta lehenengoak kapitainari opari gisa eman nahi ziola esan zuenean, bigarrenak bularrean zauritu zuen sablez. Neskatoa zorabiatu egin zen eta kanpin-denda batean esnatu zen.

 Lehen ugazaba 
Moskura eraman zuten, eta Anikita Repnin printze eta jeneral errusiarrari eskaini zioten opari gisa. Honek mojen komentu batera bidali zuen, errusiar fede ortodoxora bihurtua izateko, baina ez zen gai errusiera ulertzeko, eta jipoitu egin zuten, jentila ez baitzuten bihurtzeko prest ikusten. Hiru hilabete zituela, printzearen amak, printzesa alargunak, "ama baten samurtasun guztia" erakutsi zion, eta horregatik liberatu zuten komentutik. Hala ere, printzearen emazteak, Prascovia Narischkyn printzesak, printzearen arazo pribatuetan zelatatzeko erabiltzen zutela susmatu zuen, eta askotan tratu txarrak eman zizkion. Behin batean, Narischkynek Lovisa ahoz behera jartzera behartu zuen lorategian, eta horrek hil egingo zukeen, baldin eta printzesa alargun zaharrak beste behin haren alde esku hartu ez balu.

1709. urtean printze-familiarekin Ukrainara joan zen eta Suediako armadaren eta errusiar gatibutasunean zeuden presoen martxa ikusi zuen Petri I.a Errusiako Handi tsarraren garaipenean Moskun. 1710. urtean, printzearen txanbelanarekin ezkondu zen. Hamasei urteko gaztea zen, alferez suediar baten semea, Johan, hau ere gatibu eta fede ortodoxora bihurtua. Lovisak sei aste geroago hil zen alaba bat izan zuen.

1713. urtean, Johan senarra guduan hil zen hankan egindako tiro baten ondorioz. Urte berean, Demetrio Cantemir printzea, Moldaviako hospodarra, sasoi hartan errusiarren aliatua zena, Moskun izan zen bere familiarekin. Repnindarren bisita batean, bere emazte Casandra Cantacuzenak Prascovia printzesari diamante bat eman zion opari gisa; Lovisa printzesaren gortean zegoela ohartu zen, eta Prascovia printzesak Cantemir printzesari eskaini zion orduan, diamantearen esker on gisa.

 Bigarren ugazaba 
Cantemir printzesa urte horretan bertan hil zen, eta Cantemir gorteko okinaren emazteak pozoitu zuen Lovisa, alabarentzat Lovisaren lekua nahi baitzuen, eta mediku on baten laguntzarekin salbatu zen. Kapitain armeniar batek printzeari Lovisa emaztetzat hartzeko eskatu zionean, Lovisak ihes egin zuen eta, gortean enplegatutako emakume suediar lagun baten aholkuari jarraituz, merkatari ingeles baten etxean bilatu zuen babesa,  Moskuko alemaniar auzoan.

Merkatari ingelesak Arkanjelura bidali zuen, protestanteen erlijioan hezi eta alemana ikas zezan. Zazpi asteren buruan, jostun alemaniar batek salatu zuen, Errusiako poliziak atxilotu eta Cantemir printzeari itzuli zion. Honek hankak eta eskuak kateatu zizkion eta iltzez zapata batzuk lurrean sartu zizkion, ibiltzea galaraziz, hankak eta oinak puztu zitzaizkion arte. Gero, gau eta egun arropa garbitzen hasi zen harrizko sukalde hotz batean, besoak izotzez estaltzeraino. Izoztuta hilko zatekeen, baldin eta printzearen alabek, Maria Cantemirrek eta Smaragdak, beren kateak oihaletan bildu, soinurik ez egiteko, eta gauean logelara lo egitera eraman ez bazuten.

 Hirugarren nagusia 
1714. urtean, Cantemir printzea San Petersburgora joan zen eta bere etxea utzi zuen Iwanof kapitainaren eta bere emaztearen begiradapean. Iwanofen emazteak Moskuko errusiar esklaboen merkatura eraman zuen Lovisa, beste bi emakume esklaborekin batera, bata Finlandiakoa eta bestea Narvakoa, eta hirurak saldu zituen. Emakume finlandiarra armeniar bati saldu zioten, Narvako emakumea langile errusiar bati, eta Lovisa Turkiako merkatari bati. Damasko ohial pieza baten, abaniko baten eta diru kopuru txiki baten truke saldu zuten. Merkatariaren leran utzi zuten merkantzia artean, alfonbrak gehienak, oihuka hasiz gero, joko zutela esan zioten eta Siberiako Tobolsk aldera eraman zuten.

Bidaian, Errusiako enplegatu batek Lovisa ikusi zuen ostatu batean negarrez, eta zer gertatu zen galdetu zion. Bere istorioa kontatu zion, eta berak Solikamskeko voivodari jakinarazi zion. Solikamsken voivodak turkiarra galdekatu zuen, baina joaten utzi zion honek leran errusiar adineko emakume bat baino ez zihoala esan zuenean. Gero Solikamsk herria utzi zuten, Lovisaren gurasoak gerrako preso bizi ziren hiria zela jakin gabe.

Turkiarraren Tobolskeko etxean, Lovisari lan gogorrak eta astunak ematen zitzaizkion, eta jo ere egiten zuten akidura hutsez okertzen zen bakoitzean. Baina Tobolsk Siberiako hiria zen, gerrako preso suediarren koloniarik handiena zuena, eta han aske samar bizitzeko baimena ematen zitzaien. Horrela, Lovisa emakume suediar batekin harremanetan jarri zen, eta honek Magnus Vilhelm Sprengtporten suediar ordezkariarekin harremanetan jartzea aholkatu zion. Sprengtporten Narvan preso hartu eta aldi berean, Lovisak ihes egin zuen, Poltavako guduan preso hartu zuten, Kazanen matxinada baten buru izan zen eta hamazazpi hilabetez espetxean egon zen. Lovisak geroago esan zuen "Jainkoarekin batera bere salbatzailerik handiena" izan zela.

 Esklabo iheslaria 
Egun batean, turkiarraren etxea utzi zuen azokan zeta erosteko, guardia batek lagunduta. Zaindaria kirol-joko bati begira distraitu zen, eta Lovisa jendetzarekin nahastu eta Sprengtportenekin harremanetan jarri zen. Sprengtportenek bere lagun Mattias Johan Reutercrona-rekin eraman zuen, eta hantxe egon zen ezkutatuta hamaika aste. Turkiarrak §100eko saria eskaini zuen eta poliziak guardia bat jarri zuen etxearen inguruan, baina Sprengportenek goardiak pasatzen lagundu zion arropa pakete bat emanez eta jostunaren bidean bere neskamea zela esanez.

Christoffer Laudauren etxera eraman zuten, eta han ezkutatu egin zuten saria nahi zuen morroi bati eskupekoa eman ostean, hiru egunez sotoan tina baten azpian uretan ezkutatu behar izan zuelarik. Gero hainbat etxetan ezkutatu zuten. Amaren senidearen etxera joan zen, gobernadoreordearen etxean bizi zena; honek egindako bisita batean, Patkullek ohean sartu zuen bere iloba gaixoa zela argudiatuz.

Reutercrona eta Sprengtporten atxilotu egin zituzten, ihes egiten lagundu ziotelakoan, baina Japantskin hirira eta handik Solikamskera eraman zuen gurasoengana nekazari errusiar batek lagunduta; laborariaren semea, Stefan, eskolta eta bizkartzain gisa jardun zuen, eta Lovisa gizonez jantzi eta berarekin joan zen bere leran. Herri batean, baserritarrek susmatu zuten noble baten mozorropean zebilen semea zela, eta lo zegoen bitartean bera hiltzea pentsatu zuten. Neskame batek ohartarazi zion eta Lovisak txabolatik kanpora jauzi egin zuen zaldia elikatzen ari zen nekazari gaztearengana, eta lerara igo ziren bizkor, herritik ihes egiteko. Gauean, atseden hartu zuten bide ertzean, eta handik gutxira zarata entzun zuten, eta orduan baserritarrak ikusi zituzten ehiza zakurrekin euren atzetik. Zorionez, elurra ari zuen, eta bere oinatzak estalita geratu ziren.

Japantskin, Anders Bergner apaiz suediarrak artatu zuen Lovisa; Anna von Knorring noble suediarrak, bere alabak Klinoven bisitatzen ari zenak, Lovisarentzat sarrera bat lortu zuen bere iloba zela argudiatuz, eta orduan elkarrekin bidaiatu zuten Solikamskera, non Lovisa bere gurasoenganaino eraman zuen Suediako Armadako 1718ko Christoffer Suediar Armadako apaizak gabon egunean goizaldean.

 Azken urteak 
Lovisa bakarrik egon zen gurasoekin, ahizpa guztiak ofizial militarrekin ezkonduta baitzeuden. Gurasoek, Lars Sandmark suediar koloniako apaizak luteranismoan irakats ziezaion moldatu zuten. 1720. urtean, gurasoek 30 urte zaharragoa zen apaizarekin ezkontzera behartu zuten, eta Lovisak "haur-obedientziaz" bete zuen esana. Suediako presoak gerraren ostean askatu zituztenean, 1721. urtean, bere senarraren atzetik joan zen Suediara, non bikario izendatu zuten Njurundan, Medelpaden. Kontakizun garaikideek diotenez, besteenganako ontasunez bete zuen etxea. 1729. urtean alargundu egin zen, eta 1731. urtean senarraren oinordekoarekin ezkondu zen, Petrus Sundbergekin, alargunaren kontserbazioaren praktika kulturalaren arabera. Eskandinaviako eta Alemaniako iparraldeko luteranoen artean, XIX. mendera arte ohikoa izan zen parrokiako bikario baten alarguna, edo batzuetan alaba, bere senar zenaren ondorengoarekin ezkontzea bikariotzan, mantenu ekonomikoa ziurtatzeko, protestanteek ez baitzeuzkaten bikariotza eta honi lotutako ondasunak. Seme-alabarik gabe hil zen 1733. urtean, esklabo gisa pairatutatutako osasun txarraren ondorioz.

 Legatua 
Lovisa von Burghausenen istorioa "apaiz zintzo batek" idatzi zuen bere hitzetatik abiatuta eta bere hiletan irakurri zuten. Suediako Artxibo Nazionaleko Biografika sailean gordetzen da.

2021. urtean Carolus metal taldeak "Eroritako Semeei" albuma kaleratu zuen, berari eskainitako Lovisa abestiarekin.

 Testuingurua 
Suediar, finlandiar eta Herri baltiko asko, batez ere emakumeak eta haurrak, Errusian eta Turkian esklabo gisa saldu ziren Iparraldeko Gerra Handian, soldadu errusiarrek harrapatu ostean, bereziki 1704. urtean Narva erori ostean. Horietako asko Istanbulgo esklaboen merkatuan saldu zituzten; 1710. urteko ekainetik, Thomas Funck enbaxadore suediarrak Istanbulgo esklaboen enkanteak bisitatu zituen aldizka, hiritar suediarrak erosteko, eta Sven Agrellek adierazi zuen, besteak beste, Narvaren "aroztegi baten alaba" 82§ren truke erosi zutela, "kapitainaren emaztea" 240, Caterina Pereswetoff-Morath 18 urtekoa 275, eta familia oso bat, Anders Jonsson eta bere emazte eta seme-alabak, nahiz eta fondoak ez ziren beti nahikoak denak erosteko. Erositakoak seguraski Karlos XII.a Suediako erregeak Moldavian zuen kanpalekura eraman zituzten eta Suediara itzuli ziren berarekin. 1721. urteko bake-itunean, errusiar tsarrak Errusian preso zeuden guztiak etxera itzultzea baimendu zuen, errusiar erlijiora bihurtutakoak izan ezik, horrek errusiar hiritar bihurtzen zituela uste baitzen; baina suediar esklaboak ugazabek fede ortodoxora bihurtzera behartu zituztenez, Errusian atxiki zituzten. Bihurtzera behartuak izan zirela frogatu ahal bazuten, aske uzten zituzten batzuetan, baina Errusiako hiritar libre gisa geratzera behartuak; behartutako konbertsioak, oro har, ezin izan ziren frogatu. Lovisa von Burghausenen historia da seguruenik gerra honetan esklabo gisa hartuak izan ziren emakume askoren artean ezagunena.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Åberg, Alf, (suedieraz) Karolinska kvinnoöden ['Karolina garaiko emakumeen destinoak'], Natur och kultur, Stockholm, 1999.
 Åberg, Alf (1991). Fångars elände: karolinerna i Ryssland 1700-1723 ['Presoen miseria. Karolinoak Errusian 1700-1723']. Stockholm: Natur & Kultur. Libris 7228808. (suedieraz)
 Ikus, gainera 
 Brigitta Scherzenfeldt
 Kanpo estekak 

Kategoria:Narvatarrak
Kategoria:Baltikoko alemaniarrak
Kategoria:Esklaboak
Kategoria:Idazleak
Kategoria:Emakume idazleak