Andre Mariaren Jasokundearen elizako erretaula nagusia (Beasain)

Andre Mariaren Jasokundearen elizako erretaula nagusia XVII. mendeko artelan bat da, Gipuzkoako hegoaldeko Beasain udalerriko parrokia elizan kokatua. Gorputz bakarreko erretaula da, Aro Modernoan egina, estilo barrokoan. Madrildar estiloko erretaulen eredu bikaina dugu. Nabarmentzeko moduko egikera arkitektonikoa du, eta banaketa klasizista gainditzen duen ikusmolde orokorragoa darabil, erdiko kaleari protagonismoa emanez eta alboko kaleak bigarren mailan utziz. Erretaularen egilea, Gabiriako Joan Urtsularre Etxeberria, egile entzutetsua zen garai hartan, eta bera izan zen, gainera, madrildar ereduko erretaulak Gipuzkoan zabaldu zituena.

 Kultura ondare 
Kulturako sailburuaren proposamena kontuan harturik eta Jaurlaritzaren Kontseiluak aztertu eta onetsi ondoren, abenduaren 19ko 273/2000 Dekretuak (EHAA, 8. zenbakia, 2001eko urtarrilaren 11) Euskal Autonomia Erkidegoan dauden hainbat erretaula kultura ondasun izendatu zituen, monumentu sailkapenarekin. Beasaingo Andre Mariaren Jasokundearen elizako erretaula nagusia da horietako bat. Denak ere, XIV. eta XVIII. mendeen artean eginak dira, eta zurezko taila, pintura eta eskultura-balioak dituzte.

 1670ean hasia  
Migel Anjel Lopezek idatzitako parrokiaren historia liburuan agertzen denez, erretaula hau eta sagrarioaren idulkia egiteko erabakia hartu zuten 1670eko apirilaren 11n, betiere Joan Zubikoetako erretoreak egindako ohar eta zuzenketei jarraituz egiteko­tan (aldareko pilareak ildotuak izatea, etab.).

1671ko Eguberrirako jarri zitzaion amaiera epea, eta 11.500 erreal kuartoan balioetsi zen. Hala, bada, epeak beteta, 1672an eginda zegoen, baina tartean eranskin batzuk ere itsatsi zitzaizkion, eta kostua guztira 14.800 erreal kuarto izan zen. Kostu gehigarria, 3.300 erreal, Igartzako jaunak, Pedro Idiakezek, ordaindu zuen. Geroago, 1676an, Miguel Brebilakoak, 570 errealean urreztatu, estofatu eta pintatu zuen erretaula.

 Deskribapena 
Beasaingo liturgia erretaula honen gaia hertsiki piktorikoa da, aldi hartako erretauletan gertatu ohi zenez. Probintzian, hala ere, ez da askotan ikusten. 

Bankuan, alboko kaleei dagokien tokiaren azpian, San Inazioren eta San Joseren mihise bana daude. Gorputz bakarrean Mariaren jasokundearen koroatzea da erdiko kalearen gai nagusia. 

Aldamenetan, alboko kaleen tamaina dela eta, hobi mihiseak jarri dira kale banatan, txikiena goian eta luzeena behean. Ebanjelioko kalean Ikustaldiaren eta San Joakinen irudiak daude; Epistolak, berriz, San Joan Bataiatzailea eta Santa Ana daude. 

Azkenik, errematean Kalbarioaren errepresentazioa dago erretaularen gainaldean. Mihisen kalitatea ez da oso handia. Horietako zenbaitetan akatsak ikusi ditugu konposizioaren aldetik; zenbait pertsonaiaren kanonean ere bai. Hala ere, ez dira baztertzeko moduko lanak, zentzu horretan inguruetan eskasia baitzegoen. Iturri grabatuekiko menpekotasuna antzeman daiteke; ohikoa zen hala gertatzea. 

Kalbarioko mihiseak dira aipagarriak eta, batez ere, Mariaren koroatzearena: lan koloretsua da eta konposizio on samarra du, Ama Birjinari eta harekin batera doazen aingeruei dagokienez batez ere. 

Multzoaren azken esanahiari dagokionez, funtsean Mariaren laudorioa ardatz gisa duela argi dago. Harrigarria da beharbada San Inazio bankuan egotea. Ama Birjinarekiko zuen debozioagatik baino probintzian duen garrantziagatik jarriko zen bertan. Gainerakoari dagokionez, gai nagusiaren menpe gelditzen dira. 

Hala gertatzen da San Joserekin bankuan, eta San Joakinekin eta Santa Anarekin alboko kaleetan, Ikustaldiarekin eta San Joan Bataiatzailea haien gainean, eta, jakina, Gurutziltzaketa atikoan. Azken batean, Mariaren rola Jaunaren Ama gisa eta haren jasokundearen  koroatzea dira Beasaingo multzoaren funtsezko arrazoiak.

 Aldaketak 
Erretaulak denboran zehar aldaketak  izan ditu. Lehenengoan Inazio Iberok , Loiolako Ikastegiko maisu nagusiak, erabakitako eranskinak gehitu zitzaizkion. Gaur egungo sagrarioa Lorentzo Usarragak egin zuen 8.000 errealetan 1844-46 bitartean.

Erretaula nagusi hori, Andre Mariaren Zeruratzeari eskainia da erdiko mihiseak azaltzen duenez. Ziur aski XVII. mendean egindako Madrildar eskolako mihisea da. Inazio Zendoia­k Goerriko erretaula barrokoak  azterlanean dioenez, Beasaingo erretaula hau, neurri handietakoa da eta lehen aldiz mentsula handi eta orri mamitsuak ditu. Madrildar barrokoaren lan petotzat hartzen du.

Erdiko koadro nagusi hori, hala ere, urte luzeetan zehar sakristian egon zen, baina 1985etik aurrera egindako zaharberritze-lanen ondoren, berriz ere bere lekuan  kokatu zen.

Erretaularen amaiera ere egoki burutua dago Kristo Gurutziltzatuaren mihise eder batekin eta koadro txikiagoak ere ageri dira, ezker aldean San Inazio eta eskuinaldean San Jose hain zuzen ere.

 Erretaula xilofagoek irentsia 
Erretaula nagusiaz  gain,  tamaina txikiagoko erretaulak, irudiak eta abar  intsektu xilofagoen  eraginpean zeudela ohartu ziren 2021ean erretaularen apaingarri txiki bat erori zenean. Parrokiako Pastoral Kontseiluak berehala jakinarazi zion Gotzaindegiari eta Gipuzkoako Foru Aldundiari, protokoloak agintzen duena jarraituz.

Foru erakundeak Ondare Historiko-artistikoaren Zerbitzuaren bitartez ekin zion lanari eta 2021eko abenduan, foru zerbitzu horretako teknikariek 3D laserra erabiliz eskaneatu zuten erretaula, bere geometria zehatz-mehatz ezagutzeko eta egiturazko patologia batek eragindako deformazioak zeuden ikertzeko. Adituen esku geratu zIren erretaularen aurrean jarritako aldamioetatik zaharberritze eta artelanak maneiatze lanak.

Atikoaren desmuntaketa hasi zenean, atzeko aldean, hormaren zikinkeriaren azpian, horma-pintura errenazentistak zeudela antzeman zitekeen. 2022ko uztailaren 15ean, Kalbarioko mihisea desmuntatu zenean, pintura horien zati handi bat ikusi ahal izan zen.   Andre Mariaren Jasokundearen elizako pintura errenazentistak  1555eko azaroaren 9an Beasaingo Parrokiak sinatutako kontratu baten arabera, Hiriberriko  Juan Perez de Landa margolari nafarrari elizak  eskatu zion lana da.   

Erretaulak jasotako xilofagoen aurkako tratamendua amaitzean, 2025eko abenduaren amaieran berriro kokatzen da Andre Mariaren Jasokundearen elizaren pulpituaren atzean, baino aurkitutako errenazimenduko margoak bistan mantentzeko helburuarekin, lehen zegoena baino metro batzuk aurrerago jarriko da. 

Erretaula elizan berriro kokatzearekin batera eta agertutako errenazimenduko pinturak agerian utzita,  Musika eta dantza pintzelkadak ikuskizuna eskaini zen Andre Mariaren Jasokundearen elizan 2025eko abenduaren 14an. Carles Mas i Garcia musikagile eta historialariak zuzendutako ikuskizuna Xabier Sarasola musikariak eta Mikel Sarriegi dantzariak koordinatu lana izan zen. Ikuskizunean Xabier Zeberiok zuzenduriko Beasaingo Musika Eskolako orkestrak, Aitor Garitanok zuzenduriko Loinatz abesbatzak, Mikel Sarriegik zuzenduriko Aurtzaka dantza taldeak eta honako musikariek parte hartu zuten: Aitor Alvarez (txistua), Carles Mas (flabiola), Guillermo Pérez (organettoa edo organo eremangarria), Arantxa Gastesi (pianoa), Arantzazu Saiz  (pianoa), Martin Kortaberria  (biolina), Xabier Sarasola (biola), Xabier Zeberio (nyckelharpa) eta Markel Zeberio (biolontxeloa). 

 Ikus, gainera 

 Andre Mariaren Jasokundearen elizako horma-pintura errenazentistak

 Erreferentziak 

Kategoria:Euskal Herriko erretaulak
Kategoria:Beasaingo kultura