Khaen

Khaen, baita ere khene edo khên (, ) Asia hego-ekialdeko musika tresna bat da, aerofonoen multzokoa. Aho-organoa da mihi bakunekoa eta banbuzko hainbat tutuz osaturik dago eta metalezko mihi bat du.

 Hedapen geografikoa 
Laosko musika tresna nazionala da, izan ere herrialde hartan familia eta giza kohesiorako erabiltzen baita khaenaren musika. Herrietako jaialdietan jotzen da khaen musika eta ikusleek abestu eta dantza egiten dute inguruan. UNESCOk interes kultural inmaterialeko ondare izendatu zuen 2017an.

Laostarren emigrazioari jarraiki Tai leinuek hartu zuten, Laosez gain Thailandian,  Vietnamen eta Kanbodian barreiaturik daudenak.

 Deskribapena 
Mihi sinple eta libreak dituzten kanaberazko edo banbuzko tutuez osatua dago. 16 tutu ditu, paraleloki bi lerrotan jarriak. Letoiz edo zilarrez eginiko mihi bibratzaile librea du. Tutu bakoitzak zulo bat dauka, hatzak estali edo ireki dezakeena.

Tamaina eta hodi kopuruaren arabera bost khaen mota daude:

 Khaen hok: Khaen txiki bat da, 12 tutu dituena (6x2). Haurrek edo ikasten ari direnek erabilten dute. Turistek ere hau erosten dute oroigarri gisa.
 Khaen jet: Tamaina ertainekoa da, 14 tutu dituena (7x2).
 Khaen pet: Tamaina ertainekoa da, 16 tutu dituena (8x2). Hau da gehien erabiltzen den khaena.
 Khaen gao: Khaen luzea da, 18 tutu dituena (9x2).
 Khaen sip: Khaen pet garatua. Oso gutxi erabiltzen da.

 Teknika 
Khaen jotzaileak aire ganbara jatean putz egiten du eta tutuen luzeraren araberako soinua sortzen du. Tutuetako zuloak manipulatuz ehundura polifonikoak eratzen dira, melodia eta pedala konbinatuz.

Eskualdearen arabera afinazio desberdinak izaten dira, gehienek eskala pentatonikoak eta heptatonikoak erabiltzen dituzte. UNESCOren aintzatespenaren ondoren irakaste metodoak eta musika idazteko teknikak estandarizatu egin dira, baita musika tresnaren eraikuntza ere.

Khaena bakarka, bikoteka edota musika tresna ugaritako taldean jotzen da.

 Historia 
Nekazal eremuetan sorturiko musika tresna da, inguruko elitearekin harremanik izan ez duena.

Mendebaldeko mihi libreko hainbat musika tresnari loturik dago; harmoniuma, kontzertina, akordeoia, aho-soinua edota bandoneona. Guztiak ere XVIII. mendearen hasieran Txinako sheng musika tresnatik eratorriak dira, hasiera batean San Petersburgo hirira iritsi zena.

Laosen herri askotan daude khaen eskolak gazteek ikas dezaten. Komunitate askotan hezkuntza formalean eta ez-formalean sartzeko ekintzak egin dira. 2005ean Khaen Arts Elkartea sortu zen eta hainbat jaialdi antolatzen ditu.

Gaur egun jazz, tekno eta musika klasikoan ere fusionatzen da khaena.

 Musikari ezagunak 
Hainbat musikarik konposatu dute musika khaena erabiltzeko:

 Annea Lockwood
 Christopher Adler
 David Loeb
 Vera Ivanova

 Iruditegia 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Soinueneako fitxa

Kategoria:Zurezko haize-instrumentuak
Kategoria:Thailandiako musika tresnak
Kategoria:Laosko musika tresnak