Apofenia

Apofenia (/æpoʊˈfiːniɛ/) gizakiok daukagun joera baten izen orokorra da, loturarik gabeko gauzen artean lotura esanguratsuak hautemateko joera.

Terminoa alemanetik hedatu eta nazioarteko terminoa bilakatu zen. Terminoaren sortzaileak grezierazko aditz batetik inportatu zuen alemanera: apophaínein aditz greziarretik) Klaus Conrad psikiatrak sortu zuen eskizofreniaren hasierako faseei buruzko 1958ko argitalpenean. Honela definitu zuen Klaus Conradek: "konexioen motibaziorik gabeko ikuspena [zentzutasun anormalaren sentimendu espezifiko batez lagundua]". Pentsamendu eldarnioaren lehen faseak pertzepzio sentsorial errealen gain-interpretazio autoerreferentzialtzat deskribatu zituen, haluzinazioen kontrakotzat.Carroll, Robert T. "apophenia". The Skeptic's Dictionary. Retrieved 17 July 2017.

Apofeniak gizakiak ausazko informazioan eredu zehatzak arrazoirik gabe bilatzeko duen joera ere deskribatu du, hala nola ausazko jokoetan gerta daitekeena.Hubscher, Sandra L (4 November 2007). "Apophenia: Definition and Analysis". Digital Bits Skeptic. Digital Bits Network, LLC. Archived from the original on 21 January 2013.

 Sarrera 
Apofenia garunaren funtzionamenduaren ohiko efektutzat har daiteke. Muturrera eramanda, ordea, disfuntzio psikiatrikoaren sintoma izan daiteke, adibidez, eskizofrenia paranoidean sintoma gisa, non paziente batek aurkako patroiak ikusten dituen (adibidez, haiek jazartzeko konspirazioa) ekintza arruntetan.

Apofenia konspirazio teorietan ere ohikoa da, kasualitateak itxurazko trama batean elkarrekin ehundu daitezkeelako. (Apofenia fenomenoak fenomeno paranormal bezala interpretatzen dituzten zenbait sasizientzialarik).

 Adibideak 

 Pareidolia 

eskuinera|thumb|"Organo jotzailea": pareidoliaren adibidea Neptunoren haitzuloan, Sardinian
Pareidolia apofenia mota bat da, ausazko estimuluetan irudi edo soinu ezagunak hautematea inplikatzen duena.

Adibide arrunt bat objektu bizigabe baten barruan aurpegi bat hautematea da —automobil baten faroak eta parrilla "irrintzika" ari direla irudi daiteke—. Mundu osoko jendeak "Gizakia Ilargian" ikusten du. Jendeak batzuetan figura erlijioso baten aurpegia ikusten du tostada zati batean edo egur zati baten aletxoan. Ebidentzia sendoa dago droga psikodelikoek pareidolia eragiteko edo hobetzeko joera dutela.

Pareidolia, normalean, aurpegi fusiformearen eremuaren ondorioz gertatzen da —aurpegiak ikusteaz arduratzen den giza garunaren zatia da—, objektu, forma edo konfigurazio bat oker interpretatuz, aurpegi gisa hautemandako ezaugarri "presentzial" moduko batzuekin.

 Ludopatia 
Jokozaleek pentsa dezakete patroiak ikusten dituztela loterietan, karta jokoetan edo erruleta gurpiletan agertzen diren zenbakietan, non horrelako patroirik ez dagoen. Horren adibide ohikoa da apustuzaleen falazia. Pentsa dezakete, baita, bizitza arrunteko elementuk zorte ona, zorte txarra dakartela aurreko esperientzietatik generalizazioa eginez.

 Estatistikak 
Estatistikan, apofenia I. motako errore baten adibidea da –datuetako patroien identifikazio faltsua–. Positibo faltsu deritzon batekin alderatu daiteke beste proba-egoera batzuetan.Carroll, Robert T. "apophenia". The Skeptic's Dictionary. Retrieved 17 July 2017.

 Sinkronia 
Sinkronia korrelazioaren sinonimotzat har daiteke, kausazko hainbat inferentziaren egiazkotasunari buruzko inolako baieztapenik gabe.

 Paternizitatea 
2008an, Michael Shermerrek Patternicity hitza sortu zuen, "zentzurik gabeko zaratan patroi esanguratsuak aurkitzeko joera" bezala definituz.

 Multzokatzeko ilusioa 
Multzokatze-ilusioa alborapen kognitibo mota bat da, non pertsona batek patroi bat ikusten duen zenbaki edo gertaeren ausazko sekuentzia batean. Teoria asko gezurtatu dira alborapen hori nabarmentzearen ondorioz.

Adibidez, 2000ko hamarkadaren hasieran, bularreko minbizia agertu zen Queenslandeko ABC Studios-eko langileen artean. Ikerketa baten arabera, Queenslandeko gainerako herrialdeetan baino sei aldiz handiagoa zen bularreko minbiziaren intzidentzia estudioetan. Azterketa sakon batek, gero, ez du korrelaziorik aurkitu intzidentzia areagotuaren eta gunearekin lotutako edozein faktoreren artean, ezta langileen genetika edo bizimodu faktoreen artean ere.

 Kausak 
Apofenia zergatik gertatzen den baieztatutako arrazoirik ez badago ere, badira errespetatutako teoria batzuk.

 Patroiak ezagutzeko ereduak 
Patroien ezagutza prozesu kognitibo bat da, informazioa epe luzeko, epe laburreko edo laneko memoriatik berreskuratzea eta estimuluen informazioarekin parekatzea dakarrena. Hiru modu ezberdin daude hau gertatu eta gaizki ateratzeko, eta ondorioz apofenia sortzen da.

 Txantiloiak parekatzea 
Estimulua txantiloiekin alderatzen da, aurrez ikusitako estimuluen errepresentazio abstraktu edo partzialak baitira. Txantiloi horiek epe luzeko memorian gordetzen dira, iraganeko ikaskuntzen edo hezkuntza-esperientzien ondorioz. Adibidez, D, d, D, d, D eta d hizki bera bezala ezagutzen da. Eta letra tipografia mota asko erabil daiteke ezagutza hori galdu gabe.

Bide beretik, aulki edo mahai mota berri bat aulki edo mahai bezala antzemango ditugu, aurretik horrelakorik inoiz ikusi ez badugu ere, lehen aldiz ikusitako altzari ezezagun berri horietan patroi jakin batzuk antzematen baditugu.

Txantiloiak parekatzeko prozesuak, datu-multzo konplexuagoei aplikatzen zaizkienean (adibidez, koadro bati edo datu-multzoei), txantiloi okerra berdintzea eragin dezakete. Detekzio positibo faltsu batek apofenia eragingo du."Pattern Recognition and Your Brain". psychology24.org. 2016-03-21. Archived from the original on 2017-06-06. Retrieved 2017-05-23.

 Prototipoak parekatzea 
Hau txantiloiaren parekatzearen antzekoa da, prototipoak estimulu baten errepresentazio osoak direla izan ezik. Prototipoak ez du zertan aurretik ikusitako zerbait izan —adibidez, aurreko estimuluen batezbesteko edo amalgama bat izan liteke—. Funtsez, ez da partida zehatza behar."Pattern Recognition and Your Brain". psychology24.org. 2016-03-21. Archived from the original on 2017-06-06. Retrieved 2017-05-23.

Prototipoen parekatzearen adibide bat tigre baten moduko animalia bati begiratzea litzateke, eta tigre baten definizioarekin bat datozen ezaugarriak dituela aitortu beharrean (txantiloien parekatzea), norberak tigre batenak duen irudi mental jakin baten antzekoa dela aitortuz (prototipoen parekatzea).

Patroien ezagutze mota honen ondorioz apofenia sor daiteke, garunak kointzidentzia zehatzak bilatzen ez dituenez kointzidentzia baten ezaugarri batzuk jaso ditzakeelako eta bat datorrela suposatu dezakeelako.

 Ezaugarrien azterketa 
Estimulua lehenik bere ezaugarrietan deskonposatzen da eta ondoren prozesatu egiten da. Patroiak ezagutzeko eredu honek dio prozesamendua lau etapetatik pasatzen dela: detekzioa, patroien disekzioa, ezaugarrien konparaketa memorian, eta errekonozimendua."Pattern Recognition and Your Brain". psychology24.org. 2016-03-21. Archived from the original on 2017-06-06. Retrieved 2017-05-23.

 Eboluzioa 
Psikologo ebolutiboek apofeniarentzat azaldutako azalpenetako bat da ez dela giza garunen kognizioaren akats bat baizik eta urteetako beharraren bidez sortu den zerbait. Gai honen azterketari erroreen kudeaketaren teoria deritzo.

Arlo honetan gehien akreditatutako ikerketetako bat Skinnerren kutxa da. Esperimentu horretan, uso gosetu bat hartu, kutxa batean sartu eta janari-puxkak ausazko uneetan askatu behar ziren. Usoak janari puxka bat jaso zuen ekintzaren bat egiten zuen bitartean; eta horrela, puxkaren etorrera ausazkotasunari egotzi baino, usoak ekintza hori errepikatzen du, eta horrela jarraitzen du beste janari puxka bat erori arte. Usoak ekintza zenbat aldiz egiten duen handitzen den heinean, janari-puxka batekin "saritua" izan zen denborak ere handitu zituen irudipena irabazten du, nahiz eta berez askapena erabat ausazkoa izaten jarraitu zuen.

 Ikus, baita 

 Barnum efektua
 Berreste alderako isuria
 Baliokidetasun faltsua
 Erreferentziazko ideiak eta eldarnioak
 Pentsamendu magikoa
 Post hoc ergo propter hoc
 Texas sharpshooter falazia

 Erreferentziak 

 Bibliografia 



 Ikus, gainera 
 Pareidolia.

 Kanpoko estekak 

Kategoria:Isuri kognitiboak
Kategoria:Psikologia
Kategoria:Estatistika
Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak