PhpMyAdmin

phpMyAdmin PHPn idatzita dagoen Software libreko tresna bat da . Web orrialde baten bitartez MySQL eta MariaDBren administraziorako sortua izan zen. Aplikazio web eramangarria denez, web zerbitzuen bidez MySQL maneiatzeko tresna famatu bat bilakatu egin da.

phpMyAdmin-ek datu-baseak sortu eta ezabatu; taulak sortu, ezabatu eta eraldatu; zutabeak sortu, ezabatu eta eraldatu; SQL sententziak exekutatu; zutabeetako gakoak administratu; baimenak aldatu; eta datuak hainbat formatutan esportatu ditzake. GNU Lizentzia Publiko Orokorraren 2. bertsioaren menpe dago.

 Historia 
Proiektua 1998. urtean hasi zen, eta Tobias Ratschiller izan zen sortzaile nagusia. Hasiera batean, phpMyAdmin Peter Kuppelwieserrek sortutako MySQL-Webadmin proiektuan oinarritu zen. Tobias, garai hartan IKT kontsultorea eta geroago Maguma proiektuaren sortzailea, PHP bezero-zerbitzari ereduaren bidezko sare-administrazio tresna batean lan egiten hasi zen. Handik gutxira, proiektua bertan behera utzi zuen denbora faltagatik, phpAdsNew izeneko beste proiektu batekin batera.

Denboraren poderioz, phpMyAdmin PHPn garatutako aplikazio ospetsua bihurtu zen, eta erabiltzaile askok komunitate zabal bat osatu zuten MySQL administrazio-tresna honen inguruan. Komunitate horretan egindako ekarpenen zati handi bat Linux erabiltzaileek egin zuten.

Software libre honek hainbat adabaki jaso ditu urteetan zehar. Adabaki horiek koordinatzeko, hiru software-garatzaileren laguntzaz —Olivier Müller, Marc Delisle eta Loïc Chapeaux—, proiektua SourceForge.net atarian erregistratu zuten 2001ean. Hortik aurrera, tresna erritmo konstantean garatzen joan da.

 Informazio gehigarria 
Gaur egun, phpMyAdmini buruzko ezagutzak eskuratzeko hainbat liburu aurki daitezke: hiru ingelesez eta bat gaztelaniaz. 

 Mastering phpMyAdmin 3.4 for Effective MySQL Management phpMyAdmin Starter
 Mastering phpMyAdmin 2.11 for Effective MySQL Management
 Dominar phpMyAdmin para una administración efectiva de MySQL

Horrez gain, phpMyAdmin-i buruzko informazio osagarria lortzeko dokumentazioa ere aurki daiteke: konfigurazio-eskuliburua, instalazio-prozeduraren azalpenak eta erabiltzaile-gida.

 Ezaugarriak 
Programak honako ezaugarri hauek zehazten ditu: 

 Datu baseen eta taulen administrazio grafikoa.
 MySQL, MariaDB eta Drizzle datu-baseak kudeatzeko web interfazea.
 Datuak hainbat formatutatik inportatzeko aukera, besteak beste, CSV eta SQL fitxategietatik.
 Datuak hainbat formatutara esportatzeko aukera, hala nola: CSV, SQL, XML, PDF (TCPDF liburutegiaren bidez), ISO/IEC 26300 - OpenDocument Text eta Spreadsheet, Word, Excel, LaTeX, besteak beste.
 Zerbitzari anitzen administrazioa interfaze bakar batetik.
 Datu-baseen egituraren PDF formatuko diseinu grafikoak sortzeko aukera..
 Kontsulta konplexuak sortzen ditu Query-by-Example (QBE) erabiliz.
 Datu-base osoan edo haren zati batean bilaketa globala egiteko aukera.
 Biltegiratutako datuak BLOB motako datuetara aldatu ditzake.
 Grafiko dinamikoen bidez MySQL zerbitzariaren jarduerak monitorizatzeko ahalmena, hala nola konexioak, prozesuak, CPU eta/edo memoriaren erabilera, etab.
 MIME eraldaketak eta datuen bistaratze pertsonalizatua.
 Hizkuntza anitzeko euskarria, interfaze eleanitza barne.
 Plugin eta luzapen bidezko funtzionalitate gehigarriak.
 Trigger, prozedura biltegiratu eta funtzioen kudeaketa.
 Indizeen, gako nagusien eta kanpoko gakoen kudeaketa erosoa.

 Segurtasuna 
phpMyAdmin garatzaileek segurtasuna oso kontutan hartzen dute aplikazioa ahalik eta seguruen mantentzeko, baina web aplikazio izanik, oraindik ere hainbat mota arrisku aurki daitezke eta horien aurkako babesak etengabe eguneratzen dira. phpMyAdminek segurtasun-jakinarazpenak (PMASA) argitaratzen ditu aurkitutako ahultasunak eta hauei esleitutako CVE identifikatzaileak nabarmenduz, eta ahultasun antzekoak taldekatzen dira behar izanez gero.

phpMyAdmin ez da Internetera zuzenean irekita egoteko gomendatutako aplikazioa. Garatzaileek adierazten dutenez, phpMyAdmin batez ere barne-inguruneetan edo sarbide mugatua duten zerbitzarietan erabiltzeko pentsatuta dago, eta web zerbitzariaren eta sarearen konfigurazio egokia ezinbestekoa da segurtasuna bermatzeko.

Bestalde, phpMyAdminek autentikazio-mekanismo desberdinak onartzen ditu (cookie bidezkoa, HTTP autentikazioa, konfiguratuta dagoen zerbitzariaren araberakoa), eta horien aukeraketa egokiak eragin zuzena du aplikazioaren segurtasunean. Autentikazio-metodo egokiena hautatzea eta pasahitz sendoak erabiltzea gomendatzen da.

2015eko uztailaz geroztik, phpMyAdminen bertsio guztiak sinadura kriptografikoarekin ateratzen dira, garatzaileek sortuak, eta deskargatutako artxiboen egiazkotasuna berma daiteke. 

phpMyAdminen dokumentazio ofizialak gomendatzen du HTTPS bidezko konexioa erabiltzea, erabiltzaile-izenak eta pasahitzak sarean zifratu gabe bidali ez daitezen. Horrez gain, aplikazioaren direktorioak eta konfigurazio-fitxategiak behar bezala babestea aholkatzen da.

Segurtasunaren ikuspegitik, garrantzitsua da phpMyAdminen azken bertsioa erabiltzea, aurreko bertsioetan aurkitutako ahultasunak konpontzen direlako. Garatzaileek aldian-aldian segurtasun-eguneraketak argitaratzen dituzte, eta horiek garaiz aplikatzea funtsezkoa da arriskuak murrizteko.

 Arrisku ohikoenak  

 Cross-site scripting (XSS): erabiltzaile datuak egiaz edozein lekutan bistaratzen direnean, HTML karaktere bereziak ongi ihes egin behar dira, bestela kode txarreko sarrera batek beste erabiltzaileei ezezagun moduan gauzak exekutatzea eragin dezake. 
 Cross-site request forgery (CSRF): erasotzaile batek erabiltzaile bat engainatu dezake ekintza bat egitera, erabiltzaileren baimenak erabiliz. Horrez gain, token bereziak erabiltzen dira eskaera sentikorrekin lotuta arrisku hori murrizteko. 
 SQL injection: phpMyAdmin datu-kontsultak egiteko diseinatua bada ere, erabiltzaile datuak ongi maneiatu behar dira, bestela injekzio bidezko erasoei ateak ireki dakizkieke. 
 Brute force erasoak: aplikazioak ez du barruan autentikazio saiakera kopuru bat mugatzen, beraz kanpoko neurriak behar dira (adibidez Captcha edo fail2ban bezalako tresnak) arrisku hauek murrizteko. 

 Antzeko produktuak 
phpMyAdmini phpMyAdmini antzeko funtzionalitateak eskaintzen dizkioten beste tresna batzuk ere badaude: 

 phpPgAdmin:  PostgreSQL datu-baseetarako garatutako web bidezko kudeatzailea da. Hasieran phpMyAdminen antzeko ikuspegi grafikoa zuen, baina kode-oinarria guztiz desberdina da. PostgreSQLen ezaugarri aurreratuak kudeatzeko aukera ematen du, hala nola taula-relazioak, trigger-ak eta kontsulten optimizazioa.
 SQL Server eta phpMSAdmin: Microsoft-en datu-baseak kudeatzeko erabiltzen diren tresnak dira. phpMSAdmin web bidezko interfazea eskaintzen du, MySQLrako phpMyAdmin bezala, baina Microsoft SQL Server-en ezaugarriekin bateratua.
 Adminer (formalki phpMinAdmin): MySQL eta beste hainbat datu-baseetarako erabiltzen den web bidezko kudeatzailea da. phpMyAdminen funtzionalitate nagusiak ditu, baina fitxategi bakarreko PHP aplikazioa da, eta horrek instalazio sinpleagoa eta arinagoa egiten du.
 Beste web bidezko tresna batzuk: DBeaver, HeidiSQL edo Sequel Pro bezalako tresnak, nahiz eta batzuetan desktop aplikazioak izan, MySQL, MariaDB eta beste datu-baseekin bateragarriak dira eta phpMyAdminen antzeko funtzionalitateak eskaintzen dituzte.

 Instalazio prozesua 
phpMyAdminek, ez du benetako instalazio-prozesu konplexurik behar.  PHP orrialde multzo bat denez, erabiltzeko nahikoa da phpMyAdmin deskargatu eta norberaren web zerbitzariko karpeta batean deskonprimitzea (Linux sistemetan normalean /var/www bidean egoten da). Zailtasun handiena, beraz, web zerbitzaria instalatu eta behar bezala prestatzea izaten da. 

 Beharrezko baldintzak  

 Web zerbitzari bat (normalean Apache HTTP Server)
 MySQL edo MariaDB zerbitzari-paketea
 PHP paketea
 Nabigatzaile bat

Linux banaketa gehienetan paketeak kudeatzeko sistema bat dago, eta horrek aukera ematen du phpMyAdmin eta aipatutako mendekotasun guztiak batera erraz instalatzeko, phpmyadmin paketea instalatuz.

Adibidez, Debianen 9. bertsiora arte, nahikoa da honako komando hau exekutatzea (root erabiltzaile gisa):apt-get install phpmyadminLizentzia- eta mantentze-arazoak direla eta, pakete hau ez dago eskuragarri Debian 10en eta Ubuntu 19.10en. Kasu horietan, softwarea sistema eragile horien garapen-taldeetako kide ez diren garatzaileek eskainitako paketeen bidez edo webgune ofizialean  eskuragarri dagoen iturburu-kodea erabiliz instala daiteke.

Bestalde, Microsoft Windows bezalako sistema eragileetan, non ez dagoen paketeen bidezko software-kudeaketarik, aurrez prestatutako instalatzaileak erabil daitezke, hala nola EasyPhp edo XAMPP (azken hau plataforma anitzekoa), emaitza bera lortzeko aukera ematen dutenak.

Behin instalatuta, phpMyAdmin erabili ahal izango da nabigatzailearen bidez web zerbitzarian phpMyAdmin instalatuta dagoen karpetara sartuta (normalean http://localhost/phpMyAdmin/ bezalako helbide baten bidez).

 Demo zerbitzaria 
phpMyAdminen funtzionamendua ezagutzeko modurik egokiena bere demo zerbitzaria  erabiltzea da. Zerbitzari horretan MySQL datu-baseen gaineko kontrol osoa eskaintzen da, phpMyAdminen ezaugarriak probatu ahal izateko.

Demo zerbitzarian ez da gomendatzen root, debian-sys-maint edo pma erabiltzaileen pasahitzak edo baimenak aldatzea; izan ere, aldaketa horiek eginez gero, demoa ezin da erabili pribilegioak leheneratu arte, eta horrek beste erabiltzaileei ere eragin diezaieke. Hala ere, phpMyAdminen funtzionalitate gehienak probatzeko aukera ematen du. Aldaketaren batek arazoak sortzen baditu, konfigurazioa automatikoki berrezartzen da orduro. Datu-baseak astero garbitzen dira; beraz, ez da bermatzen datuak denbora luzez mantenduko direnik.

Demo zerbitzaria MySQL eta MariaDB datu-base kudeatzaileetan oinarrituta dago. Horrekin batera, phpMyAdminen erlazio-funtzionalitate aurreratuak eta MIME bidezko datu-eraldaketak gaituta ditu, aplikazioaren gaitasun osoa erakusteko.

 Saioa hasteko informazioa 
Saioa root erabiltzailearekin hasi daiteke, pasahitzik gabe, edo erabiltzaile berriak sortuta. Horrek erabiltzaileei ingurune erreal baten antzeko baldintzetan lan egiteko aukera ematen die.

 Eskuragarri dauden demo bertsioak 
Demoan eskuragarri dauden bertsioen artean, git-en oinarritutako bertsioak ere badaude. Kontuan hartu behar da garapen-bertsioak direnez, baliteke horiek ez ibiltzea behar den bezala.

 Software garapena 
phpMyAdmin software askea denez, edonor har dezake parte proiektuaren garapenean eta hobekuntzan. Ez da beharrezkoa programazio‑trebetasun sakona izatea; kodean parte hartzea ongi etorria bada ere, hainbat kode ez diren ekarpen modu daude. Gaur egun aurrerapenak egiteko eskuzabalik daude phpMyAdmin garatzaile taldeak. 

 Software garapenean laguntzeko moduak 

 Erabiltzaileei laguntzea: Beste erabiltzaileei phpMyAdmin erabiltzen laguntzeko esperientzia partekatu daiteke, bestelako erabiltzaileak laguntzeko baliabideetan. 
 Hizkuntzen itzulpena: phpMyAdmin interfazea anitzen artean itzultzen ari da, eta itzulpenean lagundu daiteke itzulpen‑zerbitzarietan egindako eguneraketekin.
 Probaren eta kalitate‑bermearen laguntza: Bertsio berrien aurre‑argitalpenak (adibidez alpha, beta edo rc) probatu eta aurkitutako arazoak txosten bidez jakinarazi daitezke.
 Dokumentazioaren eguneraketa: Dokumentazio ofiziala osatzeko edo hobetzeko proposamenak egin daitezke, adibidez pull request baten bidez GitHuben, baita bideo‑tutoretzak sortu ere.
 Kodearen garapena: Kode iturburuarekin lan egin eta bug konponketak edo funtzionalitate berriak gehitu daitezke, GitHuben egindako pull request‑en bidez.
 Arazoen azterketa: Proiektuaren arazo‑jarraitzaileetan (issue tracker) dauden arazoen egiaztapen eta eguneraketetan lagundu daiteke, egiaztatzen ea oraindik baliagarriak diren.
 Diru‑laguntza: Proiektuak diru‑laguntza ere onartzen du, garatzaileak biltzeko konferentziak edo garapen‑kostuak estaltzeko erabil daitekeena. 

 Ikasleentzako gonbidapena 
phpMyAdmin garapen irekiko proiektua denez, ikasleek ere parte har dezakete eta, adibidez, Google Summer of Code bezalako programetan izena eman dezakete esperientzia praktikoa lortzeko.  

 Garapenerako iturburua 
phpMyAdmin proiektuaren kode iturburua eta garapen lana GitHub plataforman argitaratzen da. GitHubeko repositoripak proiektuaren jatorrizko kodea, arazoak (issues), pull requestak eta garapenaren historia gordetzen ditu, eta garatzaileek eta erabiltzaileek kodearen hobekuntzetan eta akatsen zuzenketetan parte har dezakete modu ireki eta erosoan. Hasiera batean Giten lan egiten zen, baina 2012an GitHubera aldatu zuten repositorio guztiak. 

GitHubek aukera ematen du kodea fork egiteko, aldaketak egitera eta gero pull request bidez bultzatzaile taldeari aurkeztera, garapen komunitatearekin lankidetza errazagoa izan dadin. Proiektu nagusiaren repositoak phpMyAdminen web interfazearen iturburu-kodea eskaintzen du MySQL eta MariaDB kudeaketarako.

GitHuben, proiektuak hainbat azpiproiektu eta tresna ere baditu, hala nola sql-parser edo docker laguntza, iturburu kodearekin eta bestelako elementuekin. Izarrak eta forks bezalako estatistikek komunitatearen interesa eta jarduera islatzen dituzte. 

 Gaiak (Itxura aldetik) 
phpMyAdminek gaiak (themes) erabiltzeko aukera eskaintzen du 2.6.0 bertsioaz geroztik. Gai hauek phpMyAdminen interfazearen itxura pertsonalizatzeko balio dute, baina ez dira beti bateragarriak bertsio guztiekin.

Gaiak PHP kodea izan dezakete, eta, beraz, segurtasuna bermatzeko, konfiantzazko iturrietatik soilik eskuratzen dira. phpMyAdminen webgune ofizialean eskuragarri dauden gaiak taldeak egiaztatu egin dute.

Gaiak instalatzeko, fitxategia phpMyAdminen /themes/ karpetan kokatzen da. Ondoren, erabiltzaileak gai hori hauta dezake interfazearen itxura aldatzeko. Xehetasun gehiagorako, dokumentazio ofiziala kontsulta daiteke. 

Era berean, komunitateak sortutako gai berriak GitHub bidez partekatzen ditu, eta taldeak gai horiek egiaztatzen eta deskargatzeko prestatzeko aukera eskaintzen du. 

 Bertsioak 
Edozein software bezala, phpMyAdmin hainbat bertsio izan ditu historian zehar :

 0.9.0 (1998ko irailaren 9a): Barneko lehen bertsioa.
 1.0.1 (1998ko urriaren 26a): phpMyAdminen lehen bertsio egonkorretako bat izan zen. Oinarrizko funtzionalitateak eskaintzen zituen, hala nola MySQL datu-baseak web interfaze baten bidez kudeatzea, eta hasierako erabilgarritasun- eta egonkortasun-hobekuntzak sartu ziren.
 1.2.0 (1998ko azaroaren 29a):Aurreko bertsioarekiko hobekuntzak ekarri zituen, batez ere interfazean eta datu-baseen kudeaketan. Funtzionalitate berriak gehitu ziren eta akats batzuk zuzendu ziren, tresnaren erabilera errazteko.
 1.3.1 (1998ko abenduaren 27a): phpMyAdminen lehen bertsio eleanitza izan zen. Hizkuntza anitzeko euskarria gehitzeak proiektuaren hedapen internazionala ahalbidetu zuen eta erabiltzaile-komunitatea nabarmen handitu zen.
 2.1.0 (2000ko ekainaren 8a): Tobias Ratschiller jatorrizko sortzaileak garatutako azken bertsioa izan zen. Bertsio honek tresnaren oinarri funtzionalak sendotu zituen, baina ondoren proiektuaren garapena komunitate zabalago baten esku geratu zen.
 2.2.0 (2001eko abuztuaren 31a): The phpMyAdmin Project izeneko taldeak argitaratutako lehen bertsioa izan zen. Une honetatik aurrera, phpMyAdmin komunitate bidezko proiektu bihurtu zen, garapen egonkorragoarekin eta eguneratze jarraituagoekin.
 2.3.0 (2001eko azaroaren 8a): Datu-basearen eta taularen ikuspegiak atal txikiagotan banatu ziren.
 2.5.0 (2003ko azaroaren 4a): MIME-n oinarritutako eraldaketa-sistemaren sarrera.
 2.6.0 (2004ko irailaren 27a): Karaktere-multzoen eta MySQL 4.1en euskarria inplementatu zen.
 2.7.0 (2005eko abenduaren 4a): Inportatzeko gaitasun hobetuak, konfigurazio sinplifikatua, interfaze grafiko berrantolatua eta beste hainbat hobekuntza.
 2.8.0 (2006ko martxoaren 6a): Bateragarritasun-eguneraketak, datu-base ezkutuak, konfiguragarriak diren memoria-mugak, web bidezko konfigurazioa.
 2.9.0 (2006ko irailaren 20a)
 2.10.0 (2007ko otsailaren 27a): Harremanetarako GUIa (Diseinatzailea).
 2.11.0 (2007ko abuztuaren 22a): Kontsulten emaitzetan oinarritutako ikuspegien euskarria, trigger, prozedura eta funtzioen kudeaketa. Interfaze hobetua datu-base eta taula kopuru handia duten zerbitzarientzat. PHP 4 onartzen duen azken bertsioa.
 3.0.0 (2008ko irailaren 27a): PHP 5.2 eta MySQL 5 beharrezkoak. Gertaeren eta trigger-en euskarria.
 3.1.0 (2008ko azaroaren 28a): Instalazio-mekanismo berria.
 3.2.0 (2009ko ekainaren 15a): Interfazean hobekuntzak egin ziren, errendimendua optimizatu zen eta MySQL funtzionalitate berrien euskarria zabaldu zen.
 3.2.1 (2009ko abuztuaren 9a): Segurtasunari lotutako zuzenketak eta aurreko bertsioan atzemandako akatsen konponketak sartu ziren.
 3.2.2 (2009ko irailaren 13a): Interfazeko errore txikiak eta datu-kudeaketari lotutako arazoak zuzendu ziren.
 3.2.3 (2009ko urriaren 30a):  Segurtasun-hobekuntzak eta akats txikien konponketak izan zituen ardatz nagusi.
 3.3.0 (2010eko martxoaren 7a): Erabilgarritasuna hobetu zen, interfazea findu zen eta datu-base handien kudeaketa eraginkorragoa bihurtu zen.
 3.4.0 (2011ko maiatzaren 11a): AJAX interfaze-ko atal batzuetan, grafikoak, kontsulta-sortzaile bisuala, erabiltzaileen lehentasunak, ENUM/SET editorea.
 3.5.0 (2012ko apirilaren 7a): Tablen bistaratzea hobetu, grid editing (taula-zelulen zuzeneko edizioa), azken erabilitako taulen eta sailkapenaren memoria, flexible column width eta beste aukera batzuk gehitu ziren.
 4.0.0 (2013ko maiatzaren 3a): HTML frames erabat kendu ziren eta nabigazio-panelak egitura zuhaitz batean antolatzen du oraindik ere.
 4.1.0 (2013ko abenduaren 12a): Bug-zuzenketa ugari dakartza. Gehitu ziren portua definitzeko aukera konektatzerakoan.
 4.2.0 (2014ko maiatzaren 8a): trigger bakarrik esportatzeko aukera, CSV inportazioan hobekuntzak, zutabe-izenak eta collation ikuspegiak hobetu, eta kontsultak Query By Example biltegi moduan gorde eta kargatzeko aukera.
 4.3.0 (2014ko abenduaren 5a): Google Summer of Code ekimeneko lanak sartzen ditu.
 4.4.0 (2015eko apirilaren 1a): konfigurazio-aldagaiak eguneratzea, Recaptcha API-ren bertsio berriaren erabilera, SSL GRANT aukeraren laguntza eta taula egitura eta console ezarpenen hobekuntzak.
 4.5.0 (2015eko irailaren 23a): Console ezarpenak hobetzea, PDF esportazioetan egitura sartzea, datu balioak inportatu aurretik egiaztatzeko aukera, CHECKSUM TABLE laguntza, GRID editor nabigazio hobetuak eta MySQL/MariaDB funtzionalitate aurreratuen laguntza.
 5.0.0 (2019ko abenduaren 26a): 4.x-tik 5.x-era salto — PHP zaharren euskarria kendu eta modernizazioak egin dira. 
 5.1.0 (2021ko otsailaren 24a): Gaitu funtzionalitate aurreratuak, MariaDB laguntza eta hobekuntzak. 
 5.1.1 (2021eko ekainaren 4a): Akats-zuzenketa askorekin. 
 5.1.3 (2022ko otsailaren 11a): Segurtasun eta akats-zuzenketak batzen ditu. 
 5.2.0 (2022ko maiatzaren 10a): Bertsio egonkor berria, IE euskarria kenduta eta PHP 7.2+ beharrezkoa. 
 5.2.1 (2023ko otsailaren 8a): Akats-zuzenketa eta segurtasun hobekuntzak. 
 5.2.2 (2025eko urtarrilaren 21a): Zenbait akats eta segurtasun adabaki. 
 5.2.3 (2025eko urriaren 8a): Egonkortze eta akats-zuzenketa bertsio berriena gaur arte

 phpMyAdmin 6.0 
2025eko urriaren 8an, azkenengo bertsioarekin batera, phpMyAdmin 6.0 garatzen ari direla jakinarazi egin da. Bertsio berri hau PHP 8.2+ eta MySQL/MariaDB 5.5+ eskakizunak izango dituela aurreikusten da.

 Erreferentziak 

 Kanpo Estekak 
 PhpMyAdminen orrialde ofiziala 
 phpMyAdminen wiki ofiziala 
 Dokumentazioa
 Erabiltzaile-gida
 Hizkuntzen zerrenda
 PhpMyAdminen tutorialak - Learn how to use this database management system to manage the DBs.
 PhpMyAdmin GNU/Linuxen instalatzea
 PhpMyAdmin Ubuntu-n nola instalatu