Bortxaketaren kultura

Bortxaketaren kultura sistema sozial, kultural eta ideologiko bat da: sexu indarkeria normalizatzen, legitimatzen eta birpartitzen laguntzen duen sistema, hain zuzen ere.

Definizio horren arabera,  gizonek emakumeen eta neskatoen gain gehiegizko boterea izatea, kontrolatzea eta boterea gauzatzeko joera izatea normaltzat jotzen da. Emakume zein neskatoei gertatzen zaienaren erantzukizuna eragozten die “beren burua zaindu”, erasorik jasan ez dezaten. Gainera, erasoa jasan duten emakumeei errua botatzean datza eta aldi berean, hauen estigmatizazioan.

1970eko hamarkadan sortutako terminoa da, feminismoak hartu zuen garrantzi handiaren ondorioz.

Emakumeek eta neskatoek egiten dutenari arreta jartzea, eta ez gizon erasotzaileek egiten dutenari, bortxaketaren kultura da.

Beldurrarekin zerikusia du, eta hori emakumeentzako kontrol-mekanismoa da txikitatik (zeren beldur gara irteten garenean?). Horrek definitzen du emakumeen garatzeko, jokatzeko eta erabakiak hartzeko modua.

"Bortxatuak" izan diren emakumeak idatzi gabeko arau horiek urratu dituztenak direlako ideia (erruduntzailea) sortzen da. Horrek sexu-indarkeriari buruzko isiltasuna eta estigma betikotzen ditu. 

 TERMINOAREN SORRERA 
Kontzeptua 1970eko hamarkadan sortu zen, bigarren olatuko feminismoaren testuinguruan, Amerikako Estatu Batuetan. Bertako emakume feministek, azpimarratu zuten bortxaketa ez zela soilik banakako krimena, baizik eta gizarte-egitura patriarkalaren emaitza, eta salatu zuten ere bortxaketa kasuak nagusitu egiten zirela biktimen ahotsak entzun gabe,  bortxaketa kasu hauek ezkutatzen eta zigorgabetasun giroa sortzen. 

Bortxaketa «krimen eta bortizkeria» definiziotik harago dagoen arazo kulturala zela argudiatu zuten, eraldaketa sozialaren bidez baino ezin zela ezabatu defendatzen. Honela, bortxaketa ez zen soilik legezko kontu bat bezala tratatu, baizik eta gai ideologiko eta politiko bat bezala. Hala, bortxaketaren kulturak erasotzaile indibidualaren eta biktimaren arteko harremana izateari utzi zion, eta genero harremanen eta hegemonia kontzeptuen esparruan aztertzen hasi zuten.

Terminoaren lehen erabilera 1974an Noreen Connell eta Cassandra Wilsonek (New Yorkeko feminista erradikalak) argitaratutako liburuan"Violación: El Primer Libro de Consulta para la Mujer" izan zen.

Liburu hau, 1975eko Susan Brownmillerren "Contra nuestra voluntad: Hombres, mujeres y violacion lanarekin batera, bortxaketari buruzko esperientziak lehen pertsonan txertatzen lehenetarikoa izan zen, eta bortxaketa iraganean uste zen baino askoz arruntagoa zenaren ideia zabaldu zuten. 

Liburuan, taldeak adierazi zuen "gure azken helburua bortxaketa ezabatzea dela eta helburu hori ezin dela lortu gure gizartearen eraldaketa iraultzailerik gabe".

1975ean, Joyce E. Williams, Texas Woman's University-n lizentziatutako  irakasle Soziologoak,  bortxaketa kulturaren sorrera eta lehen erabilera zehazten du,  "Cultura de la violación" dokumentalean. Bertan, kulturalki dagoen bortxaketaren normalizazio eta onarpena azaltzen dira.

Hortik aurrera, 1970eko hamarkadaren erdian, komunikabide anitzetan etzuten hasi zen bortxaketaren kultura terminoa.

 BORTXAKETAREN KULTURAREN EZAUGARRIAK 

 Indarkeria sexualaren normalizazioa 
Sexu-indarkeriarekin zerikusia duten jokabideak, jarrerak edo dinamikak normaltzat, saihestezintzat edo ez hain larritzat hartzen dituen gizarte-prozesua da eta askotan ohartu gabe gertatu daiteke.

Beste era batean azaltzeko: gizartea sindarkeri-dinamika hauei ohitzen denean eta indarkeria gisa ikusteari uzten dionean.

Sexu indarkeriaren normalizazioa estuki lotuta dago bortxaketaren kulturaren kontzeptuarekin, eta hurrengo puntuetan azalduko diren dinamikak hemen jaiotzen dira.

 Biktimaren erruduntzea (victim-blaming) 
Biktimaren erruduntzea, bortxaketaren kulturaren ezaugarrietako bat da. Biktimei errua bere gain inposatzean datza, gertatu zaienaren erantzukizuna berea izan dela hain zuzen ere. Narratiba sozialak, mito horietaz elikaturik, biktimek bere burua zalantzan jartzea eramaten du, biktima ez dela pentsatzeraino, bera benetan erruduna dela sinisten. Erru hau, biktimek egoera horiek eragin dituztela esaten defendatzen da.  

Era berean, kultura hau, gizartea zein instituzioak bortizkeria minimizatzea edo justifikatzea  laguntzen du, biktimek gertatu zaienaren errua dutela zabaltzen.

Hortaz, diskurtso sozial eta patriarkalek —biktimak erruduntzat jotzeak eta estigmatizatzeak— ekarpen esanguratsua egiten diote jazarpen sexualaren inguruko ikuspegiari: erantzukizuna biktimen gain uzteak borroka oztopatzen du, eta, horren ondorioz, emakumeen eskubideen bermaketa eta defentsa nabarmen zailtzen dira.

Betidanik, patriarkatua eta gizarte diskurtso hauek, bortizkeria sexualaren kontra eta emakumeen eskubide eta babesaren aldeko borrokarentzat oztopo handia suposatu dute historian zehar.

 Genero arauak 
Genero-arauak edo genero-rolak gizarteak genero bakoitzari esleitzen dizkion itxaropen, betebehar eta jokabide multzoa dira. Arau horien barnean ideiak, jarrerak eta adierazteko moduak kokatzen dira, eta ez dira izaera biologikokoak edo naturalak; aitzitik, historikoki eta sozialki eraikitako egiturak dira. Haien bidez zehazten da pertsona batek nola “jokatu behar” duen emakume, gizon edo bestelako genero gisa identifikatzen denean. 

Genero-rolen eta bortxaketaren kulturaren arteko harremana zuzena eta garrantzitsua da. Genero-estereotipoek sexu bakoitzari berezkoak zaizkion jokabideak existitzen direla sinplifikatu eta naturalizatzen dute. Horrek emakumeen aurkako indarkeria gutxiestera edo justifikatzera eraman dezake, erasoak emakumeak esleitutako roletatik “desbideratu” direlako gertatzen direla iradokiz.

Era berean, estereotipoek laguntzen dute genero-indarkeria arauzkotara edo esparru pribatura mugatutako gai gisa ulertzera. Hori oztopo handia da bai arazoaren gizarte aitorpen egokirako, bai sistema judizialaren babes eta esku-hartze eraginkorrerako. 

Rol tradizionaletan, gizonei autoritatea eta boterea egozten zaizkie —etxeko nagusi edo erabakien hartzaile gisa—, eta emakumeak mendekotasun eta zainketa-eginkizunetara bideratzen dira. Egiturazio horrek indarkeria “natural” edo zilegi gisa ulertzen duen testuinguru sinbolikoa sortzen du.

Laburbilduz, genero-estereotipoek eta rol tradizionalek indarkeria eta bortxaketa sostengatu eta justifikatzen dituen oinarri kulturala eratzen dute. Biktimari errua egozteko joerak eta erasoak arrazoitzeko mekanismoak gizonaren botere-eredu tradizionaletan sustraituta daude. Horrek errealitatea lausotu eta problema sozialaren benetako dimentsioa ezkutatzen du, baita emakumeen eskubideak bermatzeko eta indarkeria errotik desagerrarazteko ahaleginak zaildu ere. (Soriano, J. 2025). 

 Sexualizazioa eta objektualizazioa 
Sexualizazioa prozesu bat da, non pertsona batek, edo egoera batek, termino sexualetan interpretatzen edo baloratzen den, pertsona horren borondaterik egon gabe ere. Hau da, norbait sexu-objektu bihurtzea, edo bere presentzia edo portaera sexualtzat interpretatzea, sexuala ez denean.

Bestalde, objetualizazioa (edo kosifikazioa), pertsona bat, duintasuna duen gizaki bezala tratatu ordex, objektu bezala tratatzean gertatzen den prozesuan datza. Hau da, norbait gauza batera murriztea.

Bortxaketaren kultura bezalako testuinguru batean, bi kontzeptu hauek egunerokotasunean oso errepikatuak direla ikus dezakegu. Zatika garatuko dugu:

 Emakumeak objektu sexual bihurtzea

Sexualizazioak pertsona bat besteen plazererako objektu bihurtzen du. Horren ondorioz, bere gorputza besteentzat eskuragarri dagoen zerbait bezala ikusten da, eta, beraz, humanitatea kentzen zaio.

 Eskuragarritasuna eta desira nahastea

Arropa, argazkiak edo jarrerak prestasun sexualaren seinale gisa interpretatzea eta, beraz, sexualizazioa baimena dela pentsatzea.

“gona motza eramaten badu, zerbait nahi duelako da”

 Hipersexualizazio goiztiarra eta zaurgarritasuna

Nerabeak eta ummeak sexualizatzeak areagotu egiten du jazarpena, groominga eta sexu-indarkeria jasateko arriskua. Gainera, emakume/gazteen balioa bere erakargarritasunean dagoela ustea. Gainera, orduan eta gazteago izan orduan eta normalizatzeko arrisku handiagoa.

 Adibide sozialak eta kultur produktuak 
Bortxaketaren kultura uste baino kontzeptu normalizatuagoa da. Egunerokotasunena, publizitatean, filmetan, musikan edota sare sozialetan agertzen diren joeretan dagoen kontzeptua da, eta hau normalizatzea lortzen dute. 

Publizitatearen aldetik, honen adibide izan daiteke emakumea objektu sexual gisa erabiltzea, hau da emakumearen gorputza produktua saltzeko erabiltzea, nahiz eta produktua sexuarekin zerikusirik ez izan. Honen beste adibide bat izan diteke indar-harremanak erotizatzea, emakumea menpeko egoera batean agertzea eta gizonezko agintariak erakusten dituzten irudiak, estetika artistiko gisa. Hau askotan ikusten da kolonien anuntzioetan eta aldizkarietan. 

Filmetan berriz, kontzeptu honen adibideak egoeren normalizazioetan detektatzen da. Egoera tipikoetako bat maskulinitate toxikoaren normalizazioa da. Heroe maskulinoak emakumeak maipulatuta erakartzen dituzten eszenak erromantiko gisa edo ligatzeko estrategia gisa erabiliz. 

Musikaren esparruan ordea, emakumearen sexualizazio iraunkorra eta indarkeriaren erotizazioa dira bortxaketaren kulturaren erreflexua. Emakumea plazer sexualaren objetktu moduan bakarrik deskribatzea, edo abestietan posesibitatea, jeloskortasuna edo mehatxu desiragarrik azaltzea dira kontzeptuaren adibide argiak. 

Azkenik, sare sozialetan eta azken aldian arrakasta handia duen joera umore beltza aitzaki gisa erabiltzeko joera da. Adibidez indarkeri sexuala umorerako erabiltzen duten memeak.

 Kritikak eta eztabaidak 
Kontzeptu polemikoa dela aitortu dezakegu, ideologia desberdinen arabera iritzi desberdin asko daude, eta kontzeptuaren inguruko eztabaidak eta kritikak ohikoak dira. Atal honetan murgiltzeko zelai politikora pasatzea ezinbestekoa da eta horretarako zenbait egunkari desberdinen arteko iritziak aztertuko ditugu. Alde batetik, Noticias de Navarrako egunkariak bortxaketaren kulturari buruzko ikuspegi kritikoa garatzen du, eta haren iritzi nagusia da fenomeno hori ez dela termino polemiko baten inguruko eztabaida semantikoa, baizik eta gizartean errotuta dauden botere-harreman, joera matxista eta jokaera normalizatuen ondoriozko egitura sozial bat; egitura horrek emakumeen eguneroko ahultasuna eta beldurra sortzen ditu, eta gizonek duten askatasun pribilegioarekin kontraste nabarmena erakusten du. Honek dio gizonek, nahita edo oharkabean, bortxaketaren kultura eragiten eta mantentzen dutela (estatistikek erakusten duten moduan eraso sexual gehienak gizonek egiten dituztelako) eta, ondorioz, prebentzioa ez dela soilik emakumeei beren burua babesteko aholkuak ematea, baizik eta gizonek beren jarrera, hizkuntza, espazioen erabilera eta besteenganako errespetua berrikusi eta aldatzea.

El mundo egunkarian argitaratutako iritzi artikulu baten arabera, bortxaketaren kulturaren inguruko ikuspegi kritikoa eskaintzen du, nazioartean zehar eraso sexualen kopuru kezkagarria eta haien trataera juridiko, sozial eta kulturalaren arteko desoreka azpimarratuz. Iritzi nagusia bortxaketaren kultura egiturazko arazo gisa ulertu behar dela da: genero-ikuspegi desorekatuak, sexualitatearen inguruko estereotipoak eta biktimen autonomia sexualaren banaketa desorekatuak eragiten dute zenbait gizartek indarkeria sexuala normalizatzea edo arintzea. Testuak erakusten du nola herrialde bakoitzak bortxaketa modu desberdinetan definitzen duen  (adibidez, Alemaniako “No es no” lege berria, Espainiako eta Italiako tipifikazio ezberdinak, Erresuma Batuko definizio murriztailea edo Estatu Batuetan 2012an egindako erreforma) eta nola lege horien arteko aldeek biktimen babesa eta delituen ikerketa baldintzatzen duten. Iritzi artikuluak ondorioztatzen du bortxaketaren kultura ez dela gertakari isolatuez osatutako errealitatea, baizik eta lege, diskurtso eta praktika zehatzek elikatzen duten egitura sozial sakona, eta horri aurre egiteko ikuspegi sistemikoa eta bateratua behar dela. 

Egunkariz aldatuz, Berria egunkariak bortxaketaren kulturaren inguruko ikuspegiari dagokionez, hoenen iritzi nagusia egungo gizartean oraindik ere errotuta dagoela emakumeen aurkako indarkeria sexuala normalizatzen eta justifikatzen duen mentalitate kolektibo bat dagoela da; mentalitate horrek gizonen portaera bortitza zuritu eta, aldi berean, erantzukizuna sistematikoki emakumeengan jartzen du. Hainbat argudio erabiltzen ditu tesia sendotzeko: lehenik, sare sozialetan eta gazteen erreferente kulturaletan agertzen diren jokaera eta adierazpen sexisten adibideak bortxaketaren kultura oraindik bizirik dagoela erakusten dutenak, bereziki kontzientziarik gabeko edo ezin erantzun dezaketen emakumeak helburu izatera bultzatzen duten praktiketan. Bigarrenik, salaketa-faltak eta gizarteak sexu-erasoekiko duen tolerantzia mailak agerian uzten dute emakumeek bizi duten erruduntze historikoa, non jokabide, janzkera edo egoera pertsonalak erasoen justifikazio bihurtzen diren. Hirugarrenik, egileak azpimarratzen du bortxaketaren kulturaren sustraiak ez direla gaur egungo fenomeno bat, baizik eta mendeetan zehar garatutako diskurtso moral eta erlijiosoetan oinarritzen direla, emakumeen sexualitatea kontrolatzeko eta haien “tentazioa” erruduntzeko helburuarekin. Azkenik, ondorioztatzen du diskurtso matxista historiko horiek gaur egungo gizon askoren jarreretara transmititu direla  (nahiz eta teknologiaren eta modernitatearen testuinguruan egon) eta horrek erakusten duela bortxaketaren kultura egiturazko arazo sozial gisa ulertzeko eta gainditzeko beharra. 

Beraz, agerikoa den bezala, ikuspuntu eta iritzi ugari daude kontzeptu honen inguruan. Batez ere gizarteko gai polemikoetako batean sartzen delako eta honekiko ikuspuntuak ugariak direlako eta guztien iritziekin bat egiten duen kontzeptua ez delako. 

 Indarkeria sexualaren prebentzioa eta hezkuntza 
Sexu-indarkeria prebenitzeaz hitz egiten dugunean, sexu-heziketa datorkigu burura, azken urteetan eztabaidatutako gaia izan baita. Eta alde batetik, egokia da, prebentzioaren zati handi bat hor baitago. 

Sexu-hezkuntzak gorputzari, emozioei eta sexualitateari buruzko informazio argia eman nahi du, haur eta gazteei mugak jartzen eta hautematen laguntzeko, eta harreman osasuntsuak izaten irakasten du. Eta prebentzioaren foku garrantzitsua bada ere, garrantzitsua da jakitea ez dela bakarra, familiak, ikastetxeak eta osasun-arloak ere horren parte izan beharko luketelako.

Helburu hori gauzatzeko, Nafarroan indarkeria saihesteko Nafarroan… Gozatu, partekatu eta errespetatu kanpaina nola gauzatu den ikus dezakegu.

Dena den, garrantzitsua da ere arreta ingurunean eta erasotzaileengan jartzea, izan ere, gehienetan, biktima posibleengan jartzen da fokua prebentziorako orduan.

 Nafarroako testuingurua 
Espaina mailan 1/2004 Lege Organikoak honela definitzen du genero-indarkeria: indarkeria fisikoa, psikologikoa, sexuala, mehatxuak, derrigortzeak, etab bikotekideek edo bikotekide ohiek, edo afektibitate-harremana izan dutenek (baita bizikidetzarik ez dutenek ere) emakumeengan gauzatutakoa.  Hau da, indarkeria bakarrik bikotearen edo bikote ohien barruan pairatu daitekeela adierazten du.

Dena den, Nafarroa mailan, 14/2015 Foru legeak  emakumeak indarkeria fisiko, sexual, psikologiko edo ekonomikoaren aurrean babesten ditu. Biktimei babesa eskaintzera behartzen ditu erakundeak, laguntza sozial, legal eta psikologiko gisa, eta justiziarako sarbidea izan dezaten ziurtatzen du, bikotekide edo bikotekide ohiak izan ala ez.

Biktimen arreta eta laguntza zerbitzuei erreparatuz, Nafarroa mailan haibat ikus ditzakegu:

 CAIVS: Zentro honek laguntza psikologikoa, soziala, juridikoa eta osasunekoa eskaintzen du eta ez da beharrezkoa aurretik salaketarik jarri izatea.
 Oficina de Atención a las Víctimas de Delitos del Gobierno de Navarra: CAIVS-en antzekoa, ez da beharrezkoa aurretik salatzea.
 INAI: Erakunde honen bidez, gizarte-laguntzak, babes-baliabideak, larrialdietarako ostatua eta indarkeria-egoeretarako laguntza eska daitezke. Ez du arreta zuzena eskaintzen.
 DUO: genero-indarkeriaren biktima diren emakumeei eta haien seme-alabei, gizarte-egoera zaurgarrian daudenean laguntza integrala ematen dien udal-programa.
 ESMAM: zerbitzu publikoa, doakoa eta espezializatua da, eta laguntza soziala, psikologikoa eta juridikoa eskaintzen die emakumeei.

 Erreferentziak 

Kategoria:Bortxaketak