Echevarría SA

Echevarria S.A, edo S.A. Echevarria, edo Etxebarria fabrika 1878an Begoñako errepublikan sorturiko enpresa siderometalurgiko bat izan zen, garrantzitsua Bizkaian. Lehen fabrika Begoñako Errekalde auzoan sortu zuten 1878an (gaur egun Etxebarria parkea dagoen tokia), eta 1902an bigarren fabrika bat (Santa Ageda) ireki zuten enpresak Bilboaldeko beste puntan, Kastrexanan. Errekaldeko fabrika 1982ra arte aritu zen martxan. Bi urte geroago eraitsi zuten,1984an, tximinia bat izan ezik; izan ere, 1987tik aurrera, tximinia hori gaur egungo Etxebarria parkeko ikono bihurtu zen.1878an Federiko Etxebarriak elizatearen erdigunean Txakilante edo Errekalde (edo Rekalde)  izeneko txakolin-baserria (eta haren arloak) erosi zuen fabrika jartzeko. San Agustin komentua egon zen lekutik gertu zegoen. Federiko Etxebarriak, bere aita José Etxebarria Azkoagarekin eta bere anaia gaztearekin egin zuen erosketa. Begoñako Basilikatik hurbil eta desnibel batean kokatuta zeuden lurrak; lur horien alde baxuena Udalaren Gas Fabrikari saldu eta ondoko beste batzuk ere erosi zituen, familiak latorrizko ijezketa eta estanpazio tailer apal bat eraikitzeari ekin zion, ondoren zabaldu egin zena galdaragintza eta bainu galvanizatuak fabrikatzeko.

1885 inguruan, Federico eta José Etxebarria Rotaetxe, Echevarría Hermanos (euskaraz: Etxebarria anaiak) konpainiako kideak, aitaren negozio industrialen ardura hartu zuten (1896an hil zen). Baina laster, Federiko Etxebarriak proiektu berriak abiatuko zituen. Horrela, Juan Zurikaldai-rekin batera, lursail berriak erosi zituen Echevarría Hermanos enpresaren izenean, eta, Rekaldeko fabrika handitu ondoren, 1886an hasi zen ferratzeko iltzeen fabrikazio mekanikoa egiten, mundu guztian komertzializatuko zuena. 1894an, Rekaldeko fabrikaren jabe gisa, lankidetza teknikorako kontratua sinatu zuen Frederick Siemens-ekin, eta, horri esker, estatu osoan muntatutako Siemens altzairuzko lehen labea jarri zuen, hainbat ijezketa-trenez gain. Fabrikaren jatorrizko gunea zabaltzen hasi zen, Bilbokoa zen Mallonako hilerriko mugaraino. Lehen Mundu Gerraren garaian, HEVA altzairuak estatu mailako lehen altzairu bereziak patentatu zituen.104 urteko historia izan zuen "Echevarria Fabrika"-ren lekukoa da gaur egun Etxebarria Parkean geratzen den tximinia. 
 Historia 

 Aurrekariak (1400-1878) 
Industria-prozesua goiz abiatu zen Begoñan, eta goiz azaldu zen Boluetako Otxaibai leku-izena. Legizamon abizeneko familiakoak ziren XV. mendean bertako burdinola eta erroten jabeak; eta lantegi horiek 1828an zutik irauten omen zuten. Bitxia bada ere, bertan kokatu zen 1841ean Bizkaiko lehendabiziko siderurgia-fabrika, lingoteetatik burdinurtua eta ijezketak (laminazioak) egiten zituena. Euskal Herriko lehen fabrika moderno aitzindaria izan zen. Beraz, nahiz eta azkenaldian Bizkaiaren irudi industriala beti itsasadarraren ezkerraldearekin lotu izan den, Begoñako errepublikan izan zuen jatorria: Boluetan. Han sortu ziren lehen labe garaiak. Geroago, 1846an, labe garaia jarri zen martxan; horretarako burdin-mea Ollargan meategitik (gertu zegoen, Ibaizabal ibaiaren beste aldean) eta egur-ikatza inguruko basoetatik ekarri ziren. 

Bizkaiko burdinak garrantzi berezia izan zuen industrializazio prozesuan. Lehen aipatu diren burdinolek, eta Somorrostrotik ateratzen zen kalitate handiko metalak merkatu ona zuten Europako Atlantikoan. Gainera, Bilboko portua leku estrategikoa zen nazioarteko merkataritza hori egiteko: produkzio lekutik gertu, Gaztelako artilearen portu naturala zen, Europan asko kontsumitzen zen produktua. Barkuek artile hori garraiatzen zuten, eta burdina pisua emateko erabiltzen zuten, bereziki Ingalaterrara, baina baita Amerikara ere. Burdina zeramatzaten itsasontziek bueltako bidean beste produktu batzuk ekartzen zituzten, eta bide horretan garrantzia hartu zuen Bilbo-Cardiff bideak: Galesera burdina eramaten zen eta bueltan ikatza ekarri, Asturiasen produzitzen zena baino kalitate hobea zuena. 1856an egoera guztiz aldatu zen: Henry Bessemerrek bere izena daraman prozesua patentatu zuen. Bizkaiko burdinak askoz emaitza hobeak ematen zituen, fosforo gutxi zuelako; Erresuma Batura egindako esportazioak biderkatu ziren. 1863tik aurrera burdinaren salmenta erraztu zen, fiskalitatea aldatzearen ondorio.

Begoñako elizatea gune industrial bihurtu zen lehen karlistaldia bukatu ondoren; Santa Ana de Bolueta fabrika ireki zen urte berean, aduanak Ebrotik kostalderaino eraman ziren. Burdin-lingoteen bigarren fusioa egiten hasi zen 1843tik aurrera, hasieran Ingalaterratik ekarritako mearekin, eta Asturiastik ekartzen zen ikatz begetala erabiliz berotzeko, Ibaizabalen egindako presaren indar hidraulikoa ere baliatu zuten. Bigarren fusioko prozesua  bakarrik egitea garestia zela eta, mineralarekin lehen fusioa ere hasi ziren egiten 1848an eraikitako labe garaiarekin. Hasieran burdina lingotetan heltzen zitzaien eta bigarren fusio batean prozesatzen zuten burdinazko tresnak sortzeko. 1860an fabrikak bazituen 200 langile, hiru labe garai eta langileentzat eraikitako lehenengo etxea. Fabrika hartan eraiki zen, adibidez, 1847ko Areatzako zubia osatzeko behar izan ziren pieza guztiak. 1889an elizateko biztanleen laurdena baino gehiago Boluetan bizi zen, funtsean Santa Ana fabrikari eta ostalaritza-establezimenduei lotuta; Begoña osoko biztanleak 2561 ziren eta Boluetakoak 711.

Begoñako elizatea edo errepublika, 1925ean Bilbok anexionatu arte, landa giroko udalerria zen nagusiki; zelai berdeak zituen, errekek eta errekatxoek ureztatutako baratze, fruta-arbola eta mahastiekin; landa-eremu horretan kokatzen ziren baserriak, eskola, udaletxea (Errepublikako Etxea) eta basilika santutegia; baita garbitegi eta iturriak ere, emakumeen eguneroko topaleku; eta tabernak eta ardandegiak, herrira iristen ziren errepide eta galtzadetatik. Bizi-eremu tradizional horrek, Bilborekiko gertutasunak baldintzatuta, bere mugen barruan hartzen zituen, Bilboko burgesiaren komentu eta landa-etxeez gain, industria-iraultzaren ondoren sortutako meategi- eta fabrika-tailerrak eta -kontzentrazioak (Larreagaburu, Boluetako Santa Ana fabrika (1841-2005), S.A. Echevarría eta Tabako-Fabrika), bai eta haiei zegozkien langile-populazioko poltsak ere, zeinetarako lehen etxe merkeak eraiki baitziren. Paisaia berri horretan, pixkanaka, landa-eremuaren eta hiri-eremuaren arteko muga, tradizioaren eta modernitatearen artekoa, lausotuz joan zen.
 Sorrera Begoñako Errekalden (1878) 
{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.88307, 43.226279]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F90606"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.92082, 43.26402]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F90606"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.98905, 43.28695]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F90606"
      }   

    }
  ]
}Errekaldeko fabrika izan zen paisaia berri horren protagonistetako bat, non zelai berdeek tximiniei lekua egin zieten eta, gainera, modernitatearen paradigma gisa ulertuta, Echevarría SA industria siderurgikoaren sorburuetako bat izan zen, eta Begoñako mahatsorrientzat "fabrika" besterik ez. 1878an sortu zenetik eta 1982an itxi ondoren ere, Begoñako Kaltzadak eta Uribarri auzoen eraldaketa urbanistiko eta sozialaren parte eta arte izango da. Ekoizpen-eredutzat eta gizarte-harreman berrien sustatzailetzat hartuta, fabrikako instalazioa berezkoa eta familiarra dela irudituko zaie langileei, eta hura sortzen eta eraldatzen parte hartu zuten, xede komun bat partekatuz. Fabrikaren eta komunitatearen arteko harreman horrek, denboran aldakorra eta ez beti lagunkoia, auzoaren identitate kolektiboa eratzen lagundu zuen, eta nahiz eta fisikoki fabrika desagertu, oraindik ere hor irauten du aspaldiko giroa. 

S.A. Echevarría fabrikaren jatorria xafla litografiatua estanpatzeko tailer batean dago (kontserba-potoak egiteko latorria), José Echevarría Ascoaga (1811-1896) errementari arabarrak 1878an sortu zuena. Begoña eta Bilboren arteko muga egiten zuen Bolborategi izeneko ibarrean zegoen, Txakilante baserri txakolindegi desagertuaren lurretan. Fabrika-instalazio hasiberriari Errekalde (edo Rekalde) izena eman zioten, lur haiek zeharkatzen zuen errekatxoaren izena zen. eta Kristo kaleko hasierako iturrian bukatzen zen erreka. 1886an, sortzailearen hiru seme-alabak negozioan sartu ziren, eta Federicoren irudia nabarmendu zen (1840-1932). Federico, beste industria- eta merkataritza-ekimen batzuen artean, familia-enpresaren buru izan zen: lurraren zati bat Gasaren Udal Fabrikari saldu zion, beste batzuk erosi zituen goiko lautadan, eta produkzioa dibertsifikatu zuen, hurrenez hurreneko instalazio mekanizatuekin; baldeak eta zartaginak egiteko tailerra (1886-90), ferratzeko iltzeak eta ferrak (1887), horiek izan ziren Errekalde enpresaren benetako euskarria (1897). 1898an, kalitate kontrolatuko altzairua ekoiztu nahi zutenez, Estatuko lehen Martin-Siemens Labea instalatu zuten, denbora gutxian edukiera bikoitzeko beste berri batez ordezkatuta, eta bi ijezketa-tren, arbastatzeko bat eta profil komertzialeko beste bat.  
 Kastrexanako Santa Ageda fabrikarekin integratzea (1902) 
{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.88307, 43.226279]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F90606"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.92082, 43.26402]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F90606"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.98905, 43.28695]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F90606"
      }   

    }
  ]
}1902an, fabrikan baziren zazpi nabe, dozena bat industria-eraikin eta mendi-mazelaren gaineko laborategi bat, eta hala ere handitu egin zuten Hierros y Fundición Santa Águeda enpresa erosita, Kadagua ibaiaren ertzean, Kastrexanan, Barakaldotik gertu. Lantegi berrian baziren galdategi bat, energia hidraulikoz eragindako trefileria bat, alanbre-eratorritakoak eta iltze-tailer bat. 1924an osatu zuten egur-ikatzezko labe garai bat eta Les Fours Lecocq sozietatearen koke-bateria bat gehituta.  Santa Agedako eta Errekaldeko fabirikak tren-adar baten eta gas-hodi baten bidez konektatu zituzten gero. Bi lantegiek 313 langile izatera heldu ziren, eta urtean 2.500 tona ekoiztera ere.  

Garai hartan Altos Hornos de Vizcaya 1902ko apirilaren 29an sortu zuten Bilbon, honako enpresak fusionatu ondoren: Altos Hornos y Fábricas de Hierro y Aceros de Bilbao, La Vizcaya eta La Iberia. Enpresa hauek Europa osoan zehar esportatu zuten burdin bizkaitarra, eta lehiakortasuna hobetzeko bat egin zuten.Sociedad Anónima Echevarria (1920). 

Geroago, 1920ko otsailaren 11n Echevarria S.A. sortu zen eta Mario Herrán eta Santiago Vallhonrat ingeniarien saiakuntzek HEVA markarekin merkaturatutako altzairu xeheen ekoizpena lortu zuten. Bere kalitate handiak, 1925, 1929 eta 1930eko erakusketa nazional eta internazionaletan saritua, bere ezarpena azkartuko du, eraikuntza, erreminta eta automoziorako altzairuen merkatu estatala monopolizatuz.

Agate Deunan zegoen Erdi Aroko burdinolak Santa Agueda fabrikari utzia zion tokia 1862an, tradizio metalurgikoarekin jarraitze aldera. Kastrexanako Agate Deunan, 1987 arte, hiru ekoizpen-prozesu egon ziren: labe garaietako galdaketa, koke-ekoizpena eta trefilaketa. Koke-bateria 50 labek osatzen zuten eta XX. mendearen 50eko hamarkadan instalatu zen, 1921eko eta 1924ko lehenengo labeak ordezkatzeko. Kokea lortzeko prozesurako lehengaia Saberoko meategietatik (Leon) ekartzen zen (geroago Afrikatik eta Ameriketako Estatu Batuetatik ere bai). 
1925eko urtarrilaren 1ean Bilbok Begoñako eta Deustuko elizateak bere osotasunean anexionatu zituen. Hiru urte geroago, Echevarría S.A. Onura Publikoko Industria izendatu zuten, eta bertan behera utzi zuen hiriak Errekalderen gainean zuen edozein hirigintza-plan. Aldi berean, fabrikari ondoko landa-lurrak desjabetzeko aukera eman zion. Hirurogeiko hamarkadara arte, lursail horietan jardun zuen, eta, pixkanaka, Zumalakarregi etorbideko lautadaren azalera osoa hartu zuen, muga hauek zituela: Mallonako hilerri zaharra eta Trauko bidea, Kaltzadak, La Estrella, Etxechikerra baserriak. Begoña Kirol Elkarteak zeukan Gurutz Berdea futbol zelaia ere irentsi zuen. Azken horren gainean, Echevarríak atseden-leku bat eraiki zuen bere langileentzat, anbigu-a, frontoiak, bola-jokoa eta kantxa izan zituena. Echesa Kirol Elkartekoek futbol, saskibaloi, eskubaloi eta hockey txapelketetan parte hartzen zuten. Hirurogeiko hamarkadaren erdialdera, Forja eta Estanpazio atalen handitzeak atseden-leku horiek itxiera behartu zuen, egoitza soziala eta kirol-lehiaketak Basarratera eraman ziren, bertan baitzegoen Etxebarría etxebizitza-taldea. Gaseko kalezuloan zegoen langileen ekonomatoa ere Basarratera eraman zuten. 

Gerrate Zibilaren ondoren, Bizkaiko Labe Garaiek landa-exodoa erakarri zuten, eta Bilbo Handiko ekonomiaren dinamizatzaile bihurtu ziren, Espainia osoko etorkinak bereganatuz. Hortaz, Bilbo Handia estatu osoko hirigunerik handienetarikoa bihurtu zen.  1939tik 1959ra bitartean, diktadurak ezarritako autarkia ekonomikoak eta gobernu-interbentzionismo gogorrak soldata baxuak inposatu zituen. Baldintza horiek hobetzeko asmoz enpresak eta langileek adostu zuten  familien aurreikuspen asistentziala eta soziala edukitzea, plantilla kohesionatu eta produktibitate handiagoa lortzeko. Asistentzia Mediko Kirurgikoko Mutualitatea eta Gizarte Laguntzako Zerbitzua sortu zituzten. Bertan, langileen eta haien seme-alaben oinarrizko prestakuntza eta espezializazioa sartu ziren, ikasketa-bekekin, udalekuekin eta aprendizen eskolak sortzearekin, alokairuko etxebizitzak erosteko edo eraikitzeko finantzaketarekin, Aurreikuspen Kutxarekin, Erretiratuen Egunarekin eta C.D. Echesak 15 kirol-modalitate baino gehiago zituen. Mendi Taldean gizon eta emakumeak ibili ziren 1954tik aurrera, fabrikako idazkaritzan eta administrazioan emakumeak sartu izanaren isla. 

 Kutsadura Begoñan eta Basauriko Altzairuaren Hirira (1960-1967) 
{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.88307, 43.226279]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F90606"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.92082, 43.26402]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F90606"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.98905, 43.28695]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F90606"
      }   

    }
  ]
}Hirurogeiko hamarkadan, 5.349 langileko plantillarekin, eta nahiz eta teknologian eta produktuetan (herdoilgaitzak, erregogorrak eta beroarekiko erresistenteak) berrikuntza-politika egin eta industria-espazioa behin eta berriz handitu, Errekalde eta Santa Ageda instalazio zaharkituak eta hertsiak ziren. Lehenaren kasuan, egoera larriagotu egin zen, Bilbon kutsadura handia sortzen zelako. Ke handia zabaltzen zuen hirian bere bost tximiniek, forjazko mailuen etengabeko kolpeak ziren eta euria ari zuenean ikatz puska ñimiñoez arropa blaitzen zuten. Egoera horrek eta altzairu berezien sektorea modernizatzeko eta lehiatzeko Siderurgia Plan Nazionala aldarrikatzeak (1964-72) bultzatu zuten Echevarría SA Basauriko San Miguel ibarrean Altzairuaren Hiria eraikitzera (1967). Siderurgia-instalazio moderno automatizatu bat zen, 300.000 tonako hasierako ekoizpen-gaitasuna zuena, langile gazte eta teknikoki prestatua, eta I+G+Ban berrikuntza eta teknologiaren aldeko apustu argia egin zuen. Denboran zehar egindako apustu horri esker, gaur egunera iritsi da Sidenor markarekin, eta erreferentzia bihurtu da Europako altzairu berezien sektoreko teknologien ekoizpenean eta garapenean. 

 Azken urteak eta itxiera (1967-1988) 
1974ko energia-krisiak, euskal altzairuaren produkzioaren gehiegizko lehiakortasunarekin eta gehiegizko produktibitatearekin batera, ustekabean harrapatu zuen Echevarria, produkzioaren eta plantillen bikoiztasun-egoera larrian murgilduta. Horren ondorioz, 1979an Saneamendu Plan bat egin zen, 1980an Aceriales S.A. enpresan sartu zen, 1982an Recalde itxi zen, 1984an Santa Agedakoa sekzioka saldu zen,  1978tik 1981era bitartean langile-kopurua murriztu egin zen, 3.723 lanpostu ezabatu baitziren, gehienak Errekalden, eta horrek lan-gatazka ekarri zuen, Euskal Herriak bizi zuen egoera sozio-ekonomiko eta politiko zailari gehitu zitzaiona. 

Espainia Europar Batasunean sartu ondoren, 1988-12-31n Aceros del Norte ACENOR S.A. industria-talde publikoa eratu zen (1991tik aurrera, Sidenor), eta talde horretan sartu zen S.A. Echevarría. Horrek enpresa gisa desagertzea eta familia sortzailearekin zuen lotura galtzea ekarri zuen. thumb|Etxebarria Parkea eta bere tximinia.Errekaldekoaren itxiera 1978ko abendurako ezarrita zegoen arren, mantentze-, kontrol- eta tratamendu-tailerrek eta ijezketako duo bikoitzeko trenak martxan jarraitu zuten 1982ra arte. Bi urte geroago, arpilatutako burdinazko eta adreiluzko pabilioiak, tximiniak eta bizirik iraun zuten gainerako instalazioak eraitsi eta desegin ziren, duo bikoitzeko trenaren tximinia izan ezik; izan ere, 1987tik aurrera, gaur egungo Etxebarriako udal-parkean lurperatutako fabrikaren ikono bihurtu zen. 

1980-1990eko hamarkadan krisiak gogor jo zuen Euskal Herri osoa, Bilbo Handia batez ere, eta AHV enpresa zaharrak ateak itxi zituen eta horrekin batera, Astilleros Euskalduna bezalako enpresek ere. Gaur egun, berrindustrializazioa gauzatu ostean, Acería Compacta de Bizkaia - ACB deituriko enpresa sortu da, CSP teknologia bidez urtean 3 milioi tona altzairu ekoizten dituenak. 

 Rekalde fabrikako antolaketa. (Circa 1967) 
Argazkian markatuta dauden zenbakiekin eta beheko zerrendarekin ikus daiteke zelan zegoen antolatuta Errekaldeko fabrika 1967an edo.erdian|thumb|980x980px|Begoña - Echevarria erakusketa Bilboko Euskal Museoan (Amaia Mujika Goñi eta Esteban Kadarso, 2018)

 Ikus, gainera  
 Industrializazioa Euskal Herrian 
 Labe garai 
 Burdinaren Martxa 
 Bizkaiko Labe Garaiak / Altos Hornos de Vizcaya 
 Begoñako Errepublika 

 Erreferentziak  


 Bibliografia 


   Alonso Olea, Eduardo. «ECHEVARRÍA, S.A. - Auñamendi Eusko Entziklopedia» Auñamendi.eusko-ikaskuntza.eus

 Kanpo estekak 



Kategoria:Bilboko enpresak
Kategoria:Desagertu edo beste enpresa batekin baturiko Euskal Enpresak 
Kategoria:Industria-enpresak eta fabrikak 
Kategoria:1878an sortutako enpresak
Kategoria:1989an desagertutako enpresak
Kategoria:Enpresa siderurgikoak