Bustrofedon

Bustrofedona idazketa-estilo bat da, txandakako idazkera-lerroak alderantzikatzen dituena, letrak ere alderantziz idatzita, ispilu-estiloan. Hori ez dator bat europar hizkuntza modernoekin: hain zuzen ere, horietan idaztean, lerroak beti alde berean hasten baitira, gehienetan ezkerrean.

Jatorrizko terminoa antzinako grezieratik dator: βουστροφηδόν (boustrophēdón), βους (bous, "idia"),   (strophē, "txanda"), eta -δόν (-dón adberbio atzizkia, "-ren moduan", hau da, "idia (goldean) biraka dabilen bezala". Gehienbat antzinako eskuizkribuetan eta beste inskripzio batzuetan ageri da. Antzinako Grezian harrian idazteko era arrunta zen, baina gero eta gutxiago erabili zen garai helenistiko osoan. Antzinako idazkera asko, hala nola etruskoa, safaitikoa eta sabaearra, maiz edo ohituraz, bustrofedon moduan idazten ziren.
eskuinera|frame|Foroko inskripzioa (ezagutzen diren latinezko inskripzio zaharrenetako bat) bustrofedonez idatzia, modu irregularrean bada ere: goitik behera, 1., 3., 5., 7., 9., 11., 12., 14. eta 16 lerroak eskuinetik ezkerrera doaz; 2., 4., 6., 8., 10., 13. eta 15.ak, ezkerretik eskuinera; 8., 9., eta 16.ak goikoz behera daude (Domenico Comparettiren igurtzi batetik).

 Alderantzizko bustrofedona 
ezkerrera|thumb|285x285px|Alderantzizko bustrofedon testu baten eskema, rongo-rongo moduan, baina latindar idazkeraz
Rapa Nuiko zurezko oholek eta beste artefaktu ebakiek ere rongo-rongo izeneko bustrofedon testua daramate, oraindik ere argitu gabea. Rongo-rongoan, lerro tartekatuetako testua 180 gradu biratua zen, ispilatua izan beharrean: horri alderantzizko bustrofedon esaten zaio.

Irakurleak oholtxoko ezkerreko beheko izkinan hasi behar du: lerro bat ezkerretik eskuinera irakurtzen du, gero oholtxoa 180 gradu biratzen du, hurrengo lerroan berriro ezkerretik eskuinera segitzeko. Lerro bat irakurtzean, haren gaineko eta azpiko lerroak alderantziz ageri dira. Hala ere, idazketak tabletaren bigarren aldean segitzen du, lehenengoa amaitzen duen puntuan; beraz, lehen aldeak lerro kopuru bakoitia badu, bigarrena ezkerreko goiko izkinan hasiko da, eta idazketaren norabidea goitik behera aldatzen da. Oholtxo eta pentagrama handiagoak, agian, biratu gabe irakur zitezkeen, irakurlea goikoz behera bistaratutako testu irakurtzeko gai bazen. 

 hungariar folkloristak (1864-1946) idatzi zuen antzinako bustrofedon idazkerak antza duela artzainek egiten zituzten hungariera zaharrezko rovás makilak. Koska-egile batek zurezko makilari ezkerreko eskuaz eusten zion, eta eskuineko eskuaz letrak eskuinetik ezkerrera mozten zituen: lehen aldea prest zegoenean, makilari bertikalki buelta eman eta kontrako aldea hozkatzen hasten ziren modu berean. Horizontalki tolestean (harriz ebakitako bustrofedon inskripzioetan bezala), azken emaitza eskuinetik ezkerrera hasten den testua da, eta ezkerretik eskuinera segitzen du hurrengo lerroan, letrak goikoz behera jarrita. Sebestyének iradokitzen du bustrofedoneko idazki zaharrak halako zurezko makiletatik kopiatuak izan zirela, letra moztuekin, inskripzio epigrafikoetarako aplikatuta (jatorrizko zurezko motaren benetako esanahia ezagutu gabe).

 Luviterazko hieroglifikoen adibidea 
Luviterak bertsio bat zuen, hieroglifoetakoa, bustrofedon estiloan irakurria (testu gehienak idazkera kuneiformeaz idatzita zeuden): edozein lerro indibidualetako norabidea zenbait hieroglifo osatzen zuten animalien edo gorputz-atalen aurrealdeak seinalatzen zuen. Hala ere, hieroglifo egiptoarrak ez bezala —beren ideograma eta logograma ugariekin, norabidetasun erraza erakusten dute—, luviterazko hieroglifikoaz idatzitako testuaren norabide lineala ikustea zailagoa da. 

 Beste adibide batzuk 
Bustrofedonen adibide garaikide bat AEBko eta Kanadako inkesta-udalerrien barruko atalen zenbaki-eskema da. Bi herrialdeotan, 36 ataleko 6x6 lauki-sare batean banatzen dira inkesta-herriak. AEBko Public Land Survey Systemean ("Lurzoru publikoen inkesta sistema"), udalerri bateko 1. atala ipar-ekialdeko izkinan dago, eta zenbakitzea bustrofedon moduan doa, hego-ekialdeko izkinako 36. atalera iritsi arte. Kanadako Dominion Land Surveyk ("Dominioko lurren inkesta") ere bustrofedon-zenbaketa darabil, baina hego-ekialdeko izkinan hasten da. Antzeko eskema bati jarraituz, Erresuma Batuko kale-zenbakikuntzak, batzuetan, norabide batean seriea egiten du eta, gero, bestean itzultzen da (zenbakitze-metodo bera erabiltzen da Europa kontinentaleko zenbait hiritan). Hori ez dator bat kaleetan parez pare dauden zenbaki bakoitien eta bikoitien ohiko metodoarekin, bi-biak norabide berean gorantz baitoaz.
eskuinera|thumb|Jakinarazpena, bustrofedona erabiliz idatzitako avoiuli idazkeraz
Adibide anitz daude:

 Etruskoek batzuetan erabili zuten.
 Antzinako latina halaxe idazten zen K.a. IV. mendera arte, idazketa-norabidea ezkerretik eskuinera behin betiko finkatu zenean.
 Ge'ez hizkuntzako antzinako testuak —Etiopiako Eliza Ortodoxoaren, Eritreako Eliza Ortodoxoaren eta Beta Israel komunitatearen hizkuntza liturgikoa— bustrofedonez idazten ziren, baita, jatorriz, Safaitiko idazkera ere.
 Vanuatuko Pentecost uhartean erabiltzen den avoiuli idazkera bustrofedon moduan idatzita dago, diseinu bidez.
 Horrez gain, Induseko idazkera, oraindik deszifratu gabe badago ere, bustrofedon moduan idatz daiteke.
 Beste adibide bat bustrofedonaren eraldaketa da, matematikan ezaguna.
 Iturri batzuek adierazi dute, halaber, A lineala agian ezkerretik eskuinera, eskuinetik ezkerrera eta bustrofedon modura idazten zela.
 Giza hortz iraunkorrak bustrofedon sekuentzian zenbakitzen dira Amerikar zenbaki-sistema unibertsalean.
 Artearen historian, Marilyn Aronberg Lavin-ek terminoa  horma-pinturako ziklo batek har dezakeen norabide narratibo mota bat deskribatzeko hartu zuen: "Bustrofedona santutegi jakin bateko horma banaka batzuen gainazalean dago (lineala), baita aurkako horma batean edo gehiagotan ere (airetikoa). Testua hainbat mailatan irakurtzen da, aurrena ezkerretik eskuinera, gero eskuinetik ezkerrera alderantzikatuz, edo alderantziz".
 Datu espazialetarako fitxategien konpresio digitalean, GRIB2ren konpresio-algoritmoak balioak "bustrofedon moduan paketatzen ditu, "ondoz ondoko" balioak erredundanteagoak izan daitezen".

 Hizkuntza eraikietan 

 Ithkuil hizkuntza eraikiak bustrofedon idazkera darabil.
 Marc Okrandek Disneyren 2001eko Atlantis: The Lost Empire filmerako sortutako hizkuntza atlantikoa bustrofedonez idatzita dago, ur flotatzailearen sentsazioa emateko.
 Kernetin, hots, The Montmaray Journalsen erabilitako kode-hizkuntza, bustrofedon moduaz idatzita dago. Kornubiera eta latinaren arteko konbinazioa da eta komunikazio sekreturako erabiltzen da.
 Idatzi berantiarretan, J.R.R. Tolkienen esanetan, elfo asko eskuin-ezkertiak ziren eta, horrenbestez, ezkerretik eskuinera edo eskuinetik ezkerrera idazten zuten, beharren arabera.
 Lim Carterren Green Star eleberrietan, herri laonesaren gidoia bustrofedon estiloan idatzita dago.

 Zenbait eraikin europarretan 

 Ejea de los Caballerosko (Zaragoza) San Salvador elizaren iparraldeko atarian, tinpanoan Azken Afariari dagokion duen eszena bat dago, bustrofedonez idatzia.
 Kretako Gortinako Kodea (Gortinako Legeak) bustrofedonez idatzitako inskripzio baten beste adibide bat da. K.a. V. mendekoa da, eta gaur egun arte ezagutzen den greziar legeen bildumarik zabalena da.

 Rousseau 
Pentagrama batetik bestera errazago irakurtzeko, eta "begia saltatzea" saihesteko, Jean-Jacques Rousseauk bustrofedon notazio bat irudikatu zuen. Horrek bigarren pentagrama eskuinetik ezkerrera idaztea eskatzen zion idazleari, gero hurrengoa ezkerretik eskuinera, eta abar. Hitzei dagokienez, alderantzikatu egiten ziren, bi lerrotik behin.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Anbigrama
 Ispilu idazkera
 Sator karratua bustrofedon moduan irakurtzen da interpretazio bakarrean

 Kanpo estekak 

 Web-ean oinarritutako Bustrofedon testu irakurle bat
 Bustrofedon testu irakurle bat
 Bustrofedon abiadura-irakurgailua
 Idatzi sigi-saga testua behetik gora

Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak