Cēsis

Cēsis (letonieraz  ahoskatua; , , , ) Letoniako hiribildua da, Vidzeme eskualdean dagoena. Gauja ibaiaren haranean dago.

 Gaztelua 
Cēsisko kokalekurik zaharrena Riekstuko muino gotortua da, vendos izeneko tribu batek eraikitako egurrezko gaztelu harresitua. Muino handia, bere gotorleku-sistemaren zati batekin batera, oraindik ikus daiteke gazteluko parkean. Kokaleku hori mendebaldearen eta ekialdearen arteko merkataritza-ibilbide handienetatik gertu zegoen, eta eskualdeko paisaia nagusitzen zen.

Gurutzatu alemanak, Ezpataren Livoniar Anaiak izeneko ordenakoak, 1209an hasi ziren Wenden gaztelua eraikitzen, muino gotortuaren ondoan. Gaztelua handitu eta harresitu zenean, Ordenaren Maisuaren egoitza izan zen. 1577an, Livoniar Gerran, garnizioak gaztelua suntsitu zuen Ivan Izugarriaren eskuetan erortzea saihesteko nor garaitua izango zen Wendengo guduan (1578). 1598an Bi Nazioen Errepublikan sartu zen eta Wendenengo voivoderria sortu zuten. 1620an Suediak Wenden konkistatu zuen. Beranduago berreraiki, baina Errusiako Armadak berriro suntsitu zuen 1703an, Iparraldeko Gerra Handian zehar. 1777an, Sievers kondeak gazteluaren lurrak erosi zituen eta bere egoitza berria gazteluaren ekialdean eraiki zuen, eraikinaren atzealdea dorre gotortuarekin lotuz. 1949. urteaz geroztik, Historia Museoa Gaztelu Berrian dago, antzinako Cēsisko gazteluaren lurretan. Gaztelu Berriaren aurreko lorategia aletegi batek eta ukuilu batek inguratzen dute, eta gaur egun museoaren biltzar-zentroa dago bertan. Aletegiaren atzean Letoniako garagardo-fabrikarik zaharrena dago, Cēsu Alus, 1878an Sievers kondearen azken urteetan eraikia, nahiz eta jatorria Livoniar Ordenaren garaian izan.

Aurrealdean, gazteluko parkea dago, 1812an diseinatua. Garaiko ezaugarri erromantikoak ditu: bidezidorrak, landare exotikoak eta aintzirako urak, gazteluaren aurriak islatzen dituztenak.

 Hiribildua 
XIII. mendearen bigarren erdian egin zen Cēsis hiribilduaren banaketa. Herriaren erdigunea merkatua eta eliza bat ziren. Bizitegi-zentroa Livoniar Ordenaren harrizko gaztelua zen, bere hiru dorre gotortuekin. Hiribildua dolomitazko harresi batek inguratzen zuen, zortzi dorre eta bost ate zituena. Erdi Aroko eraikinen zatiak, San Joan Bataiatzailearen eliza (1281-1284), Ordenaren Gazteluaren hondarrak, Cēsisko Gaztelua eta harresiak, oraindik ere ikus daitezke Vaļņu eta Palasta kaleetan.

Errepide zaharren sareaz gain, eraikinen trazadurak ere iraun du Erdi Arotik, baina eraikin asko desagertu egin dira (azkena 1748an suntsitu zuten). Rīgas kaleko 16tik 25era bitarteko zenbakien artean, XVIII. mendeko eraikinak ikus daitezke, eta XIX. mendeko etxeak, berriz, 15. eta 47. urteen artean. XIX. mendearen bigarren erdian, Riga-Pskov errepidearen eraikuntzak (1868) eta Riga-Valka trenbideak hiriaren garapena bizkortu zuten. Raunas kaleko 10. zenbakian, tren-geltokitik hiriaren alde zaharrera, Letoniar Elkartearen Etxea dago (A. Malvess arkitektoa) eta 14. zenbakian Eskualdeko Auzitegia (P. Mengelis arkitektoa).

1919ko ekainean, indar estoniar eta letoniarrak alemaniarren aurka borrokatzen ari zirenean, Cēsisko gudua Letoniako Independentzia Gerrako gudu erabakigarrietako bat izan zen.

Cēsisek bere ur termalengatik, uda-etxeetako eta bainuetxeetako azoka handiagatik eta Gauja inguruko bainuetxeengatik lortu du ospea. Cīrulīši da aipagarriena, Svētavots () leizetik gertu. Iturri horrek sendatzeko ahalmena duela uste da.

 Klima 

 Hiritar ezagunak 
 Johann von Sievers (1778–1827), errusiar jenerala
 Emanuel von Sievers (1817–1909), errusiar politikaria
 Heinrich Leonhard Adolphi (1852–1918), luteotar martiria
 Alfrēds Kalniņš (1879–1951), musikagilea
 Eduard Erdmann (1896–1958), musikagilea
 Max Hildebert Boehm (1891–1968), soziologoa
 Adolf Rüütel (1906–1981), futbolaria
 Wilhelm Theodor Georg Lenz (1906–1976), historialaria
 Nina Vatatsy (1908–1997), bibliografoa
 Anita Stukāne (1954-), atleta
 Laima Vaikule (1954-), abeslaria
 Edvīns Ķeņģis (1959-), xakelaria

 Herri eta hiri senidetuak 

  Achim
  Baku
  Gatxinski barrutia
  Konstancin-Jeziorna
  Rakvere
  Rokiškis
  Tyresö
  Venafro
  Zhovkva
  Loutraki

Galeria

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Letoniako hiriak