Haenyeo

Haenyeo (hangul-en, «itsasoko emakumeak») termino korear bat da, Hego Koreako Jeju uharteko emakume urpekariak izendatzeko erabiltzen dena. Euren izpiritu independente, borondate edo determinazio zorrotzagatik dira ezagunak, eta Koreako uharte honetako familia egitura erdi-matriarkala irudikatzen dute. Gaur egun, Koreako ikur turistiko eta kultural nagusietako bat dira.

Jejuko haenyeoen inguruko kultura Gizateriaren Ondare Kultural Immaterialtzat jo zuen Unescok 2016an.

 Historia 
Jejuko urpekarien tradizioa 434. urtekoa da. Jatorriz, urpekaritza mota hau gizonezkoentzako lanbidea zen, eta emakumeentzat, senarrekin batera lan egiten bazuten. XVII. mendera arte ez zen agertu urpekarien lehen aipamen idatzia, Jejuren geografiari buruzko monografia batean, jamnyeo gisa deskribatzen dituena (lit., «emakume urpekariak»). XVIII. mendean, emakumezko urpekariek (ordurako haenyeo deitzen zitzaien) gizonezko urpekarien kopurua gainditu zuten. Fenomeno honen beste azalpen bat emakumeen egoera fisiologikoa da: emakumeek gizonek baino larruazalpeko gantz gehiago eta dardara-atalase altuagoa dute, eta horrek, ur hotzak errazago jasaten uzten omen die. XVIII . mendeko dokumentu batek jasota dauka Haliotis lehorren jenerotan ordaintzeko tributu baten ezarpena, eta faktore horrek behartu zituen emakume asko ur hotzetan murgiltzera, molusku-mota horren bila.

Itsasoko urpekaritza, emakumeek ia erabat menderatutako industria bihurtu zenez, haenyeo askok, senarrak ordezkatu zituzten familiaren euskarri nagusi gisa. Joera hau bereziki areagotu zen Korea japoniarren kolonia bihurtu eta urpekaritza irabazi handiko jarduera bilakatu zenean. Japoniar kolonizazioaren aurreko aldira arte, urpekariek harrapatzen zutenaren zati handi bat Chosoneko agintariei ematen zitzaien zerga gisa. Hala ere, japoniarrak Korean kokatu zirenean, tradizio hori abolitu zuten, eta haenyeek beren harrapaketak merkatu librean saldu eta etekina atera ahal izan zuten. Gainera, merkatari japoniarrek eta korearrek urpekariak kontratatzen zituzten, Japonian edo Koreako kontinentean beraientzat lan egin zezaten soldatapeko langile gisa, eta emakume urpekariek euren finantza-egoera izugarri hobetu ahal izan zuten. 1903tik aurrera haenyeoak Japonian lan egiteko kontratatzen hasi ziren, non ama nipondarrekin batera bizi izan ziren; 1937 aldera, Japoniako uretan murgiltzen ziren emakume haenyeoen kopurua 1601ekoa zen. Yeonpyeong-ri-n —Incheon-etik hurbil dagoen uharte bat, non haenyeo askok lan egiten duten—, haien soldatak, batez beste, inguruko familia arrunt baten diru-sarrera guztien % 40-48 ziren. Emakume urpekariek Jejuren ekonomian eta familia-unitateetan zuten kokapen nagusiak nolabaiteko garrantzia izaten jarraitu zuen, baita japoniar kolonizazioaren ondoren ere. 1960ko hamarkadaren hasieran, adibidez, Jejuren arrantza-sarreren % 60 haenyeoek bildutakoak ziren; senarren artean, berriz, langabezia-tasa handiak zeuden.

 Oraintsuko garaia 
Aldi hartatik, ordea, haenyeoen industriaren gainbehera hasi zen. Korea osoan gertatu zen bezala, Jeju uhartean bertan ere, egitura ekonomikoa aldatu egin zen eta 1978rako turismoak sektore ekonomiko tradizionalak gainditu zituen, nekazaritza kasu. Horrek eragin handia izan zuen emakume urpekarien kopuruan. Lan gogorra eta neketsua zenaren alternatiba gehiago zegoenez, emakume askok utzi egin zuten urpeko arrantzaren industria. 1965 eta 1970 artean urpekarien kopuruak behera egin zuen, 23.081etik 14.143ra. Haenyeoen industriarentzat kaltegarriagoa izan zen belaunaldi berriak mundu honetatik aldentzea, aukera ekonomiko hobeak ireki zitzaizkielako. Hautagai berririk ez egoteak zahartze progresibo bat ekarri zuen. 1970. urterako, emakume urpekarien % 31k 30 urte edo gutxiago zituzten; % 55ek, berriz, 30 eta 49 urte artean zituzten, eta % 14k bakarrik zituzten 50 urte baino gehiago; hala ere, 2014an kopuruak erabat aldatu ziren: ordurako, urpekarien % 98k batez beste 50 urte baino gehiago zituzten.

Panorama hori izanik ere, egoera aldatu egin da. Gaur egun haenyeoak Jejuko altxor baliotsuenetakotzat hartzen dira. Koreako gobernuak laguntza eman du emakume urpekarientzako ekipoa erosteko, eta itsaski freskoa saltzeko eskubide esklusiboak eman dizkie. Gainera, 2014ko martxoan, gobernuak Unescori eskatu zion Gizateriaren Ondare Kultural Immaterialaren zerrendan inskribatzeko, eta horrela egin zuten 2016an, Jeju uharteko emakume urpekarien kultura izenarekin.

 Ezaugarriak 
Tradizionalki, neskak hamaika urte zituztenean hasten ziren entrenatzen. Sakonera txikiko uretan murgilduz egiten zuten, beren erara lan eginez sakonera handiagoetara iritsi arte. Zazpi bat urteko entrenamenduaren ondoren, neskak eskubide osoko haenyeotzat hartzen zituzten.

Hasiera-hasieratik, haenyeo emakume urpekariek kotoizko jantziak erabili izan dituzte urperatzeetan, baina 1970eko hamarkadatik aurrera, uretako jantziak erabiltzen hasi ziren. 1900az geroztik, urpekaritzako betaurrekoak erabiltzea ere erabaki zen, eta hori garrantzitsua izan zen, ordura arte urpeko bilaketa ikusmen naturalaren bidez egiten baitzen, tresnarik eta/edo babesik gabe. Uretako jantzi modernoen erabilerak ere asko erraztu die haenyeoei ur hotzetan murgiltzea. Neoprenozko jantziak erabiltzearen ondorioz, emakume urpekariek uretan bospasei orduz egon zitezkeen urperatze bakarrean, baita neguan ere.

2025eko maiatzean argitaratutako ikerketa batek erakutsi zuenez, hogeita hamar haenyeoren lagin batean (batez beste, 65 urtekoak), emakume horiek hainbat belaunalditan, apnean eta ur hotzetan urpean igeri egitearen ondorioz, egokitzapen fisiologiko eta genetikoak garatu zituzten. Urpean igeri egitean bradikardia nabarmena ikusi ahal izan zen, baita hotzaren tolerantziari lotutako gene batean hautespen positibodun aldaketa bat ere.

Harrapaketak, besteak beste, hauez osatuta daude: harribitxiak, maskorrak, olagarroak, itsas trikuak, aszidiak edo alga arreak, baita sargazoak, ostrak, itsas limosnak eta abar ere.

 Iruditegia 

 Zinema eta telebista 
Haenyeoen bizitza eta lana askotan irudikatu izan dira zineman eta telebistan, ez bakarrik beren herrialdean. Hona hemen titulu adierazgarrienetako batzuk:

 My Mother, the Mermaid, 2004ko filma, haenyeo bat protagonista izan zuena.
 Tamra, irla, 1640an girotutako 2007ko telesaila.
 Swallow the Sun, 2009ko telesaila.
 Nicole Gormley, Lessons from Jeju, 2020ko film labur dokumentala.
 Nuestro horizonte azul, 2022ko telesaila. Emakume urpekariak dira telesaileko pertsonaietako batzuk.
 Samdal-rin bueltan, 2023ko telesaila.
 Sue Kim, Itsasoaren azken emakumeak, Malala Yousafzaik Apple TV+ katearentzat ekoitzitako dokumentala, 2024ko Torontoko Nazioarteko Zinema Jaialdian estreinatua.
 Bizitzak mandarinak ematen badizkizu..., 2025eko telesaila (Netflix).

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

  Byun, Kyeonghwa; Kang, Eun-Jung (2015eko iraila). «Spatial Transformation and Functions of Bulteok as Space for Haenyeo on Jeju Island, Korea». Journal of Asian Architecture and Building Engineering. 
  Hong, S.K. (1965). «Hae-nyo, the diving women of Korea».  En Rahn, H.; Yokoyama, T., eds. Physiology of Breath-Hold Diving and the Ama of Japan. National Academy of Sciences - National Research Council. pp. 99-112. ISBN 0-309-01341-0. 
  Gwon, Gwi-Sook (2015). «Changing labor processes of women's work: the haenyo of Jeju Island». Korean Studies. 
  Lee, Joung-Hun; Iwasa, Yoh (2011). «Tourists and traditional divers in a common fishing ground». Ecological Economics. 
  Lee, Joo-Young; Lee, Hyo Hyun (2014). «Korean Women Divers 'Haenyeo': Bathing Suits and Acclimatization to Cold». Journal of the Human-Environment System 17 (1). Seoul National University.

 Ikus, gainera 
 Ama

 Kanpo estekak 

Kategoria:Hego Koreako kultura
Kategoria:Urpekaritza
Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak