Delia Akeley

Delia Akeley (Beaver Dam, Wisconsin, 1869ko abenduaren 5ean -Daytona Beach, Florida, 1970eko maiatzaren 22an), Mickie izenez ere ezaguna, estatubatuar esploratzaile, ehiztari, argazkilari eta idazlea  izan zen.  Afrikan ibili zen basa-fauna biltzen eta Estatu Batuetako natura-zientzietako hainbat museotarako azterketa antropologikoak egiten.  Ezagutzaren mugak eta esplorazioak ia gizonezkoenak baino ez ziren garaian, emakume aitzindari ausart bat bezala nabarmendu zen: Afrikan hogeita bat urtez senarrarekin ibili ondoren, berrogeita hamar urterekin bere bizitzako abenturari ekitea erabaki zuen, eta Afrikaren zati bat oinez eta bakarrik gurutzatu zuen Mendebaldeko lehen emakumea izan zen. 

 Bizitza 
1869ko abenduaren 5ean jaio zen Beaver Dameko (Wisconsin) etxalde batean. Margaret Hanberry eta Patrick Denning nekazari irlandarrek osatutako jatorri xumeko familiaren bederatzi seme-alaben artean txikiena izan zen. Helduaroan, bere haurtzaroari buruzko diskrezio handia mantendu zuen.

Mickie, bere familian deitzen zioten bezala, neska errebelde, konformagaitz eta urduritzat hartu zuten. Aitarekin liskarra izan ondoren, etxetik ihes egin zuen hamahiru urte zituenean. Berak zioenez, monotoniaz nekatuta zegoen eta abenturazko bizimodua izan nahi zuen. Ez zuen sekula bere familia berriro ikusi. Milwaukee-n, 14 urte zituela, Arthur Reiss ezagutu zuen, bizargin eta ehiztari afizionatua, lana aurkitzen lagundu ziona. Harekin maitemindu zen eta harekin ezkontzea erabaki zuen 1889an. Elkarrekin hainbat ehiza bidaia egin zituzten Estatu Batuetan eta Kanadan zehar, eta 1902an Afrikara egin zuten lehen espedizioari ekin zioten.

Baliteke ehizaldi hartan Carl Ethan Akeley ezagutu izana, Milwaukeeko Museo Publikoarentzat lan egiten zuena. Berehala liluratu zuen taxidermista, argazkilari eta ehiztari ospetsuaren lanak. Oso ezaguna zen, diorametan espezialista zelako. Dekoratu handi horiek margotuta eta argiztatuta zeuden, animalia-irudiak banatzen ziren ingurune naturalak imitatuz. 1902an, Reissekin hamahiru urtez ezkonduta egon ondoren, dibortzioa eskatu zion. 1902an, Delia berriro ezkondu zen Akeleyrekin. Garai hartan, Akeley Chicagoko Historia Naturaleko Field Museoko taxidermista nagusia zen, eta bere kolaboratzailerik leialena bihurtu zen.

Urteak aurrera joan ahala bikotea apurka-apurka bananduz joan zen. 1918an, Deliak erabat ekin zion gerra-ahaleginari, eta Nancyra (Frantzia) bidaiatu zuen, jangela batean lan egiteko, Lehen Mundu Gerran Europan borrokatzen ari ziren Estatu Batuetako Espedizio Indarraren boluntario gisa. Carlekin 21 urte zeramatzan ezkonduta, eta abandonatu egin zuela argudiatu zuen, baina gero jakin zen desleiala izan zela. 1923ra arte itxarongo zuten dibortzioa formalizatzeko.

Bere azken afrikar espediziotik itzuli zenean, Warren D. Howerekin ezkondu zen, Chicagon bizi zenetik ezagutzen zuen negozio gizon eta espedizionario ohi batekin. Bizitza publikotik erretiratuta, bi liburu autobiografiko idatzi zituen, "Jungle Portraits" (1930) eta "All True" (1931). Horietan Afrikako bizipenak, naturari eta bertako kulturei buruzko behaketak eta bizitzari eta abenturari buruzko gogoetak kontatu baitzituen.

Arrazoi naturalengatik hil zen 1970eko maiatzaren 22an Daytona Beach-en, Floridan.

 Esplorazioak 
1905 eta 1920 artean Deliak eta bere senar Carlek bost espedizio egin zituzten Afrikara. Lehena, 1905ean, New Yorkeko Historia Naturaleko Museo Amerikarrak antolatu zuen bere senarrak gidatua elefanteen aleak lortzeko. Lau urte geroago, 1909an, New Yorkera joan ziren bizitzera, eta elkarrekin Afrikara egin zuten bigarren bidaia, Museorako elefante gehiago ehizatu eta eramateko enkarguarekin. 1911 arte iraun zuen espedizio horretan, Carl-i eraso egin zion elefante batek, baina bere emaztearen erabakiari esker, lagundu egin baitzion, bizia salbatu ahal izan zuen. Handik gutxira, behazun-sukarrak jota gaixotu zen, eta erizainaren, safariaren zuzendariaren eta janari-hornitzailearen rola hartu behar izan zuen. Azkenik, onik eta onik itzuli ziren Estatu Batuetara 1911n. Han, heroi gisa hartu zituzten eta goi gizartearekin harremanak izaten hasi ziren.

Urte haietan interes handia zuen 1920an Afrikatik ekarritako tximu vervet batean, eta J.T. Junior izena jarri zion. Konpainia-animalia balitz bezala zaintzen zuen arren, tximinoak eraso egin zion eta azkenean zoologiko batera eraman behar izan zuten. Tximinoarengandik ikasitako guztia bere liburuan islatu zuen:  "J.T. Junior: The biography of an african monkey". Etologia zientzia gisa existitu baino lehenagoko garai batean egin zituen animalien portaerari buruzko ikerketak.

Carl-engandik banandu ondoren, 1924 eta 1925 artean, Ekialdeko Afrikara eta Erdialdeko Afrikara egin zuen lehen bakarkako espedizioa, Brooklyngo Museoak finantzatuta, Afrikako kulturak aztertzeko eta ehiza larriko espezimen batzuk biltzeko.Espedizioan, laguntzaile bakarrak, gidaririk eta eskolta armaturik gabe, ohi bezala, berak aukeratutako pertsona afrikarrak izan ziren. 1925ean itzuli zen etxera, Brooklyngo Museora hogeita hamar ehiza-animalia espezimen baino gehiago ekarriz. Interes zientifiko eta kulturaleko ehun eta laurogeita hamar objektu ere saldu zizkion New Jerseyko Newark Museoari. 1929an, bakarkako bigarren espedizioa egin zuen, hau ere Brooklyngo Museorako. Euri jasak zirela eta, aurretik itzuli behar izan bazuen ere, 1524 metro baino gehiagoko pelikula eta 1500 argazki lortu zituen.Erdialdeko Afrikako tribu primitiboekin izandako lehen esperientziatik, duela 22 urtetik, ziur nago, emakume bat bakarrik, eskolta armaturik gabe eta herrixketan bizi bada, emakumeekin adiskidetu eta bere ohitura tribalei buruzko informazio baliotsuagoa eta benetakoagoa lor dezakeela.thumb|Delia Akeley Afrikan, 1918
Bakarkako espedizio horietan, oso ezagunak ez ziren eta mendebaldeko munduarekin harremanik izan ez zuten kulturak aztertzea, haiekin bizitzea eta behatzea zen helburu nagusia. Hilabete batzuetan Mbuti izeneko talde pigmeo batean sartu zen, Ituriko basoan, eta zeramika eta museoetarako beste tramankulu batzuk bildu zituen. Tribu horiei buruz egin zituen idatziek haien familia-egitura, kultura eta bizimodua ulertzen lagundu zuten. 1930ean Estatu Batuetara itzuli zenean, hau esan zuen: "Afrikako natiboak gustatzen zaizkit: lagunkoiak, inteligenteak eta gu baino askoz ere ulerkorragoak iruditu zitzaizkidan". Kenyako Tana ibaiaren eta Etiopiaren artean dagoen basamortua zeharkatzen zuen lehen mendebaldarra izan zen eta Indiako Ozeanotik ibai horretan kanoan nabigatu zuen. Erdialdeko Afrikan egin zituen espedizioek Kenyari eta Kongori buruz zituzten ezagutzak handitzen lagundu zuten.

Bere espedizioei buruzko artikuluak The Saturday Evening Post-en argitaratu ziren, eta Collier's, Century eta The Literary Gest aldizkarietan.

 Taxidermia eta dioramak 
Carlek egiten zuen taxidermia mota eta gero Deliak ikasi zuena, ez zen tradizionala. Larruak buztinetan zizelkatutako formen gainean muntatzen zituzten, animaliek bizirik izan zuten irudia eta gorputz-hizkuntza imitatzeko diseinatuak. Gero, figurak habitat artifizialetan kokatzen zituzten, eta ekosistema zehatzak erreproduzitzen zituzten, beren ingurune naturala imitatuz. Historia Naturaleko Field Museoan dioramak egiten hasi ziren, eta dioramen diseinua oso berritzailetzat jo zen garai hartarako. Eszenatokiak errealistagoak egiteko, hostoak eta beste landare batzuk biltzen zituzten edo erle-argizariz egiten zituzten, moldeak egiten zituzten eta gero hiru dimentsiotan imitatzen zituzten inguruneei argazkiak ateratzen zizkieten. Urte luzez elkarrekin lan egin zuten, ehizaren bidez, Field Museorako eta Historia Naturaleko Museo Amerikarreko Ugaztun Afrikarren Akeley Aretorako animalia-espezimenak lortzeko. Akeleytarrek euren burua ehiztaritzat zuten, ez kirolagatik, baizik eta AEBetako herriari Afrikaren ikuspegi naturala eskaintzeko, desagertuta zegoen mundu baten argazkia eginez. Helburu hezitzaileekin animalia basatiak ehizatzeak suposatzen duen eztabaidaz harago, hauek museoetan erakusteak, inguru errealista batean askatasunean inoiz miretsiko ez zituzten animaliak ikusteko aukera eskaini zien bisitari ugariri (gehienak ikasleak).

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Delia Akeley, Afrika oinez zeharkatu zuen lehen esploratzailea.

Kategoria:Wisconsindarrak
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako argazkilariak
Kategoria:Emakume argazkilariak
Kategoria:Emakume ikertzaileak
Kategoria:Emakume esploratzaileak
Kategoria:XX. mendeko emakume idazleak
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako ehun urtedunak