Afrikako exarka-herria

Afrikako exarka-herria, Kartagoko exarka-herria ere deitua, Ekialdeko Erromatar Inperioaren barruti administratibo bat izan zen, VI. eta VIII. mendeen artean, Kartagon bizi zen exarkaren jurisdikziopeko lurraldeak hartzen zituena.

 Sorrera 
Exarka-herriaren independentzia handiak agintari inperialen aurkako matxinadarako joera komuna izatea ahalbidetu zien exarkei. Batzuetan matxinada inperioko zabarkeriaren ondorioa izaten zen, exarkek beren arazoak konpondu behar izan baitzituzten Konstantinoplaren laguntza gutxirekin edo batere gabe.

476an Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori ondoren, Ekialdeko Erromatar Inperioa egonkor mantendu zen Erdi Aroaren hasieran, eta etorkizuneko hedapenerako gaitasunari eutsi zion. Justiniano I.ak berriro konkistatu zituen iparraldeko Afrika, Italia, Dalmazia eta, azkenik, Hispaniaren eremuak Ekialdeko Erromatar Inperioarentzat. Honek, ordea, Inperioaren baliabide mugatuen gaineko presio handia ekarri zuen. Geroko enperadoreek ez zuten berriro konkistatutako lurra utziko egoera konpontzeko. Horrela, probintzietako egoera kontrolatzeko eginkizuna Maurizio enperadoreak konpondu zuen, zeinak exarka-herrien sorrera ezarri zuen.

Italian lombardiarrak ziren bizantziar boterearen oposizio nagusia. Ipar Afrikan, amazigak edo berbereen printzeak ugaritzen ari ziren, kostaldeko hirietatik kanpoko erromatar ahuleziaren ondorioz. Hainbat frontetan etsai askorekin lotutako arazoek (bisigodoak Hispainian, eslaviarrak eta abaroak Balkanetan, sasandar persiarrak Ekialde Ertainean eta amazigak Ipar Afrikan) gobernu inperiala deszentralizatzera eta boterea antzinako probintziekin delegatzera behartu zuten.

Exarka-herria, probintzietako autoritate inperialaren ahultzeari emandako erantzun bat zen, eta Inperioaren erabateko militarizazioaren parte izan zen, azkenean Herakliok themak edo thémata sortzea ekarriko zuena.

Exarka terminoak zerikusi handiagoa du Ravennako exarkarekin, zeinak Italia eta Dalmazia eremua gobernatu zuen, Justinianoren birkonkistaren ondoren oraindik bizantziarren kontrolpean zegoena.

Hala ere, exarka-herriak Kartagoko (Qart Hadasht) exarkak gobernatzen zuen Afrikako eremua ere izendatzen zuen. Antzinako Kartago hiria Afrikako probintziako hiri nagusia zen.

Arabiarren konkistaren ondorioz Afrikako exarka-herria galdu ondoren, Ravennako exarka-herriak nagusitasuna irabazi zuen, mendebaldeko Mediterraneoaren kontrol bizantziarrerako borrokan jabetza inperial bezala ezarri zenean.

 Historia 
 Kartagoko exarka-herria 
Kartago Afrikako exarka-herriaren hiriburu bihurtu zen Belisariok bandaloen eremua birkonkistatu zuenean. 533an, Gelimer garaitu zuen Ad Decimum eta Trikameron guduetan. Ravennan bezala, Kartagon portu bikaina eta Mediterraneorako sarbidea zuten ontziolak zeuden. Exarka-herriak Afrika Prokontsularra, Bizazena, Mauretania Caesariensis, Mauretania Tingitana, Numidia, Sardinia eta Tripolitania probintziak hartu zituen bere barnean. Tingitanako mugak zabaldu egin ziren Iberiar penintsulako hegoaldeko muturra (orduan Mons Calpe, orain Gibraltar) eta Spaniaren zati izan ziren Balear uharteak barne hartzeko.

Hasieran, autoritate zibil eta militarra Afrikako pretoriar prefektu baten eta magister militum baten artean banatu zuten. Bi posizioak exarkaren irudian kontzentratu ziren, Mauriziok 584an egindako erreformen arabera.

Afrikako exarka-herriak egonkortasun erlatibo bat izan zuen, nahiz eta VII. mendean amazig tribu askorekin harreman tirabiratsua eta borroka bortitzak izan. Konstantinoplako hiriburua 618an Kartagora eramateko Herakliok egin zuen ahaleginak haren egonkortasuna frogatzen du. Hispaniako Bisigodoen Erresuma ere etengabeko mehatxua zen. Exarka-herri afrikarrak Mauretania II.aren jabetza mantendu zuen, hegoaldeko Iberiar penintsulan postu aurreratu ñimiño bat besterik ez zena.

Amazig tribu asko, Aureak eta Masunako printzerria kasu, erromatar boterearen aurka agertu ziren, baina tribu batzuk, Sanhaja eta Zenata tribuetako kideak barne, exarka-herriaren aliatuak ziren.

Kartagoko exarkaren semea zen Heraklioren matxinada arrakastatsuan, 608an, amazigek Heraklio Konstantinoplara eraman zuen flotaren zati handi bat osatu zuten. Anbizio politiko eta erlijiosoen ondorioz, Gregorio exarka (Nizetas Enperadorearen lehengusuaren bidez familia inperialarekin ironikoki odol-harremanak zituena) Konstantinoplatik independente deklaratu zen 647an. Orduan exarka-herriaren eragina eta boterea Gregoriok Sufetulako guduan bildutako indarrek erakutsi zuten, urte hartan ere, non amazig jatorriko 100.000 gizon baino gehiago borrokatu ziren Gregorioren alde.

 Musulmanen konkista 
Lehen espedizio islamikoak Egiptotik hasi ziren, Amr ibn al-As emirrak eta Uqba ibn Nafi "al-Fihri" bere ilobak bultzatuak. Erromatar ahuleziaz konturatuz, Barca konkistatu zuten Zirenaikan, eta gero Tripolitaniara iritsi ziren, non nolabaiteko erresistentzia aurkitu zuten. Monotelismoaren eta monoenergismoaren inguruko eztabaida teologikoek eragindako ezinegonaren ondorioz, Gregorioren mendeko exarka-herria matxinada ireki batean urrundu zen inperiotik. Kartago Egiptotik (batez ere melkitak), Palestinatik eta Siriatik zetozen errefuxiatuz beteta zegoen, harreman erlijioso tirabiratsuak areagotuz eta alarma argiak piztuz berehalako mehatxu arabiarrari buruz. Indar musulmanen berehalako arriskua sentituz, Gregoriok bere aliatuak bildu zituen eta musulmanekin aurrez aurre jarri zen, Sufetulako guduan garaitua izan zelarik, benetan Gregorioren gobernuaren pean zegoen exarka-herri berriaren hiriburua zena.

Exarka-herria gobernu inperialera itzuli zen, Gregorio Abdallah ibn al-Saadek Sufetulan zuzenduriko musulmanen aurkako borrokan hil ondoren. Kartago izan zen berriro exarka-herriaren hiriburua, Gregorio barrurantz mugitua baitzen, bizantziarrek itsasotik egiten zituzten erasoetatik hobeto babesteko. Ondoren, exarka-herria Genadio izeneko exarka berri baten agindupeko estatu ia independente bihurtu zen. Konstantinoplarekin eta Damaskorekin zergak ordaintzeko ahaleginak exarka-herriaren baliabideak agortu zituen, herritarren artean ezinegon handia sortuz.

Bizantziar kontrol ahularekin, kostaldeko gotorleku ahul batzuetara mugatuta, zaldizko arabiarrak Zirenaikara iritsi ziren lehenik 642an, eta erresistentzia gutxi aurkitu zuten. Exarka-herriak bere amazig aliatuen laguntzarekin (Kusaila ibn Malzam erregeak gidatuak) lortu zuen erresistentziarik handiena, Uqba ibn Nafiren indarren aurkako garaipena izan zen Biskrako guduan, 682an. Garaipenak musulmana Egiptora erretiratzera behartu zuen, exarkatuari bake erlatiboko hamarkada bateko epea emanez. 698an, Hassan ibn al Numan komandante musulmanak berrogei mila gizoneko indarrarekin Kartago hiria suntsitu zuen. Bere defendatzaileetako asko bisigodoak ziren, erregeak exarka-herria defendatzera bidaliak. Erregea musulmanen hedapenak bere lurraldeetara iritsiko ote zen beldur zen. Bisigodo asko hil arte borrokatu ziren, baina hurrengo batailan musulmanek Kartago hondakin bihurtu zuten, erromatarrek mende batzuk lehenago egin zuten bezala.

Afrikar kontinentearen galera oso ezbehar larria zen Bizantziar Inperioarentzat mendebaldeko Mediterraneoan, Kartago baitzen, Egiptorekin batera, eskulanaren eta zerealen iturri nagusietako bat.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Erdi Aroko Afrikako estatuak
Kategoria:Bizantziar Inperioaren banaketa administratiboa
Kategoria:VII. mendean desagertutako herrialdeak
Kategoria:Marokoko historia
Kategoria:Aljeriako historia
Kategoria:Gibraltarreko historia
Kategoria:Ceutako historia