Layla Sarahat Rushani

Layla Sarahat Rushani, Laila (Charikar, Afganistan, 1958ko ekainaren 13a – Herbehereak, 2004ko uztailaren 21a) poeta, idazle eta kazetaria izan zen. 1996. urtean, talibanek boterea hartu ostean, Herbehereetara joan zen. Aita Afganistango idazlerik ezagunenetakoa izan zen.

 Bizitza 
Rushani Afganistan iparraldeko Parwan probintziako hiriburu eta Koh Daman bailarako hiri nagusia den Charikar hirian jaio zen. Kabulgo Unibertsitatean ikasi zuen. Familia hezi eta intelektual batean jaio zen. Aitak formakuntzan nortasun artistikoa lora zezan hezi zuen. Sarshar Rushaniren alaba, agintean zegoen alderdi komunistak exekutatu zuen kazetaria, ahizpa Australian hil zen eta ama handik gutxira hil zen.

Lehen Hezkuntza hasi zuen eta Bigarren Hezkuntza Malalai eskolan bukatu zuen. 1977. urtean, Hizkuntza eta Literatura Fakultatera joan zen, eta 1980. urtean, Kabuleko Unibertsitateko Persiar Hizkuntza eta Literaturako lizentziatura jaso zuen.  

 Lan ibilbidea 
1981 eta 1986 urteen artean, Najib doktorearen erregimena jausi arte, Maryam High School-en irakatsi zuen. Hasieran idazkari lan egin zuen, eta gero diputatu gisa "Mirman" aldizkarian. Afganistango Idazleen Elkartearen baitan Idazle Gazteen Elkartea sortu zenean, Rushani Idazle Gazteen Elkarteko presidenteorde izendatu zuten eta geroago Afganistango Idazleen Elkarteko Kontseilu Nagusiko kide bihurtu zen. 

Mojahedindarren gobernuan, Emakumeen Gaietarako zuzendari laguntzaile lan egin zuen, eta "Emakume orientazioa" izeneko argitalpena berpiztu zuen. Era berean, aldizkariaren bigarren edizioko lehen editore nagusia izateko hautatu zuten. Aldizkariaren lehen edizioa Amanulá Khanen erregealdian egin zen. Bitartean, "Rabieh Balkhi" kultur gunea sortu zuen, eta gero Herbehereetan ere jarraitu zuen. 1996. urtearen bukaeran, talibanek kontrola hartu eta hilabete batzuetara, Kabuletik alde egin zuen, emakumeekiko gehiegizko tratuaren ondorioz. Peshawarrera (Pakistan) joan zen, eta handik gutxira Herbehereetan errefuxiatu gisa bizi izan zen. Herbehereetan, Eve in Exile farsi aldizkari literarioaren argitalpenaren arduraduna izan zen, eta Afganistango Emakumeen Elkartearen editoriala, Rabia Balkhi, emakume afganistandarrak inspiratu nahian emakumeen izenak gizonen izenen bestekoak izango ziren mundu baten alde lan egiteko.

 Lana 
Rushanik hainbat poesia bilduma kaleratu zituen, nagusiki poema persiar modernoak. Bere poesia, neurri handi batean, bizi izan zuen minaren eta tragediaren adierazpena da. 1350. urtean hasi zen poesia idazten eta 1353. urtetik aurrera kaleratu dira bere poemak nazio eta nazioarteko aldizkarietan. Beti goraipatu eta goraipatu izan ditu Razeq Rovin, Rifat Hosseini eta antzeko intelektualak, eta bereziki Wasef Bakhtari, aita hil ostean bere heziketa zaindu baitzuten. 

Ezaguna da bere poesiaren zati handi bat dela talibanen erregimen komunistaren eta beldurrezko erregealdiaren aurkako protesta-espiritu indartsua, kemena eta erresistentzia intelektuala. Kasu batzuetan, emakumeek gerran izandako esperientziek kontzientzia politikoa garatzen eta poesiaren korronte nagusiaren irudikapenei desafio egiten lagundu zieten, baita emakumearen irudikapen nagusiei desafio egiten ere. 

1994. urtean, Rabbaniren gobernupean, Irshad-e Niswan (Damen Gida) emakumeentzako bi hilean behingo aldizkari efimeroaren erredaktore-buru izendatu zuten. 

Persiar Literaturako Entziklopediak hauxe dio bere poesiaz:Poema esplizituki argiek hizkuntza zintzoa eta pentsamendu sakonak dituzte, eta haien poesian interpretazio berri eta zirraragarriak ikus daitezke. Bere herrialdeko historiaren une ilunak eta udaberriaren zain dauden urteak, maitasunak eta nahiak aurreiritzietatik eta gorrototik zintzilik dituzten eta ahotsak entzuten ez zaizkien pertsonak argi ulertzen ditu, hainbesteraino, ezen batzuetan bere poemek ez duten interpretaziorik behar.   Rushanik forma finko tradizionalak zein bertso libre modernoak, gazal eta laukote izenekoak idatzi zituen. Poesia modernoa idazteak beti egin izan die aurre hainbat tradizionalistaren eta publiko alfabetatuaren zentsurari eta aurreiritziei, eta, horregatik, Afganistango poeta moderno gehienek, Rushanik kasu, irudi eta gai modernoekin poesia liriko klasikoaren idazketan ere sartu izan dira. Gatibualdi, iluntasun, bakardade, noraezean, ihesaldi, mendeku, absurdu eta ezerezaren irudiz josita daude bere poemak, batzuetan dimentsio metafisikoak hartzen dituztenak. Bere poema batzuetan, sobietarren okupazioaren munstrotasuna bizi izan zuten beste poeta afganistandar batzuenetan legez, kolore "gorria" obsesio beldurgarri bihurtzen da, hurrengo bi piezetan, esaterako:Sugarrak

Etxeak irensten zituzten sugarrak

Gorriak ziren

eta errautsak utzi zituen

isuri eta isuri zuten odola

Urteko egutegian

Oraindik gorria da

Udazkeneko hostoak

Ilunabar kolore disdiratsua

Gorriak ziren

Gorria

Baita nire amesgaiztoen kolorea ere

Guztiak gorriak dira

Gorria, gorria

Ene laztana,

nigana etorriko zinela esan zenuenean

Lore gorri sorta batekin

Dardara egin nuen

dardaratu

dardaratuBere poesia bildumak:

 The Continuing Scream
 The Green Dawn
 From Stones and Mirrors
 A Night Story

 Heriotza 
2004. urteko maiatzaren 20an garuneko minbiziak jota hil zen, bi urtez borroka egin ostean.

 Aintzatespenak 

 Uztailaren 29an, bere gorpua Kabuleko aireportuan hartu zuten Afganistango poeta, intelektual eta bere lagun eta ahaide ugarik, eta tristuraz lagundu zioten hiletan Shuhadai-e-Saliheen hilerrira entierrorako. Bere garaiko poeta eta intelektual gazte askok ez bezala, ideologia komunista besarkatu zutenak edo komunistekin kooperazio aldi baten ostean desilusionatu zirenak, inoiz ez zen konprometitu bere justizia eta bere zuzentasunarekin. Horregatik, afganistandar komunitate literarioak askatasun intelektualaren eta ausardiaren eredu da.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Emakume idazleak
Kategoria:Afganistango idazleak
Kategoria:Emakume poetak
Kategoria:Afganistango poetak
Kategoria:Emakume kazetariak
Kategoria:Minbiziak hildakoak
Kategoria:2004ko heriotzak