Baionako monetak

Baionako moneta egiteko eskumena izan zuen 1351tik aurrera, Eduardo III.a Ingalaterrakoak emandako pribilegioei esker. Hortik aurrera, eta XIX. mendera arte, Baiona moneta ekoizten zuen hiria izan zen. Historikoki izan duen garrantziaz gain, gaur egun Eusko euskal moneta jaulkitzen da Ipar Euskal Herrian.

 Txanpongintza Aro Modernora arte 
Erdi Aroko Europan, erregeek txanpona jaulkitzeko eskubidea arau zorrotzen arabera ematen zuten. Diru-ordenantzen bidez, metalezko lingote batetik ekoitzi beharreko txanpon kopurua finkatzen zuten, eta horien neurri-unitatea liberatan neurtu ohi zen. Txanponak egiten zituen tailera bakoitzak zehaztasun nahikoarekin doitu behar zituen masa horretara. Pieza bakoitzaren truke-balioa, beraz, haren masaren eta metalen konbinazioaren araberakoa zen, adibidez urrea edo zilarra ote zuten. Masa, hala ere, erraz alda zitekeen erabileragatik, higadura naturalaren edo nahita egindakoaren bidez. 

Hiri bakoitzak pisu zehatzak izan ohi zituen, eta gogor arautzen ziren horiek patroi gisa. Kobrez edo letoiz egindako pisuak erabili ohi ziren, forma anitzekoak, eta baliokidea zen txanponaren irudia eraman ohi zuten. Baionako liberak 490,7009 gramo pisatzen zituen. Aro Modernoan ohitura hau desagertzen joan zen, txanponak egiteko prozesua gero eta zehatzagoa izan baitzen, eta metala higatzeko aukerak gutxitu baitziren. 

Hiri bakoitzak egiten zituen txanponek balio nominal desberdina izan zezaketen. Oro har, libera lodia eta libera mehea existitu ohi ziren, erosketa handi eta txikietarako. Baionako pisuak 490,7009 gramo zituen, baina Pariskoa pixka bat txikiagoa zen, 489,5058 gramo. Horregatik, Baionako moneta galtzaile ateratzen zen Pariskoaren aurrean, metal gehiago erabiltzen baitzuen balio berbererako. 1788ko maiatzaren 22an berdindu ziren bi pisuak. 

 Baionako txanpon-etxea 
 Ingalaterraren menpe 
Baionan txanpon-etxe bat ezartzea Lapurdi Ingalaterraren menpe egon zen garaitik dator. Leonor Akitaniakoa Henrike II.a Ingalaterrakoarekin ezkondu zenean, Akitaniako Dukerria Ingalaterrara pasa zen. Bertrand Lapurdikoak 1167an aurka egin zuen, baina Rikardo I.a Ingalaterrakoak errebolta ito eta Baiona Lapurdiko Bizkonderritik bereizi zuen (Lapurdiko hiriburu berria Uztaritze izango zen). Rikardok Baiona indartu zuen, Ingalaterrara Bordeleko ardoen eta bestelako ondasunen garraioa bertan zentratuta. 1193an Lapurdiko Bizkonderri osoa Akitaniako Dukearen menpe jarri zen, eta 1200ean Gaztelak Gipuzkoa konkistatu zuen. Horrela, Nafarroako Erresuma porturik gabe geratu zen tarte laburrean. Nafarroa Ingalaterrarekin aliatu eta Baiona bilakatu zen erresumaren portu nagusi berria. 1215ean Baionak forua eskuratu zuen, feudalismotik askatuz.

Ehun Urteko Gerraren baitan Gaztelak eta Frantziak Baiona setiatu zuten, eta horren ondorioz Eduardo III.a Ingalaterrakoak baionarrei berretsi zizkien bere aurrekoek emandako pribilegio guztiak. Gaztelarren aurkako gatazkan izan zuten fideltasuna eta koroari emandako zerbitzuak eskertzeko, hamar urterako txanpon-etxe bat jartzeko baimena eman zuenBaionako setioa 1374an izan zen, eta horren ondoren eman zuen txanpona jaulkitzeko eskumena. Hala ere, Baionako Euskal Museoaren gunean 1351ko data ematen da gertakari horretarako.. Erregearen borondatearen arabera, jarduera horretatik kendutako etekinak hiriak bere gotorlekuen mantenuan inbertitu behar zituen. Ehun Urteko Gerran Baionak eta Bordelek Guiena osoan jaulkitako txanpon ingelesak egin zituzten.

 Frantziaren menpe 
1451n Frantziako koroak Baiona konkistatu zuen. 1490ean Karlos VIII.a erregeak txanponak jaulkitzeko baimena eman zion berriro Baionari. Baionako Moneta Etxeak, hasieran aingura batez eta gero, 1540tik aurrera, txanponen atzealdeko “L” batez identifikatua, 1837an behin betiko itxi arte jaulki zituen, funtsean zilarrezko txanponak.

Baiona, orduan, merkataritza eta armagintza portu oso aktiboa zen, non atzerriko txanponak itsasoratzen diren, hiria metal preziatuz elikatuz. Txanpon horiek libera, sol eta denario bilakatzen ziren, mailuaren kolpez, Orbe kalean zegoen txanpon-etxean. Baionako merkatariek diru hori erabiltzen zuten euren negozioak egiteko. 
1640. urte hamarkadan txanpon erreforma egin zen Frantzian, mailu bidezko sistemaren ordez prentsa bidezko txanpongintza ezarrita. Txanponen kalitatea hobetu nahi zen, faltsutzea eta higadura ekiditeko asmotan. Baionakoa izan zen sistema berrira aldatzen azkena, gaur egun Txanponaren Kalea deitzen den lekuan. Txanpon-etxeak sail desberdinak zituen: kobre, urre eta zilarraren galdaketa eremuak, laminazioa eta metal lantze-garbiketa eremuak, bolantezko prentsen txanpongintza lantegia, dirua trukatzeko bulegoak eta ofizialentzako guneak. Energia hidraulikorik ez zegoenez, ziurrenik animalien indarrarekin mugitzen ziren makinak.

1659an, Konpantzia uhartean Pirinioetako Hitzarmena sinatu ostean, txanponak behar ziren diplomatikoei ordaintzeko. Urte horietan Frantziak ez zuen jada ezkuturik ekoizten, soilik ezkutu erdiak, eta soilik Nafarroako Kontu Ganbararen esku zeuden Morlaàs, Paue eta Donapaleuko etxeek egin zituzten ezkutuak, ondorio larriak ekarrizko zizkiena. Baionak baimen berezia eskuratu zuen ezkutuak ekoizteko, eta 1659an Nafarroako armarria ez zuten ezkutu bakarrak bertan egin ziren, irailaren 10etik urtea amaitu arte 50.839 txanpon.
Baionan egindako txanponek paper garrantzitsua izan zuten Frantzia eta Espainiaren arteko gerra komertzialetan. XVII. eta XVIII. mendeetan, Baiona mugatik gertu zegoen hiria izanda, Espainiak ezarritako muga-zergak gainditzeko Espainiaren antzekoak ziren txanpon faltsuak ekoizten ziren Baionan. Horrela, kontrabandoaren bidez muga pasata, Espainia komertzialki ahultzen zen, batez ere Bizkaiko portuen bidez egiten zena. Egoera horrek errepresioa areagotu zuen Hego Euskal Herriko portuetan eta mugan. Espainiako Ondorengotza Gerraren ostean, Frantzian zein Espainiak borboidarrak agintean zirela, txanpon faltsuen eta kontrabandoaren egoerak jarraitu zuen. Antzinako Erregimenaren azken urteetan, Pirinioetatik 50 eta 60 milioi libera inguru sartu ziren klandestinoki mandoen gainean, Bilbon edo Donostian sartu eta bertakoei saltzea baino %4 errentagarriagoa zena. 

Frantziako Iraultzarekin txanpongintzak jarraitu zuen Baionan. Hala ere, aldaketa nabarmen bat egon zen txanponetan: garai horretara arte erabilitako latinaren ordez, frantsesez idatzitako txanponak ekoizten hasi ziren, baita Baionan ere. Ez zen izan, hala ere, lehen aldia. Henrike III.a Frantziakoaren erregealdian (1574-1589), zilar falta zela eta kobrezko txanponak egiten aritu zirenean, jende xumeak txanpon berria onar zezan latinetik frantsesera igaro ziren ere.

XIX. mendearen hasiera korapilatsua izan zen Baionarentzat. Napoleondar Gerren ondoren, Baionarentzat bezero nagusia zen Espainia krisi larrian sartu zen. Borboien berrezarkuntzaren ostean, txanpon-etxeak arazoak izan zituen. Dagoeneko ez zuen metalen hornikuntza finkoa hegoaldetik, eta Frantziak Parisen zentralizatu nahi izan zuen produkzioa, Baionako txanponen bidea betirako itxita.

 Txanponak 

Baionako txanpon-etxearen historian egin ziren ereduetako batzuk jasotzen dira azpiko taulan. Gehienak Frantziako Liburutegi Nazionaleko txanponen eta dominen departamentutik datoz.

TxanponaAurkiaIfrentzuaKarlos VIII.a Frantziakoa (1470-1498). Douzain,  2,28 gramocenter|200pxcenter|200pxLuis XII.a Frantziakoa (1498 - 1515). Ezkutu bat,  2,29 gramocenter|200pxcenter|200pxHenrike II.a Frantziakoa (1547 - 1559). Douzain 2,47 gramocenter|200pxcenter|200pxFrantzisko II.a Frantziakoa 1559. Teston, 9.19 gramocenter|200pxcenter|200pxKarlos IX.a Frantziakoa 1564. Teston erdia 4,65 gramocenter|200pxcenter|200pxHenrike III.a Frantziakoa, 1582. Libera erdia, 6,73 gr.center|200pxcenter|200pxHenrike IV.a Frantziakoa (eta III.a Nafarroakoa), 1591. Ezkutu zortzirena, 4,7 gr.center|200pxcenter|200pxLuis XIII.a Frantziakoa, 1611. Ezkutu laurdena, 9,19 gr.center|200pxcenter|200pxLuis XIV.a Frantziakoa, 1663. Ezkutu erdia, 13,49 gr.center|200pxcenter|200pxLuis XV.a Frantziakoa, 1772. Ezkutu bostena, 5,81 gr.center|200pxcenter|200pxLuis XVI.a Frantziakoa, 1782. Ezkutu bat, 29,45 gr.center|200pxcenter|200pxFrantziako Iraultzako txanpona 1793. Sol bat.center|200pxcenter|200px

 Euskoa 

Gaur egun Euskal Herri osoan erabiltzen den moneta Euroa da, baina badira tokiko diru esperientzia batzuk, bertako ekonomia pizteko egiten direnak. Horien artean Ipar Euskal Herrian zabalduta dagoen eusko (Euskal Moneta) da indartsuenetako bat, Europan zabalkunde gehien duena.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Baionako historia
Kategoria:Txanpon etxeak