Man'yōgana

Garaiacirca K.o. 650 etik Meiji aroa arteNorabideaGoitik behera link=https://www.wikidata.org/wiki/Q862803?uselang=en#P1406|frameless|10x10px|Edit this on WikidataHizkuntzakJaponiera eta Okinawako hizkuntzaAntzeko idazkerakAntzeko sistemakOrakulu hezur izkribua
 Zigiluetako izkribua
 Kleroaren izkribua
 Ohiko izkribua
 Man'yōgana万葉仮名Sistema eratorriakHiragana, katakanaAhaide sistemakEgungo kanjiak Artikulu honek transkripzio fonetikoak ditu, Nazioarteko alfabeto Fonetikoan (IPA) emanak. 
Man'yōgana (万葉仮名, /maɰ̃joꜜːɡana/ edo /maɰ̃joːɡana/ ahoskatua) japoniera idatziz irudikatzeko antzinako idazkera sistema da. Japoniera fonetikoki irudikatzeko baliabide gisa garatu zen lehen kana sistema ezaguna izan zen: noiz erabili zen ez dago argi, baina gutxienez VII. mendearen erdialdetik aurrera hasi zen. Man'yōgana izena Man'yōshū hitzetik dator, man'yōganaz idatzitako Nara garaiko poesia antologiatik.

Sistema horretaz baliatutako testuek txinatar karaktereak darabiltzate beren esanahietarako, baina man'yōganak karaktere horiei erreferentzia egiten die balio fonetiko bat irudikatzeko erabiltzen direnean soilik. Balioak txineraren ahoskera garaikidetik eratorri ziren, baina karaktereen jatorrizko japoniar irakurketak ere erabili ziren inoiz. Adibidez, 木 karaktereak ("zuhaitz") /mo/ irudika zezakeen (txinera ertaineko  hitzean oinarritua), /ko/ edo /kwi/ (japoniera zaharrean ere "zuhaitz" esan nahi zuen).

Man'yōganaren bertsio sinplifikatuek, azkenean, hiragana eta katakana idazkerak sortu zituzten, egungo japonieraz erabiliak.

 Jatorria 
Koreako Baekje erresumako adituek Japoniar uhartedian man'yōgana idazkera sistema sartu zutela uste da. Kojiki eta Nihon Shoki kronikek hala diote; froga zuzenak nekez aurkitu bada ere, adituek ideia hori onartzeko joera dute.

Man'yōganaren balizko adibide zaharrena Inariyama burdinazko ezpata da, 1968an Inariyama Kofun induskatua. 1978an, X izpien analisiak gutxienez 115 karaktere txinatarrez osatutako urre-koloreko inskripzio bat azaldu zuen: testuak, txineraz idatzita, pertsona izen japoniarrak zeuzkan, hizkuntza fonetiko batean izenetarako idazten zirenak. Ezpata hura 辛亥年 urtean (K.o. 471n, normalean onartutako teorian) egin zela uste da. Oso litekeena da ezpata haren inskripzioa Baekjez erabiltzen zen txineraren bertsio batean idatzita egotea.

 Oinarriak 
Man'yōganak kanji karaktereak darabiltza bere ezaugarri fonetikoetarako, semantikoetarako bainoago. Beste era batera esanda, kanjiak beren soinuengatik erabiltzen dira, ez esanahiengatik. Ez zegoen kanjiak aukeratzeko sistema estandarrik, eta desberdinak erabil zitezkeen soinu bera irudikatzeko, idazlearen apetaren arabera. VIII. mendearen amaieran, 970 kanji erabiltzen ziren japonierazko 90 morak irudikatzeko. Esate baterako, Man'yōshū 17/4025 olerkia honela idatzi zen:
Man'yōganakatakanaegungoaerromanizatuaItzulpenaShiotsu bidetik,gurutzatu besterik egiten ez dudanez,Hakui itsasoabare dago goizeko isiltasunean.O, itsasontzi bateko lema banu.
Poeman, mo (母, 毛) eta shi (之, 思) soinuak karaktere ezberdin anitzez idatzita daude. Partikula guztiak eta hitz gehienak fonetikoki irudikatuta daude, baina ji (路), umi (海) eta funekaji (船梶) hitzak semantikoki eman dira.

Kasu batzuetan, hitz jakin batzuetarako silaba zehatz batzuk koherentziaz adierazi dira karaktere jakinen bidez. Erabilera hori Jōdai Tokushu Kanazukai izendapenaz ezagutzen da, eta horrek histori hizkuntzalariei pentsarazi die japoniera zaharreko zenbait soinu ezberdinek, hainbat man'yōgana karaktere multzoz sistematikoki irudikatuak, ez ote zuten ordutik bat egin.

 Motak 
Man'yōgana darabilen idazkeran, kanjiak hainbat moduz askotan egokitzen zaizkie soinuei, batzuk zuzen eta besteak, ez hainbeste.

Shakuon kana (借音仮名) sino-japoniar irakurketan oinarritzen da: hor, karaktere batek mora bat edo bi adierazten ditu.
+Shakuon kana 借音仮名MorakKaraktere bat, osoaKaraktere bat, partziala1    2  
Shakikun kana (借訓仮名) jatorrizko kun'yomi irakurketa batean oinarritzen dira, karaktere bat eta hiru artean mora bat eta hiru artean irudikatzen dute.
+Shakkun kana 借訓仮名MorakKaraktere bat, osoaKaraktere bat, partzialaBi karaktereHiru karaktere1 23
+Man'yōgana taula: karaktere batek mora bat agertzen du–KSTEPMIEWGZDBai1i2ue1e2o1o2

 Garapena 
Kanjiak txineraz sortu ziren, hizkuntza monosilabikoa batean: japonierara (silaba aniztuna zena, ordea) egokitzean, bien arteko desberdintasunak handiak izanik, man'yōgana oso baldarra izan zen irakurtzeko eta idazteko. Kanjiak bi ahoskera multzo ezberdin dituenez —bata sino-japoniar ahoskeran oinarritua; bestea, jatorrizko japoniar ahoskeran—, zaila zen zehaztea karaktere jakin bat bere ahoskera edo esanahia irudikatzeko erabiltzen ote zen, hau da, man'yōgana ala benetako kanjia zen, edo biak. Nahasmendua arintzeko eta denbora aurrezteko, man'yōgana gisa erabili ziren kanjiak, azkenean, hiragana sortu zuten, 変体仮名 hentaigana alternatibak barne (egun, zaharkituta), eta katakana bihurtu zen sistema bereizi batekin batera. Hiragana emakumezkoek zerabilten sōsho estilo oso kurtsiboan idatzitako man'yōganatik garatu zen; bitartean, katakana monje budistek garatu zuten esku izkribu forma gisa, gehienetan man'yōgana karaktereen zatiak bakarrik erabiliz (adibidez, lehen edo azken trazuak). Kasu batzuetan, man'yōgana karakter batek silaba jakin baterako hentaigana bat sortu zuen, egungo hiragana karakterea lortzeko gehiago sinplifikatu zena, baina man'yōgana karakter desberdin bat egungo katakana baliokidearen iturria zen. Adibidez, る (ru) hiragana 留  man'yōgana hitzetik eratorria da, eta ル (ru) katakana, berriz, 流 man'yōganatik. Silaba bakarrerako hiragana forma alternatibo ugariak, azkenean, 1900. urtean estandarizatu ziren, eta baztertutako aldaerak hentaigana izenaz ezagutzen dira gaur. 

Man'yōgana egungo Japoniako eskualde izen batzuetan ageri da egun ere, bereziki Kyūshūn. Oraindik gertatzen da man'yōganaren antzeko fenomeno bat, ateji (当て字) izenekoa: hitzak, maileguak barne, kanjiak erabiliz idazten dira, haien balio fonetikoa kontuan hartuta. Adibidez, 倶楽部 (kurabu, "klub"), 仏蘭西 (Furansu, "Frantzia"), 阿弗利加 (Afurika, "Afrika") eta 亜米利加 (Amerika, "Amerika"). 
ezkerrera|thumb|400x400px|Katakana, man'yōgana baliokideekin (katakanara egokitutako man'yōganako atalak nabarmenduta daude)
+Katakanaren man'yōgana, silabagramak barne.  Hiragana eta katakanarako iturri komuna diren man'yōganak koadro ubeletan daude–KSTEHMIEWa阿加散多奈八末也良和アカサタナハマヤラワi伊機幾之千仁比三利井イキシチニヒミリヰu宇久須州川奴不牟由流ウクスツヌフムユルe江介世天祢部女江礼恵エケセテネヘメエレヱo於己曽止乃保毛與呂乎オコソトノホモヨロヲ–尓ン
ezkerrera|thumb|498x498px|Hiraganaren garapena, man'yōganatik
+Hiraganako man'yōgana, silabagrama zaharkituak barne. Hiragana eta katakanarako iturri komuna diren man'yōganak koadro ubeletan daude–KSTEHMIEWa安加左太奈波末也良和あかさたなはまやらわi以機幾之知仁比美利爲いきしちにひみりゐu宇久寸川奴不武由留うくすつぬふむゆるe衣計世天祢部女江礼恵えけせてねへめ𛀁れゑo於己曽止乃保毛与呂遠おこそとのほもよろを–无ん

 Ikus, halaber 

 Silabograma
 Sōgana – japonierazko aspaldiko silabarioa
 Idu idazkera, koreerazko analogoa

 Erreferentziak 

 Aipuak 

 Lan aipatuak 

 Joshi, R. Malatesha; Aaron, P. G. (2006). Handbook Of Orthography And Literacy. Routledge. ISBN 978-0-8058-5467-1
 Bentley, John R. (2001). "The origin of man'yōgana". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 64 (1): 59–73. doi:10.1017/S0041977X01000040. JSTOR 3657541. S2CID 162540119

 Kanpoko loturak 

 An Extensive List of Man’yōgana Arranged According to the Character, and not Their Readings
Kategoria:Kanjiak
Kategoria:Kana
Kategoria:Japonieraren idazketa sistemak
Kategoria:Testuan japoniera duten artikuluak
Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak