Datazio erlatibo

Datazio erlatiboa zerbaiten data asmatzeko modu bat da, eta elementuen arteko konparazioan oinarritzen da; elementu horien artean aurretik eta ondoren erlazio bat dagoela badakigu, edo badagoela uste dugu. Adibide argi bat estratigrafiarena da. Geologiaren diziplina horrek, egoera normaletan, behetik dauden mailak (estratu deritzenak) goitik daudenak baino zaharragoak dira (lehenago eratu zirelako) . Printzipio horren arabera, egiazko eta hurrenkera kronologiko fidagarri bat zehar-ebaki estratigrafiko bakar batean egin beharko litzateke. Nolanahi ere, parekotasun kronologikoak ezar daitezke zenbait aztarnategitan, «fosil gidak» deritzenei esker Fullola i Pericot eta Nadal Lorenzoren esanetan . Horrela, datazio erlatiboak "beste hori baino modernoagoa",  "beste horren garaikidea" edo antzeko motako erlazioak ezartzen ditu, baina ez kronologia puntualak. Datazio-modu horri erlatiboa esaten zaio, objektuak edo gertaerak kokatzen diren denbora-ordena gehiago azpimarratzen baitu haiek kokatu ahal izateko une zehatza baino. 

Datazio erlatiboa datazio absolutuaren ezberdina da. Azken horrek ez du erabiltzen erreferentzia gisa konparatutako elementuen arteko aurrekanporatze-geroagoko erlazio bat; aitzitik, erreferentea absolutua da, hau da, datazio-irizpidea nahikoa da datazioa ezartzeko. Adibidez, isotopo erradioaktiboen desintegrazio-printzipioa (datazio erradiometrikoa) eta C14 bidezko datazioa datazio-metodo absolutuak dira.

 Datazioa geologian 
Datazio erlatiborako metodoak XVIII. mendean garatu ziren, geologia zientzia natural bezala lehen aldiz sortu zenean. Geologoek, gaur egun, honako printzipio hauek erabiltzen dituzte historia geologikoari eta gertaera geologikoen uneari buruzko informazioa emateko.

 Uniformismoa 
eskuinera|thumb|Charles Lyell British Associationen elkartearen bileran, Glasgow-en 1840an
Uniformismoaren printzipioak ezartzen du gaur egun lurrazala aldatzen duten prozesu geologikoek oso antzera funtzionatu dutela denbora geologikoan. James Hutton XVIII. mendeko mediku eta geologo eskoziarrak proposatutako geologiaren funtsezko printzipio bat da «oraina iraganaren gakoa» dela. Huttonen hitzetan, «gure globoaren iraganeko historia orain gertatzen ari dela ikus daitekeenagatik azaldu behar da». [1]

Charles Lyell uniformismo eta gradualismo geologikoaren ordezkari nabarmenetako bat izan zen. Tesi uniformistaren arabera, Lurra poliki-poliki sortuko zen denbora luzeetan zehar eta gaur egun fenomeno geologikoak (higadura, lurrikarak, sumendiak, uholdeak, etab.) gidatzen dituzten indar fisiko beretatik abiatuta.

 Metodo estratigrafikoak 
Geruzen jalkitze-sekuentzia eta geruzen arteko erlazioa aztertuz, geruzak osatzen dituzten materialen antzinatasun erlatiboa jakin dezakegu.

 Estratuen gainjartze-printzipioa 
Estratuen gainjartze-printzipioaren arabera, tektonikoki aldatuta ez den sekuentzia batean dagoen arroka sedimentarioko geruza bat zaharragoa da azpian dagoena, eta gazteagoa gainean dagoena. Izan ere, ezinezkoa da geruza gazteago bat aurretik jalkitako geruza baten azpian irristatzea. Geruzek jasaten duten perturbazio bakarra bioturbazioa da, non animaliek edota landareek geruzen artean gauzak mugitzen dituzten. hala ere, prozesu hori ez da nahikoa geruzak lekuz aldatzeko. Printzipio horri esker, geruza sedimentarioak denbora-lerro bertikal gisa ikus daitezke, geruzarik baxuena jalkitzen denetik ohantzerik altuena jalkitzen den arte igarotako denboraren erregistro partzial edo oso gisa.

 Jatorrizko horizontaltasunaren printzipioa 
ezkerrera|thumb|Jatorrizko horizontaltasunaren printzipioa
Jatorrizko horizontaltasunaren printzipioaren arabera, sedimentuen jalkitzea ohantze funtsean horizontalak balira bezala gertatzen da. Hainbat ingurunetan itsasoko eta itsasokoak ez diren sedimentu modernoak behatzean baieztatzen da orokortze hori. 

 Alboko jarraitutasunaren printzipioa 
Alboko jarraitutasunaren printzipioak ezartzen du hasieran sedimentu-geruzak aldi berean alboetara hedatzen direla norabide guztietan; beste modu batera esanda, alboka jarraituak dira. Ondorioz, pentsa daiteke antzekoak diren arrokak, baina haran batek edo beste higadura-ezaugarri duen beste etenune batek bereizten dituenak, jatorriz jarraituak direla.

Sedimentu-geruzak ez dira etengabe zabaltzen; aitzitik, mugak ezagutu egin daitezke, eta sedimentu-kantitatearen eta -motaren eta arro sedimentarioaren tamainaren eta formaren arabera daude kontrolatuta. Jalkinak eremu batera garraiatzen jarraituko du, eta, azkenak, metatu egingo da. Hala ere, material horren geruza meheago bihurtuko da material kantitatea iturritik urrundu ahala.

 Eten estratigrafikoak 
Geologian, denboraren iragaitea sekuentzia estratigrafiko gisa irudikatuta dago. Baina erregistro hori ez da beti jarraitua; sedimentazioan etenak gertatzen dira, diastema izenekoak. Sedimentaziorik gabe igarotako denboraren tarteari hiato deritzo, eta higaduraz igarotako denborari, berriz, aintzira estratigrafiko. Horregatik gertatzen dira “orbainak” sekuentzia estratigrafikoan, etenune estratigrafikoak deritzenak. Hiru motatakoak izan daitezke:  

 Desadostasunak: higadura-azalerek markatutako etenak dira (paleozoruak, burdin zarakarrak, eta beste... daudelako identifikatzen dira)
 Diskordantziak: etenuneak dira, non hutsune estratigrafikoan zehar geruzen deformazioak eta haien aldi bereko edo geroagoko higadura gertatu diren, eta hori geruza horien eta goikoen kokapenaren arteko nolabaiteko angeluak islatzen du.
 Inkonformitateak: material estratigrafiko sedimentario eta ez-estratifikatuen arteko etenak, normalean igneoak.

 Egitura-metodoak 

 Zeharkako harremanak 
Zeharkako erlazioen printzipioa failak egiteari eta haiek ebakitzen dituzten sekuentzien antzinatasunari dagokie. Failak ebakitzen dituzten arrokak baino gazteagoak dira; ondorioz, faila bat aurkitzen bada formazio batzuk sartzen dituena baina ez haren gainean daudenak, orduan moztu ziren formazioak faila baino zaharragoak dira, eta ebakitzen ez direnak faila baino gazteagoak izan behar dute. Egoera horietan funtsezko plataforma aurkitzeak faila normala den edo zamalkadura-faila den zehazten lagun dezake. 

 Harreman intrusiboak 
Harreman intrusiboen printzipioa zeharkako intrusioak izendatzeko hitza da. Geologian, intrusio igneo batek arroka sedimentario bat zeharkatzen duenean, intrusio igneoa arroka sedimentarioa baino gazteagoa dela zehaztu daiteke. Hainbat intrusio-mota daude: anduiak, lakolitoak, batolitoak, atalaseak eta dikeak.

 Inklusioen printzipioa 
Inklusioak harkaitz unitate baten zatiak dira, beste baten barruan sartuta geratu direnak. Plano bertikalean, geruzen hurrenkera denboraren araberakoa da, eta kronologia erlatiboa ahalbidetzen du. Estratigrafia bera horixe da.

Alboko planoan, arrokak aldatu egiten dira sedimentazio paleo-ingurumenaren arabera, eta hainbat fazies sedimentario sortzen dira. Litosferako arroken ordenamendua, antzinakoa izateagatik, goiz hasi zen geologiaren praktikan, lege edo printzipio sinpleen enuntziatu eta erabilerarekin.

 Arroka igneoen inklusioak 
Fusio-inklusioak magman hazten diren eta kristalen barruan harrapatuta geratzen diren pikor txikiak edo arroka urtuko «tantak» dira; kristal horiek arroka igneoak eratzen dituzte. Alderdi askotan, inklusio fluidoen antzekoak dira. Masa urtuko inklusioak txikiak izan ohi dira, eta gehienek 100 mikrometro baino gutxiagoko zabalera dute (mikrometro bat milimetro milaren bat edo gutxi gorabehera 0,00004 hazbete da, baina informazio erabilgarri zabala eman dezakete). Behaketa mikroskopikoak eta mikroanalisi kimikoko hainbat teknika erabiliz, geokimikoek eta petrologo igneoek askotariko informazio erabilgarria lor dezakete fusio-inklusioetatik. Magma-sistema espezifikoen historiaren hasieran dauden magmen konposizioaren azterketa da fusio-inklusioen erabilera ohikoenetako bi. Izan ere, inklusioek «fosil» gisa joka dezakete, eta galdatu horiek harrapatu eta babestu egiten dira ondorengo prozesu igneoek aldatu aurretik. Gainera, presio altuetan harrapatuta daudenez, fusio-inklusio askok informazio garrantzitsua ematen dute elementu lurrunkorren edukiari buruz (H2L, CO2, Cl, Cl) eta sumendietan leherketak eragiten dituzten. Sorby (1858/9) lehena izan zen kristaletan fusioa-inklusio mikroskopikoak dokumentatzen. Analisi kimikoko teknika sofistikatuen garapenak bultzatu du, berrikiago, urtutako inklusioen azterketa. Sobietar Batasun ohiaren zientzialariek Bigarren Mundu Gerraten ondorengo hamarkadetan ufusio-inklusioen azterketa zuzendu zuten (Sobolev eta Kostyuk, 1975) eta mikroskopio baten azpian urtutako inklusioak berotzeko metodoak garatu zituzten, aldaketak zuzenean ikusi ahal izateko.

 Metodo biologikoak 
William Smithek aurkitu zuen, 1800 inguruan, arroka-geruzetan fosilak agertzeko ordena erregularra. Ingalaterrako hego-mendebaldeko Somerset-eko ikatz-kanala induskatzen ari zela, fosilak arroka-geruzetan beti ordena berean zeudela ohartu zen. Topografo lanarekin jarraitzen zuen bitartean, patroi berdinak aurkitu zituen Ingalaterra osoan. Animalia batzuk geruza batzuetan bakarrik zeudela eta Ingalaterra osoan geruza berdinetan zeudela ere aurkitu zuen. Aurkikuntza horren ondorioz, Smithek harkaitzak zein ordenatan sortu ziren jakin ahal izan zuen. Aurkitu eta hamasei urtera, garai geologiko desberdinetako arrokak erakusten dituen Ingalaterrako mapa geologikoa argitaratu zuen. [11]

 Fauna-segidaren printzipioa 
Faunaren urrenkera-printzipioa arroka sedimentarioetan fosilak agertzean direnean aplika daiteke. Organismoak mundu osoan denboraldi berean daudenez, haien presentzia edo (batzuetan) absentzia erabil daiteke aurkitzen diren formazioen adin erlatiboa asmatzeko. William Smithek Charles Darwinen eboluzioaren teoria argitaratu baino ia ehun urte lehenago garatu zen, hurrenkeraren printzipioak oinarriak pentsamendu ebolutibotik aparte. Hala ere, printzipioa nahiko konplexua bihurtzen da, fosilizazioaren ziurgabetasunak direla eta, habitataren aldaketen ondorioz desberdinak izan daitezkeen fosil moten kokapena dela medio, eta fosil guzti-guztiak globalki batera aurkitu ezin direlako. 

Fauna-segidaren printzipio horri esker, denboran zehar alderaketak egin daitezke elkarrengandik oso urrun dauden baina adin bera duten testuinguru geografikoetako materialen artean; izan ere, organismo askok Lurraren gainazalaren hedadura ia mundu osokoa zuten.

 Hezurren datazioa 
Hezurren datazioa metodo erabilgarria, metaketa estratigrafiko berean elkartutako zenbait hezurren nitrogeno, fluor eta uranio edukiak aztertuz . Sedimentu-mota berean lurperatutako bi hezurrek fluor-proportzio bera izan behar lukete. Fluor hori lurrean dagoen eta uretan disolbatzen den elementu bat da, eta, denborarekin, fosilean sar daiteke.

 Hurrenkera tipologikoak 
Bi kontzeptu daude, tipologiaren bidez datazio erlatibo bat egiteko ideiaren oinarri gisa balio dutenak:

 Aldi eta leku jakin bateko produktuek estilo bereizgarria dute.
 Artefaktuen aldaketa estilistikoa nahiko graduala eta ebolutiboa izan ohi da.

Argudio horiek arkeologo askok hobetu zituzten, eta aurkitu zuten kronologia erlatiboak ezar zitezkeela eskualde desberdinetatik zetozen artefaktu mota desberdinentzat.

 Datazio-sistemak arkeologian 

 Sistema estratigrafikoa 
Erabilitako lehen sistema estratigrafikoa da. Geruzak kokapenaren arabera antolatzeak aztarnategiaren datazio erlatiboa ematen digu. Hiru printzipiotan oinarritzen da:

1. Gainjartze-printzipioa; geruza bat berriagoa da estaltzen duena baino.

2. Alboko jarraitutasun printzipioa; estratu batek bere puntu guztietan antzinatasun bera duela adierazten digu, hau da, maila berean aurkitutako objektu guztiak garaikideak direla.

3. Identitate paleontologikoaren printzipioa, zenbait estratuk ezaugarri berak badituzte, garaikideak dira.

Hirugarren printzipioari esker, bi aztarnategiren arteko sekuentzia kronologikoa lor daiteke. Aldaketarik izan ez bada eta "zigilatutako" metatzeak badira.

Printzipio horiek betetzeko beharrezko baldintzak honako hauek dira: aldaketa sedimentariorik gertatu ez izana eta mailak metatze zigilatuak izatea, goitik eta behetik banatuta egotea.

Aldaketak kliman izan dezakete jatorria (solifluxioa eta krioturbazioa), animalien jardueratan (abereen lurrazpiko habiak...) eta jatorri antropikokoak izan daitezke (ehorzketak, zuloak, putzuak, etab.).

Zigilatutako metatze batean aurkitutako tramankulurik modernoenaren datari post quem deritzo, eta markatzen du zein data mugaren aurretik ezinezkoa den maila zigilatu izana.

 Seriazioa edo hurrenkera tipologikoak 
Printzipio eboluzionistetan oinarritzen da. Kultura beretik eratorritako eta funtzio bera duten artefaktuekin egin behar da. Kasu horretan, artefaktuen ezaugarriak behatzen dira, eta elkarren antz handiena dutenak denboran hurbilago jartzen dira, halako moldez non artefaktu baten eta albokoaren arteko aldeak ahalik eta txikienak izango baitira. Kontuan hartu behar da aldaketak gradualak izan ohi direla.

Arkeologoek, katalogo zabalak osatu dituzte, hainbat objekturekin, bereziki zeramikarekin. Horrela, zeramikazko objektu bat edo bederen zati bat agertzen denean estratu edo azal batean, estratuaren datazio erlatiboa, edo datazio absolutu zabal bat, gutxieneko eta gehienezko daten arteko tarte bat, kalkula daiteke.

 Datazio polinikoa 
Datazio erlatibo bat lortzeko erabiltzen den beste teknika baliogarri bat polenaren azterketetatik lortzen da. Erraz kontserbatzen da denbora luzez, eta sarriago aurkitu ohi da zohikaztegietan eta hezeguneetan.

Eremu poliniko batzuk eta denboran zehar izan duten bilakaera kontuan hartuta, diagrama poliniko batzuk sor daitezke; horiekin, aztarnategi edo artefaktu baten konposizio polinikoa alderatu ahal izango dugu, eta, horrela, haren kronologia erlatiboa ezagutu. Zona polinikoak eremu zabaletan uniformeak ez badira ere, kontuan hartu behar da aztarnategitik gertu dauden aurkikuntzak sekuentzia poliniko horiekin lotu daitezkeela.  

 Ikus, gainera 

 Datazio absolutua

 Erreferentziak 

 Bibliografia 



  Strahler, Arthur N. (1992). Geología física. Bartzelona : Omega. ISBN 84-282-0770-4. 

 Renfrew, Colin (2007). Arqueología. Teorías, métodos y práctica. Madril: Akal. 

  Fullola i Pericot, Josep; Nadal Lorenzo, Jordi (2005). Introducción a la prehistoria. La evolución de la cultura humana. Bartzelona : UOC. ISBN 84-9788-153-2. 

  VVAA (1992). Ciencias, metodologías y técnicas aplicadas a la arqueología. Bartzelona : Fundación La Caixa. ISBN 84-7929-293-8. 

  Renfrew, C.; Bahn, P. (1993). Arqueología. Teorías, métodos y práctica. Madril : Akal. ISBN 978-84-460-2590-0. 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Datazio metodoak
Kategoria:Estratigrafia
Kategoria:Kronologia
Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak