Guna (hizkuntza)

Guna (lehen kuna edo cuna), Panama eta Kolonbiako guna herriak hitz egiten duena, hizkuntza txibtxen familiakoa da.

 Historia 
Gunak egun Kolonbiako iparraldea eta Panamako Darién probintzia den horretan bizi ziren espainiarren inbasioa gertatu zenean, eta soilik geroago hasi ziren mendebalderantz mugitzen, gaur egun Guna Yala den horretarantz, Espainiako eta beste Indigena taldeekin izandako gatazka baten ondorioz. Konkista baino mende batzuk lehenago, guna Hego Amerikara iritsi zen, Erdialdeko Amerikatik ekialdera mugitzen zen txibtxandar migrazio baten zati gisa. Espainiarren inbasioa gertatu zenean, Uraba eskualdean eta gaur egun Antioquia eta Caldas departamenduetako mugetatik gertu bizi ziren. Alonso de Ojedak eta Vasco Núñez de Balboak Kolonbiako kostaldea esploratu zuten 1500 eta 1501ean. Urabako golkoan eman zuten denbora gehien, eta gunarekin kontaktua egin.

Guna Yala ekialde urrunean, New Caledonia komunitatea Eskoziako esploratzaileak, arrakastarik gabe, "Mundu Berrian" kolonia bat ezartzen saiatu ziren lekutik gertu dago. Espedizioaren porrota 1707ko Batasun Akten motibazioen artean aipatu izan da.

Adostasun zabala dago gunak Kolonbiatik eta Dariénetik egun Guna Yala den tokira egindako migrazioez: neurri batean, catio herriarekin izandako gerrek eragin zituzten, baina iturri batzuek diote Espainiako inbaditzaileen tratu txarren ondorio izan zirela gehienbat. Gunak berak jatorrizko herriekin izandako gatazkei egozten diete Guna Yalarekiko migrazioa, eta uharteetarainokoa, kontinenteko gehiegizko eltxo populazioei.

XX. mendeko lehen hamarkadetan, Panamako gobernua ohitura tradizional asko ezabatzen saiatu zen. Gunek gogor eutsi zioten, 1925ean Tuleren Iraultza (edo herriaren iraultza) izenaz ezagutzen den iraupen laburreko errebolta arrakastatsu batekin amaitu zen, Ustupuko Iguaibilikinyah Nele Gantulek zuzendua eta Richard Marsh abenturazale eta diplomatiko estatubatuarrak lagundua, eta panamarrek gunari nolabaiteko autonomia kulturala ematea onartu zuten.James Howe. A PEOPLE WHO WOULD NOT KNEEL: Panama, the United States, and the San Blas Kuna (Smithsonian Series in Ethnographic Inquiry). Smithsonian, 1998. 

 Fonemak 

Gunak bost fonema bokaliko eta hamazazpi fonema kontsonantiko bereizten ditu.

 Bokalak 
AurrealdekoakErdikoakAtzealdekoakAltuakiuTartekoakeoBaxuaa
Bokal laburrak nahiz luzeak daude.

 Kontsonanteak 
EzpainbikariakAlbeolareakSabaikariakBelareakLeherkariakLeunakp ⟨b⟩t ⟨d⟩k ⟨g⟩Tinkoakpː ⟨bb⟩tː ⟨dd⟩kː ⟨gg⟩SudurkariakLeunakm ⟨m⟩n ⟨n⟩Tinkoakmː ⟨mm⟩nː ⟨nn⟩Afrikariaktʃ ⟨ds, ss⟩Marruskatzaileaks ⟨s⟩AlbokariakLeunal ⟨l⟩Tinkoalˑ ⟨ll⟩Dardarkariaɾ ⟨r⟩Hurbiltzaileakw ⟨w⟩j ⟨y⟩
Kontsonante gehienak laburrak (leunak) edo luzeak (tinkoak) dira: luzeak bokalen artean baino ez dira agertzen. Hala ere, ez dira beti morfemak kateatzearen ondorio, eta askotan fonetikoki bereizten dira analogo laburretik. Adibidez, p, t, eta k geldialdi luzeko kontsonanteak ahoskabe moduan ebakitzen dira, normalean euskaraz baino iraupen luzeagoaz. Balikide laburrak bokalen artean edo m, n, l, r, y edo w kontsonante ozenen ondoan daudenean, b, d eta g ozen moduan ahoskatzen dira (gunazko alfabetoaz b, d eta g erabiliz idazten dira). Hitzen hastapenetan, geldiuneak ahotsik ahostun edo ahoskabe ebaki daitezke eta, normalean, hitzaren bukaeran ahoskabeak dira (kontsonante luzeak ez dira hitzaren hasieran edo hitzaren bukaeran agertzen. Kasu are muturrekoago batean, s luzea [tʃ] ahoskatzen da. Azpiko kontsonante luzeak beste kontsonante baten aurretik labur bihurtzen dira. Azkenik, w letra [v] edo [w] ahoska daiteke, dialektoaren eta posizioaren arabera.

 Beste arau fonologiko batzuk 
/s/ albeolarra [ʃ] postalbeolarra bihurtzen da /n/ edo /t/ ondoren.Bai /k/ luzea zein laburra, biak ere [j] bihurtzen dira beste kontsonante baten aurrean.

 Ortografia 
2010ean, Gunako Biltzar Nagusiak ortografia-erreforma erabaki zuen: haren bidez, kontsonante luzeak letra bikoitzez idatzi behar dira. Era berean, [p, t, k] edo [b, d, g] bezala ebaki daitezkeen /p, t, k/ fonemak posizio guztietan b, d, g kontsonanteen bidez adierazten dira eta ch lehengo digrafoa, bere aurrekari morfologikoen arabera (narassole [naraʧole] < naras + sole, godsa [koʧa] "deitua" < godde "dei, hots egin" + -sa (lehenaldia). Beraz, ortografia eraberrituak hamabost letra baino ez darabiltza (b, d, g, l, m, n, r, s, w, y; a, e, i, o, u), hizkuntzaren soinu guztiak transkribatzeko, bb, dd, gg, ll, mm, nn eta ss digramekin, kontsonante tinkoetarako.

 Morfologia 
Guna bederatzi morfema arteko hitzak dituen hizkuntza eranslea da, baina bizpahiru morfemako hitzak ohikoagoak dira. Konplexutasun morfologikoaren zatirik handiena aditzean dago: atzizkiak ditu, denbora, aspektua, pluralak, ezeztapena, jarrera (eserita, zutik, etab.) eta hainbat adberbio. Aditzak ez dauka pertsona-markarik.

 Erreferentziak 

 Llerena Villalobos, Rito. (1987). Relación y determinación en el predicado de la lengua Kuna. Bogota: CCELA – Universidad de los Andes. ISSN 0120-9507 (gaztelaniaz)

 de Gerdes, Marta Lucía. (2003). The Life Story of Grandmother Elida': Kuna Personal Narratives as Verbal Art In: Translating Native Latin American Verbal Art: Ethnopoetics and Ethnography of Speaking. Kay Sammons eta Joel Sherzer, eds. Washington DC
 Wikaliler Daniel Smith. (2014). A Grammar of Guna: A Community-Centered Approach. University of Texas at Austin.

 Kanpo estekak 

 Kuna elkarrizketa-liburua
 Vocabulario castellano-cuna: compuesto por el señor Don Alfonso L. Pinart
 Kuna language, Archive of the Indigenous Languages of Latin America
 OLAC baliabideak San Blas Kuna hizkuntzan eta hari buruz
 ELAR Dokumentazio artxiboa eta gunaren deskribapena
 Marta Lucía de Gerdesen Kuna bilduma, Latinoamerikako hizkuntza indigenen artxiboko narrazio baten eta kantu baten grabazioak eta itzulpenak barne.
 Gammibe Gun Galu, musika guna talde baten grabazioen artxiboa, Latinoamerikako Hizkuntza Indigenen Artxibotik.

Kategoria:Kolonbiako hizkuntzak
Kategoria:Panamako hizkuntzak
Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak