Cardonako gatz mendia

Cardonako gatz mendia (), gatz diapiro handi bat da, Cardona herrian dagoena, Katalunian. 1992an Interes Naturaleko Eremuen Planean sartu zuten eta gaur egun Katalunia Erdialdeko Geoparkearen barnean kokaturik dago. 

Neolitotik abiatuta, mendeetan zehar aire zabaleko meategi garrantzitsua izan zen, XX. mendearen hasieran potasa aurkitu zen arte, orduan putzuak eta galeriak egiten hasi ziren. 1990ean itxi zen.

 Kokapena 
Garrigues mendizerraren oinean eta Cardener ibaiaren eskumako aldean kokaturik dagoen muino bat osatzen du, Cardona herriaren hegoaldean. Salat errekak drainatzen du eta honek Cardener ibaiarekin bat egiten du La Coromina auzoaren parean. Inguruan erliebe-forma baxuak nagusitzen badira ere gatzak disolbatzearen ondoriozko higadurak arrakala zorrotzak sortu ditu.

 Deskribapen geologikoa 
Diapiroak elipse luzatu itxurako lurraldearen sakonune bat betetzen du, 1.800 metrotako luzera eta 600 metrotako zabalera duena, guztira 100 hektareatako azalera hartuz. Era berean Kataluniako arro potasikoaren parte da, Vall Salina ("Haran gazia") ezizena hartzen duena, inguruan dauden beste diapiro batzuetik batera. 

Azalean ikusten den mendiak 120 metro inguruko altuera du baina diapiroaren oinarria 2.000 metrotako sakoneran dago. Aipatzekoa da gatz masak duen dentsitate baxuagatik diapiroa etengabe gorantz igotzen ari dela eta ondorioz mendia altueran haziz doala.

Gatz mendiaren alboan hondakinez osaturiko muino bat dago, mendia bera bezain altua dena.

Hiru gatz mota azaleratzen dira Cardonako gatz mendian:
 Halita edo gatz-arrunta (NaCl)
 Silbita (KCl)
 Karnalita (KMgCl₃ · 6H₂O)

Eozeno epearen amaieran, duela 40 milioi urte inguru, Ebroko arroan metatu ziren material ebaporitikoez osaturiko multzoa da. 

Pirinioen sorrera Katalunia ekialdean hasi zen eta gaur egungo Manresa hiriraino iritsi zen Ozeano Atlantikoa. Prozesuak aurrera egin ahala badia erraldoia itxi eta barneko aintzira ba sortu zen. Aintzira lurrunduz joan zen eta gatz kopuru handiak metatu ziren.

Pirinioak altxatu zirenean sedimentuen deformazio handiak gertatu ziren eta gatzaren plastizitate handiaren eraginez diapiroak osatu ziren. Gatzen dentsitate txikiak diapiroak gorantz egitea eragin zuen eta bidean Cardonako antiklinala zulatu zuten.

Azkenik Salat ibaiaren higadurak azaleratu zituen diapiroak, "gatz-mendi" izenaz ezagutzen direnak.

 Meatzaritza 
250px|thumb|Putzutik gatza ateratzeko armazoia.
Cardonako gatz mendia Neolito garaitik ustiatu izan da, izan ere aire zabaleko meategia izanik erraza baitzen gatza eskuratzea. Kanpai-formako ontzien kulturako kideek bertako gatza ustiatu zuten.Katon Maior erromatarrak honela idatzi zuen; "Gatz puruzko mendi bat da, gatza kendu ahala hazi egiten dena".

987an Borrell II.a Bartzelonako kondeak Cardonako konderria eratu zuen eta gatza ustiatzeko baimena eman zion. Cardonako biztanleek ostegunetan baimen berezia zuten beharrezkoa zuten gatza eskuratzeko. 1491. urtean Fernando II.a Aragoikoak konderria Cardonako dukerri bihurtu zuen eta Katalunian gatza ustiatzeko baimendu zituen lau gatz meategietako bat izendatu zuen. XVII. mendean Cardonako gatz mendia Medinaceliko dukeen esku gelditu zen. Cardonako biztanleek gatza eskuratzen jarraitzen zuten, urteko 10 arroba hartzeko baimena baitzuten. 

Cardonako gatz mendia mendeetan zehar aire zabaleko meategia izan zen, baina 1900. hamarkadaren hasieran Emili Viader i Soler injeniariak potasa aurkitu zuen eta 1902 eta 1905 artean "Dukearen putzua" ireki zen. 1923an Unión Explosivos Riotinto enpresak Medinaceliko dukeei meategia erosi zien eta mila urteren ondoren cardonatarren baimena bertan behera gelditu zen.

Unión Explosivos Riotinto enpresa potasa ustiatzen hasi zenean Cardonaren industrializazioa ekarri zuen eta herriaren populazioa bikoiztu egin zen. Meatzarien lan baldintzak eta bizilekuak oso eskasak ziren eta greba ugari egin zituzten. Hurrengo 60 urtetako ustiaketan 75 meatzari hil ziren. 

Potasa atera eta lantegian landu ondoren kamioietan Sùriara eramaten zen eta han trenean sartu eta Bartzelonako kaira iristen zen. Sùriako potasa meategiak azpiegitura hobeak zituen ordea eta Cardonako meategia indarra galduz joan zen 1990an itxi egin zen arte. Cardonarentzat kolpe gogorra izan zen eta 10.000 biztanletik gora izatetik 30 urtetan biztanleriaren erdia baino gehiago galdu zuen.

 Kultur ondarea 
2003an interpretazio zentro bat ireki zen Mina Nieves instalakuntzetan eta Parc Cultural de la Muntanya de Sal ("Gatz mendiko Kultur Parkea") eratu zen. Haraneko meatzaritzaren historia erakusten da han. Gatz mendiaren barnean 86 metrotako sakonera duen galeria bat bisitatu daiteke. Gatzezko estalaktitak ikus daitezke eta gatzezko geruzen tolesturak ere bai. Urtero 70.000 bisitari izaten ditu batez beste Cardonako gatz mendiak.

 Babes figurak 

 Pla d'Espais d'Interès Natural (PEIN) - 1992an
 Hegaztientzako babes bereziko eremua (HBBE) - 1987an
 Batasuneko garrantzizko lekua (BGL) - 1997an
 Natura 2000 - 2006an

 Iruditegia 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
  Cardona Turisme

Kategoria:Gatzak
Kategoria:Kataluniako meategiak
Kategoria:Natura 2000 Katalunian