"Elur" esateko inuiterazko hitzak

Elur esateko inuiterazko hitzak asko eta asko direlako baieztapena, bereziki ingelesarekin parekatuz gero, erlatibitate linguistikoaren hipotesi eztabaidagarria babesteko erabili ohi den klixe bat da. Terminologia linguistikoan, hizkuntza adierazgarri horiek eskimo-aleutak dira, zehazki, yupik eta inuit barietateak.

Erlatibitate linguistikoaren hipotesiaren interpretazio sendoenak, Sapir-Whorf hipotesia edo whorfianismo izenez ere ezaguna, hizkuntza baten hiztegiak (beste ezaugarri batzuen artean) hiztunek munduaz duten ikuspegia moldatzen edo mugatzen duela baieztatzen du. Hizkuntzalariek interpretazio hori usu kritikatu dute, 2010eko ikerketa bat oinarrizko nozioaren alde egon arren: Yupikerak eta inuiterak euskarak edo ingelesak baino askoz erro-hitz gehiago dituzte ur izoztuaren aldaerak adierazteko. Jatorrizko aldarrikapena Franz Boas antropologoaren lanean oinarritzen da, eta Benjamin Lee Whorf garaikideak bereziki bultzatu zuen: haren izena hipotesiarekin lotuta dago. Ideia hizkuntzaren eta pentsamenduaren arteko loturei buruzko eztabaida handiagoekin lotu ohi da.

 Ikuspegi orokorra 
Franz Boasek ez zuen baieztapen kuantitatiborik egin: aitzitik, adierazi zuenez, eskaleut hizkuntzek, gutxi gorabehera ingelesak adina hitz-erro dituzte elurraz mintzatzeko. Hizkuntza horien egiturak aukera gehiago ematen du erro horiek aldatzeko, hitz bakar bat osatzeko. Etengabeko eztabaidaren zati handi bat, beraz, hitz eta, agian, hitz-erro definitzeko moduaren araberakoa da.

Baieztapenaren lehen berrebaluazioa Laura Martin hizkuntzalariak egin zuen 1986an: baieztapenaren historia arakatu eta argudiatu zuen haren nagusigoak arreta desbideratu zuela erlatibitate linguistikoaren ikerketa seriotik. Geoffrey K. Pullum-en ondorengo saiakera eragingarri eta umoretsu —eta zeresan handiko— batek Martin-en kritika errepikatu zuen, "mito" delakoa sortu zeneko prozesuari "Eskimalezko hiztegi-ziri handi" ("Great Eskimo Vocabulary Hoax") deitu zuenean. Pullumek argudiatu zuen elur adierazteko hitzen erroen kopurua inuiten hizkuntzetan eta ingelesean bertsua izateak adierazten duela ez dagoela desberdintasunik elurra definitzeko bakoitzaren hiztegien tamainan. Inuiten hizkuntzez eta jakinduriaz (elurraz eta, batez ere, itsasoko izotzaz) diharduten aditu batzuek ideia horren aurka argudiatu dute eta Boas-en jatorrizko Baffin uharteko inuiten artean —garai hartan eskimal esaten zitzaien— egindako landa-lana defendatu.Krupnik, Igor; Müller-Wille, Ludger (2010), Krupnik, Igor; Aporta, Claudio; Gearheard, Shari; Laidler, Gita J. (eds.), "Franz Boas and Inuktitut Terminology for Ice and Snow: From the Emergence of the Field to the "Great Eskimo Vocabulary Hoax"", SIKU: Knowing Our Ice, Dordrecht: Springer Netherlands, pp. 377–400, doi:10.1007/978-90-481-8587-0_16, ISBN 978-90-481-8586-3, retrieved 2023-01-16

Inuit eta yupik taldeetako hizkuntzek atzizkiak gehitzen dizkiete hitzei, euskaraz bezala; hala ere, ingelesez eta beste hizkuntza askotan kontzeptu berberak hitz konposatuen, esaldien eta are esaldi osoen bidez adierazten dira. Inuiten hizkuntzetan hitz berri kopuru ia mugagabea sor daiteke edozein gairi buruz, ez bakarrik elurraz, eta kontzeptu horiek berak beste hizkuntzetan adieraz daitezke hitz-elkarketak erabiliz. Oro har eta bereziki kasu horretan, ez du zertan esanguratsua izan gramatika-egitura desberdinen ondorioz hitzak hainbat modutan sortzen dituzten hizkuntzen arteko hitz-kopurua parekatzea.

Bestalde, antropologo batzuek argudiatu dute Boasek —Baffin uhartetarren artean bizi eta beren hizkuntza ikasi zuen— hain zuzen, inuiteraren izaera polisintetikoa kontuan hartu zuela eta "bereizketa esanguratsuak adierazten dituzten hitzak bakarrik" sartu zituela bere txostenean. Washingtongo Smithsonian Arctic Studies Centerreko antropologo Igor Krupni Boasen lanaren alde dago, baina Boas bereizketa esanguratsuak adierazten dituzten hitzak bakarrik sartzeaz arduratu zela dio. Krupnik eta beste batzuek hamar inuit eta yupik dialekto ingururen hiztegia idatzi zuten eta ondorioztatu zuten, hain zuzen, ingelesak baino askoz hitz gehiago dituztela elurrerako. Erdialdeko Siberiako yupikerak 40 termino ditu. Nunavimmiutitut-en, Kanadako Nunavik eskualdean hitz egiten den inuktitut dialektoak gutxienez 53 ditu,  (lera baten lasterkariak izozteko erabil daitekeen elur hezearentzat), eta  (gatza dirudien hauts kristalinozko elurra) barne. Dialekto horien barruan, are aberatsagoa da itsas izotzari lotutako hiztegia. Walesko (Alaska) inupiakeraz, Krupnikek 70 termino dokumentatu zituen izotzerako, honako hauek barne:  (urtez urte irauten duen izotza);  (itsasoa izozten hasten den heinean sortzen diren kristalen pilaketa geruza) eta  (zuloz betetzen den izotza). Era berean, Eskandinaviako eta Errusiako iparraldeko puntetan bizi diren sami herriek elurrarekin eta izotzarekin lotutako 180 hitz erabiltzen dituzte gutxienez, Ole Henrik Magga Norvegiako hizkuntzalariaren arabera. Inuiterazko dialektoak ez bezala, sámiera ez da polisintetikoa, eta horrek hitzak bereiztea errazten du.

Norvegia, Suedia eta Finlandiako samieraren azterketek ondorioztatzen dute hizkuntzek 180 hitz baino gehiago dituztela elurrarekin eta izotzarekin lotuta, eta 300 hitz baino gehiago elur motekin, elurretako arrastoekin eta elurra erabiltzeko baldintzekin.

 Jatorria eta garrantzia 
Inuitek elurraz mintzatzeko hitz anitz darabiltzatelako lehen erreferentzia Franz Boas hizkuntzalari eta antropologoaren Handbook of American Indian Languages (1911) sarreran dago. Bertan dioenez: du:Ingelesaren adibidea berriro hartzeko, ur ideia forma askotan adierazten dela ikusten dugu: water ("ur") terminoak likido gisa adierazteko balio du; beste batek (lake, "laku"), hedadura handi baten moduan; beste batzuek (river eta brook, "ibai" eta "erreka"), ura gorputz handi batean edo gorputz txiki batean doan bezala; beste batzuek (rain, dew, wave eta foam, hots, "euri", "ihintz / basur", "uhin / olatu" eta "apar / bits") hainbat modutan adierazten dute. Erabat zentzuduna da pentsatzea ideia aniztasun hori, ingelesez eta euskaraz termino independente banaren bidez adierazia, beste hizkuntzetan termino beraren deribazioen bidez adieraz litekeela. Mota bereko beste adibide bat, inuiterazko elur adierazteko hitzak, aurkez litezke. Hor, hitz bat aurkitzen dugu, aput "lurrean dagoen elurra"); beste bat, qana ("erortzen ari den elurra"); hirugarren bat, piqsirpoq ("pilatzen ari den elurra"); eta laugarren bat, qimuqsuq ("elur-meta").
 Boas, Franz. 1911. Handbook of American Indian languages 25-26 orr. Boasek The Mind of Primitive Man atal hori bere liburuan ere "erabili" zuen. 145-146 orr.
Funtsezko auzi morfologikoa da zergatik esango litzatekeen hizkuntza batez, adibidez "laku", "ibai", eta "erreka" eta ez "urleku", "urlaster" eta "urgeldo" bezalakoak. Ingelesak elurrarekin lotutako hitz asko ditu, baina agian Boasen asmoa zen kulturan dauden ezberdintasunak eta hizkuntza ezberdintasunak lotzea.

Edward Sapirrek eta Benjamin Lee Whorfek azaldutako erlatibitate linguistikoaren hipotesiak dio hitz egiten dugun hizkuntzak eragina duela eta munduaz dugun ikuspegia islatzen duela. Ideia hori semantika orokorraren atzean dagoen kontzeptuan ere islatzen da. 1940ko artikulu ezagun batean, Whorfek inuitarren hizkuntzak elur adierazteko hainbat hitz dituztela idatzi zuen:Guk [ingeles hiztunok] hitz bera dugu erortzen ari den elurra, lurrean dagoen elurra, izotz gogortua den elurra, lokatz-elurra, haizeak bultzatutako elurra adierazteko, egoera edozein dela ere. Eskimal baten iritziz, hitz hori ia pentsaezina litzateke...  
 Whorf, Benjamin Lee. 1949. Science and Linguistics, Carroll-en berrargitaratua, 1956.
Ondorengo idazleek, Roger Brown-ek nabarmenki bere Words and Things: An Introduction to Language eta Carol Eastman-ek, bere Aspect of Language and Culture-n, kopurua kontakizun sentsazionalizatuetan puztu zuten: 1978rako, berrogeita hamarrera iritsia zen, eta 1984ko otsailaren 9an, New York Timesen izenpetu gabeko editorial batek ehun ere eman zuen. Hala ere, Geoffrey K. Pullum hizkuntzalariak argudiatu duenez, inuiterak eta harekin zerikusia duten beste hizkuntza batzuek ez dute elurrari buruzko termino kopuru izugarri handirik.

 Inuiterazko hitz erroak 
Proto-eskimal hizkuntzarako, elur esan nahi duten hiru erro berreraiki dira: *qaniɣ ("erortzen ari den elur"), *aniɣu ("elur eror") eta *apun ("lurrean dagoen elur"). Hiru erro horiek inuiterazko hizkuntza eta dialekto guztietan daude —salbuespena mendebaldeko groenlandiera da, groenlandieraren dialekto nagusia, *aniɣu falta baitzaio—. Alaskako yup'ik eta Siberiako yupik herriak (besteak beste), ordea, ez dira inuit edo iñupiat, eta haien hizkuntzak ere ez dira inuitera edo iñupiaq, baina guztiak eskimal gisa sailkatzeko modukoak dira: horrek "Elur" esateko inuiterazko hitzak eztabaidari anbiguotasun handiagoa ematen dio.

 Erreferentziak 

 Bibliografia osagarria 

 Martín, Laura (1986). Eskimo Words for Snow: A Case Study in the Genesis and Decay of an Anthropological Example. American Antropologist 88 (2), 418–23.   artxibatua 
 (Ingelesez) Pullum, Geoffrey K. (1991). The Great Eskimo Vocabulary Hoax and other Irreverent Essays on the Study of Language. University of Chicago Press. 
 Spencer, Andrew (1991). Morphological Theory. Blackwell Publishers Inc. 38, or. ISBN: 0.631.16144-9.
 Kaplan, Larry (2003). Inuit Snow Terms: How Many and What Does It Mean?. Dynamics and Shifting Perspectives. Proceedings from the 2nd IPSSAS Seminar. Iqaluit, Nunavut, Canada: May 26-June 6, 2003, ed. by François Trudel. Montreal: CIÉRA—Faculté des sciences sociales Université Laval.. IPSSASen 2. mintegiko aktak. Iqaluit, Nunavut, Kanada: 2003ko maiatzaren 26-ekainaren 6, ed. de François Trudel. Montreal: CIÉRA—Faculté des sciences sociales Université Laval. 
 Cichocki, Piotr eta Marcin Kilarski (2010). On 'Eskimo Words for Snow': The Lfe Cycle of a Linguistic Misconception. Historiographia Linguistica 37 (3), 341–377. 
 Kilarski, Marcin (2021). "Eskimo words for snow". A History of the Study of the Indigenous Languages of North America. Studies in the History of the Language Sciences. Vol. 129. Amsterdam: John Benjamins. 275–322 orr. 10.1075/sihols.129. ISBN: 978-90-272-1049-4.

 (Ingelesez) Robson, David (2012). Are there really 50 Eskimo words for snow?, New Scientist zbk.. 2896, 72-73. 
 Weyapuk, Winton Jr, et al. (2012). Kiŋikmi Sigum Qanuq Ilitaavut [Wales Inupiaq Sea Ice Dictionary]. Washington DC: Arctic Studies Center Smithsonian.

 Kanpo estekak 

 Geoffrey K. Pullum-en azalpena Language Log-etik
 "Eskimo" Words for Snow Steven DeRoseren   artxibatua, ingelesezko zerrendak barne
 Snow' lexemes Yup'ikez (berrargitaratua)
 100+ Inuit Words for Sea Ice, Igor Krupniken eskutik.

Kategoria:Uste-okerrak
Kategoria:Hiri kondairak
Kategoria:Eskimo-aleutiar hizkuntzak
Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak