Eleno de Céspedes

Elena de Céspedes, gero Eleno de Céspedes (Alhama de Granada, Granada, 1545 - ?) zirujau eta soldadu afroespainiarra izan zen. Jatorri xumekoa, hainbat lan egin zituen bere identitatea emakume izatetik gizon izatera aldatu baino lehen. Ondoren, Joan Austriakoaren agindupeko Alpujarretako matxinadan militarki zerbitzatu zuen eta zirujau titulua lortu zuen.

Bere irudiaren ospeak Espainiako Inkisizioaren arreta erakarri zuen, baina bigamia izan zen leporatu zioten erru bakarra, emakume batekin ezkondu aurretik gizon batekin lehen ezkontza desegin ez izanagatik. Elenok, hamar urtez elizaren ospitaletan lan egitera kondenatua izan zen. Zirujau ospetsu eta arrakastatsu gisa bizi izan zuen bizitza osoa. Aro modernoko lehen gizon transexualetako bat dela esaten da.

 Bizitza 

 Jatorria 
Eleno Elena bezala jaio zen 1545ean Granadako Alhaman. Mulatoa zen, emakume esklabo beltz baten semea eta bere jabearena, Benito de Medina. Zortzi urterekin manumitatu zuten, hau da, liberto egin zuten eta aitaren emazte zenaren omenez Elena de Céspedes izena jaso zuen. 

 1. ezkontza, gizonezko batekin 
Hamabost edo hamasei urte zituela ezkondu zen Cristobal Lombardo Jaengo igeltseroarekin, eta seme bat izan zuten, Sevillako familia bati eman ziona.

 Gizon jantzi ta bizi 
Sanlucar de Barramedan izan zen, hain zuzen ere, lanean ari zela, eztabaida baten ondorioz Heredia izeneko gizon bat sastakatu zuen. Espetxean egon zen eta irten zenean alde egin behar izan zuen gizonaren senideek mehatxatu egin baitzuten, une horretan gizon jantzi zen eta Eleno izena hartzen hasi zen. Zenbait dokumentutan bere sinadura ere agertzen da Eleno de Céspedes izenarekin.

Hasieran, hainbat lanbidetan jardun zuen, galtzerdigile eta ehule gisa. Bere lanak askotarikoak ziren, hiri edo herri bakoitzean denbora gutxi pasatzen baitzuen. Granadako Alpujarretako matxinadan ere soldadu izan zen, Arcos de la Fronterako egonaldian. Bere lan-bizitza gizon gisa garatu zuen, zirujau titulua ere lortuz, eta gaur egun pertsona transexualtzat hartzen da.

 2. ezkontza, emakumezko batekin 
Pertsona horri emakume batekin duen senar-emazteen bizitza legeztatzeko ezkontza-lizentzia ematea bidezkoa zen ala ez argitzeko, Madrilgo bikarioak (Neroni) 1586. urtean eskatu zuen bere genitalen azterketa, eta Francisco Díaz de Alcalá ospetsuari, Felipe II.a erregearen mediku eta zirujauari, eskatu zioten azterketa hori egiteko. Felipe II.a urologiako lehen tratatuaren egilea izan zen. Orduan Eleno gizonezkoa zela esan zuen.

Urtebetez Yepesen bizi izan zen, Maria del Caño andrearen senar gisa, eta zirujau gisa lan egin zuen bai herri horretan bai inguruko beste batzuetan. Bere historiaren bitxitasuna oso zabaldua izan zen, eta 1587. urteko ekainean gobernadorearen eta Justizia Nagusiaren aurrean aspaldiko ezagun baten salaketa piztu zuen.

 Epaiketa 
Eleno Céspedesen egoera Ocañako epaitegi zibil batek aztertu zuen, non mediku, zirujau eta emagin batzuek emakumea zela ebatzi zuten. Lesbianismoa, sodomia eta bigamia leporatu zizkioten (emakume kontsideratzean, beste emakumeekin zuen harreman modua arazo juridiko eta moral sexuala zen berez) eta Inkisizioak epaitu zuen, 1587. urtean Toledora eraman zuen Lope de Mendoza inkisidoreak. Aurreko aldian aztertu zuen Francisco Diazek berak eta Juan de las Casasek (Yepesko medikua) berriro aztertu zuten, eta orduan erabaki zen Eleno ez zela ez gizonezkoa ez hermafrodita, emakumea baino (beraz, Elena de Céspedes deitu behar zitzaion), eta bere buruari bularretan eta baginan egindako manipulazio kirurgiko bati esker lortu zuela genitalen itxura. Hain trebea izan zen, ezen lehen azterketan engainatu ahal izan baitzuen. Lehen aldi horretan eskuekin ikutu zion galdetzean, ez zela gogoratzen esan zuen Francisco Diaz urologoak.

Txostenak errepikatu zituzten beste mediku batzuek, beren emakume-izaera berretsiz, eta proposatu zuten beren ustezko zakila «artifizio» bat izango zela, beste burlatzaile batzuek baldresekin egin zuten bezala [ardi-larru ondua, leuna eta ahula, eskularruetarako bereziki erabilia] eta ikusi ziren beste gauza batzuekin. Arte horiek deabruzkoak izan zitezkeela eta, sorginkeria eta heresia edo apostasia leporatu zioten (1587. urteko urriaren 5a). Elenok beti ukatu zituen akusazio guztiak, bere hasierako bertsioa mantenduz. Azken buruan, bigamia hutsagatik kondenatu zuten, 1588. urtean berrehun azoteko zigorra jaso zuen eta hamar urtez ospitale batean giltzapetu zuten, gaitasun medikoarengatik erizaindegian doan lan egitera behartuz.

 Geroko bizitza 
Toledoko Erregearen Ospitalera joan zen lan egitera. Elenok, orduan ospetsu bihurtuta, gaixo eta kuxkuxero askoren bisita jasotzen zuen han, berak artatuak izan nahi zutenak. Iskanbila horren ondorioz, 1589. urteko otsailean ospitaleko zuzendaritzak urruneko ospitale batera eramatea eskatu zuen. Une horretatik aurrera ezezaguna da nora joan zen.

 Aro modernoko 1. gizon transexuala 
Neurri batean, haren bizi-gorabeherak badu antzekotasunen bat geroagoko beste kasu batzuekin: Katalina Erauso moja Alferezena eta Fernanda Fernándezena, zorte handiagoa izan zutenak, gizon gisa bizitzen jarraitzea onartu baitzieten. Hala ere, Eleno de Céspedesen kasuan, bere genitalei ezartzen dien automutilazioak eta bularren eta bigarren mailako beste sexu-karaktereen disimulazio behartuak pentsarazten du auzipetua ez zela inoiz gustura egon bere emakume-egoeran, eta horrek iradokitzen du gizon transgeneroa zela. 

 Erreferentziak 

 Literatura 

 Olalla Garcia. Bekatu negargarria. Bartzelona: Edhasa; 2025. ISBN 978-84-350-6460-6

Kategoria:Granadarrak
Kategoria:Esklaboak
Kategoria:Libertoak
Kategoria:Zirujauak
Kategoria:Gudariak
Kategoria:Genero-identitate anbiguoa edo eztabaidatua duten pertsonaia historikoak