Krioera

Krioera (autoglotonimoa: krio) Sierra Leonan- batez ere Freetown hiriburuaren inguruan- askaturiko afro-estatubatuar esklaboen eta jamaikar ihes eginik libre bizi den esklaboaren ondorengoek garatutako ingeles kreolera da.

 Jatorria eta garapena 

XVIII. mendean mendebaldeko Afrikan ingelesean oinarritutako kreolerak agertu ondoren, eta 1792an Freetown sortu zenean, aurretik zeuden pidgin horiek pixkanaka sartu ziren Sierra Leonako zenbait talderen hizkeran 1787 eta 1855 artean. Hasierako pidgina pixkanaka bilakatu zen hizkuntza egonkor baterantz, lehen komunitate haietako ondorengoen ama hizkuntzarantz, eta Sierra Leonako lingua franca hizkuntzarantz.Fourah Bay College, Freetown: Guide to Krio, (held at SOAS Univ. of London Library, 195?).

1960ko hamarkadan, Thomas Deckerrek Shakespeareren lan batzuk krioerara itzuli zituen, eta jatorrizko poesia krioeraz konposatu zuen. 1980ko hamarkadan Itun Berria krioerara itzuli zuten.

 Ezaugarriak 
Krioera 4 milioi sierraleonarren edo beste talde etniko batzuen lingua franca da, eta mendebaldeko Afrikako beste leku batzuetako milaka kreoleena ere. 500.000 pertsona ingururen ama-hizkuntza da. Ingelesean oinarrituta dago, baina jorubera eta igboerazko elementuekin nahastuta. 2011n eskuragarri zeuden datuen arabera, Sierra Leonako biztanleriaren % 90ek hitz egiten zuen krioera.

Pichinglisa Ekuatore Ginean hitz egiten den hizkuntza da, krioertik eratorria. Krioera Bioko uhartera 1827a iritsi zen lehen aldiz, Freetowndik zetozen afrikar biztanleek eramanda. Pichinglisa herrialdeko bigarren hizkuntzarik mintzatuena da, fangeraren atzetik eta bubieraren atzetik.Gramática del Pichi, Kofi Yakpo, 2010 ISBN 978-84-937497-4-3 Batez ere fernandinoek erabiltzen dute, Biokon finkatutako talde etnikoa, eta Ekuatore Gineako hizkuntza ofiziala den gaztelaniaren eragin handia du.

Krioerazko hiztunen komunitateak ere badira Ganbian, Nigerian eta Kamerunen.A. Wyse: Krios of Sierra Leone, Londres (1989).

Hiztegia
Hona hemen krioerazko hitz arrunt batzuk:

KrioerazEuskaraz/Sierra Leona, KaixoLagunNeskaMutilNiUmeItsusiZuGatazka, BarkatuHitz eginAhaztuErantzunaEgunAsko, GehiagoEmakumeGeldituAhoHilJendeZer/, NonZergatikNoizHaserreGarestiIbiliMurtxikatuKotxeJakinBorrokatuEmazteGeldituAmaAitaAmamaAititeLapurtuJauziUrratu/HildaAgur

Hona hemen krioerazko esaldi batzuk:

KrioerazEuskaraz/ "Kaixo" "Nola duzu izena?" "James izena dut." "Nondik zatoz?" "Hastingsetik nator." "Zertan lan egiten duzu?" "Irakaslea naiz." "Ze eskolatan irakasten duzu?" "Prince of Walesen irakasten dut." "Pozten naiz zu ezagutzeaz." "Baita nik ere (pozten naiz zu ezagutzeaz)." "OK, orain banoa." "Ados, berriro hitz egingo dugu."

Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren lehen artikulua krioeraz:
 Krioeraz High Krioeraz ()  Euskaraz   1. artikulua   Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu beharra dute.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Sierra Leonako hizkuntzak
Kategoria:Hizkuntza kreoloak