Ambiani

Ambiani-ak edo Anbiandarrak (latinezko Ambiani, grekozko Μβιος-etik -gure alfabetora ekarrita: Ambios-) Galia iparraldeko herri belgiarra zen. Bere hiriburua Samarobriva zen (egungo Amiens) eta bere lurraldeak Somme ibaiaren behe-ibilgu osoa zeuden, bokaleraino.

 Etimologia 
Kontinenteko zelata hizkuntza zaharrean bere izena "bi aldeetan daudenak" esan nahi du (Somme ibiaren bi aldeetan, alegia), bere lurraldearen geografiari dagokionez, edo bi nazio.Ugo Janssens, Ces Belges, « les Plus Braves », Histoire de la Belgique gauloise, 2007, Racine, p. 46. Galieraz, ambi hitzak “inguruan, ingurumarian, bi aldeetan” esan nahi du, eta etnonimo, antroponimo eta izen komun asko eratzeko balio izan du, hala nola Ambisontes, Asia Txikiko herri galiarra, eta ambactos hitza “otsein, ordezkari” literalki “inguruan dabilena” esan nahi duena. Egungo enbaxadaXavier Delamarre, Dictionnaire de la langue gauloise, 2. arg., Éditions Errance, 2003 , 41-42. or.  hitzaren erroan dago. Galesetan, adarretan eta bretoietan "inguruan, inguruan" irauten du, eta imb- "inguruan, inguruan" koinatua zuen irlandar zaharrean.

Anbiandarrek Amiens hiriari (lehen Ambianis zena) eta bere eskualdeari, Amienois handiari, utzi zioten izena.S. Fichtl (2012) Les peuples gaulois, éditions Errance, 

 Lurraldea 
ezkerrera|thumb|254x254px|Galiako herrien mapa
Ambianien lurraldea Somme ibiaren behealdean dago. Ibaia haien ardatz nagusia eta bizkarrezurra zen, eta orain arte ingurunean identifikatu diren ambianien  herri, hiri edo bestelako biztanle pilaketa ibiaren  ibilbidean zeudela ikusi da. Kostaldeko bi ibai txikik muga izan ziren: Bresle hegoaldean eta Canche, edo agian Authie iparraldean. Hala ere, hegoaldeko muga zalantzazkoa da oraindik ere, leku horretan herri txiki bat dagoelako, Catuslugi, eta herri horren estatutua eta lurraldea oraindik ez direlako ezagutzen. Agian independentziaren unean ambiani-en herri-bezeroa edo ambianien paguseko herria zen. Beste alboko herri batzuk zituzten, hala nola, Caletes eta Bellovaci hego-mendebaldean eta hegoaldean, Viromandui ekialdean eta Atrebateak eta Morini iparraldean.

Ezagutzen dira oppida batzuk ambiani-enak omen zirenak, ia denak Somme ibaiaren bidean, tarteka aldenduak, sakabanatuta. Horien artean daude Liercourt-Érondelleko oppiduma eta La Chaussée-Tirancourtekoa. Azken hori, seguruenik, Julio Zesarrek bere gerraren kronikan aipatu zuen Samarobriva zen, izen bereko hiri erromatarra sortu aurretik. Beste leku aipagarri bat Sanctuaire de Ribemont-sur-Ancre santutegi handia da. 

Bere formarik zaharrenean, badirudi garaikur bat izan zela, belgikarrek armorikarren kontra irabazi zuten gudu bat gogorarazteko eraiki zena.  Gertaera beliko horren ondorioa, K.a. III. mendearen lehen laurdenean gertatu zena, antza, belgikarrek lurraldea konkistatu eta okupatu zuten. Beste hipotesi baten arabera, germaniarren lehen erasoaldien emaitza izan zen.

 Historia 
thumb
Ambianiak K.a. III. mendean kokatu ziren beren lurralde bihurtuko zuten eskualdean. Venceslas Krutaren arabera, hasierako populazioa Rin ibaiko ekialdeko edo Danubioko pertsonek osatzen dute.Venceslas Kruta (2000) Les celtes, histoire et dictionnaire, Robert Laffont.  Haien instalazioa, ziur aski, Ribemont Sur-Ancla santutegia sortu zuen batailarekin lotuta dago.

Julio Zesarremk aipatzen du belgiarrek eutsi zietela zinbriarren sartu-irtenei. Anbiarrek kontrolatzen zuten lurraldea, bere kokapen geografikoagatik, zinbriarrek gutxien mehatxatu zutenetako bat izan zen. Hala ere,litekeena da tropa germaniarrak uxatu zituen koalizio belgiarrean militarki parte hartu izana.Julio Zesar, Commentarii de Bello Gallico, II liburua, 4

Galietako Gerran, anbiandarrak Zesarren aurka egin zuten behin baino gehiagotan. K.a.  57. urtean, Galia Belgikako herrien koaliziokoan parte hartu zuten eta hamar mila gerlari izan zituzten Galbaren agindupeko armadan. Galba Suessioneen erregea zen une hartan. Aisneko guduaren ondoren, koalizioa sakabanatu egin zen eta herri bakoitzak bere defentsa prestatu zuen. Zesar euren lurraldera doanean, Bellovaques-ak menderatu ondoren, anbiarrak jeneral erromatarrari errenditzen zaizkio borroka egin gabe. Zesarrek, berez, ez du zehazten nola lortu zuen haiek menderatzea. Handik Nerviien lurraldera jo zuen jeneral erromatarra, Belgika osoa konkistatzeko planari jarraiki. Litekeena da, une horretati kaurrea, Sabiseko guduaren bezperan, anbiandarrak erromatar tropen parte izatea, beste belgiar herri konkistatuekin batera.Julio Zesar, Commentarii de Bello Gallico, II liburua, 17  

Hurrengo urteetan, Zesarren ez ditu anbiandarrak aipatzen bere liburuan. Hala ere, bere lurraldea gerraren zenbait kokapenetatik hurbil zegoenez, suposa dezakegu ez zeudela gatazkatik aldenduta egon, eta, agian, Julio Zesarren intendentzian zerbitzatzen zuten. Hala, K.a. 54an, Julio Zesarrek Galietako batza anbiandarren lurraldean egiteko deitu zuen, Samarobrivan, eta negua bertan igarotzea erabaki zuen. Proiektu hori eburoneen eta nerviien matxinadak eten zuen. Hala ere, Samarobrivak bere operazio-basea izaten jarraitzen zuen K.a. 54 negu osoan, eta handik abiatu zen, hurrengo udaberrian, nerviien aurkako espedizioan.Julio Zesar, Commentaires sur la Guerre des Gaules, V liburua, 24 Julio Zesar, Commentarii de Bello Gallico, V liburua, 47 eta 53 

Anbiandarrak, ordea, K.a. 52. urtean Vercingetorixek zuzendutako matxinadarekin bat egin zuten, eta Zesarrek bere liburuan emandako kopuruen arabera, bost mila gerlari eman zizkion Galietako biltzarrak Alesiako setioa haustera bidali zuen armadari. Hala ere, AlesianJulio Zesar, Commentarii de Bello Gallico, VII. liburua, 75 anbiandarren txanponik aurkitu ez denez, agian, haien tropek ez zuten denborarik izan armada kontzentratu zen lekura iristeko, geografikoki urrun zeuden eta.Deyber, Alain (2009) Les gaulois en guerre, Éditions Errance 

Hurrengo urtean, K.a.  51. urtean, Bellovaciekin batera, Corréoseko matxinada babestu zuten. Altxamenduaren porrotak eta heriotzak errendizioa ekarri zuten eta Erromak Galia Belgika probintzian sartu zituen bere lurrak. Mende batzuk geroago, Behe Inperioan, Belgika bigarrenean (Belgica Secunda) probintziaren barruan zeuden. Antzinate Berantiarrean, euren lurraldea Aegidio eta Siagrio buru zituen galiar-erromatar domeinuaren iparraldeko muga izango zen, Klovis I.a frankoak konkistatu zuen arte.Julio Zesar, Commentarii de Bello Gallico, VIII liburua, 7 

 Numismatika 
Ambiandarren, beren urrezko txanpona egiteko, Galiako gainerako herrien ez bezalako prototipo bat erabiltzea erabaki zuten. Galia Belgiako lehen estateroak,"Estater" txanpona mazedoniarra zen jatorriz, baina galiarrek Europa Erdialden sartu zuten  Grezia iparraldean mertzenario lan egin ondoren.  De Jersey, Philip (1996). Celtic Coinage in Britain. Shire Publications. ISBN 0747803250. 1–2. or. izatez, ambianienak izan ziren eta Tarentoko txanponen kopia ziren, K.a. 344 eta 302 bitartean eginak. Tarento (Taras edo Tarantos) greziar kolonia bat zen, Magna Greziako hira eta, bereaz, greziar txanponen sistema erabiltzen zuena. Bretainia handian aurkitu dira urrezko txanpon ambianien aleak. Datu hori eta prototipoaren ezohiko aukeraketa eztainuaren merkataritzarekin lotuta egon daitezke, Britaniatik eztainua ateratzen baitzen antzinatean.Ambianien txanponak Galia Belgikako beste hirietako txanponen diseinuan eragina izan zuten, batez ere Parisiien eta Bellovaqueen txanponetan. Eragin horrek, gutxienez, II. mendearen amaiera arte iraun zuen. K.a. 
 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Ambiandarrak Berregite Taldea Somme Tourisme

Kategoria:Galiarrak
Kategoria:Zelta herriak