Elisa Beltrán Ruiz de Alda

Elisa Beltrán Ruiz de Alda (Palentziako Castrillo de Onielo, 1918ko azaroaren 7a – Donostia 1948ko abenduaren 26a) Indarkeria matxistaren biktima izan zen, “Errenteriako krimena” bezala ezagutzen zen gertaera.

 Historia 
Elisa Julian eta Maria Luisaren alaba zen eta Errenterian bizi zen, Kapitanenea kaleko 17an. Solsonan jaiotako Luis Castellano del Vallerekin ezkondua zen eta hiru seme-alaba izan zituzten:  Luis, Rosario (Txarito) eta Maria Eugenia. 

Elisak 30 urte zituen bere senarrak hil eta Donostiako Paseo Berrian itsasora bota zuenean, Bere seme-alabek 12, 10 eta 8 urte. Krimen matxistak horrela izendatzetik urrun zeudenean hil zuen senarrak emaztea. Haren gorpua handik egun batzuetara agertu zen Miarritzeko Marbella hondartzan. Hileta elizkizunak 1949ko otsailaren 12an ospatu ziren Errenterian. 

Zaragozako Muelas del Pan-en ezkondu ziren 1936an. Senarrak Errenteriako Papelera Españolan elektrikari lanak egiten zituen eta herri bereko Reina Victoria zineman bigarren lanpostu bat zuen, proiektore gisa. Guztiek zekiten nolako tratu txarrak ematen zizkion emazteari. Eta ez emazteari bakarra, gerora jakin izan zen bezala, baita bi alaba txikiei ere, batez ere erdikoari. Horrez gain ezaguna zen beste emakume batekin zituen maitasun harremanak. Elisak bere familia asturiarrari adierazia zion nola behin itotzen saiatu zen eta edozein egunetan hilko zuela mehatxatu zuela. Errenteriako zenbait laguni ere adierazi zien beldur hori, eta behin baino gehiagotan esan zien seme-alabei, egunen batean zerbait gertatzen bazitzaion, bere aitak izango zuela horren errua. 

Emaztea hil aurretik bere jarrera nabarmen baretu zen eta hara non, 1948ko abenduaren 26an gonbidatu zuen Donostiara zinera. Biak joan ziren tranbia zurian. Senarra bere aldetik, lana bukatu eta seme-alabak Errenterian, zinean utzi ondoren eta emaztea bere kabuz, tranbian aurkitu zituen lagunekin solasean eta pozik, euren mesfidantzei aurre eginez, itxaropentsu. 

Seme-alabak etxera bueltatu zirenean bakarrik aurkitu ziren eta bakarrik oheratu ziren zer gertatzen ote zen jakin ezinik. Aitari galdetuta amak abandonatu zituela sinestarazten saiatu zen, baita balizko desleialtasuna lerratzen ere.  

Lasai itzuli zen eguneroko lanera senarra, baina koinatuaren aholkuz, hurrengo egunean Pasaiako polizia-etxean aurkeztu zen, emaztearen desagerpena salatzeko. Mehatxuen jakitun, Asturiaseko familia etorri zen laguntzera, baina ez zuen ezer lortu. Beltranen arrebak behin baino gehiagotan hitz egin zuen Castellanorekin, baina erantzuna beti zen bera:  hark ez zekiela zer gertatu zen. 

 Ikerketa 
Beltranen gorpua Miarritzen agertu zen, eta han hasi zen polizia ikertzen. Gorpua identifikatu ahal izateko, Josefa Perez joan zen bertara eta Elisa zela baieztatu zuen. 

Poliziak, zituen zantzuak ikusita, Luis Castellano atxilotu zuen 1949ko urtarrilaren 3an, baina frogarik ez zegoenez, aske utzi zuten. Urtarrilaren 7an berriro galdekatu zuten, bazekitelako abenduaren 30ean emakume baten gorpua agertu zela Miarritzeko Marbella hondartzan. Argazkia jaso zuten eta argazkiarekin batera emakumeak gainean zituen eraztunak. Senarrak argazkian ezagutu zuen, baina bere inplikazioa ukatzen jarraitu zuen, harik eta Elisaren ahizpetako batekin egindako aurrez-aurreko batean errudun zela aitortu zuen arte.  

Informazioa prentsan zabaltzen hasi zen. 1949ko otsailaren 1ean argitaratu zen Elisa desagertzeari buruzko informazioa La Voz de España aldizkarian, Antiguedadek sinatuta. Errenteriako emakume bat aipatzen da, abenduaren 26an Donostiara joan eta itzuli ez zena, geroztik bere berririk ez eta, hiru seme-alabaren ama izanda, ihes egindako zurrumurrua zalantzan jartzen duena. 

Herri presio handia egon zen justizia eskatzen eta herritar frankok eman zuten beren aitortza epailearen aurrean. 1950ko maiatzaren 28ko Diario Vasco egunkarian agertu zen albistea. Beltranek hainbat erailketa saiakera jasan zituen. Gertukoekin partekatu zituen gertakizun batzuk, eta zorigaiztoko amaieraren ondoren ez zuten zalantzarik izan gertakarien atzean nor egon zitekeen. 

Epaiketa 1950eko maiatza eta ekainaren bitartean burutu zen 2. instrukzioko Molina epailearen eskutik. 30 urteko zigorra ezarri zioten. 

Luis Castellanok hamar urteko kartzela-zigorra bete zuen eta baimen batean Parisera ihes egin zuen. Delitua preskribatu zenean, Valentzian kokatu zuen bere bizilekua.

 Haurrak umezurtz 
Elisaren hiru haurrak umezurtz geratu ziren, bakarrik, aitaren beldur, aste betera-edo aiton-amonek jaso zituzten arte. Hiru senitartekoren artean banatu zituzten, bakoitza familia batean. Luis, zaharrena, aiton-amonekin; Txaro bigarrena Grañeneko "Aure izeba", bere amonaren ilobarekin eta Maria Eugenia, Donostiako izeba-osabekin.

Azkenean, ordea, hirurak eraman zituzten Argentinara. Maria Eugenia, Ines Beltran bere izeba eta haren senarrarekin. Luis eta Txarito berriz aiton-amonekin, 54 urteko Dionisia Ruiz de Alda Butron eta Julian Beltranekin. 1950eko abenduaren 19an iritsi ziren Buenos Airesera Bartzelonatik atera ondoren. Elkarrekin bizitu ziren, independizatu eta bakoitza bere bizitza pertsonala egiten hasi zen arte.  

Aitarekin harreman gutxi. Maria Eugeniak kartzelan bisitatu zuen Argentinara abiatu aurretik. Eskutitz batzuk gurutzatu zituzten, eta berarekin bildu ziren Valentzian, amaren hilketa aurpegiratzeko. Ez zuten gehiago ikusi. 
 Memoria errekuperatzen 
Gertakizun honen berri bazuen Xabier Susperregi, errenteriar idazle, ikerlari eta poetak, bere amona izan baizen Miarritzeko hondartzan agertutako gorpua identifikatu eta Elisa Beltran zela baieztatu zuena. Herrian, baina, ez zen aipatzen gertakari hau, familian ere lotsaren lotsez ezkutatua eduki zutelarik. Amaren hilketaz hitz egiteari utzi zioten, amaren osaba-izebek tabutzat hartzen zutelako eta ez zutelako inoiz gertatutakoa aipatzen. Amonaren izena heredatu zuen biloba Elisa Jurerentzat, isiltasun hori bi aldiz hiltzea bezalakoa izan zen.

Ikerketa-lanerako abiapuntu izan zen Xabierren amak, bat-batean, Elisaren abizena oroitzea. Orduan hasi zen ikerketa lanetan Xabier, emakume honen historia ahanzturatik berreskuratzea lortuz. Laguntzaile asko izan ditu bidean baina hasierako bultzadan zutabe izan zen Norma Domancich, argentinar ikerlari laguna. Hori, eta sare sozialei esker Argentinako Elisaren familiarekin kontaktatzea lortzea. Miraria zirudienak eman zion bide argitaratu duen liburua sortzeko: “Elisa Beltrán, el último tranvía”. Biblioteca de las Grandes Naciones (2025). Elisaren familiako ekarpen eta testigantzekin osatu ahal izan du historia eta poeta eta artista askoren kolaborazioekin liburua osatu.  Liburuaren aurkezpena Errenteriako Lekuona Fabrikan egin zen 2025eko irailaren 4ean.https://renteria.kaixo.com/?Buscadore%20kaixo=Buscadore%20kaixobuscado%20buscado/agenda/124773/presentacion-de-libro-elisa-beltran-el-ultimo-tranvia

 Omenaldi ekitaldia 
2025eko irailaren 4ean Errenteriako udalak harrera instituzionala egin zion Elisa Beltranen familiari. Aizpea Otaegi alkatea buru, hainbat udal ordezkarik parte zuten bertan, modu honetara, familia aitortzeaz gain, indarkeria matxisten memoria historikoa berreskuratzeko konpromisoa berretsiz. 

Segidan liburuaren aurkezpena egin zen Lekuona Fabrikan eta une hori aprobetxatu zuten desagertutako hainbat emakume esanguratsu oroitzeko. Horretarako Elina Chauveten ekimena hartu zuten eredu, emakume bakoitzaren hutsunea zapata pare gorrirekin irudikatuta.  

Azken ekitaldia irailaren 5ean izan zen, M.Mar Estevez eta Sihara Nuño poetek aurkeztutako poesia errezitaldiarekin. Bertan, Elisaren omenez familiak aukeratutako euskal abesti herrikoi batzuk entzun eta hainbat bazterretako poetek idatzitako poemak irakurri ziren.

 Erreferentziak 

 Oinarrizko bibliografia 
“Elisa Beltran, el último tranvía”. Xabier Susperregi. (Errentería 2025). Biblioteca de las Grandes Naciones.
 Kanpo estekak 

Kategoria:Palentziarrak
Kategoria:Errenteriarrak
Kategoria:Emakumeen aurkako indarkeria