Spoletoko Dukerria

Spoletoko Dukerria () erdialdeko Italiako longobardiarlurraldea izan zen, Spoletoko Dukerriarekin batera Langobardia Minor eskualdea eratu zuena. Faroaldo I. lombardiar dukeak (dux) sortu zuen, 570. urte inguruan Abruzzo inguruan, Erroma ekialdean.

Itsaso Adriatikoa ekialdean, Beneventoko Dukerria hegoaldean eta bizantziar Ravennako exarka-herria iparraldean eta mendebaldean inguratuta (Aita Santuen Lurraldea Bizantziar Inperioaren subiranotasun teorikoaren pean zegoen), beraz, Spoletoko dukerriaren garrantzi estrategiko-militarra begi-bistakoa da.

 Lombardiar sorrera 
Lombardiarrek, Panoniako ordokian finkatutako tribu germaniarrak, iparraldeko Italia inbaditu zuten 568an, abaroek bultzatuta, eta Gerra Gotikoa deiturikoetan 20 urtez borrokatu ondoren ostrogodoak garaitu berri zituzten bizantziar lurralde asko konkistatu zituzten. Alboino lombardiarren erregearen agintearen menpe zeuden duke (edo buruzagi gerlari) batzuen artean banatutako erresuma bat ezarri zuten, 572. urtearen inguruan bere tronua Ticinumen (Pavia) ezarri zuena. Hurrengo urteetan, erdialdeko eta hegoaldeko Italiara zabaldu ziren, eta 570. urtean, egungo Umbrian kokatutako Spoleto gurutzagune garrantzitsua konkistatu zuten.

Alboinoren oinordekoa, Clefi, 574an hil ondoren, interregnoko hamarkada batek lombardiar dukeak beren lurralde berrietan ondo finkatuta eta Paviako lombardiar erregeengandik erabat independente utzi zituen, bereziki hegoaldeko Spoleto eta Benevento lurraldeetakoak (Langobardia Minor probintzia edo thema barruan bizantziar protektoratura igaro ziren aldietan kokatuak).

575 edo 576 inguruan Faroaldo I.ak Nursia (San Benediktoren aberria) eta Spoleto hiriak menderatu zituen, bere dukerria ezarriz eta ariotar apezpiku bat babestuz. Spoleto barruan,  katedralak Jupiter, Junon eta Minervari eskainitako capitolium erromatarra, okupatu zuen (elizbarrutia IV. mendean sortu zen) eta egitura paganoa gehitu zion. Katedral hori, gaur egun, San Ansano eliza da. Lombardiar dukeek harkaitzezko gaztelu (rocca) garaiko gotorlekuak zaharberritu zituzten, Totila errege ostrogodoak Gerra Gotikoetan (535-552) harresiak desmuntatu zituelarik.

Spoletoko dukeek gerra etengabeak egin zituzten bizantziar Ravennako exarka-herriarekin, eta Spoletoko dukerri lonbardiarrak irabazitako lurraldeek gorabehera handiak izan zituzten armen zoriarekin, batzuetan Umbriako zati handi batean aurrera egiten baitzuten, beste batzuetan Lazio, Markak edo Abruzzo. Inoiz ez zen ondoko Beneventoko Dukerria bezain garrantzitsua izan, baina Spoletoko Dukerria parte garrantzitsua izan zen Italiako lombardiar erresumaren historian. Bere bigarren dukeak, Ariulfok, sarritan egin zituen bizantziarren aurkako espedizioak Ravennan (579-592) eta Erroman (592). Ariulforen oinordekoa Faroaldo I.aren semea izan zen, Teudelapio, Catholic Encyclopediaren arabera egungo Spoletoko katedralaren lehen eraikina eraikitzea agindu zuena. Teudelapioren ondoren, hurrengo dukeak Atto (653), Trasimundo I.a (663) eta Faroaldo II .a (703) izan ziren, bere anaia Wakilapekin batera gobernatu zuena. Faroaldo II.ak Classe harrapatu zuen, Ravennako portua, Paulo Diakonoaren esanetan:

Faroaldo, orduan, bizantziarrei itzultzera behartu zuen Liutprando errege lonbardiarrak, eta badirudi erabaki hau, Paulo Diakonoaren ustetan, lonbardiar monarkiaren kontrol zentral ahula estutzen ari zelaren seinalea zela, edo, gutxienez, bere nagusi frankoen eskaera bat.

724an, Faroaldo II.a bere seme Trasimundo kargugabetu zuen, Liutprando erregearen aurka matxinatu zena eta Gregorio III.a aita santuarekin aliantza bat osatu zuena, Erroman 738an hartu zuena. 740an Trasimundok Hilderiko, erregearen aginduz duke bezala ordezkatu zuena, hil zuen, baina 742an Trasimundo Liutprandok monasterio batera erretiratzera behartu zuen armen indarrez, eta erregeak dukerria bere iloba Agiprandori transferitu zion (742). 744an Liutprando hil zenean, Spoleto Paviaren botere zentralaren orbitan erori zen, eta handik urte batzuetara Teodiziok Dukerrira jo zuen lasai 763an. VIII. mendeko Spoletoko dukeetako hiru lombardiarren erregeak izan ziren, garai hartan Spoletoko Dukerria Beneventoko Dukerria baino lotuago baitzegoen erresuma lonbardiarrarekin.

 Lombardiar dukeak 

 Inperio Karolingioaren feudo inperiala 
776an, Benevento erori eta bi urtera, Spoleto ere Karlomagnoren eskuetan erori zen, honek lombardiarren errege titulua hartu zuelarik. Dukerriaren lurraldea Elizari eman zion arren, Karlomagnok bere dukeak izendatzeko eskubidea mantendu zuen, askoz beranduago arte erantzun gabe egon zen Inperioko lurraldeko apezpikuak izendatzeko eskubide inperialarekin aldera daitekeen kontzesio garrantzitsu bat, eta agian batzuetan enperadorearen eta aita santuaren arteko gatazka arazo bat, Adriano I.a aita santuak aurretik Spoletoko azken duke lombardiarra izendatu zuelako, Hildebrando 774an.

842an, Lotario I.a Inperio Santuko enperadore eta Italiako errege zela, Spoletoko antzinako dukerria berpiztu egin zuten frankoek, Italia hegoaldeko bizantziar katapanatoaren hedapenaren aurkako karolingiar muga-lurralde (marka) bihurtzeko. Marka hori Inperioaren menpeko markes batek gobernatuko zuen. Bere garaiko duke frankoen artean Guy I.a izan zen, Lamberto I.a Spoletokoaren eta haren bigarren emazte Adelaida Lonbardiakoaren semea, aldi berean Italiako errege eta Karlomagnoren seme Pepinen alaba zena. Lamberto I.a izan zen 834an Guidonitarren artean Spoleton boterea lortu zuen lehena, 820ko hamarkadan karolingiar enperadoreek tronuratutako duke suponidak ordezkatuz.

Guy I.a Itarekin ezkonduta egon zen, Sico Beneventokoaren alabarekin, eta bere koinatu Siconulfo Salernokoaren alde egin zuen, 850ean Beneventoko Printzerria banatu zuen gerra zibilean Salernoko lehen printzea izan zena. Guy I.ak, 842an Lotario I.a enperadorearengandik Spoletoko dukerria jaso zuenak (duke eta Spoletoko konde eta Abruzzoko jaun gisa), 860 inguruan bere seme nagusi Lamberto I.a Spoletokoari utzi zion Spoleto-Camerinoko duke gisa. Lamberto Luis Gaztea enperadorearen aurka matxinatu zen eta 866an Capua hartu zuen sarrazenoen aurka borrokatuz. 867an Erroma arpilatu zuen Nikolas I.a aita santuaren aurka borrokatuz eta 871n Luis Gaztea enperadoreak harrapatu eta kargutik kendu zuen. Hurrengo enperadoreak, Karlos Burusoilak, 876an Lamberto I.a berrezarri zuen Spoletoko duke gisa, eta bere anaia Guy III.ak Camerinoko jauna jaso zuen, dukerri bihurtua. Lamberto, berriro Aita Santuaren aurka borrokatuz, Erroman sartu zen 878an, Joan VIII.a aita santua harrapatu zuen eta honek eskumikatu zuen azkenean. 880an hil zenean, Spoletoko dukerrian bere seme Guy II.a Spoletokoa izan zen, 883an bere osabari utzi ziona: Guy III.ak dukerria bateratu zuen, aurrerantzean Spoleto eta Camerinoko dukerria, "dux eta markes" tituluarekin (dux et marchio). Guy III.a Ageltrudus ezkondu zuen, Adalgiso Beneventokoaren alaba, Lamberto izeneko seme bat izanik. 888an Karlos III.a Gizena enperadorea hil ondoren, biak Italiako errege eta enperadore karolingiar izatera iritsi ziren, lehena 889ko otsailean Pavian Italiako errege izendatua eta 891ko otsailaren 28an Eztebe V.a aita santuak Inperio Santuko enperadore izendatua, eta bigarrena, bere aita 894ko abenduan hil zenean (nahiz eta bi tronuei lotua egon, Italiako erregekide bezala 891ko maiatzean, eta seguruenik, enperadorekide bezala, 892ko otsailaren 23an, Formoso aita santuak hil zuen).

Guidonitarren familiako azken duke eta Spoleto eta Camerinoko markesak, Guy IV.a Spoletokoak, 888 inguruan titulua jaso zuen bere osaba-aitonak, Guy enperadoreak. Bizantziarrak Beneventotik kanporatu zituen 895ean, bere burua Beneventoko printze bezala ezarriz, Guaimario I.a Salernokoari, Salernoko printzeari, bere ahaide politikoa eskaini zion printzerria, Ita, Guy III.aren arreba batekin ezkonduta zegoelako.

Guy IV.a 897an hil zuen Erroman Alberiko I.a Spoletokoa bere ondorengoak. Hau noble franko bat izan zen, Karlos Burusoila Mendebaldeko Frantziatik Italiara lagundu zuena Luis Gaztea Italiako errege eta Inperio Santuko enperadore izan zenean. Spoletoko duke berriek Erromako politikan modu bortitzean esku hartzen jarraitu zuten, Aita Santuaren historian pornokrazia bezala ezagutzen den aldian. Alberiko I.a, Tusculumgo kondeen erromatar dinastia-familiakoa, Spoleto eta Camerinoko duke eta markes bihurtu zen 897an, eta 909an Marozia izeneko erromatar noble nabarmen bat ezkondu zuen. Marozia Sergio III.a aita santuaren maitalea (904 – 911) izan zen, zeinarekin seme bat izan baitzuen, Alberiko I.ak legitimatua, Joan XI.a izenarekin ere aita santu izatera iritsi zena. 924an erromatarrek Alberiko I.a hil zuten. Bere seme Alberiko II.ak bere ama Marozia, Erromako Donna Senatrix, agintetik kendu zuen 932an, bere semea (eta Alberiko II.aren sasianaia) Joan XI.a aita santua zen bitartean. Spoletoko Dukerriaren destinoak Aita Santuen Lurraldearekin lotu zituen erromatar politikaz okupaturik, azken bi duke hauek Spoleto eta Camerinoko dukerria baztertu zuten, konderri erdi independenteetan deskonposatzen hasi zena, bertako noble-familiek, noble frankok eta, apezpiku-egoitzak zituzten zenbait hiritan, apezpiku-kondeek gobernatuak: esate baterako, mendebaldeko Abruzzoen nagusi izan ziren Marsoen kondeak (Marsoen, Forconaren edo Valvaren antzinako gastaldiak), sarrazenoen inbasioen aurka arrakastaz borrokatzen normandiarrek XI. mendearen erdialdera, edo Ascoliko apezpiku-kondeak, eta abarrek menderatu zituzten arte. 949an, Berengario II.a Italiakoak, Italiako erresumarako erregegaiak, bere azken markesen eskuetatik Spoleto kendu eta dukerria Italiako erregearen agintepean jarri zuen.

 Frankoen dukeak 

 Germaniako Erromatar Inperio Santuko feudoa 
Handik gutxira, enperadore berria eta Inperio Santuaren berritzaile, Oton I.ak Sabina Langobardica izeneko lurrak Spoletoko Dukerritik bereizi eta Egoitza Santuari eskaini zizkion. Ordutik aurrera, Spoletoko Dukerriaren kontrola Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadoreen opari bihurtu zen. Honela, 967an, Oton II.a enperadorekideak denbora laburrez batu zituen Spoletoko Dukerria Capuako eta Beneventoko printzerriekin, orduan Pandulfo Testa di Ferrok gobernatzen zituenak; Pandulfo I.a hil ondoren, Spoleto printzerri lonbardiarren multzotik banandu zuen Inperio Sakratuaren subiranotasunaren pean, Oton III.ak 989an Toskanako markes Hugori eman ziona. Baina, Italia erdialdean zeukan botere handia saihesteko, handik gutxira kendu egin zioten (996). Italiaren hegoaldean normandiar boterearen gorakadarekin, Spoletoko dukerriak bere lurraldearen erdia galdu zuen normandiarrek XI. mendearen erdialdean Abruzzo konkistatu zutenean. Garai hartan, dukerritik geratzen zena (Umbrian eta Marketan) Toskanako markari lotu zion berriro Eztebe IX.a aita santuak (Federiko Lorrenakoa), bigarren aldiz 1057an, Spoletoko Dukerria bere anaia nagusi Godofredo Lorrenakoarekin eman zuenean, Toskanako markesa, aurreko markes Bonifazio III .aren alargun Beatrixekin ezkondu baitzen. Spoleto Toskanara lotuta egon zen bien ondorengoa, Matilde Toscanakoa kondesa ospetsua, hil zen arte.

Aita santuarekin izandako inbestiduren auzian, Henrike IV.a enperadoreak jatorri germaniarreko beste duke batzuk izendatu zituen Spoletorako. Beranduago (1093), dukerria Guarnierien familiaren esku egon zen, Anconako markako agintariak. Werner II.a Urslingengoak Camerinoko Marka Spoletoko dukerritik bereizi zuten Anconakoari gehitzeko (lurralde hauek Marken eskualdea osatu dute gaur egun). Frederiko Bizargorria enperadoreak suntsitu zuen hiria Guelfoen eta Gibelinoen arteko gatazketan, 1155. urtean, baina laster berreraiki zuten. 1158an, Bizargorri enperadoreak Spoletoko Dukerritik geratzen zena, Umbriako bere lurraldeetara mugatuta, bere lehengusu Toskanako Welf VI.a markesari eman zion, Guelfoen etxekoa; Henrike VI.a hurrengo enperadoreak 1195ean bigarren aldiz Konrado I.a Urslingen Asisko kondea Spoletoko dukerria eman zion, bere aitak, Frederiko Bizargorria enperadoreak, Asiskoa Spoleton ezarri baitzuen 1183 inguruan, harik eta 1190ean Guelfoek dukerritik kanporatu zuten arte; 1198 inguruan, Henrike VI.a enperadorea hil eta gutxira,  Konradok dukerria Inozentzio III.ari utzi zion, baina orduan Guelfoen Etxeko Inperio Santuko hurrengo enperadore bakarrak tronua okupatu zuen, Oton IV.ak. Hiria aita santuari opari gisa eskaini bazion ere, 1209an Spoletoko duke izendatu baitzuen Italiako bere gizon indartsua, Dipoldo Acerrakoa suabiar kondea.

 Duke inperialak 

 Aita Santuen feudoa 
Oton IV .ak Spoletoko Dukerriaren gaineko eskubide inperialak eskaini zizkien Aita Santuen Lurraldeei 1201an opari gisa, eta handik gutxira (1213), Dukerria aita santuaren zuzeneko gobernupean jarri zuten, Dukerriaren buru gobernadore izendatuz, gehienetan kardinal mailako elizgizonak, baina baita Spoletoko dukeak ere. Dukerriak txotxongilo izaten jarraitu zuen Frederiko II.a Hohenstaufen Inperio Santuko enperadore eta aita santuaren arteko borroketan, Ankonako Guarnierien esku (aita santuek Konrado I.a Urslingengoaren semeak hurrenez hurren izendatu zituzten: Rainaldo, Konrado, Bertoldo eta bigarren aldiz Rainaldo, Frederiko II.a enperadorea hil ondoren), Hohenstaufendarrak Germaniako Erromatar Inperio Santuko tronutik desagertu ziren arte.

 Aita Santuen dukeak 

 Amaiera 
1860an jatorrizko Spoleto Dukerri lombardiarraren lurraldeak Italiako Erresumarekin bat egin zirenean, Italiaren bateratzearen garaian, lurralde horiek Aits Santuaen Lurraldeen (umbriar Spoleto bera eta Camerinoko Marka) eta borboitar Bi Sizilietako Erresumaren (Abruzzo, XI. mendearen amaieratik normandiar Siziliako Erresumari atxikita zegoena) artean banatuta zeuden.

Spoletoko Dukerriaren titulua Savoiako Etxeko kideek erabiltzen zuten ordutik aurrera, adibidez, XX. mendearen hasieran, Aimone printzea Aostako laugarren dukeak (Amadeo Savoiakoa Espainiako erregearen biloba) lau urte zituela "Spoletoko duke" biziarteko titulua jaso zuen.

 Erreferentziak 

Bibliografia




 Kanpo estekak 



Spoletoko Dukerria () erdialdeko Italiako longobardiarlurraldea izan zen, Spoletoko Dukerriarekin batera Langobardia Minor eskualdea eratu zuena. Faroaldo I. lombardiar dukeak (dux) sortu zuen, 570. urte inguruan Abruzzo inguruan, Erroma ekialdean.

Itsaso Adriatikoa ekialdean, Beneventoko Dukerria hegoaldean eta bizantziar Ravennako exarka-herria iparraldean eta mendebaldean inguratuta (Aita Santuen Lurraldea Bizantziar Inperioaren subiranotasun teorikoaren pean zegoen), beraz, Spoletoko dukerriaren garrantzi estrategiko-militarra begi-bistakoa da.

 Lombardiar sorrera 
Lombardiarrek, Panoniako ordokian finkatutako tribu germaniarrak, iparraldeko Italia inbaditu zuten 568an, abaroek bultzatuta, eta Gerra Gotikoa deiturikoetan 20 urtez borrokatu ondoren ostrogodoak garaitu berri zituzten bizantziar lurralde asko konkistatu zituzten. Alboino lonbardiarren erregearen agintearen menpe zeuden duke (edo buruzagi gerlari) batzuen artean banatutako erresuma bat ezarri zuten, 572. urtearen inguruan bere tronua Ticinumen (Pavia) ezarri zuena. Hurrengo urteetan, erdialdeko eta hegoaldeko Italiara zabaldu ziren, eta 570. urtean, egungo Umbrian kokatutako Spoleto gurutzagune garrantzitsua konkistatu zuten.

Alboinoren oinordekoa, Clefi, 574an hil ondoren, interregnoko hamarkada batek lonbardiar dukeak beren lurralde berrietan ondo finkatuta eta Paviako lonbardiar erregeengandik erabat independente utzi zituen, bereziki hegoaldeko Spoleto eta Benevento lurraldeetakoak (Langobardia Minor probintzia edo thema barruan bizantziar protektoratura igaro ziren aldietan kokatuak).

575 edo 576 inguruan Faroaldo I.ak Nursia (San Benediktoren aberria) eta Spoleto hiriak menderatu zituen, bere dukerria ezarriz eta ariotar apezpiku bat babestuz. Spoleto barruan,  katedralak Jupiter, Junon eta Minervari eskainitako capitolium erromatarra, okupatu zuen (elizbarrutia IV. mendean sortu zen) eta egitura paganoa gehitu zion. Katedral hori, gaur egun, San Ansano eliza da. Lonbardiar dukeek harkaitzezko gaztelu (rocca) garaiko gotorlekuak zaharberritu zituzten, Totila errege ostrogodoak Gerra Gotikoetan (535-552) harresiak desmuntatu zituelarik.

Spoletoko dukeek gerra etengabeak egin zituzten bizantziar Ravennako exarka-herriarekin, eta Spoletoko dukerri lonbardiarrak irabazitako lurraldeek gorabehera handiak izan zituzten armen zoriarekin, batzuetan Umbriako zati handi batean aurrera egiten baitzuten, beste batzuetan Lazio, Markak edo Abruzzo. Inoiz ez zen ondoko Beneventoko Dukerria bezain garrantzitsua izan, baina Spoletoko Dukerria parte garrantzitsua izan zen Italiako lombardiar erresumaren historian. Bere bigarren dukeak, Ariulfok, sarritan egin zituen bizantziarren aurkako espedizioak Ravennan (579-592) eta Erroman (592). Ariulforen oinordekoa Faroaldo I.aren semea izan zen, Teudelapio, Catholic Encyclopediaren arabera egungo Spoletoko katedralaren lehen eraikina eraikitzea agindu zuena. Teudelapioren ondoren, hurrengo dukeak Atto (653), Trasimundo I.a (663) eta Faroaldo II .a (703) izan ziren, bere anaia Wakilapekin batera gobernatu zuena. Faroaldo II.ak Classe harrapatu zuen, Ravennako portua, Paulo Diakonoaren esanetan:

Faroaldo, orduan, bizantziarrei itzultzera behartu zuen Liutprando errege lonbardiarrak, eta badirudi erabaki hau, Paulo Diakonoaren ustetan, lonbardiar monarkiaren kontrol zentral ahula estutzen ari zelaren seinalea zela, edo, gutxienez, bere nagusi frankoen eskaera bat.

724an, Faroaldo II.a bere seme Trasimundo kargugabetu zuen, Liutprando erregearen aurka matxinatu zena eta Gregorio III.a aita santuarekin aliantza bat osatu zuena, Erroman 738an hartu zuena. 740an Trasimundok Hilderiko, erregearen aginduz duke bezala ordezkatu zuena, hil zuen, baina 742an Trasimundo Liutprandok monasterio batera erretiratzera behartu zuen armen indarrez, eta erregeak dukerria bere iloba Agiprandori transferitu zion (742). 744an Liutprando hil zenean, Spoleto Paviaren botere zentralaren orbitan erori zen, eta handik urte batzuetara Teodiziok Dukerrira jo zuen lasai 763an. VIII. mendeko Spoletoko dukeetako hiru lombardiarren erregeak izan ziren, garai hartan Spoletoko Dukerria Beneventoko Dukerria baino lotuago baitzegoen erresuma lonbardiarrarekin.

 Lombardiar dukeak 

 Inperio Karolingioaren feudo inperiala 
776an, Benevento erori eta bi urtera, Spoleto ere Karlomagnoren eskuetan erori zen, honek lombardiarren errege titulua hartu zuelarik. Dukerriaren lurraldea Elizari eman zion arren, Karlomagnok bere dukeak izendatzeko eskubidea mantendu zuen, askoz beranduago arte erantzun gabe egon zen Inperioko lurraldeko apezpikuak izendatzeko eskubide inperialarekin aldera daitekeen kontzesio garrantzitsu bat, eta agian batzuetan enperadorearen eta aita santuaren arteko gatazka arazo bat, Adriano I.a aita santuak aurretik Spoletoko azken duke lombardiarra izendatu zuelako, Hildebrando 774an.

842an, Lotario I.a Inperio Santuko enperadore eta Italiako errege zela, Spoletoko antzinako dukerria berpiztu egin zuten frankoek, Italia hegoaldeko bizantziar katapanatoaren hedapenaren aurkako karolingiar muga-lurralde (marka) bihurtzeko. Marka hori Inperioaren menpeko markes batek gobernatuko zuen. Bere garaiko duke frankoen artean Guy I.a izan zen, Lamberto I.a Spoletokoaren eta haren bigarren emazte Adelaida Lonbardiakoaren semea, aldi berean Italiako errege eta Karlomagnoren seme Pepinen alaba zena. Lamberto I.a izan zen 834an Guidonitarren artean Spoleton boterea lortu zuen lehena, 820ko hamarkadan karolingiar enperadoreek tronuratutako duke suponidak ordezkatuz.

Guy I.a Itarekin ezkonduta egon zen, Sico Beneventokoaren alabarekin, eta bere koinatu Siconulfo Salernokoaren alde egin zuen, 850ean Beneventoko Printzerria banatu zuen gerra zibilean Salernoko lehen printzea izan zena. Guy I.ak, 842an Lotario I.a enperadorearengandik Spoletoko dukerria jaso zuenak (duke eta Spoletoko konde eta Abruzzoko jaun gisa), 860 inguruan bere seme nagusi Lamberto I.a Spoletokoari utzi zion Spoleto-Camerinoko duke gisa. Lamberto Luis Gaztea enperadorearen aurka matxinatu zen eta 866an Capua hartu zuen sarrazenoen aurka borrokatuz. 867an Erroma arpilatu zuen Nikolas I.a aita santuaren aurka borrokatuz eta 871n Luis Gaztea enperadoreak harrapatu eta kargutik kendu zuen. Hurrengo enperadoreak, Karlos Burusoilak, 876an Lamberto I.a berrezarri zuen Spoletoko duke gisa, eta bere anaia Guy III.ak Camerinoko jauna jaso zuen, dukerri bihurtua. Lamberto, berriro Aita Santuaren aurka borrokatuz, Erroman sartu zen 878an, Joan VIII.a aita santua harrapatu zuen eta honek eskumikatu zuen azkenean. 880an hil zenean, Spoletoko dukerrian bere seme Guy II.a Spoletokoa izan zen, 883an bere osabari utzi ziona: Guy III.ak dukerria bateratu zuen, aurrerantzean Spoleto eta Camerinoko dukerria, "dux eta markes" tituluarekin (dux et marchio). Guy III.a Ageltrudus ezkondu zuen, Adalgiso Beneventokoaren alaba, Lamberto izeneko seme bat izanik. 888an Karlos III.a Gizena enperadorea hil ondoren, biak Italiako errege eta enperadore karolingiar izatera iritsi ziren, lehena 889ko otsailean Pavian Italiako errege izendatua eta 891ko otsailaren 28an Eztebe V.a aita santuak Inperio Santuko enperadore izendatua, eta bigarrena, bere aita 894ko abenduan hil zenean (nahiz eta bi tronuei lotua egon, Italiako erregekide bezala 891ko maiatzean, eta seguruenik, enperadorekide bezala, 892ko otsailaren 23an, Formoso aita santuak hil zuen).

Guidonitarren familiako azken duke eta Spoleto eta Camerinoko markesak, Guy IV.a Spoletokoak, 888 inguruan titulua jaso zuen bere osaba-aitonak, Guy enperadoreak. Bizantziarrak Beneventotik kanporatu zituen 895ean, bere burua Beneventoko printze bezala ezarriz, Guaimario I.a Salernokoari, Salernoko printzeari, bere ahaide politikoa eskaini zion printzerria, Ita, Guy III.aren arreba batekin ezkonduta zegoelako.

Guy IV.a 897an hil zuen Erroman Alberiko I.a Spoletokoa bere ondorengoak. Hau noble franko bat izan zen, Karlos Burusoila Mendebaldeko Frantziatik Italiara lagundu zuena Luis Gaztea Italiako errege eta Inperio Santuko enperadore izan zenean. Spoletoko duke berriek Erromako politikan modu bortitzean esku hartzen jarraitu zuten, Aita Santuaren historian pornokrazia bezala ezagutzen den aldian. Alberiko I.a, Tusculumgo kondeen erromatar dinastia-familiakoa, Spoleto eta Camerinoko duke eta markes bihurtu zen 897an, eta 909an Marozia izeneko erromatar noble nabarmen bat ezkondu zuen. Marozia Sergio III.a aita santuaren maitalea (904 – 911) izan zen, zeinarekin seme bat izan baitzuen, Alberiko I.ak legitimatua, Joan XI.a izenarekin ere aita santu izatera iritsi zena. 924an erromatarrek Alberiko I.a hil zuten. Bere seme Alberiko II.ak bere ama Marozia, Erromako Donna Senatrix, agintetik kendu zuen 932an, bere semea (eta Alberiko II.aren sasianaia) Joan XI.a aita santua zen bitartean. Spoletoko Dukerriaren destinoak Aita Santuen Lurraldearekin lotu zituen erromatar politikaz okupaturik, azken bi duke hauek Spoleto eta Camerinoko dukerria baztertu zuten, konderri erdi independenteetan deskonposatzen hasi zena, bertako noble-familiek, noble frankok eta, apezpiku-egoitzak zituzten zenbait hiritan, apezpiku-kondeek gobernatuak: esate baterako, mendebaldeko Abruzzoen nagusi izan ziren Marsoen kondeak (Marsoen, Forconaren edo Valvaren antzinako gastaldiak), sarrazenoen inbasioen aurka arrakastaz borrokatzen normandiarrek XI. mendearen erdialdera, edo Ascoliko apezpiku-kondeak, eta abarrek menderatu zituzten arte. 949an, Berengario II.a Italiakoak, Italiako erresumarako erregegaiak, bere azken markesen eskuetatik Spoleto kendu eta dukerria Italiako erregearen agintepean jarri zuen.

 Frankoen dukeak 

 Germaniako Erromatar Inperio Santuko feudoa 
Handik gutxira, enperadore berria eta Inperio Santuaren berritzaile, Oton I.ak Sabina Langobardica izeneko lurrak Spoletoko Dukerritik bereizi eta Egoitza Santuari eskaini zizkion. Ordutik aurrera, Spoletoko Dukerriaren kontrola Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadoreen opari bihurtu zen. Honela, 967an, Oton II.a enperadorekideak denbora laburrez batu zituen Spoletoko Dukerria Capuako eta Beneventoko printzerriekin, orduan Pandulfo Testa di Ferrok gobernatzen zituenak; Pandulfo I.a hil ondoren, Spoleto printzerri lonbardiarren multzotik banandu zuen Inperio Sakratuaren subiranotasunaren pean, Oton III.ak 989an Toskanako markes Hugori eman ziona. Baina, Italia erdialdean zeukan botere handia saihesteko, handik gutxira kendu egin zioten (996). Italiaren hegoaldean normandiar boterearen gorakadarekin, Spoletoko dukerriak bere lurraldearen erdia galdu zuen normandiarrek XI. mendearen erdialdean Abruzzo konkistatu zutenean. Garai hartan, dukerritik geratzen zena (Umbrian eta Marketan) Toskanako markari lotu zion berriro Eztebe IX.a aita santuak (Federiko Lorrenakoa), bigarren aldiz 1057an, Spoletoko Dukerria bere anaia nagusi Godofredo Lorrenakoarekin eman zuenean, Toskanako markesa, aurreko markes Bonifazio III .aren alargun Beatrixekin ezkondu baitzen. Spoleto Toskanara lotuta egon zen bien ondorengoa, Matilde Toscanakoa kondesa ospetsua, hil zen arte.

Aita santuarekin izandako inbestiduren auzian, Henrike IV.a enperadoreak jatorri germaniarreko beste duke batzuk izendatu zituen Spoletorako. Beranduago (1093), dukerria Guarnierien familiaren esku egon zen, Anconako markako agintariak. Werner II.a Urslingengoak Camerinoko Marka Spoletoko dukerritik bereizi zuten Anconakoari gehitzeko (lurralde hauek Marken eskualdea osatu dute gaur egun). Frederiko Bizargorria enperadoreak suntsitu zuen hiria Guelfoen eta Gibelinoen arteko gatazketan, 1155. urtean, baina laster berreraiki zuten. 1158an, Bizargorri enperadoreak Spoletoko Dukerritik geratzen zena, Umbriako bere lurraldeetara mugatuta, bere lehengusu Toskanako Welf VI.a markesari eman zion, Guelfoen etxekoa; Henrike VI.a hurrengo enperadoreak 1195ean bigarren aldiz Konrado I.a Urslingen Asisko kondea Spoletoko dukerria eman zion, bere aitak, Frederiko Bizargorria enperadoreak, Asiskoa Spoleton ezarri baitzuen 1183 inguruan, harik eta 1190ean Guelfoek dukerritik kanporatu zuten arte; 1198 inguruan, Henrike VI.a enperadorea hil eta gutxira,  Konradok dukerria Inozentzio III.ari utzi zion, baina orduan Guelfoen Etxeko Inperio Santuko hurrengo enperadore bakarrak tronua okupatu zuen, Oton IV.ak. Hiria aita santuari opari gisa eskaini bazion ere, 1209an Spoletoko duke izendatu baitzuen Italiako bere gizon indartsua, Dipoldo Acerrakoa suabiar kondea.

 Duke inperialak 

 Aita Santuen feudoa 
Oton IV .ak Spoletoko Dukerriaren gaineko eskubide inperialak eskaini zizkien Aita Santuen Lurraldeei 1201an opari gisa, eta handik gutxira (1213), Dukerria aita santuaren zuzeneko gobernupean jarri zuten, Dukerriaren buru gobernadore izendatuz, gehienetan kardinal mailako elizgizonak, baina baita Spoletoko dukeak ere. Dukerriak txotxongilo izaten jarraitu zuen Frederiko II.a Hohenstaufen Inperio Santuko enperadore eta aita santuaren arteko borroketan, Ankonako Guarnierien esku (aita santuek Konrado I.a Urslingengoaren semeak hurrenez hurren izendatu zituzten: Rainaldo, Konrado, Bertoldo eta bigarren aldiz Rainaldo, Frederiko II.a enperadorea hil ondoren), Hohenstaufendarrak Germaniako Erromatar Inperio Santuko tronutik desagertu ziren arte.

 Aita Santuen dukeak 

 Amaiera 
1860an jatorrizko Spoleto Dukerri lombardiarraren lurraldeak Italiako Erresumarekin bat egin zirenean, Italiaren bateratzearen garaian, lurralde horiek Aits Santuaen Lurraldeen (umbriar Spoleto bera eta Camerinoko Marka) eta borboitar Bi Sizilietako Erresumaren (Abruzzo, XI. mendearen amaieratik normandiar Siziliako Erresumari atxikita zegoena) artean banatuta zeuden.

Spoletoko Dukerriaren titulua Savoiako Etxeko kideek erabiltzen zuten ordutik aurrera, adibidez, XX. mendearen hasieran, Aimone printzea Aostako laugarren dukeak (Amadeo Savoiakoa Espainiako erregearen biloba) lau urte zituela "Spoletoko duke" biziarteko titulua jaso zuen.

 Erreferentziak 

Bibliografia




 Kanpo estekak 


Kategoria:XIII. mendean desagertutako herrialdeak