Wayu

Wayua (wayuunaikizko autonimoa: wayuu,  ahoskatua; ) Karibeko Guajira penintsulan bizi den amerindiar herria da.

 Geografia 
15300 km²-ko lurraldea hartzen dute Kolonbiako La Guajira departamenduan, eta 22000 km² Venezuelako Zulia estatuan bizi dira. Sabanaren klima, hegoaldean eta mendebaldean (Guajira Beherea), estepa idorretik edo erdi idorretik iparraldera eta ekialdera (Guajira Garaia), epela eta lehorra da. Eskualde honetako euri-jasa oso txikia da, eta Juyapu garaian bakarrik egiten du euria, iraila eta abendua bitartean. Guajira Garaian, Guajiro mendigunea dago,Chaves, Milciades (1953) «La Guajira: una región y una cultura de Colombia.» Revista Colombiana de Antropología 1: 123-195. Bogotá. Macuira, Jala'la, Chiare, Corojo eta Cocinas mendizerrek eta Petisú muinoak osatua, 900 m. Behe Guajiraren hegoaldean, mendebalderantz, Ranchería ibaia eta El Limón ibaia ekialderantz doaz.

Lehen euri-denboraldiak markatutako estazio klimatikoak ditu, wuyapu izenekoa, irailetik abendura bitartean garatzen dena, eta ondoren lehorte-garaia, jemial izenez ezagutzen dena, abendutik apirilera arte. Ondoren, euriteen bigarren denboraldia dator, iwa izenekoa, maiatzetik irailera doan lehorte denboraldi luze batekin amaitzeko.

 Biztanleria 
Wayú herria Kolonbia eta Venezuelako etnia indigena ugariena da; Zulia estatuko biztanleriaren % 11 inguru dira eta La Guajira departamenduko biztanleriaren % 45 inguru. Biztanleriaren % 97k bere hizkuntza tradizionala hitz egiten du, wayuunaiki izenekoa, eta % 32k gaztelania. Gainera, % 66k ez du inolako hezkuntza formalik jaso. 2019ko erroldaren arabera, wayu biztanleria Kolonbian 380.460 pertsonakoa da, hau da, herrialdeko populazio indigenaren %20, eta Kolonbiako talderik ugariena da. 2011ko erroldaren arabera, Venezuelan wayuak 415.498 ziren. Kolonbia eta Venezuelaren artean, wayuunaiki hizkuntzaren 400.000 hiztun baino gehiago zeuden.Yandira Guerreiro, Leyda Alviárez & Ana Carolina Sánchez. "Una aproximación al estudio de las construcciones interrogativas en wayuunaiki/guajiro". Ubicado en Multiciencias. Vol. 10, núm. 1, enero-abril 2010, pp. 21-28. Universidad del Zulia, Punto Fijo. Véase pp. 21. Gizarte-antolamendua klanetan banaturik dago.Palacio Coronado, Pepe (1996) La Guajira, realidad mágica: 96. Editorial Antillas.Perrin, Michel (1979) Sukuipa Wayuu. Los guajiros, la palabra y el vivir: 190. Monografía 25; Caracas: Fundación La Salle.

 Historia 
Wayu etnia arawak taldeko etnietako bat da. Migrazio-korronte handi bat bezala, herri hauek Amazoniatik eta Antilletara mugitu ziren, eta k.a. 150. urtearen inguruan iritsi ziren hara.

Antzinako ohituren zati bat mantendu zuten, ehiza, arrantza eta bilketa, bai eta baratzezaintza ere, penintsularen hegoaldean edo egungoa baino basamortu gutxiago zegoen beste leku batzuetan. Etxebizitza komunala zen, maloca itxurakoa.

Europako konkistatzaileekiko harremana XVI. mendekoa den arren, ez zituzten wayuak menderatu Kolonbia eta Venezuela independente izan arte. Horretan indigenen erresistentziak eta basamortuko giro-baldintza gogorrek eragin zuten, wayuen babesleku izan baitzen.

1769ko maiatzaren 2an, Guajira penintsulako wayuak Espainiako agintarien aurka altxatu ziren, Cartagena de Indiasen gotorlekuak eraikitzeko harrapatu zituzten 22 indigenen bahiketaren ondorioz. Laster, eskualdeko herri guztiak matxinatuen eskuetan erori ziren, eta ehun bat espainiar hil ziren. Orino, Boronata eta Laguna de Fuenteseko indigenek Riohachatik gertu zegoen El Rincon herria eraso zuten. Wayuek Goi Guajirara eraman zituzten abelburu asko harrapatu zituzten.Barrera Monroy, Eduardo. "Guerras hispano wayuu del XVIII". Universitas humanística 7 (29): 122-143. Bogotá: Pontificia Universidad Javeriana.Villalba Hérnandez, José A. (2008) "Wayúu resistencia histórica a la violencia". Historia Caribe V (13): 45-64 (48,52). Barranquilla: Universidad del Atlántico.

1800. urte inguruan, Guajirako indigena ez menderatuen populazioa (garaian basati edo salvaje deituak) 10.000 zela uste zen, motilon-bari (1800 inguru)Fernando Arellano (1987). Una introducción a la Venezuela prehispánica: culturas de las naciones indígenas venezolanas. Caracas: Universidad Católica Andrés Bello, pp. 398, ISBN 980-244-006-X., chinila, goagiro, arhuaco, tupe eta cocina herrien artean.Pilar García Jordán & Miquel Izard (1992). Conquista y resistencia en la historia de América. Barcelona: Edicions Universitat Barcelona, pp. 130, ISBN 84-475-0073-X. 1812an 40.000 pertsona estimatzen zituzten, horietatik 1500 lantzak mugako herriak erasotzen zituzten.Marie Laure Rieu-Millán (1990). Los Diputados Americanos en Las Cortes de Cádiz: Igualdad o Independencia. Madrid: CSIC, pp. 140. ISBN 84-00-07091-7. Maracaibo eta Riohacha arteko lurraldean bizi ziren, eta, oro har, guajiroak bezala ezagutzen ziren; horien artean, wayuak ziren ugarienak eta garrantzitsuenak. XIX. mendean zehar, bi errepubliketako gobernuak, hauek menderatzeko planak egiten hasi ziren, 1841ean 18.000 ziren, hauetatik 3000 gerlariak izango zirelarik, euren ankerkeriagatik ezagunak.Carmen Laura Paz Reverol. "La sociedad wayuu ante las medidas del estado venezolano (1840-1850)" Obtenido de Revista de Ciencias Sociales. Septiembre-diciembre de 2000, vol. VI, n° 3, Maracaibo: Universidad de Zulia, pp. 399-415. Guajiroak 90.000 eta 150.000 artean ziren mendearen erdialdean, 1858an 35.000 eta 40.000 pertsona artean.Carmen Paz Reverol, Morelva Real Jerez & Johny Alarcón Puentes. "Identidad-alteridad wayuu. Imágenes de lo diverso en la prensa del ". Obtenido de Opción. Maracaibo: Universidad de Zulia. Diciembre de 2005, vol. 21, n°48, pp. 9-33. Venezuelako gobernuaren amerindien kontrako lehen kanpainak 1830ean hasi ziren, eta hainbat gotorleku eta lubaki lerro eraikitzen jarraitu zuten. Horien ondorioz, muga gero eta iparralderago joan zen, eta 1893an menderatu eta murriztu zituzten. Gauza bera egin zuen Kolonbiako gobernuak, lurraldea banatuz.

Europaren esku-hartzeak, ordea, nekazaritza-lurren eta ehiza-eremuen galera ekarri zuen, wayuek sartutako abereen artzaintzarekin konpentsatu zutena, bereziki ahuntzekin eta, neurri txikiagoan, behiekin. Maiz gertatzen ziren gatazkak, europarrek perla-arrantza kontrolatzeko zuten politikaren ondorioz. Gero, espainiarren, nederlandarren eta ingelesen arteko liskarrak aprobetxatuz, merkataritza-jarduera bizia garatzeko gai izan ziren, eta jarduera hori zabaldu egin zuten errepublika-garaian.

Bi errepublikak beren lurraldean hedatu ziren arren, wayuek autonomia handia izan zuten, bi estatuek berriki Konstituzioan onartu dutena, eta berezko zuzenbidea lurralde osoan aplikatzeagatik bereizten dena.Perrin, Michel (1985) "La ‘Ley Guajira’. Justicia y venganza entre los guajiros"; Revista Cenipec 9: 83-118. Mérida, Venezuela.

 Wayu ospetsuak 
 Luis Fernando Díaz, futbolaria
 Patricia Velásquez, aktore eta modeloa
 Dorelis Echeto, politikaria.
 Nemesio Montiel, soziologo eta aktibista.
 Chino Julio, aktibista.
 Torito Fernández, aktibista.
 Arelis Uriana, politikaria.
 Vicenta Siosi, kazetaria
 Martha Peralta Epieyú, ingurumen-abokatua
 Carmen Ramírez Boscán, politikaria.
 Henry Palomino «Guajiro», futbolaria.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Kolonbiako jatorrizko herriak
Kategoria:Venezuelako jatorrizko herriak