Floy Agnes Lee

Floy Agnes "Aggie" Lee ( Naranjo Stroud ), (Albuquerque, Mexiko Berria, AEB, 1922ko uztailaren 23a -  Santa Fe, Mexiko Berria, AEB, 2018ko martxoaren 6a) Los Alamosko Manhattan Proiektuan hematologiako teknikari gisa lan egin zuen biologoa izan zen. 

 Biografia 
Aggie Lee Albuquerqueko Eskola Indiarrean hazi zen, eta, ondoren, St. Maryko Eskola Katolikora bidali zuten, han hezi zezaten. Albuquerqueko bigarren mailako eskolan graduatu zen. 1945ean, Mexiko Berriko Unibertsitatean (UNM) graduatu zen, biologiako lizentziatura batekin. Unibertsitateko urteetan  irakasle batentzat lan egin zuen, landare bakoitzean soluzio desberdinak jartzen, nola hazten ziren ikusteko. Lan honek ikerketan interesa areagotu zuen. Hegazkinak hegan egiten ere ikasi zuen, eta janari-denda batean lan egin zuen, hegaldi-ikasgaiak ordaintzeko. Hegaldi bat falta zitzaion Aire Armadako Emakume Pilotuen Zerbitzuko kide bihurtzeko, programa 1944an desegin aurretik.

1945ean, Edward Castetter irakasleak, UNMko biologia saileko buruak, berarentzako ikerketa bat egiteko eskatu zion. Mexiko Berriko indigenek kolonizazioaren aurretik zer jaten zutenari buruzko informazioa biltzen eta erregistratzen ari zela, Castetterrek amaren senideak ikusteko asmoa zuen bidaia atzeratzeko eskatu zion, ikerketa amaitzeko.  Leek ikerketarekin jarraitzen zuen bitartean, Castetterrek Los Alamosko Laborategi Nazionalaren dei bat jaso zuen. Biologiako ikasle baten edo graduatu baten bila zebiltzala, hematologiako laborategian lan egiteko  esan zioten.

 Manhattan proiektua 
Leek postu hau onartu zuen Los Alamosko hematologia laborategian 1945ean.  Manhattan Proiektuko zientzialarien odol-laginak bildu eta aztertu zituen haien erradiazio-mailak neurtzeko. Horien artean Louis Hempelmann, baita Louis Slotin eta Alvin Gravesenak zeuden. Azterketak deabruaren nukleoak istripua izan ondoren egin ziren, zeinak Slotin erradiazio dosi zorigaiztoko baten eraginpean jarri zuen. Leek lanean ikasi zuela odola hartzen, odol-zelulen zenbaketa irakurtzen eta odol-motak identifikatzen esan zuen, baina behin irakatsi ondoren zeregin horietan bikain aritu zela. Manhattan Proiektuko leku ezberdinetara bidali zuten, eta han odola aterako zien gizabanakoei. Los Alamosko hematologia laborategian lanean ari zela, Leeri zientzialari espezifikoak esleitu zizkioten monitorizatzeko, Enrico Fermi barne. Lee eta Fermi lagun egin ziren garai hartan. Leeren ahozko historian, Atomic Heritage Foundation-ek egindakoan, Fermirekin zuen harremana azaldu zuen:

"Berari eta niri zer egitea gustatzen zitzaizkigun hasi ginen hitz egiten, eta tenisaren gaiari heldu genion. Orduan, ez nekien Enrico Fermi zenik. Zenbaki gisa bakarrik ezagutzen nuen, ez baitzuten izenak eman nahi. Beraz, tenisean jolasten genuen. Bonba bota aurretik izan zen hau, eta gero ere bai. Gizon baxua zen, eta kapela txiki eta arraro bat zeraman".

Bonba atomikoak Hiroshiman eta Nagasakin leherrarazi ondoren, Leeri esan zioten Nobel Saria irabazi zuen batekin aritu zela tenisean hilabetetan. Txundituta geratu zen. Bere erantzuna hau izan zela esan zuen: "'Ai, ezin dut sinetsi'. Tenisean beti irabazten bainuen. Beraz, geroago tenisera jokatzera irten ginenean, ez nuen garaitu. Saiatu nintzen ez egiten. Oso-oso lagun minak bihurtu ginen".

 Gerraosteko lana 
Gerra ostean, Fermik ikasketak Chicagoko Unibertsitatean jarraitzera animatu zuen Lee, eta Chicagora joan zen bizitzera biologiako doktoretza egitera eta Argonneko Laborategi Nazionalean lan egitera. Bere ikerketak erradiazioaren efektuetan eta zitogenetikaren adarrean oinarritu ziren, kromosomen eta portaera zelularraren arteko erlazioa aztertzen duena. Minbiziaren, analisi kromosomikoaren eta ehunen hazkuntzaren arloan espezializatu zen laborategian. 60ko hamarkadan kromosomak aztertzeko metodo informatiko baten garapenean aitzindaria izan zen.

Ikasten jarraitu zuen, laborategian lanean eta semea hazten, senarra minbiziak jota hil ondoren. 14 urteren ondoren, doktoretza jaso zuen. Geroago, Kaliforniako Zurrusta-propultsioko Laborategian lan egin zuen eta berriz Los Alamosko Laborategi Nazionalean lan egin zuen erretiroa hartu baino lehen.

Zientzia eta Ingeniaritzako Amerikako Elkarte Indigenako kide sortzailea izan zen, eta Biologia Zelularreko Nazioarteko Elkarteko kide, beste elkarte zientifiko batzuen artean. Minbiziaren Ikerketarako Ameriketako Estatu Batuetako Elkarteko kide aktiboa ere izan zen.

Floy Agnes "Aggie" Lee 2018an hil zen 95 urte zituela.

 Ikus, gainera 

 Manhattan proiektua

 Lise Meitner
 Lili Hornig
 Joan Hinton

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Floy Agnes Leeren elkarrizketa (ahozko historia), Manhattan Proiektuaren Ahotsak
 Floy Agnes Leeren heriotz-oharra American Association for Cancer Research
 Floy Agnes Leeren heriotz-oharra Santa Fe Mexiko Berria

Kategoria:Manhattan Proiektua
Kategoria:Emakume biologoak
Kategoria:Hematologoak
Kategoria:Emakume ikertzaileak
Kategoria:Emakume zientzialariak