On'yomi

On'yomi (音読み [oɰ̃.jo.mi], hitzez hitz, "soinu irakurketa") edo ondoku (音読, [on do kɯ]) kanjiak irakurtzeko modu bat da. Hitz horren on (音; "soinu") osagaia txinerazko hainbat hitz historikoren gutxi gorabeherako ahoskapena da, japonierazko kontsonanteak eta bokalak erabiliz. Horri kontrajarririk, txineratiko hitz beren japonierarako itzulpenen bidez lortutako itzulpenen "irakurketei" kun'yomi esaten zaie. Kanji berak anitz on'yomi ahoskapen izan litzake, hainbat garai eta eskualdetako txinerazko ahoskapenen ondorioz. On'yomi ahoskapenak eskuarki go-on, kan-on, tō-on eta kan'yō-on moduan sailkatzen dira, labur esanda, txineratik noiz hartu ziren hortuan hartuta.

Oro har, on'yomi irakurketak hitz-elkarteetan eta hitz teknikoetarako erabiltzen dira eta kun'yomi irakurketak, hitz sinple eta hitz-elkartetik at dauden hitzetarako.

 Erabilera 
On'yomiak batez ere 熟語 jukugo anitz kanjitako hitz elkarketan gertatzen dira, eta horietako asko, kanjiarekin batera, txinerazko hitzak hartzearen emaitza dira, japonieraz ez zeuden edo bertako hitzak dotoreki erabiliz adierazi ezin ziren kontzeptuetarako. Prozesu hori, askotan, ingelesak latinetik, grekotik eta normandiar frantsesetik hartutako maileguekin parekatzen da, txineratiko terminoak usu espezializatuagoak baitira, edo eruditotzat edo formalagotzat jotzen baitira, jatorrizko baliokideak baino (erregistro linguistiko altuagoa dute). Arau horren salbuespen nagusia familia izenak dira, horietan bertako kun'yomiak erabili ohi dira (nahiz eta on'yomi izen pertsonal askotan dauden, batez ere gizon izenak).

Japonian asmatutako kanjiek (kokujiak) normalean ez dute on'yomirik, baina salbuespenak daude, hala nola 働 ("lan egin") karakterea, "hatara(ku)" kun'yomia eta "dō" on'yomia dituena, eta 腺 "guruin", on'yomi "sen" besterik ez duena: bi kasuotan, osagai fonetikoaren on'yomitik datoz, dō eta sen, hurrenez hurren.

 Ezaugarriak 
Txineraz, karaktere gehienak soinu bakar bati dagozkio, irakurketa literarioa eta lagunartekoa desberdinak izan arren. Haatik, homografo batzuek (多音字), hala nola 行 (mandarineraz:  edo ; japonieraz: an, gō, gyō), esanahi desberdinak adierazten dituzten irakurketa bat baino gehiago dituzte txineraz, eta hori japonierararako bidean islatzen da. Horrez gain, txinerazko silaba asko, batez ere sarrera-tonukoak, ez zetozen bat japoniera klasikoaren neurri handi bateko CV (kontsonantea-bokala) fonotaktikarekin. Horrela, on'yomi gehienak bi moraz (kolpe) osatuta daude: bigarren mora lehenengo morako bokalaren luzatze bat da (ei, ō, edo ū), i bokala, edo ku, ki, tsu, chi, fu silabetako bat (historikoki, geroago ō eta ū bihurtu zena), edo n moraikoa, txinera ertainaren azken kontsonanteetara hurbiltzeko aukeratua. Baliteke japonieraz i ez beste bokalen aurreko kontsonante sabaikariak garatu izana, txineratiko maileguen ondorioz, jatorri japoniar-japoniarreko hitzetan ia ezezagunak baitziren, baina ohikoak txineraz.

 Sailkapena 
Oro har, on'yomi lau motatan sailkatzen dira, eskualdearen eta jatorrizko garaiaren arabera:

 Go-on (呉音; "Wu soinua") irakurketak Txinako Ipar eta Hego dinastien garaietan (V. eta VI. mendeetan) erabilitako ahoskapenetatik datoz, bereziki Jiankang hiriburuko hizkeratik (egungo Nanjing). Wu txinerarekin eta Shanghaiko hizkuntzarekin zerikusia dute.
 Kan-on (漢音; "Han soinua") irakurketak VII. mendetik IX-a arte Txinako Tang dinastiaren garaian erabili ahoskapenetatik datoz, nagusiki Chang'an (egun, Xi'an) hiriburuko ereduzko hizkeratik. Hor, Kan berez Txinako han etniari dagokio.
 Tō-on (唐音; "Tang soinua") irakurketak Txinako beranduko dinastietako ahoskapenei dagozkie, Song eta Ming, kasu. Heian arotik Edo aroa arte hartutako irakurketa guztiak barne hartzen dituzte. Tōsō-on ere esate zaie (japonieraz, 唐宋音, hots, Tang eta Song soinuak).
 Kan'yō-on (慣用音; "ohiko soinua") irakurketak kanjien irakurketa okerrak edo aldatuak dira, baina  onartuak. Zenbait kasutan, karakterea Japonian sartu zenean zegokion irakurketak dira, baina ez datoz karaktereak izan behar lukeen arauzko irakurketarekin bat —nola irakurri behar den, alegia—, karakterearen eraketa- eta ahoskapen-arauen arabera.

Irakurketen formarik ohikoena kan-on deritzana da, eta hitz batean kan-on ez den irakurketa erabiltzea irakurketako hanka-sartzeen edo zailtasunen ohiko kausa da, hala nola ge-doku (解毒; "desintoxikazioa", "pozoiaren aurkakoa") (go-on): hor, 解 kai gisa irakurri ohi da, aldiz. Go-on irakurketak bereziki arruntak dira terminologia budistan, hala nola gokuraku (極楽; "paradisua"), baita hasiera-hasierako maileguetan ere, zenbaki sino-japoniarrak, esate baterako. Tō-on irakurketak geroagoko hainbat hitzentan daude, adibidez isu (椅子; "aulki"), futon (布団; "koltxoi"), eta andon (行灯; "linterna paper mota bat"). Go-on, kan-on eta tō-on irakurketak, oro har, sustraikideak dira (homografoen salbuespen oso gutxirekin; ikus beherago): jatorri komuna dute txinera zaharrean eta, beraz, sustraikide bikoitzak edo hirukoitzak osatzen dituzte, baina elkarren artean eta txineraren ahoskera modernotik nabarmen bereiz daitezke.

 Ongana 
Ongana (音仮名) Man'yōgana mota bat dira (fonemikoki erabilitako kanjiak, egungo kanak baino zaharragoak) kanen on'yomiez baliatzen direnak. Adibidez:

 shi (志) + ma (麻) → shima (志麻; 島ren kun'yomia, "uharte")
 to (登) + ki (岐) → toki (登岐; 時ren kun'yomia, "denbora")
 pi (比) + to (登) → pito → fito → hito (比登; 人ren kun'yomia, "gizaki, pertsona")
 ya (也) + matsu (末) → yama (也末; 山ren kun'yomia, "mendi")

 Adibideak 
+Adibideak (ezohiko irakurketak, parentesi artean)KanjiaEsanahiaGo-onKan-onTō-onKan'yō-onTxinera ertaina明distiratsumyōmei(min)—mjang行joangyō
gōkō
kō(an)—haengH極ertzgokukyoku——gik珠perlashushuju(zu)tsyu度gradudo(to)——duH, dak輸garraio(shu)(shu)—ñusyu雄maskulino———yūhjuwng熊hartz———yūhjuwng子umeshishisu—tsiX清argishōsei(shin)—tshjeng京hiriburukyōkei(kin)—kjaeng兵soldaduhyōhei——pjaeng強indartsugōkyō——gjangX

 Ikus, halaber 

 Kun'yomi
 Kanji

 Erreferentziak 

Kategoria:Kanjiak
Kategoria:Testuan japoniera duten artikuluak