Ellangava

Ellangava (sinhaleraz: එල්ලංගාව, transliteratua: ellaṅgāva) izenez ezagutzen da Sri Lankako  antzinako ureztatze sistema. Munduko Nekazaritza Ondarearen Sistema Garrantzitsuetan (GIAHS) sartu zuena 2017an FAOk. 

Milaka ureztatze-depositu txikiz osatutako sarea da, tarteko urjauzien bidez ura depositu handietara daramatenak, gerorako erabiltzeko. Nekazaritza posible egiten dute uharteko eremu lehorretan, non bestela lehorte eta uholde tartekatuek zaildu egingo luketen arroz-soroetako nekazaritza eta abeltzaintza.

 Izena 
Sistemaren barruan dagoen ur-biltegi, urtegi edo putzu bakoitzari  (වැව) deritzo sinhaleraz.

Wewa horiek sorta batean konektatzen dira, ur-jauzi kontrolatuekin. eta, hala, ur-fluxu iragankor bat kudea daiteke, etorkizunean erabiltzeko gorde, edo beste norabait eraman. Sinhaleraz ur-jauzi hauentzako  terminoa ellam da, ellam ("zintzilik") eta gāva ("erreskadan") konbinatzen dituen hitz konposatua.

Ingelesezko zenbait erreferentziatan Tank cascade system esaten zaio sistemari, urtegi eta ur-jauzien sistema.

 Deskribapena 

Ellangava sistema, neurri handi batean, uhartearen ipar-erdialdeko parte erdi-idorrean dago, bero ekuatoriala, ur gezaren falta eta plubiometria-eredu aldrebesak jasaten dituena. Eskualdeko montzoien zikloak eta lurzoruen ezaugarriek (ur gutxi atxikitzeko gaitasuna dure oro jar), lurpeko ura biltegiratzeko gaitasun minimoa dakarte ondorio, eta horri lotzen zaio azaleko uren lurruntze-tasa altuak eta euriak izan daitezkeela urriak edo oso aldakorrak. Eskualde naturalki arrokatsua da horren ondorioa, eta nekazaritzako bizimodua eta giza-kokaleku egonkorrak garatzea oso zaila izango zatekeen ura biltegiratzeko sistema eraginkorrik gabe. Eskualdean granitoa eta txarnokita dira nagusi litologian, eta terrenoaren iragazkortasuna gutxitzen du horrek. Bestalde, topografia maldatsu eta uhin formakoak laguntzen du urmaelak edo eraikitzeko, eta hauen emarien metaketatik urtegi handiak sortzeko aukera dago.

Guztira, Sri Lankak 80 urtegi handi eta 18.000 wewa putzu ditu. 10.000 eta 14.000  artean zeuden 2022an aktibo ureztatze-iturri gisa; horietako gehienek ipar-erdialdeko altuera gutxiko eremu lehorretan. Sri Lankako urtegi guztien azalera osoa 175.774 hektareakoa (1.758 km2) zela kalkulatu zen 1988an, herrialdearen azaleraren % 2,7. Horietatik 39.000 hektarea antzinako 44 urtegi nagusiri zegozkien. Urtegiok eragin nabarmena dute uhartearen ekologian.

Sistemaren erabilera historikoen artean daude ez bakarrik elikagaien ekoizpena; baita ere edateko ura, saneamendua laguntzea, ekosistemen aberastea, hiri-garapena, muga administratiboen ezarpena eta hondamendi naturalen arintzea.

Sistema hidrologiko bezala, Sri Lankakoak bezala GIAHS izendapena duen Euskal Herriko tokiak, Añanako Gatz Haranak, badu antzik ura bideratzeko uhate, hodi eta putzu sistema bat den heinean.

 Historia 
Ilgora Emankorrean nekazaritza hondo baxuko lurretan biltegiratutako urak ureztatu zuen neurri handi batean, eta antzinako Egiptoko nekazaritza, Nilo ibaiko urteroko uholde ziklikoen menpekoa zen bitartean, antzinako Sri Lankanko nekazaritzari "zibilizazio hidraulikoa" deitu izan zaio. Klima tropikal eta subtropikaletako uraren ingeniaritzako antzeko proiektu zaharren artean daude Irango qanatak, Ekialde Hurbileko eta Afrika iparraldeko oasiak (ghout direlakoak barne) eta Amu Daria ibaiko Gurganj urtegia Erdialdeko Asian.

Sri Lankako ingenieritza mota honek K.A.ko lehen milurtean du jatorria, baina eskala handiko sistemen kudeaketa burokratiko zentralizatua III. mendetik XIII. mendera ezarri zen.

Ikertzaileen teoriaren arabera, putzu eta jauzi sistemaren eboluzioa euriaren dependentzia zuen nekazaritzarekin hasi zen, eta denborarekin gero eta sofistikatuagoa bihurtu zen: uharrien bodezko desbideraketak, errekatxo artifizial iraunkorrak, aurrerago, isurbideak, presak eta uhateak eta, azkenik, urtegi katetatuak, zeintzuekin antzinako Sri Lankanak gai izan ziren ibaien funtzio zuten ubide iraunkorrak arrakastaz sortzeko, eta ura egoki ikusten zuten moduan erabiltzeko.

Ellangava sistemak ur biltegiak eraikitzen ari ziren k.a. 4. mendea baino lehen, Sorabora Wewa delakoa urtegiaren sorrera uhartera iritsi zen indoariar migrazioaren garaiko mitoekin lotzen da, yaksha espirituek eraiki zutela diote alegiek. Dipavamsa eta Mahavamsa kronika historikoek aipatzen dituzte hurrengo mendeetan.

15.000 wewa eraiki ziren 300 eta 1300 artean, Anuradhapura Erresumaren (437 CE–845 CE) eta Polonnaruwa erresumaren (846 CE–1302 CE) aroetan. Garai eta erresuma horietako Sri Lankako ureztatze-ingeniariak, beste lurralde batzuetatik ere deitu edo kontratatu ohi zituzten.

Ellangava sistema gainbehera eta abandonu partzialeko garai batean sartu zen 1200 eta 1700 artean, eta baliteke Rājākariya lan-sistemak eragina izatea: erregeen lurretan jopuek egiten zuten lan, zapalkuntza ageriko bat zen. Era berean, Holandako administratzaile kolonialak (1640-1796) kostaldeko eremuetako laborantzaz eta kanela produkzioaz arduratu ziren gehienbat, eta barnealdeko ur-jauzi sistemei muzin egin zieten. Britainiar garai kolonialean, Rājākariya sistema deuseztatu zen eta ellangava sistema are gehiago desantolatu zen horren ondorioz.

XIX. mendearen amaieran, britainiarrek sistematik bizirik geratzen ziren hondarrak berreskuratzeko eta berrantolatzeko ahalegin bat zuzendu zuten. Britainiar erregistroek herrixketako ureztatze-arduradunak aipatzen dituzte, eta enborrak edo karea erabiliz egindako hodi eta uhateetan konpoketak egin zirela.

Sri Lankako Nekazaritza Zerbitzuen Sailak 1979tik aurrera ekin zion bereziki sistemen berreskuratzeari.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Ingeniaritza hidraulikoa
Kategoria:Permakultura
Kategoria:Urtegiak
Kategoria:Sri Lankako ingurumena
Kategoria:Sri Lankako geografia
Kategoria:Sri Lankako historia
Kategoria:Sri Lankako ekonomia
Kategoria:Munduko Nekazaritza Ondarearen Sistema Garrantzitsuak
Kategoria:Sri Lankako ondarea