Teresa de Agirre

Teresa de Agirre (Durango, Bizkaia, XV. mendea – ibidem, 1500) ehulea izan zen eta Inkisizioak, heresia zela-eta, 1500. urtean Durangoko Uribarriko Andra Mariaren Basilikako arkupe aurrean bizirik erre zuten emakumeetako bat izan zen.  
 Bizitza 
Teresa de Agirre alde zaharreko 'del Medio' (gero Artekale) kalean bizi zen durangar ehulea izan zen. Udal artxiboko dokumentuetan zehazten da zergak ordaintzen zituela —gutxienekoa, VI marabedi—. Bere izena herritarren erroldan ageri da. Ander Berrojalbiz durangar ikerlariaren esanetan litekeena da alarguna edo ezkongabea izatea eta "bere kabuz tributatzen zuen emakume independentea". Beharbada, horrexegatik jasan zuen inkisidoreen jazarpena. 

1500ean Durangaldeko 23 lagunen kontrako prozesuan gehienak emakumeak izan ziren eta horietatik 17k sutan amaitu zuten.
 Kondenatuak 
Hauexek izan ziren prozesua jasan zutenak:

11 lagun Elizatik bota, kondenatu eta erreak: Juana de Bibao durangarra (senarra Juan Gerra), Marina de Minica durangar ezkongabea, María de Cearra durangarra (senarra Sancho de Unamuno), Marina de Arrazola durangarra (senarra Pedro de Arana), Marina Pérez de Goxencia durangarra, María Pérez de Ibarra durangarra (senarra Sancho de Berroxa), María Perez de Urquiaga durangarra (aita Martín Sáez de Urquiaga), María Pérez de Urquiola Beytia, Urquiola Beitia etxekoa (senarra Rodrigo Bollueba),Teresa de Arrazola (senarra Martín Asteiza gerrikogilea), Teresa de Agirre durangar ehulea eta Juan de Unamuno durangar ahiztogilea.

6 lagun hil ostean kondenatuak (lurretik atera, sinbolikoki elizatik bota eta erreak): María de Muntxaraz /edo Arrazola durangarra (senarra Juan Pérez de Ocarra), María Pérez de Mondragón durangarra, María de Mondragón durangarra (Pedro de Muxikaren alarguna), Marina de Arriaga durangarra (senarra Ursuno), Maria de Lezama /edo Lecama ehule durangarra, Marina Saenz de Mendiola durangarra.

6 lagun adiskidetuak, hau da, kondena arina edo sententzia aurretik konfesioa egindakoak, kondena bete eta elizara itzuli zirenak: Domenxa de Aguirre durangarra, Teresa de Zumelaga arrazolarra (senarra Martín de Zumelaga), Maria de Andiregui (edo Sandiregui) durangarra, Juan Pérez de Andiregui (edo Sandiegui) durangarra, Juan Miguel de Cestona durangarra, Sancho Martínez de Unamuno durangarra.

 Emakume ezkongabe eta alargunak 
Durangoko heretikoen artean kondenaturiko gehienak emakumeak izan ziren. Silvia Federiciren esanetan Behe Erdi Aroko krisi demografikoan emakumeek erreprodukzioaren gain zuten kontrola mehatxu gisa hartu zen eta “heresiaren jazarpenetik sorginen ehizarako trantsizioa prozesuan, heretikoaren figura emakumeekin identifikatu zen gero eta garbiago”. Federicik dio badagoela “jarraikortasun” bat heretikoen kontrako errepresioaren eta sorgin ehizaren artean: heretikoak gehien pertsegitu ziren tokietan hasi ziren sorginen kontrako lehen prozesuak.

Berrojalbiz ikertzaileak zera adierazi zuen Argia aldizkarian, 1500ean Durangon erretako hamaika lagunetatik bakarra izan zela gizonezkoa eta hilak ziren beste zazpi emakume ere kondenatu zituztela, gorpuak kanposantutik atera eta erre egin zituztela, heretikoek ezin baitzuten lur santuan egon.

 Aurrekariak 
Europan XII. mendean lehen heresiak sortu zirenetik, Elizak gurutzadak egin zituen. Albiko kataroen kontrako lehen erasoa 1209an agindu zuen Inozentzio III.a Aita Santuak, eta hortik aurrera etengabe pertsegitu zituzten. Kataroak ziren –valdiarrekin eta "Lyoneko pobreekin" batera– sekta nagusiena Mendebaldeko Europan, batez ere Okzitanian, eta gerra, heriotza zigorra edo ezkontza arbuiatzeagatik nabarmendu ziren.

Silvia Federicik Caliban eta sorgina liburuan dioenez, mugimendu heretiko horiek "programa sozial" oso bat zuten eta eliz-doktrina nagusien desbideraketa bat baino gehiago, bizitza sozialaren demokratizazio erradikala eskatzen zuten protesta mugimenduak ziren, batez ere baserritarren artean –Friedrick Engelsek heretiko baserritarrak eta heretiko burgesak desberdintzen zituen–. Silvia Federicik liburu horretan zera gaineratu zuen:«Ez da harritzekoa, Elizak "heresiaren salaketa erabiltzea intsubordinazio sozial eta politiko forma oro erasotzeko".» Erdi Aroko proletarioen artean, ehuleak ziren langile-masa zabalenetakoa. 1377an Ypres (Flandria) hiriko ehuleak nagusien kontra armatan altxatu zirenean, matxino legez ez ezik heretiko gisa ere erre zituen Inkisizioak. Beste askok eskumikua jaso zuten, iruleak esaterako, euren lana sasoiz ez betetzeagatik.

 Durango 
Euskal Herrian Elizak egin zuen pertsekuzio gogorrenetako bat XV. mendean Durangoko heretikoen kontrakoa izan zen. 1440ko hamarkadaren hasieran, Elizaren epaile apostolikoen eta Gaztelako erregearen peskitzaileen errepresiotik ihesi, Durangaldeko dozenaka lagunek hartu zuten babesa Anbotoren magalean. Beste askok ez zuten zorterik izan eta sugarretan erre zituzten Valladoliden, Santo Domingo de la Calzadan eta Durangon bertan. Frai Alonso de Mella frantziskotarraren jarraitzaile izatea egozten zieten eta Erromatar Eliza Katolikoaren doktrinarekiko heretikoak izatea. Heretiko hitza grezierako hairetikós hitzetik dator eta “desadostasun-a” adierazi nahi du; antzinaroan pentsaera eskola nagusiekin bat ez zetozenei horrelaxe izendatzen zitzaien. Heretiko edo "sorgin" izateagatik kondenatuei 'Sanbenito' izeneko zaku edo oihala jartzen zitzaien. Oihal horiek elizetan zintzilik egoten ziren belaunaldiz belaunaldi, izen-abizen eta zigorrekin. Berrojalbiz durangarra ikerlariak adierazi zuen sanbenito horiek penintsulako ia eliza guztietan egon zirela zintzilik 1808 urtera arte.1808ra arte penintsulako ia eliza guztietan zintzilik egon zirela eta Durangoren kasuan 1809. urtean kendu zirela, frantsesak heldu zirenean”. Sanbenitoek azken funtzio bat zuten erantsita, zitalkeriaz gain, XVI. mendetik XVIII. mendera, aurreko bizpahiru belaunaldietako batean Inkisizioak kondenatutako arbasoren bat edukitzeak kargu publiko ugari betetzeko ezgaitzen zuen eta.

Durangaldeko merindadeko herritar gehienak, beste toki askotakoak bezala, Behe Erdi Aroko izurrite eta gosetean bizi ziren, eta sekulako botere politiko eta ekonomikoa pilatu zuten eliz agintariak, ostera, oparotasunean –euren ebanjelioak agintzen zuenaren kontra–. Hortaz, ez da harritzekoa ordena erlijioso desberdinetan Elizaren hierarkiaren kontrako mezuak zabaltzea eta “dena komuna izango zen” garai berri bat iragartzen hastea, Mella eta bere ingurukoek egin zuten legez.

Mugimendu heretiko horiek gogor zapaldu zituzten, zalantzan jartzen zutelako sistema bera, eta aldian-aldiko erregeen zein Erromako Elizaren ordezkariek sarritan jotzen zuten alarma, berriz agertuko ziren beldurrez. Durangoko kasuan, hango heretikoak sutan erre zituztenetik urte askotara salaketa eta pertsekuzio aginduek jarraitu zuten. Areago, badakigu 1500. urte ingurutik aurrera Espainiako Inkisizioak eskualdean “sorginen” kontra zabaldutako errepresioak lotura izan zezakeela Mellaren Durangoko heresiarekin.

 Aintzatespenak 

 1500ean Durangon erre zituzten emakumeei deitzen zitzaien Durangak eta izen bereko abestiarekin Haize Arrosa taldeak omenaldia egin zien, batez ere bi emakume protagonista hartuta: Marina de Minica eta Teresa de Agirre. Kantu horretan emakume haiek pasa zuten sufrimendua eta bidegabekeria salatu nahi izan zuten eta haien izaera eta aske izateko eskubidea goraipatu, aske izateko nahiari eta elkarrekiko desirari bide emanez.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Herejeen alaba. Ander Berrojalbiz / Joseba Sarrionandia. Pamiela argitaletxea, 2017 

 Ni casadas ni sepultadas. Amaia Nausia Pimoulier. Txalaparta argitaletxea, 2022 (Alargunak: erresistentzia femeninoaren historia bat)

 Sorginak, emaginak eta erizainak. Barbara Ehrenreich / Deirdre English. Katakrak argitaletxea, 2019

 Kanpo estekak 

 Bideoklipa: Haize-arrosa - Durangak You tube

Kategoria:Durangarrak
Kategoria:Ehuleak
Kategoria:Sutan erreak