Anjela Kerexeta

Anjela Kerexeta Aizpuru (Alegia, Gipuzkoa, 1838 - Mercedes, Uruguai, 1921eko ekainaren 20a), Jose Maria Iparragirreren emaztea izan zen eta harekin Argentinara joan zen non zortzi seme-alabak izan zituen. Iparragirre hil ondoren Domingo Andres Elutxanz-ekin ezkondu zen eta harekin beste bi seme izan zituen.https://iparragirre.urretxu.eus/items/show/693 

 Biografia 

 Iparragirreren ezagutza 
Gipuzkoako Alegia herrikoa zen Anjela, baserritar familia bateko alaba. Gazte-gaztetatik Tolosako ostatu batean zerbitzari ibili zen. Hamazazpi urte bete gabe zituela, Joxe Mari Iparragirre tabernan ibili zen kantari eta bertsoz kortejatu zuen neska gaztea. Garai hartan Iparragirrek 36 urte zituen. Anjela hasiera-hasieratik maitemindu zen Urretxuko bardoaz. Orduz geroztik, nahiz eta Anjelaren gurasoek ez urretxuarra gogoko ez izan, Anjela herriz herri ibili zen Iparragirreren emanaldi guztietan.  
Halako batean, Iparragirrek gutun bat bidali zion, Donostian abuztuan izaten diren jaietara joan zedin eskatuz. Lehengusina baten etxean izan zen aterpeturik, eta festak bukatu orduko, bardoak harekin Ameriketara joateko proposatu zion. Argentinara iristean, Buenos Airesen ezkonduko zirela esan zion. Arrazoia Euskal Herrian ezkontzeko apaizekin arazoak baitzituen omen zen. Iparragirreren inguruan neska kontu eta zurrumurru itsusiak omen ziren. Ordurako kantariak bazuen sasiko seme bat Frantzian, gerora semetzat onartu zuena.https://www.diariovasco.com/alto-urola/urretxu/mujer-siglo-traves-20181013001123-ntvo.html Ameriketara joan aurretik, Iparragirrek zuen diru apurra xahutu zuen eta, ondoren, Ameriketara joateko dirurik ez. Anjela Kerexetak ordaindu behar izan zizkion aterpeturik zegoen ostatuan egindako azken egunak. 

 Argentinara 
1858ko abuztuaren 29an, Baionatik itsasontziz abiatu ziren Argentinara.https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/iparragirre-jose-maria-1820-1881/ar-69087-50607 Ameriketarako bidaia-txartelak 1.150 erreal balio zituen, eta Anjelak 800 bakarrik ordaindu ahal izan zituen. Iparragirreren bidaia-txartelak, berriz, 1.300 erreal balio zituen, eta sosik ez. Zorra kitatzeko bi hilabeteko epea eman zieten. Ordaindu ahal izateko, bidaia osoa eman zuten kantuz. Garai hartakoa da Iparragirrek Anjelari egin zion amodiozko kantu ederra: "Oi, nere zoragarria!". 

Bikoteak zorretan eman zuen bizitza osoa. 1858ko udan iritsi ziren Buenos Airesera, eta hango portuan euskaldun asko zeuden Iparragirreren zain, ordurako bere kantua, "Gernikako Arbola" alegia, arras zabaldua baitzen munduko euskaldun guztien artean. 1859ko otsailaren 26an, Buenos Aireseko San Inazio elizan ezkondu ziren. Anjelak 20 urte zituen.  

Iparragirre Argentinako antzokietan ibili zen kanta-kantari, hasieran ongi, baina gero, pittaka-pittaka, gero eta jende guttiago joaten hasi zen. Hango euskaldunak artzainak, esneketariak eta langileak ziren, jende xeheak, diru askorik gabeak, eta haiei ezin zitzaien, behin eta berriz, dirua eskatu. Hori zela eta, Uruguaiko Mercedes herrira bizitzera aldatu ziren. Han urretxuarra artzain aritu zen. Kantuan aritzen omen zen maiz, eta bitartean, ardiak galtzen zituen, beste artaldeetakoekin nahasten zitzaizkion, edo lapurtzen zizkioten. Hiru urte luzez, miseria gorrian gelditu ziren. Zenbait euskaldunek emandako diruari esker, Gernikako Arbola kafetegia zabaldu zuten Montevideon, beti euskaldunez beteta egoten zena. 

Gehienetan, bardoak ez zuen deus kobratzen, pena ematen baitzion jende euskaldun pobreari kobratzeak. Laster taberna itxi behar izan zuten eta berriz ere Mercedes herrira itzuli, artzain. Lehen bezala, urretxuarra ezer egin gabe egoten zen kantatzen eta ardiak inolako zaintzarik gabe utziz. Ordurako Anjelak bi haur bazituen besoetan. Garai hartan sortuko zuen agian "Ezkongaietan" abestia. 

1865ean Joxe Mari Iparragirrek zenbait gutun igorri zituen Euskal Herrira itzultzeko laguntza eskatuz. 1867an, hirugarren haurra jaio zitzaien. 1868an kolera zabaldu zen Uruguain barna eta iparragirretarrak gaizki ibili ziren, etxean aterpeturik zeukaten Aramendi familiako senarra hil baitzen eta haren emaztea larri gaixotu. Udabe izeneko ipar-euskaldunak Iparragirreren familia aterpetu zuen Mercedes ondoko Campo de los Cancheros herrian zuen etxean.  

Campo de los Cancherosen zeudela, Julian Becerro de Bengoa eskoletako ikuskatzaile euskaldunak topatu zituen. Gizon horrek kanpaina bat eratu zuen dirua biltzeko, eta, horri esker, Iparragirrek Euskal Herrira itzultzeko adina diru eskuratu ahal izan zuen. 1877an Iparragirre, Uruguain emaztea eta zortzi seme-alabak utzirik, Euskal Herrira itzuli zen nahiz eta Anjelak, behin eta berriz, diru horrekin arrantxo ttiki bat erosteko eskatu zion arren. Berriro Euskal Herrian, Hegoaldeko lau diputazioek dirua ematen zioten Iparragirreri eta horri esker bizi izan zen. 1881eko apirilaren 6an, Ezkioko Zozabarro Txiki baserrian zegoela, zaparradak gauez harrapatu, blaitu eta birikeria baten ondorioz hil zen.

 Uruguain, bakarrik 
Uruguain gelditu ziren Anjela eta zortzi seme-alabak (bat hil zen), dirurik gabe, miseria gorrian, eta gizon bakartiz betetako mundu batean abandonaturik gelditu ziren. Haur zaharrenak 15 urte zituen, txikienak hilabete batzuk.https://www.berria.eus/bizigiro/ni-zortzi-seme-alabarekin-argentinan-utzita-joan-zen-joxe-mari-euskal-herrira_1339707_102.htmlhttps://www.otamotz.eus/2018/10/17/iparragirreren-emazteak-bazuen-meritua Iparragirrek bizpahiru gutun idatzi zizkien Euskal Herritik, dirua biltzen ari zela eta bere asmoa familia osoa Euskal Herrira ekartzea zela erranez, baina deus gehiagorik ez. Inoiz ez zien sosik bidali. 

Anjela eta bere familia Domingo Andres Elutxanz «El Vasquito» ezizenez ezagunahttps://iparragirre.urretxu.eus/items/browse?tags=Domingo+Andrés+María+Elutchanz+Listur+%28El+vasquito%29 auzoarekin bizitzen jarri ziren. Elutxanz Iparraldeko euskalduna omen zen; gauza da familia berri bat osatu zutela, eta horri esker haur horiek guztiak aurrera atera zirela. 1881ean, Joxe Mari Iparragirre hil zenerako, Anjela bi ume gehiagoz erditua zen. Bardoaren heriotzaren berri Uruguaira iristean, Anjela Elutxanzekin ezkondu zen. 43 urte zituen orduan. Bigarren aldiz alargundu zelarik, Anjela arropa garbitzen eta josten edota emagin gisa laguntzen aritu izan zen. 1921eko uztailaren 21ean, 83 urte zituela, zendu zen Mercedes hirian.https://gureirratia.eus/kronikak/3927-anjela_kerexeta_ameriketan_betiko_gelditu_zena

 Francisco Grandmontagne 
Francisco Grandmontagne kazetari ospetsua 1897an Anjela Kerexetari elkarrizketa bat egiteko aukera izan zuen. Dokumentu horri esker Iparragirren ibilbideak Ameriketan ezagutzeko aukera izan da. Elkarrizketa hasieran La Baskonia aldizkarian plazaratu zen baina, ondoren, sarritan berrargitaratuta izan da. https://iparragirre.urretxu.eus/items/show/1309 Egile berak Los inmigrantes prosperos liburuan jaso zuen (1933).https://catalogo.bne.es/discovery/fulldisplay?docid=alma991039875349708606&context=L&vid=34BNE_INST:CATALOGO&lang=es&search_scope=MyInstitution&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=LibraryCatalog&query=creator,equals,Grandmontagne,%20Francisco,AND&sortby=rank&mode=advanced&offset=0

 Urretxuko erraldoia 
2021ean Urretxun Anjela Kerexetaren irudia zuen erraldoia aurkeztu zuten emakume hori omenez.https://www.otamotz.eus/2021/09/17/iparragirre-2020-erakusketa-eta-anjelaren-erraldoiaren-aurkezpena

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Joseba Aurkenerena: "Anjela Kerexeta, Ameriketan betiko gelditu zena", Kazeta.eus, 2025/07/31.
 Miel A. Elustondo: «Ni zortzi seme-alabarekin Argentinan utzita joan zen Joxe Mari Euskal Herrira», Berria, 2023/07/23 
 :Francisco Grandmontagneren elkarrizketa La Baskonian.
 Bakarne Atxukarro: "Amerikara ere emakumeak joan ziren; Angela Kerexeta, adibidez", Euskal Herria Irratia, 2018/09/25.

Kategoria:XIX. mendeko emakumeak
Kategoria:XX. mendeko emakumeak
Kategoria:Jose Maria Iparragirre
Kategoria:Alegiarrak
Kategoria:Euskal uruguaitarrak