Frogaren zama (filosofia)

Frogaren zama (latinez: onus probandi;  , frogaren zama baieztatzen duenaren lana da, ez ukatzen duenarena) liskar batean dagoen alderdi batek bere posiziorako behar adina berme emateko betebeharra da.

Eztabaida batean alde batek baieztapenak egiten baditu eta baieztapen horiek, gero, ez badaude nahikoa frogatuta, baieztapen horren frogak eskatzekotan baieztapena eztabaida egin duenak frogatu beharko luke, ez aurkariak.

 Kargaren titularra 
Bi alde eztabaida batean daudenean eta batek frogatutzat jotzen ez diren arrazoiekin argudiatzen duenean, frogatutzat jotzen ez diren arrazoi hori frogatzeko lana eztabaidan sartu dituen aldeak egin beharko luke ez aurkariak. Hitchensen printzipioan ere hala adierazten da, "frogarik gabe baiezta daitekeena frogarik gabe ezezta daitekeela" adierazten baitu. Carl Saganek erlazionatutako irizpide klasiko bat gogoratu zuen: "Ezohiko baieztapenek ezohiko frogak behar dituzte".

Argudio mota batzuek, silogismo logikoek adibidez, froga matematikoak edo hertsiki logikoak behar dituzten arren, frogaren karga betetzeko frogen estandarra testuinguruak eta komunitate zientifiko arau eta konbentzioek zehaztu ohi dute.

Eztabaida filosofikoa baieztapen jakin bati buruzko frogaren zama nork duen argudiatzera bidera daiteke. Hau "zama tenisa" edo "onus jokoa" bezala deskribatu da. Baina eztabaida batean alde batek frogatutzat jotzen badu berak erabiltzen duen argudio baten zati bat, argudio hori erabili duen aldeak erakutsi beharko lituzke argudioaren aldeko ebidentziak, eta ez aurkariak.

 Frogaren zama lekuz aldatzen 
Frogaren zama aldez aldatzen saiatzeko ahalegina, frogaren zama aurkariari igortzeko ahalegina, ondo identifikatutako falazia logiko mota bat da.  Horrelakorik suertatu ohi da proposizio bat egiazkotzat jotzen denean oraindik faltsua dela frogatu ez delako edo proposizio bat faltsutzat jotzen denean, oraindik egiazkoa dela frogatu ez delako.

 Negatibo eran, kontrako eran frogatzen 
Ezezko baieztapena baiezko edo baiezko baieztapenaren aurkakoa da. Zerbait ez egotea edo baztertzea baieztatzen du.

Logikariek eta logikaren filosofoek baztertu egiten dute baieztapen negatiboak frogatzea berez ezinezkoa dela dioen ideia. Steven D. Hale eta Stephen Law filosofoek "ezin duzu negatibo bat frogatu" esaldia bera baieztapen negatiboa dela diote, egia dela frogatu ahal izango balitz egia izango ez litzatekeena. Baieztapen negatibo asko, logikoki baliokideak diren baieztapen positiboetan berridatz daitezke (adibidez, "Judu bat ere ez zegoen festan", logikoki, "Festan zeuden guztiak jentilak ziren"-ren baliokidea da). Logika formalean eta matematikan, proposizio baten ukapena froga daiteke modus tollens eta reductio ad absurdum bezalako prozedurak erabiliz. Testuinguru enpirikoetan (adarbakarren existentzia edo existentziarik eza ebaluatzea, adibidez), arrazoibide induktiboa erabili ohi da behatutako ebidentzietan oinarritutako baieztapen baten egiazkotasuna ezartzeko. Nahiz eta arrazoiketa induktiboak baieztapen negatiboei buruzko ziurtasun absoluturik ez eman, hori arrazoiketa induktiboaren izaerari zor zaio soilik; arrazoiketa induktiboak probabilitatearen froga ematen du ziurtasunaren ordez. Arrazoibide induktiboak ere ez du erabateko ziurtasunik ematen baieztapen positiboei buruz.Hales, Steven D. (Summer 2005). "Thinking tools: You can prove a negative" (PDF). Think. 4 (10). Cambridge University Press: 109–112. doi:10.1017/S1477175600001287. S2CID 170305277.

Ezezko proposizio bat egon daiteke edo ez, aurreko proposizio baten kontrapuntu gisa. Ezintasunaren froga bat edo absentziaren argumentu bat baieztapen negatibo baten frogaren karga betetzeko ohiko metodoak dira.Hales, Steven D. (Summer 2005). "Thinking tools: You can prove a negative" (PDF). Think. 4 (10). Cambridge University Press: 109–112. doi:10.1017/S1477175600001287. S2CID 170305277.

 Aplikazioa 

 Diskurtso publikoetan 
Froga-zama kontzeptu garrantzitsua da ideien eremu publikoan. Diskurtsoan parte hartzen dutenek hipotesi komunak ezartzen dituztenean, frogaren karga-mekanismoak alde guztiek modu produktiboan laguntzen dutela ziurtatzen laguntzen du, argudio garrantzitsuak erabiliz.

 Zuzenbidean 
Eztabaida juridiko batean, hasiera batean, alde bat zuzena dela pentsa daiteke, eta alde horrek zalantzaren onura lortzen du; beste aldeak, berriz, frogaren zama bere gain hartu beharko du. Frogaren karga daraman alderdi batek bere karga berdintzea lortzen duenean, frogaren karga beste aldera pasatzen da. Kargak mota desberdinetakoak izan daitezke alderdi bakoitzarentzat, auzi-fase desberdinetan. 

 Estatistikan 
Estatistika inferentzialean, hipotesi nulua enuntziatu orokor edo posizio lehenetsi bat da, neurtutako bi fenomenoren artean erlaziorik ez dagoela dioena, edo taldeen arteko asoziaziorik ez dagoela dioena. Hipotesi nulua baztertuz edo gezurtatuz —eta, hala, ondorioztatuz badirela arrazoiak bi fenomenoren artean erlazioa dagoela sinesteko (adib. balizko tratamendu batek eragin neurgarria duela)— zeregin nagusia da zientziaren praktika modernoan; estatistikaren alorrak irizpide zehatzak ematen ditu hipotesi nulu bat baztertzeko. [behar den zitazioa 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Arrazonamendua
Kategoria:Ebidentzia
Kategoria:Zalantza
Kategoria:Epistemologiako kontzeptuak
Kategoria:Filosofia
Kategoria:Logika filosofikoa
Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak