Xoán Montes

Xoán Hermenegildo Montes Capón, Xoán Montes izenez ezaguna, (Lugo, 1840ko apirilaren 13a - Ibidem, 1899ko ekainaren 24a) musikagile, organista eta musika zuzendari galiziarra izan zen, bereziki Rosalia de Castroren "Negra sombra" () poemaren bertsio musikalaren egilea izateagatik da ezaguna.

Xoán Montes Lugoko Udal Bandako lehen zuzendaria izan zen 1876an eta  Orfeón Lucense  abesbatza sortu zuen 1879an.

 Ibilbidea 
ezkerrera|thumb|300x300px|Plaka Santo Domingo plazan, bizi eta hil zen etxea zegoen lekuan.
Xoán Montesen familia San Fiz de Paz-ekoa (Outeiro de Rei) bazen ere, musikagilea Lugoko Santo Domingo plazan jaio zen 1840ko apirilaren 13an, eta Lugoko Udalean administrazio-langilea zen María Juana Capón López eta Félix José de Montes y Gallosoren lau seme-alabetako hirugarrena da.  Juan Hermenegildo izenarekin bataiatu zuten jaio zen egun berean, eta Seminariotik irten ondoren, lehen izena bakarrik erabili zuen. 1850eko martxoaren 1ean, hamar urte bete baino lehentxeago, aita hil zitzaion, eta urte hartako irailean, Lugoko  Seminarioan sartu zen. Bertan apaiz-karrera ikasi zuen (Latin eta Gizateria, Filosofia eta Teologia, kalifikaziorik altuenak lortuz), bere ikasketak solfeoko katedrako musika-eskolekin uztartuz. Musikari autodidakta izan zen, nerabezarotik, Seminarioan solfeo-katedra kentzeak bere kabuz musika-ikasketak egitera behartu baitzuen, erlijiosoekin batera bere irakasleen baimenarekin. Errektoreordeak apaizgaien koru bat sortzeko enkargua egin zion, eta hasi zen bere lehen piezak konposatzen: glosak, otoitzak, ereserkiak, moteteak; horien artean Las siete palabras de Cristo en la Cruz, eta ondoren (1889) preludio instrumental bat egin zuen.

Mondoñedoko Katedraleko organista izateko leihaketan aurketu zen  (1862), baina, behar zen adina ez zuenez, meritu moduan baino ezin du lehiatu, hau da, plazarako eskubiderik gabe.

Eliza-ikasketak 1863an amaitu zituen eta bizitza espiritualari uko egin zion erabat musikan aritzeko, pianojole, konpositore edo zuzendari gisa, eta kasu aparta izan zen galiziar musikaren historia osoan, bai kantitateagatik, bai lanen kalitate eta aniztasunagatik.

Lugoko Katedraleko behin-behineko kaperako maisua eta organista izan zen, Udal Musika Eskolako zuzendaria, eta, hura berrantolatu ondoren, hiriko udal bandakoa. Harekin hainbat eta hainbat kontzertu eman zituen, musika sinfonikoa, ganberakoa eta korala zabalduz.
1879an Orfeón Lucense abesbatza sortu zuen, gerora Galiziako Orfeoia deitu zitzaiona. Arrakasta handiak lortu zituen harekin, Galizian izan ezik, berak konposatutako lanak interpretatuz, baita Rosalia de Castro, Curros Enríquez edo Eduardo Pondal poeta galiziarren testuetan oinarrituta ere. Hil arte zuzendu zuen abesbatza.

1886an Isabel Katolikoaren Ordenako Zalduna kondekorazioa eman zioten, apaltasunez errefusatu zuena. Bere bizitzaren azken aldera, Seminarioko Schola Cantorum antolatu zuen, apezpikuaren enkarguz.

1899ko ekainaren 24ko goizaldean hil zen, garuneko odoljario baten ondorioz, Lugon.

 Negra sombra / Itzal beltza abestia 
Rosalia de Castro, Curros Enríquez edo Eduardo Pondal poeta galiziarren testu batzuk musikatu zituen. Horien artean dago Rosalia de Castro poetaren Negra sombra olerkiarekin sortu zuen abestia. Koldo Izagirrek euskarara ekarri zuen olerki eder hori.
+Negra sombra / Itzal beltzaNegra sombra (galizieraz)Itzal beltza (euskaraz)Cando penso que te fuches,
 negra sombra que me asombras,
ó pé dos meus cabezales
tornas facéndome mofa.

Cando maxino que es ida,
no mesmo sol te me amostras,
i eres a estrela que brila,
i eres o vento que zoa.

Si cantan, es ti que cantas,
si choran, es ti que choras,
i es o marmurio do río
i es a noite i es a aurora.

En todo estás e ti es todo,
pra min i en min mesma moras,
nin me abandonarás nunca,
sombra que sempre me asombras.

.
.Joana zarela uste dudanean,
itzaltzen nauzun itzal beltza,
neure burukoaren orpora
zatoz berriro nitaz barrezka

Eguzkian bertan zara ageri
alde egina uste zaitudanean
eta argi dagien izarra zara
eta zara jotzen duen haizea

Kanturik bada, zu zara kantari
negarrik bada, zu zara negartsu
eta zara zu errekaren marmarra
eta gaua zara zu eta goiza zara zu

Dena zara zu eta denean zagoz
nigan eta niretzat bizi zara
eta ez nauzu inoiz utziko
beti itzaltzen nauzun itzala

Rosalía de Castro 
(itzultzailea: Koldo Izagirre CC-BY-SA)

 Obra 

 Musika sakratua 

 Hileta-martxa, 1892

 Meza, 1892
 Letrillak San Frantziskori, 1893

 Abesbatza eta orkestra 

 Gozos a s. Ramón Nonato, 1859, a 6 v. y orquesta.

 Gozos a sta. Tomás de Aquino, (I) 1860, 5 v., orkestra eta organoa.
 El salutaris hostia, 1860 para 2 tenores y bajo solistas, coro a 4 v., coro de bajo, orquesta y organo.
 Gozos a sta. Tomas Akinokoa, (II) 1862, abesbatza, orkestra eta organoa.
 Gozos a lana Trinidad (I), 1862, abesbatza, orkestra eta organoa.
 Gozos a lana Trinidad (II), 1863, 3 v-ko korua, orkestra eta organoa.
 Lanas siete palabras, 1. bertsioa, 1864, abesbatza, orkestra eta organorako. Abesbatza eta orkestrarako 2. bertsioa, 1899ko orkestra-preludioarekin.
 Te Deum, 1887, abesbatza, orkestra eta organorako.
 Beatus venir, 1887, 3 ber., orkestra eta organorako.
 Hildakoen lanbidea eta Requiem meza, 1891. 3 v-ko koru mistorako, orkestra eta organorako erredukzioa.
 Miserere, 5 v-ko korurako, orkestrarako eta organorako.
 Meza Santiago apostoluaren omenez. Zoru, koru eta orkestrarako.

 Musika eszenikoa 

 Manteoko jendearen artean, 1879

 Orkestra 

 Fantasia orkestrarako, 1892

 Banda 

 Itzal beltza.

 Galiziako alborada, 1887.
 "Ave maris stella" haren gaineko prozesio martxa, 1889.
 Galiziako sonata deskribatzailea, 1890.
 Galiziako herri-aireei buruzko pasodoblea.

 Laukotea 

 Galiziako sonata deskribatzailea, 1890.

 Balada galegoa eta muiñeira, 1895, seikote eta pianorako bertsioa.

 Korua 

 Salve Regina, 1857, 4 v-ko korurako.

 Glosa Sakramentuan, 1857, 4 v korurako eta organorako
 Quem tierra, pontus, sidera, 1857, 3 v-ko korurako.
 Stabat Mater, 1857, 2 v. sopranora
 "Em belém há muita fiesta", vilancico al Nace de N. S. X. 1857, koru bikoitzerako, 1.etik 2.era bitartekoak, 2.etik 4.era bitartekoak, orkestra eta organoa.
 Gozos a s. Lorenzo de Brindis, 1859, 3 v. eta organora.
 Inmaculada artilea, 1859, 3 v. eta organoa.
 Veni, Creator Spiritus, 1860, 3 libra zuri eta organora.
 Gozos a lana Concepción, 1861, 3 v. eta organoa.
 Letrilla la lana Virgen, 1861, 4 v. eta organoa.
 Artilea tolesten du Ama Birjina Santuak, 1890, orfeoi eta organorako (ad libitum)
 "El piélago de ello mudo", Plegaria la lana Virgen, 1890, orfeoirako.
 Ego sum panis vivus, korurako.
 El salutaris hostia, 1896, orfeoirako.
 Genitori, para orfeón a 3 vb.
 Magnificat, koru bikoitzerako, 3na ber. eta organorako.
 Gutenbergen ereserkia, orfeoirako.
 "Dena isilik dago", Nokturnoa, orfeoiarentzat.
 Agur, orfeoi.
 "Artilea heltzen da, gauez, hegaletan". Barcarola, orfeoirako.
 "Ya lana rosada luz de lana aurora", 1878, Serenata para orfeón.
 "Haizea popan", 1892, Barcarola orfeoirako.
 "Ai! Marujinha, por Dios da-me um beijo". Orfeoirako Muiñeira.
 "Rapazinha, si quiseres", Muiñeira, 1892, orfeoirako.
 Beltza itzala, 4 v-ko orfeoirako bertsioa.
 Terriñatik urrun, orfeoirako bertsioa.
 Andoriño arinak, 1890. Balada, orfeoirako bertsioa.

 Ahotsa eta pianoa 

 Galiziako 6 balada: "Las ligeras andoriñas"; "Doce lo son"; "Negra sombra"; "Lejos de la terriña"; "Una noche en la eira del trigo"; "El pensar del labrador"

 Galiziako sonata deskribatzailea, 1890
 "Ven, bella mía", Dantza
 "Hermosa niña", Dantza
 "Duerme artile tanta trémula", Romanza, 1892
 Eta niri zer kontatzen didazu zuk. Habanera
 "Ihintza bezala". Baltsea
 "Aquí vana lana Venatoria", Vals la lana Venatoria, 1888

 Ahotsa eta organoa 

 "Cogitavit Dominus" erosta, 1865, ahots eta organo batentzat.
 Ego sum panis vivus, 2 v. eta organora.
 Miserere, 2 v. eta harmoniora.
 Konfesore hau, 2 v.-ko orfeoia eta organorako.
 Letrillak Ama Birjinaren artilea, 2 v.-koa eta organoa.
 "Ni zoriontsu naiz", Letrillas al Ssmo. Sakramentua, 3 ber. eta organoa.
 "Belenen jai handia dago", N. S. X. jaio zeneko alarguna. 1857, 2 ber. eta organorako.
 Prozesio martxa "Ave maris stella", 1889, 2 v-rako bertsioa eta organoa.
 Jaculatoria: Ama Birjinaren artilea, 1, 2, 3 v. eta organoa.

 Organoa 

 Prozesio martxa "Ave maris stella", 1889

 Pianoa 

 Ezkerrerako doinua.

 Andante sentimentala.
 Mazurka.
 Gabota inprobisatua.
 Orkestrarako dantzaldiak: 3 Kuadrilla, 4 Mazurka, 3 Bals, 4 Habanera (4. mailan 2 V eta pianorako), Polka.

 Pianoa 4 eskutara 

 Baltsea.
 Mazurka.
 Dantzatuak: Mazurca, Vals, Polca.
 Habanera, 6 eskutara.
 Balada, pianorako eta harmoniorako.
 Galiziar aireak, piano eta harmoniorako.

 Harmonioa 

 Scherzoa
 Aires gallegos: Muiñeira, Alborada, Muiñeira
 Muiñeira
 Dantzak: Vals, Mazurca, Polca
 Jota
 Balada galegoa eta Muiñeira, 1895
 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Cañada, Silverio (arg.) Galiziako Entziklopedia Handia.

 LASTRA MAGADÁN, Teresa. Xoán Montes. Lugo: Arg. El Progreso de Lugo, S.L., 2002
 LÓPEZ-CALO, José. Juan Montes, Lugoko apaizgaia: Musika obrak. Lugo: Arg. Lugoko Probintziako Aldundia, 2001
 LÓPEZ-CALO, José. «Juan Montes. Hura gizona, hura musikaria». Musika iberoamerikarreko koadernoak. Vol. 7 (1999)
 LÓPEZ-CALO, José: Obras musical de Juan Montes. 11 liburuki. Galiziako Xunta. 1992-
 LÓPEZ-CALO, José: Juan Montes, Lugoko apaizgaia. Musika-obrak. Lugoko Probintziako Aldundia, 2001
 Trillo, Joám: Juan Montes: Obras para piano. Agadic, Akordeetatik, 2016
 TRILLO, Joám: Juan Montes: Pianorako obrak 4 eta sei eskutara. Agadic, Akordeetatik, 2016
 VARELA DE VEGA, Juan Bautista. Xoán Montes, Lugoko musikaria. Lugo: Arg. Lugoko Udala, Kultur Patronatua, 1999
 VARELA DE VEGA, Juan Bautista. Bera Juan Montes musikaria eta galiziar poetak. Valladolid: Imprime Gráf. Andrés Martín SL, 2001
 VARELA DE VEGA, Juan Bautista. Juan Montes, musikari galiziarra. A Coruña: Ed. Coruñako Diputazioa, 1990
 Varela de Vega, Juan Bautista. Bost mendeko musika Lugoko Katedralean.
 Zenbait egile Juan Montesi buruzko kongresua. Santiago de Compostela: Galiziako Xunta, kulturaren hedapena, Kultura, Gizarte Komunikazio eta Turismo Kontseilaritza, Kultura Sustatzeko Zuzendaritza Nagusia,
 Diccionario de lana musika espainiarra eta hispanoamerikarra. Egile eta editoreen kultur elkartea.

 Kanpo estekak 
 "Negra sombra", En el beso un cantar, TVG.
 Irratia 2. Artilezko sinfonia bihar. Juan Montes Capón-i buruzko kontakizuna

Kategoria:Organistak
Kategoria:1899ko heriotzak
Kategoria:1840ko jaiotzak
Kategoria:Galiziako musikagileak