Wilamaya Patjxa

Wilamaya Patjxa Peruko arkeologia-aztarnategia da, Andeetako Altiplanoan kokaturik dagoena, Titikaka aintziraren arroan. 3.925 metrotako altueran dago.

Titikaka aintziraren eskualdeak datazio zaharrena duten aztarnak aurkitu dira, duela 9.000 urtekoak, eta horregatik oxigeno gutxiko ingurune hotzetan antzinako gizakiek zituzten estrategiak aztertzeko aukera paregabea eskaintzen du.

 Aztarnategiaren deskribapena 
Ia 4.000 metrotako altueran kokaturik dago, muino txiki batean, eta 1'6 hektareatako azalera hartzen du. Material litiko ugari aurkitu da, landutako harriak, ugaztun handien hezurrak eta okre gorria. Ez da eraikinik aurkitu, zeramikarik ere apenas, horrek erakusten du populazio nomaden aztarnak direla. 

 Historia 
2018. urtean hainbat hobi aurkitu zituzten eta haietan sei gizakiren aztarnak. Aipagarrienak emakumezko baten (WMP6) eta gizonezko baten (WMP1) aztarnak dira, biak ala biak ugaztun handiak ehizatzeko tresnak zituztenak. Aimara izenak eman zizkioten, emakumezkoari Warawara ("izarra") eta gizonezkoari Phaxsi ("ilargia"). 2021ean bien aztarnak Peruko ondare kultural nazionala izendatu zituzten.

DNA azterketek bietako bat emakumezkoa zela zehazterakoan mundu mailako berria bihurtu zen eta "gizon ehiztariaren" ideia baztertzen zuten froga berriak agertzen hasi ziren. National Geographic aldizkariak honela idatzi zuen: "Historiaurreko emakume-ehiztarien aurkikuntzak genero-rolen hipotesiak berresten ditu".

 Warawara 
280px|thumb|Warawararen hilobia, aurkituriko tresneria guztiarekin.
Zeremonia batean lurperatu zen emakumezko gazte bat izan zen Warawara, haren ehiza tresnekin hobiratu zutena. Hezurren kolagenoaren Karbono-14 bidezko datazioak duela 9000 eta 8700 urte artean kokatu zituen hondarrak eta proteinen eta hezurren ikerketek adierazi zuten 17-19 urte arteko emakumezkoa zela hobiraturikoa.

Wilamaya Patjxako hilobi aberatsena da eta ugaztun handiak ehizatzeko tresneria oso bat dauka. Eskualde hartan bizi ziren bikuinak eta tarukak ehizatzeko bost jaurtigai-punta zituen eta horiez gain larruzko karrakagailuak, lauzak, aizto bat, aizkorak, harri-koskorrak eta okre gorria, animalia prozesatzeko erbiliko zirenak.

Aurkikuntza honen aurretik jaina zen hilobiak tresnak aurkitzen zirenean aurrez pertsona hark erabilitakoak izaten zirela.

 Phaxsi 
Karbono-14 bidezko datazioak Warawararen garaikidea (gutxi gorabehera) zela erakutsi du. 25-30 urte arteko gizonezkoa zen. Bi jaurtigai-punta zituen baina ez dago argi hileta erritualetarako ziren edo ehiza tresnen atalak. Bietako bat aizto gisa erabili zela zehaztu da.

 Dieta 
Warawara eta Phaxsiren dietaren oinarria landareek osatzen zuten eta haragiak %20a inguru betetzen zuen. Aurkitu diren landare erreen aztarnak tuberkuluenak ziren gehienbat, ziurrenik pataten arbasoak. Animalien aztarnek bikuinak eta tarukak jaten zituztela erakutsi dute. Ez zen hegaztien, arrainen edota ugaztun txikien hondarrik aurkitu.

 "Punoko ehiztariak" ipuina 
Perun dagoen Preserbazio Kulturaleko Estatu Batuetako Embaxadak, aimara komunitatearen laguntzarekin, Wilamaya Patjxako aztarnategian oinarrituriko ipuin bat kaleratu zuten, "Punoko ehiztariak" (Puno suyuna nayra sallqa uywanaka katuri jaqinaka). Aimaraz, gaztelaniaz eta ingelesez argitaratu zen eta Warawara eta Phaxsi dira protagonistak. Bost familiatako komunitaten bizimodua erausten dute eta protagonista bien ehizaldi bat kontatzen da.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Peruko aztarnategi arkeologikoak
Kategoria:Kontzeptu feministak
Kategoria:Aimarak
Kategoria:Kolonaurreko Amerika