La Baskonia (aldizkaria)

La Baskonia, baita ere La Vasconia, aldizkako argitalpen elebiduna izan zen, Buenos Airesen (Argentina) plazaratutako, batez ere gaztelaniaz eta, gutxiago, euskaraz argitaratua. 1893ko urriaren 10etik 1943ko irailaren 15era bitartean argitaratu zen erregularki. 35 urteko etenaldi baten ondoren, modu irregularrean argitaratu zen berriro 1978an, 1980ko hamarkadan behin betiko desagertzeko. Argitalpen hau Argentinako euskal komunitatearen zabalkunde organo nagusietako bat izan zen. 

Hasieran La Vasconia edo La Vasconia Revista Ilustrada izena hartu zuen. Gero, 1900. urtetik aurrera, euskarazko ortografia hartu eta La Baskonia izena hartu zuen. Ondoren, 1978an berriro argitaratu zenean, La Baskonia. Bigarren garaia izena hartu zuen.

La Baskonia hilaren 10ean, 20an eta 30ean agertzen zen eta harpidetza bidez jasotzen zen. Bulegoa, bestetik, aldatzen joan zen: hasieran Mayo ibilbidearen 781 eraikinaren sotoan zeuden. Hilabete gutxira, Mexiko kalean 524 eta 1910ean Belgranon 1389 zenbakira pasa ziren. 

Ekimen pribatuko prentsaren artean aldizkari arrakastatsuena eta enblematikoena bihurtuko zen La Baskonia, urte luzez argitaratu izanagatik eta kalitate editorialagatik nabarmenduz.

 Historia 
Aldizkaria Francisco de Grandmontagne idazleak eta Jose Rufo Uriarte tipografoak sortu zuten. Biak Argentinara iritsitako euskal etorkinak ziren, lehena 1887an eta bigarrena XX. mendearen hasieran.

Jose Rufo Uriarte (1867-1932) bermeotarraren inprentan egiten ziren tertuliek aldizkariaren sorrera prestatu zuten. Bertan parte hartzen zuten kideek Laurak Bat elkartean euskaldunen batasuna eta foruen eskubideen defentsa aldarrikatzen zuten. 1891. urtean Laurak Bat aldizkariak argitaratzeari utzi zion eta Buenos Aireseko euskal komunitatean hutsune kultural nabarmena zegoen.

La Vasconia izenarekin hasi zuen bere ibilbidea aldizkariak, baina 1903ko
urtarrilaren 10eko zenbakian La Baskonia izatera pasa zen, euskal grafia aldarrikatuz gaztelaniakoaren aurretik. 

Jose Rufo Uriartek bere inprimategia zabaldu aurretik, beste zenbait negoziotan parte hartu zuen, baina hasiera horretan La Vasconia deituko zen tipografia zerbitzua izango zen bere lehen negozio propioa. Inprimategian idazle ezagunen liburuak argitaratuko ziren lehen urteetatik, tartean Leopoldo Lugones, Ruben Dario edo Francisco Grandmontagne idazleenak, eta horrez gain, helburu komertziala zuten askotariko enkarguak egiten ziren. 1893an Francisco Grandmontagnerekin batera abiatutako La Baskonia aldizkaria izango zen bere editore eta kazetari ibilbidean proiektu garrantzitsuena. Aldizkariarekin batera harpideei almanakak banatzen zitzaizkien urtero.

Francisco Grandmontagne La Baskonia aldizkarian aritu zen urteetan, kazetaritza lan zinez azpimarragarria burutu zuen. Kazetariak «Luis Jaizquizbel» izengoitia erabiliko zuen bere artikuluak sinatzeko, baita bere abizena edo horien inizialak ere. Aldizkariaren lehen urteetan, Grandmontagnek ia hiru biografia idatzi zituen hilero, baita kontakizun eta ipuinak ere. Hala ere, Grandmontagne eta Uriarteren arteko harremanean arrakalak sortuko ziren eta aldizkariaren bi bazkideak urruntzen joango ziren. Grandmontagnek utzi zuenean Daniel de Lizarraldek (1853- 1923) hartu zuren bere postua 1901ean.

1932tik aurrera, Uriarteren heriotza eta gero aldizkariak zuen garrantzia galtzen joan zen. Pedro Fernández Echevarríaren zuzendaritzapean, Espainiako Gerra Zibilarekin batera, kolpisten aldeko iritiziak gailendu ziren eta horrekin batera irakurle asko urrundu ziren.

1978ko uztailaren 31a berriro ere aldizkari gisa plazaratu zen, orduan Julio Goyén Aguadoren zuzendaritzapean eta euskal nazionalismoaren gertu. Azken zenbakia 1980ko abuztuaren 31ean plazaratu zen. Batzorde aholkularian, besteak beste, izen hauek aipa daitezke: Manuel Irujo, Andres Irujo Ollo, Iñaki Arza Bernaola, ea. Kolaboratzaileen artean: José Ignacio Tellechea, Jose Miguel Barandiaran, Enrique de Gandía... 

 Helburuak 
Aldizkariaren helburu nagusia euskal kultura Argentinan eta Latinoamerikan zabaltzea zen, euskal kolektibitateak zituen arazoak ezagutarazteko organo gisa aurkeztu baitzen. Horrela, Euskal Herriko egoera politikoari buruz etorkinek zuten iritzi-tribuna nagusia izatea ere lortu zuen. Gainera, denboraren poderioz, garrantzi handiko sareak artikulatzea, eta kolektibitatearen barruan botere-talde gisa funtzionatzea lortu zuen.

Aldizkaria garai hartako intelektual argentinar zein euskaldunekin lotu zen, euskal kultura herrialdean zabalduz eta argentinar kultura herrialdetik kanpo ezagutaraziz. Aldizkariak hedapen handia izan zuen Argentinatik kanpo, eta Latinoamerikako hainbat herrialdetara iritsi zen, hala nola Uruguaira, Perura, Txilera, Boliviara, Brasilera, Mexikora eta Kubara. Euskal Herrira tarteka ailegatzen zen.

 Zuzendariak 
Urtetan bi sortzaileak, Francisco Grandmontagne eta Jose Rufo Uriarte, zuzendariak izan ziren. Grandmontagnek utzi zuenean Daniel de Lizarraldek (1853- 1923) hartu zuren bere postua.

Hauek izan ziren zuzendariak eta garaiak:
 Jose Rufo Uriarte (1893-1932) 
 Francisco Grandmontagne Otaegi.(1893-1901)
 Daniel Lizarralde (1903-1923) 
 Pedro Fernández Echevarría (1932-1943).
 Bigarren garaian zuzendaria Julio Goyén Aguado izan zen.

 Kolaboratzaileak 
Bere historian zehar, aldizkariak intelektual handien, idazleen, musikarien, pertsonaia herrikoien eta euskal, espainiar eta argentinar ilustratzaileen lanak argitaratu zituen: Ricardo Rojas, Leopoldo Lugones, José Ingenieros, Evaristo Bozas Urrutia, Carlos Guido y Spano, Paul Groussac, Roberto Payró, Francisco Pi y Margall, Arturo Campión, Migel Unamuno, Pio Baroja, Ramiro de Maeztu, Karmelo Etxegarai, Manuel Larramendi, Plácido Zuloaga, Rogelio Yrurtia, Mariano Benllieure, Gustavo Eberlein, Nemesio Mogrobejo, Pedro de Rojas -Perico-, Manuel Mayol , José María Cao, Luis Bagaría, Ixaka Lopez Mendizabal, Enrique Ginea, Indalecio Ojanguren, Ricardo Becerro de Bengoa, Ángel Della Valle, Severo Rodríguez Etchart, Martín Malharro, Jorge Soto Acebal, Ignacio Zuloaga, Ángel Larroque, Valentín Zubiaurre, Ramon Zubiaurre, José Arrue, Teófilo Castillo,  Alfredo Laffitte, Fermín Herrán, Indalecio Bizcarrondo -Bilintx-, Pello Mari Otaño, Karmelo Etxegarai, Felipe Arrese Beitia, Frantzisko Lopez Alén -Méndiz Mendi-, Estanislao Labairu, Ramiro de Maeztu eta María de Maeztu. Beste intelektual amerikarren kolaboratu zuten ere bai Francisco Modesto de Olaguibel, Juan de Dios Peza, Arístides Rojas, Emilio Bobadilla - Fray Candil-, Faustino Díez Gaviño, Ricardo Palma.

 Hizkuntzak 
Aldizkarian lanak batez ere gaztelaniaz argitaratzen ziren, nahiz eta euskarazko hainbat atal, poesiak, umorezko elkarrizketak, karikaturak eta ilustrazioak ere biltzen zituen. Modalitate hori 1930eko hamarkadara arte erabili zen gehienbat, eta gero gainbehera joan zen, batez ere Espainiako gerra zibilaren ondoren noiz euskararen presentzia ia desagertu zen kasik.

 Bibliografia 
 Documentos. Revista Euskaro-Americana La Baskonia (1893-1943). Fondo Documenta de Alberto Azua (1921-1981). Urazandi bilduma, 0 zenbakia. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza, 2003. Bi DVDetan egunkariaren zenbaki guztiak, bat izan ezik, biltzen ditu. ISBN:84-457-2007-4.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Bigarren garaiko aldizkariak, 1978tik aurrera.

Kategoria:1893ko lanak
Kategoria:Argentinako egunkariak
Kategoria:Desagertutako egunkariak
Kategoria:Gaztelaniazko egunkariak
Kategoria:Euskarazko egunkariak
Kategoria:Buenos Airesko kultura
Kategoria:Euskal kultura Argentinan