Hungarierazko dialekto

Hungarierazko dialektoak ugariak diren arren, hizkuntza batua da, hau da, oro har, elkarren arteko ulergarritasuna posible da dialekto ezberdinetako hiztunen artean, nahiz eta aldaera estandarra ezagutzeko behar den ikasketa-maila ez izan. Karpatoen arroko (300.000 km2 inguru) lurralde nahiko txiki batean kontzentratuta daudelako gertatzen da. Dena den, csángós dialektoak salbuespena dira, batez ere haietako zati bat, arkaikoagoa, hungarierazko beste hiztunek nekez ulertzen dutena.Kiss 2006, 517. or.

Antzeko ezaugarri sorta aurkezten duten inguruko dialektoek taldeak eta talde horietako hainbat eskualde dialektal osatzen dituzte. Hamar direla esan ohi da. Ezaugarri asko komunak dira hainbat dialektotan, batez ere ondo-ondoan badaude. Are gehiago, continuum linguistiko hori egoteak ez du ahalbidetzen inguruko dialekto taldeak argi eta garbi zedarritzea. Eskualde dialektalen arteko aldeak nagusiki fonetikoak dira, baina lexikoak ere daude; aldiz, alde gramatikalak gutxienekoak dira.Kiss 2006, 520. orCf. Kiss 2006, 521. orrialdeko mapa, Antalné-Szabó eta Raátz 2011, 107. orrialdean agertua.

Aldeak handiagoak dira Hungariako dialektoen artean, batetik, eta inguruko herrialdeetakoen artean, bestetik, Hungariakoak bereizten dituztenak baino. Era berean, inguruko herrialdeetakoak Hungariakoak baino gehiago bereizten dira aldaera estandarretik.

XIX. mendearen bigarren erditik aurrera, dialektoen erabilera gero eta murritzagoa izan zen, aldaera estandarraren eraginpean bat egitearen ondorioz. Hala ere, probintzietako hizkerak, landa-eremuetakoak batez ere, ezaugarri dialektalak ditu oraindik, batik bat Hungariatik kanpo eta, bereziki, Moldavian.

 Hungariar dialektoen azterketaren historikoa 
Ikertzaileen arreta dialektoetara joan zen hungariera modernoaren garaia izeneko hungarieraren historiaren garaitik. XIX. mendearen lehen erdian, besteak beste latinaren eta alemanaren maileguak ezabatzea helburu zuen “hizkuntzaren berriztapena” izeneko mugimenduaren ildotik, estandarizatzen ari zen literatura-hizkuntzarako hitz berrien iturrietako bat dialektoen lexikoa izan zen. Garai hartakoa da Hungariako lehen hiztegi dialektala (Magyar Tájszótár), Hungariako Zientzia Akademiaren ardurapean argitaratua.

Antal Horger-ren A magyar nyelvjárások ("Hungariar dialektoak", Budapest, Kókay, 1934) hungariar dialektoen inguruko lehen lan zientifiko garrantzitsua zen; hizkuntzaren alderdi diakronikoak zehatz-mehatz kontuan hartu zituen.

Gai horri buruzko erreferentzia-lana geografia linguistikoaren printzipioen azterketan integratuz egin zen, hungariar dialektoen atlasaren forman (A magyar nyelvjárások atlasza), László Deme eta Samu Imrek idatzia, sei liburukitan argitaratua, 1968 eta 1977 artean. Hala ere, Errumaniako dialektoen inguruko atala eskasa zen: hutsunea Errumaniako hungariar dialektoen atlasa (A romániai magyar nyelvjárások atlasza) argitaratzeak bete zuen, László Murádin-ek bildutako datuekin osatua eta Dezsős Juhász-ek idatzia, bederatzi liburukitan argitaratua 1995 eta 2004 artean, Hungariako Hizkuntza Elkartearen babespean.

 Eskualde dialektalak 

 Mendebaldeko Transdanubia eskualdea 
Transdanubia eskualdean, Hungariako mendebaldeko mugan, bost dialekto talde daude: ipar-mendebaldekoa, Vas-ekoa, Zala-koa, Őrség-ekoa eta ondoko eskualde txiki batekoa, Hetés-ekoa. Eskualde horren hego-ekialdean Esloveniarekin muga egiten duen zati bat dago, eta mendebaldean, Austriako Burgenlanden, hungarierazko gutxiengoak dauzkaten lurraldeak.

Ezaugarri fonetikoak:
+FenomenoaMendebaldeko Transdanubia eskualdeaHungariera estandarraItzulpenabatzuetan [e], [ε]-ren ordezazentudun posizioan: lëhetë letrak [e] laburra agertzen du hungarierazko dialektologian.lehetagianazenturik gabeko kokalekuan: embërembergizakibokal luzeen goranzko diptongoa ahoskatzea [o:], [ø] eta [e:].szu͜óHungarierazko dialektologian,  ͜    ikurrak lotutako bokalek diptongoak agertzen dituzte.szóhitzlü͜őlőtiro egin (errifleaz)ki͜ézkézesku[u:], [y:] eta [i:] bokalen laburtzeakutkútputzutüztűzsuvizvízur[ø], [ε]-ren ordez, kontsonante ezpainbikariaren ondorenföstfestpintatzen dubötübetűeskutitz[o], [ɒ]-ren ordez, [a:] daukan silabari darraion silabanlábomlábamnire hanka[l], [j]-ren ordez, ly idatzialy digramak jatorriz [ʎ] kontsonantea ([l] sabaikaria) agertzen zuen, baina egun, [j] ahoskatzen da, j 

letra bezala.folikfolyikhondoratu egiten dakontsonante sabaikaria, kontsonantearen ondoko [j]-ren ordezbornyuborjutxahalkalaptyakalapjaharen kapela
Morfologiaren arloan, eskualde horretan azpimarratzekoak dira -bu / -bü, -ru / -rü eta -tu / -tü leku-osagarri atzizkiak, -ból / -ből «(lelu baten barne)tik», -ról / -ről «(leku baten gaineko azal)etik» eta -tól / -től «(leku baten inguruko)tik» atzizki estandarren ordez, hurrenez hurren. Adibideak: a házbu jön “etxetik dator”, leesett a tetőrü “teilatutik erori da”, elmegy az ablaktu “leihotik alde egiten du”. Era berean, infinitiboaren atzizkia -nyi da hor, ez -ni: sietnyi vs sietni «presaka ibil».

 Erdialdeko Transdanubia - Kisalföld eskualdea 
Erdialdeko Transdanubiak eta Kisalföldek Balaton aintziraren inguruetako dialekto taldea, iparraldeko Transdanubiakoa, iparraldeko Danubiakoa eta Csallóközekoa (Eslovakian) eta Szigetközekoa hartzen dituzte. Hizkuntza estandarretik gertuago dauden dialektoak dira, Mendebaldeko Transdanubiakoak baino.Kiss 2006, 522. orAntalné-Szabó eta Raátz 2011, 108. or.

Ezaugarri fonetikoak:Hungariera estandarraren fonetismorako, ikus Hungarieraren fonologia.
+FenomenoaTransdanubia Erdikoa-Kisalföld eskualdeaHungariera estandarraItzulpenabatzuetan [e], [ε]-ren ordezgyerëkgyerekume[u:], [y:] eta [i:] laburtzea...uszhúszhogeifüzfűzsahatstiztízhamar[i:], [e:]-ren ordezBalaton-en inguruetan salbu.szípszépeder[o], [ɒ]-ren ordez, [a:] duen silaba bat badarraiolábomlábamnire hanka[j], [l]-ren ordez, eskualdeko zati handi bateanjánylányneska
Eskualde horretan ere, infinitiboaren atzizkia -nyi bihurtzen da (írnyi vs írni «idatz») eta leku-osagarri atzizkiek l-a galtzen dute: bokala ixten zaie, baina luze mantenduta: a házbú vs a házbol «etxekoa», a tetőrű vs a tetőről «teilatukoa», az annyátú vs az anyától «haren amaren etxetik» edo «haren amaren partez». Osagarri instrumental eta soziatiboaren -val / -vel atzizkiak ere azken kontsonantea galtzen du eta bokala luzatu egiten zaio: hajóvā vs hajóval «txalupaz», a tehénnē vs a tehénnel «behiarekin».Hungarierazko dialektologian, ā letrak [ɒː] (luzea) agertzen du.

 Hegoaldeko Transdanubia eskualdea 
Eskualde horretan, bina talde daude Somogy konderrian (erdikoa eta hegoaldekoa) eta Baranya konderrian (iparraldekoa eta hegoaldekoa). Azkenekoan, Eslavoniako (Kroazia) hungariar dialektoak ere sartzen dira.Antalné-Szabó eta Raátz 2011, 108-109. orr.

Ezaugarri fonetikoak: 
+FenomenoaHegoaldeko Transdanubia eskualdeaHungariera estandarraItzulpena[ø], [ɛ]-ren ordez, kasu askotankendörkenderkalamulöhetlehetagianbatzuetan, [e], [ɛ]-ren ordezdëszkadeszkataula[e:], [i:] tonikoaren ordezkésérkísérlaguntzen du (konpania eskain)[l], [j]-ren ordez, ly idatzitafolikfolyikhondoratzen dagólagólyaamiamoko
Eskualde horretan halaber, infinitiboaren atzizkia -nyi da, baina beste berezitasun batzuk daude Baranya eta Eslavoniako aditzaren morfologian:

 Indikatibozko orainaldiko pluralezko 1. pertsonaren forma, konjugazio objektiboan, konjugazio subjektiboa bezalakoa da: kinyitunk a kaput vs kinyitjuk a kaput “atea irekitzen dugu”.
 Indikatibozko orainaldiko singularrezko 3. pertsonan, konjugazio objektiborako atzizki pertsonala zehatza da: láti vs látja ikusten du / ikusten ditu”.
 Pluralezko 3. pertsonako atzizki pertsonal posesiboa ere zehatza da: lovik vs lovuk “haien zaldia”, kertyik vs kertjük “haien lorategia”.

 Hegoaldeko Lautada Handiko eskualdea 
Hegoaldeko Lautada Handian Baja hiriaren inguruetako euskalkien taldea, Szeged inguruetakoa eta Kiskunság-ekoa daude. Halaber, Vojvodinako (Serbia) hungariar dialektoak eta Arad eta Timilergako județe errumaniarrak eskualde horretakoak dira.Antalné-Szabó eta Raátz 2011, 109. or.

Ahoskeraren berezitasunak:
+FenomenoaHegoaldeko Lautada Handiko eskualdeaHungariera estandarraItzulpena[ø], [ɛ]-ren ordez (ezaugarri nagusia)embörembergizakimögvöttemegvetteerosi du / ditukörösztkeresztgurutze[ɒ:], [ɒl]-en ordez,āsóalsóbehetik[ɛ], [ɛl]-en ordezēsőē letrak [ɛː] (luzea) agertzen du hungarierazko dialektologian.elsőlehena[o:] ixtearúzsarózsaarrosa[ø] ixtealűlőtiro egiten du (errifleaz)
Eskualde horretan, -hoz / -hez / -höz «--ra / -rengana» eta -szor / -szer / -ször «... aldiz» atzizkiek bukaerako kontsonantea galdu eta bokala luzatu egiten zaie: a házhó vs a házhoz «etxera / etxerantz», ötsző vs ötször «bost aldiz». Erdialdeko Transdanubia eskualdean bezala, -ból / -ből, -ról / -ről, -tól / -től atzizki estandarrak -bú / -bű, -rú / -rű eta -tú / -tű bihurtzen dira, hurrenez hurren.

 Palóc eskualdea 
Hungariako iparraldean eta Eslovakiako hegoaldean dagoen eskualde hori palócs talde etnikoarena da. Dialektoari dagokionez, askotarikoena da, zortzi dialekto talde biltzen baititu: mendebaldekoa, ipar-mendebaldekoa, Ipeľ haranekoa, hegoaldekoa, Eger hiriaren inguruetakoa, erdikoa, ekialdekoa eta HornádKiss 2006, 523. or. ibaiaren haranekoa.Antalné-Szabó eta Raátz 2011, 109-110. orr.

Ezaugarri fonetikoak:
+FenomenoaPalóc eskualdeaHungariera estandarraItzulpena[a] (laburra), [ɒ]-ren ordezȧlmȧHungarierazko dialektologian, ȧ letrak [a] laburra agertzen du.almasagar[ɒ:] (luzea), [a:]-ren ordezȧnyāmanyámnire ama[ʎ] kontsonantea mantentzea[foʎo:]folyó [fojo:]ibai[goʎo]golyó [gojo:]puxtarri, pilota[ʎuk]lyuk [juk]zuloinoiz [e], [ɛ]-ren ordezgyëngegyengeahul[i], [y]-ren ordezkilsőkülsőkanpoaldepispëkpüspökapezpiku[e], [ø]-ren ordezsërsörgaragardo[o:w] diptongoa, [ol]-ren ordezvó͜utamvoltamizan naiz[ø:w] diptongoa, [øː]-ren ordezelső͜üelsőlehendabizkooro har, [i]-ren aurreko kontsonanteak sabaikaritzeagyinnyedinnyesandiszeretyiszeretimaite du / ditu
Izenaren berezitasun morfologiko batzuk:

 [ɛ]-k bere horretan dirau hungariera estandarrean erroak [ɛ] ~ [e:] alternantzia agertzen duten izenetan tehen ~ tehenek vs tehén ~ tehenek «behia ~ behiak».
 Osagarri instrumental-soziatiborako -val / -vel atzizkiak forma arkaikoa mantentzen du, aurretik duen kontsonantearekin asimilatzeke: szekervel vs szekérrel «gurditxoarekin».
 Badira leku-osagarri atzizki jakin batzuk, familiei buruzko izenekin bakarrik erabiliak: Sāndornó / Sāndoréknó vs Sándoréktól «Sándorren ahaideen etxekoa».

Erroaren bukaeran -t duten aditzek hungariera estandarreko indikatibozko lehenaldikoa baino forma laburragoa dute: süttem vs sütöttem “egosi dut (labean)”.

Sintaxiaren arloan, desadostasun batzuk nabari dira:Kiss 2006, 530. or.

 aditza singularrean, pluraleko subjektuarekin: elmúlt az ünnepek vs elmúltak ünnepek «jaiak izan dira»;
 adjektibo erakuslea singularrean, pluralezko izena izanik ere: el kellene fűrészelni azt a gallyfákat vs. azokat a gallyfákat “adar horiek zerraz moztu beharko lirateke”.

 Tisza-Körös eskualdea 
Tisza-Körös eskualdeko dialekto taldeak hauek dira: Hajdú-Bihar-koa, Tisza-ren ekialdeko eskualdearen erdialdeko zatia eta Călata eskualdearen mendebaldekoa (Errumania).Antalné-Szabó eta Raátz 2011, 110. or.

Ezaugarri fonetikoak:
+FenomenoaTisza-Körös eskualdeaHungariera estandarraItzulpenabatzuetan [e], [ɛ] izan beharreangyerëkgyerekumebeheranzko diptongak [o], [ø] eta [e:]-ren ordezhó͜uhóelursző͜ükeszőkeilehoriké͜iskéslabana[i:], [e:]-ren ordezníznézbegiratzen dupízpénzdirufílszfélszbeldur haizbokalen luzapena, silaba ixten duten [l], [r] eta [j] kontsonanteen aurreanbórnyuborjútxahalökőrököridi[u] eta [y]-ren luzapenakútatkutat[ur] putzu (akusatiboa)fűvesfüvesbelar ugarikoa
Berezitasun batzuk aditzaren esparruan birmoldatu beharrekoak dira:

 Indikatibozko orainaldiko singularrezko 3. pertsonan -n pertsona-atzizkia duen forma bat erabiltzen da, forma estandarra atzizki pertsonalik gabekoa duten aditz batzuen kasuan. Horrela, bada, megy ("doa"), lesz "izanen da", tesz "sartzen du" eta vesz "hartzen du" mëgyën, lëszën, tëszëszën eta vëszën bihurtzen dira, hurrenez hurren.
 Erroaren bukaeran -v duten aditzen kasuan, hungariera estandarrean indikatibozko singularreko 3. pertsonan ageri da, baina dialekto horietan erori egiten da: hí vs hív “deitzen du”.
 Indikatibozko orainaldikoan, aditz-joko objektiboan, forma berezi batzuk daude, hala nola tarcsa vs tartja «eusten dio / die», lássa vs látja «ikusten du / ditu».

 Ipar-ekialdeko eskualdea 
Geografikoki, Tiszaren goiko ibilguaren eremua da, Ukrainako Transkarpatia oblasta eta Errumaniako ipar-mendebaldea barne. Bertan, Szabolcs-Szatmár-Bereg dialektoen taldea, Mukatxevo eta Khust hirien artekoa eta Ujhorod hiriaren inguruetakoa daude, Eslovakiako lurralde mugakideko dialektoekin batera.Kiss 2006, 524. or.Antalné-Szabó eta Raátz 2011, 110-111. orr.

Ezaugarri fonetikoak:
+FenomenoaIpar-ekialdeko eskualdeaHungariera estandarraItzulpena[o:], [øː] eta [e:] beheranzko diptongoetan egiten dirajó͜uJóonlő͜ülőtiro egiten du (errifleaz)ké͜izkézeskubeste dialekto batzuetan [i:] bilakatzen den [e:] goranzko diptongoa egiteavi͜érvérodol[u:], [y:] eta [i:] maiz laburtzeabuzabúzagariszürszűriragazten duvizvízurbokalak luzatzea, [l], [r] eta [j] aurreankőrtekörtesaltxitxakőrtekörteudarehājlikhajliktolestu egiten da
Tisza-Körös eskualdean bezala, hor ere megy «doa», lesz «izanen da», tesz «sartzen du» eta vesz «hartzen du» aditzen atzizki forma pertsonala dago: megyen, leszen, teszen eta veszen, hurrenez hurren.

Eremu batzuetan, aginterazko singularreko 3. pertsonan, errespetuzko trataerarako erabilia, pertsona atzizkia -ík da, -en izan beharrean: Ne mennyík el! vs Ne menjen el! «Ez zaitez joan!», Vegyík! vs Vegyen! «Har ezazu!».

Eskualde horretako beste berezitasun bat elfele hitzaren erabilera da (“beste norabait”, hitzez hitzezko itzulpenean), ekintzaren izaera progresiboa adierazteko: Az öregek beszélték ezt elfele “Zaharrek esaten zuten hori”.

 Mezőség eskualdea 
Transilvaniako eskualdean (errumanieraz Câmpia Transilvaniei, "Transilvaniako ordokia", probintzia horren erdian dagoen goi-lautada), lau hungariar dialekto talde daude: erdialdekoa, Arieș ibaiaren haranekoa, Mureș ibaiaren haranekoa eta Târnava ibaiaren haranekoa.Antalné-Szabó eta Raátz 2011, 111. or.

Ezaugarri fonetikoak: 
+FenomenoaMezőség eskualdeaHungariera estandarraItzulpenabokal luzeak maiz laburtzeaházbolházbóletxekokesztyükesztyűeskularru[o] irekitzea [ɒ]rantzazentudun kokalekuan: bagárbogárintsektuazenturik gabeko kokalekuan: malammalomerrota[ε], [ø] azentugabearen ordez, zenbait leku dialektal arkaikotanördegördögdeabruhitzaren hasierako /v/ [β] egitea[βo:t]voltizan datoki jakin batzuetan, [t͡ʃ] egitea, [c]-ren ordezkucsakutyatxakurtoki jakin batzuetan, [d͡ʒ] egitea, [ɟ]-ren ordezdzserekgyerekume
Han ere, palóc eskualdean bezala, lekuzko objektu atzizkiak daude familiak adierazten dituzten izenetarako: Sándorni vs Sándorékhoz “Sándorren familiarantz”, Sándornott vs Sándoréknál “Sándorren familian”, Sándornól vs Sándoréktól “Sándorren familiarengandik”. Era berean, Tisza-Körös eskualdean bezala, bertan megyen, leszen, teszen eta veszen aditz-formak daude.

 Székelyföld eskualdea 
Székelyföld eskualdeak, geografikoki, Hargita eta Covasna-ren Harrobiko județeak hartzen ditu, bost dialekto talderekin: Udvarhelyszék-ekoa, Háromszék-ekoa, Csíkszék-ekoa, Gyergyószék-ekoa eta Marosszék-ekoa.Kiss 2006, 524-525. orr.Antalné-Szabó eta Raátz 2011, 111-112. orr.

Eskualde horrek fonetismo estandarrarekiko dituen ahoskera berezitasunak beste eskualde dialektal batzuetan aurkitzen dira. [e] bokal laburra beste hainbat eskualdetan bezala dago, baita bokalen luzapena ere [l], [r] eta [j]-ren aurrean. [ø] ahoskera, [ɛ]-ren ordez, Baranya-koaren (hegoaldeko Transdanubian) antzekoa da. Mendebaldeko Székelyföld dialektoak Mezőség-ekoetatik hurbil daude, adibidez, [o] bokalaren tratamenduari dagokionez ([ɒ]-k ordezkatua). Székelyföldeko ekialdeko dialektoetan, [o:], [ø] eta [e:] goranzko diptongo moduan egiten dira, mendebaldeko dialekto transdanubiarretan bezala. Székelyföldekodialektoen berezko ezaugarri fonetiko gisa, honako hauek daude:
+FenomenoaSzékelyföldeskualdeaHungariera estandarraItzulpenainoiz [o], [ɒ] izan beharreanhovashavaselurretan, elurrak estalia[ɛ] [æ]-rantz irekitzea ästäHungarierazko dialektologian, ä letrak [æ] agertzen du.esteilunabar
Dialekto horien ezaugarri morfologiko batzuk ere ohikoak dira beste dialekto batzuetan, adibidez, t erroa duten aditzen indikatibozko lehenaldiko forma laburra [süttem vs sütöttem «egosi egin dut (labean)»], familiak adierazten dituzten izenetarako lekuzko objektuetarako atzizkiak edo [ɛ] ~ [eː] alternantziarik eza. Beste fenomeno batzuk, ordea, Székelyföld dialektoetan bereziak dira:

 Indikatiboan, lehenaldi bukatuko formak gordetzen dira (mene “joan zen”, kére “eskatu zuen”) eta pluskuanperfektukoa [ment vala “joana zen", kért vala “eskatua zuen”]; hungariera estandarrak, berriz, indikatibozko lehenaldiko forma bakarra du. Badago, halaber, ekintzaren iraupen luzea adierazten duen lehenaldi molde bat: az imént jár vala nálunk «gurean izan da arestian [eta luzaroan izan da]».
 Orainaldiko baldintzazkoan, pluralezko 1. pertsonan, hizkuntza estandarrak ez dituen bestelako pertsona-atzizki batzuk erabiltzen dira: tudnók vs tudnánk “jakingo genuke”, kérnők vs kérnénk “galdetuko genuke”.
 Ekintza tarteka edota azaletik egiten dela adierazten duen atzizki sorta zabala dago, edota tarte laburretan errepikatzen dena: pipákol vs pipázgat «pipa erretzen du», nyiszitel vs nyiszál «mozten ibiltzen da», ugráncsol vs ugrándozik «jauzika ibiltzen da».
 -ódik / -ődik atziki bihurkariak adiera pasiboa izaten du maiz: elhozódott a fa (hitzez hitz, «egurrak bere burua ekarri du») vs elhozták a fát (hitzez hitz, «egurra ekarri dute»), euskaraz, «egurra ekarri da».

Székelyföldeko dialektoen berezitasuna haien lexikoan datza, figura gisako adierazpenetan, izaera adierazkorrean, oro har, poesiak (batez ere baladak), kantek eta ipuin folklorikoek ondo ilustratua, baita horretan inspiratu ziren idazleek ere.

Zenbait adibide:
+Székelyföldeko dialektoakHitzez hitzezko itzulpenaHungariera estandarraItzulpenaádámbűzÚMTsz, SzSzK.-k aipatua.Adamen kiratsaa házhoz nem tartozó ember szagaetxetik kanpoko gizon arrotz usainaahajtKriza 1926, 12. or.otthangürüzdölés / görözdölésköszörülészorrozketakacsiba / kacsuba / kacsukacsámpásdeformatu, itxuragabelacsik a kutyaKriza 1926, 59. or.iszik a kutyatxakurra milikatzen ari daodaül valaholnonbait esertzen dasokáig tartózkotik valaholluzaro egoten da nonbaitollógidaahuntz kumeollózikellik (kecske)kumea dakar (ahuntza)összebüszüdikmegromlik, megbüdösödikurduritzen da, usteldu egiten da
Errumaniako dialekto hungariarrek bezala, oro har, Székelyföldekoek errumanieratiko mailegu asko dituzte, batzuk aspaldikoak, abeltzaintza arloan adibidez: berbécs (< berbec) vs kos “ahari”, esztena (< stânã) vs juhszállás “artegi”, cáp (< țap) vs bakkecske “aker”, mióra (< mioarã) vs fiatal juh “ardi gaztea”.Kriza 1926, 22. or.Kriza 1926, 66. or.

 Moldaviako eskualdea 
Moldavian, hiru dialekto talde daude Bacău, Neamoț, Iași eta Vrancea-ko județeetan: iparraldeko csángó, hegoaldeko csángó eta Moldaviako Székelyföld. Iparraldeko dialektoak besteak baino arkaikoagoak dira, Erdi Aroko hizkuntzaren elementuak mantendu baitituzte. Beste bi taldeak Háromszék eta Csíkszék Székelyföldeko dialektoetatik gertu daude.

Eskualde horretako fonetismoak badu antzekotasunik beste eskualde batzuetakoarekin: adibidez, [e] laburra, beste hainbat eskualdetan bezala, edo [o]-tik [ɒ]-rako aldaketa, Mezőség-en bezala. Bertan, /v/ [β] ahoskatzen da, baina bokalarteko kokalekuan halaber: nem βot vs nem volt «ez da izan», kicsi βultál vs kicsi voltál «txikia hintzen». Iparraldeko taldean, [[t͡ʃ]-k [c] ordezkatzen du; [d͡ʒ]-k, [ɟ]; eta [ε]-k, [ø] atonoa, Mezőség-eko eskualde dialektal arkaikoetan bezala. [ɒ]-tik [o]-rako aldaketa, Székelyföldeko dialektoetan bezala, hor ere ageri da. Moldaviako dialektoen ezaugarri fonetiko zehatzak ere daude:Antalné-Szabó eta Raátz 2011, 112-113. orr.Kiss 2006, 525. or.
+FenomenoaMoldaviako eskualdeaHungariera estandarraItzulpenaiparraldean, [s]-tik gertu dagoen kontsonantea [ʃ]-ren ordezlásszuklássukikus dezagun / ditzagunbukaerako kontsonanteen luzapenarákkrákkaramarrometatesiafetekefeketebeltzhiatoa, [v]-ren ordezhüesszhűvösfresko [ez beroa]az artikulu zehaztua hurrengo hitzari aglutinatzea eta a erortzeazemberAz embergizona
Morfologian, arkaismo batzuk aipatu behar dira, batez ere aditzaren eremuan:Juhász 2012, 103-104. orr.

 aditz batzuekin, erroaren bukaerako u, v-ren ordez: hiu vs hív “deitzen du”;
 aditz batzuetan, [+ bukatua] ~ [- bukatua] erro alternantziarik eza: aluszik, alugyam vs alszik ~ aludjam «lo dago, lo egin dezadan»;
 hungariera estandarrean, indikatibozko orainaldiko singularrezko 3. pertsonako -ik aditz-atzizkia falta da: es vs esik “erortzen da”, foly vs folyik “hondoratzen da”, mász vs mászik “arrastaka doa”;
 aditz-joko obkektiboan, indikatibozko orainaldiko pluraleko 1. pertsonako.j falta da: váruk vs várjuk «itxaroten diogu / diegu»;
 baldintzazko orainaldiko pluralezko 1. pertsonako pertsona-atzizkia desberdina da: várnuk vs várnánk «itxarongo genuke», őrölnük vs őrölnénk «ehotuko genuke»;
 indikatibozko lehenaldiko hainbat forma daude, Székelyföldeko dialektoetan bezala, estandarrean bakarra badago ere: láta “ikusi zuen” (lehenaldi bukatuaren balioak ditu), ettem vala “jan dut” (orainaldi bukatuaren balioa), ettem vót “janda neukan” (pluskuanperfektuaren balioa) vs láttam, ettem;
 indikatiboan, lehenaldi modu jakin bat, singularrezko 3. pertsonan, aditz-joko objektiboan: ittand vs itta «edaten zuen / zituen», ettend vs ette «jaten zuen / zituen».

Berezitasun sintaktiko batzuk:
+FenomenoaIparraldeko csangós dialektoakHungariera estandarraItzulpena"izan" aditza ez erabiltzeaArra a kecke a heden.Arra van a kecske a hegyen.Ahuntza hor nonbait da, mendian.kasu batzuetan artikulu zehaztua ez erabiltzeaFeredik a búza napba.Fürdik a búza a napban.Gariak eguzkitan bainatzen dira.indikatiboa erabiltzea, baldintzaren ordezMintha úszik búzába.Mintha úszna a búzában.Galsoroetan igeri egingo balu bezala.
«Hizkuntzaren berritze» garaian (XIX. mendea) sartutako hitzen falta, dialektoen eremuan eratutako hitz ugari agertzea eta errumanieratiko mailegu anitz Moldaviako lexikoaren ezaugarriak dira: eleok nekez ulertzen dituzte hungarierazko beste hiztunek, nahiz eta errumanieraz jakin, hungarierazko arkaismo asko dituelako oro har, baina baita hitz dialektal jakin batzuk ere:Juhász 2012, 105-106. orr.
+Csángós dialektoakHungariera estandarraItzulpenacenkkutyakölyöktxakurkumecsáncsinálegiten ducsukmonytojásarrautzafilyesznyúlerbihi͜évforrósutan, beroszi͜érikfájhorrek min ematen duszebesszsavanyúgarratzszültüfurulyaflauta
Moldaviako lexikoan, batez ere iparraldeko dialektoetan, eragin handiena errumanierak du; maileguak esparru askori dagozkio: Adibidez:Juhász 2012, 106-107. orr.
+Csángós dialektoakErrumanieraHungariera estandarraItzulpenabosztánbostantökkubidáltadaltăvésőguraizeakfrikoszfricosfélősbeldurtikálendárcalendarnaptáregutegikozonákcozonackalácsbriochekozsokcojocbundalarruzko berokikumnátacumnatàsógornőkoinata (ezkokidearen arreba / ahizpa)kurkacurcăpulykaindioilaroodájeodaieszobagelasztomákstomacgyomorurdail
Beste ezaugarri lexiko zehatz bat atzizki txikitzaileen ugaritasuna da, batzuk Moldaviako dialektoetan berezkoak. Areago, maiz erabiltzen dira, eta pertsonen, animalien eta objektuen izenei ez ezik, adjektibo eta adberbioei ere eransten zaizkie. Adibidez: lányikó vs lányka «neskatila», botóka vs botocska «makila txikia», hosszukó (hungariera estandarrean parekorik ez duena) «luzetxo», könnyüd (hungariera estandarrean parekorik ez duena) «arintxo». -ka / -ke atzizki txikigarria femeninoaren marka ere bilakatu da etnonimoentarako; hungariera estandarrean, aldiz, «emakume» edo «neska» esan nahi duen hitza gehitzen da hartarako: magyarka vs magyar nő «emakume hungariar».Juhász 2012, 105. or.

 Oharrak eta erreferentziak 

 Iturri bibliografikoak 


  B. Lőrinczy, Éva eta Hosszú, Ferenc, (zuz.), Új magyar tájszótár [«Hungarierazko hiztegi dialektal berria»] (ÚMTsz), I-V. liburukiak. Budapest, Akadémiai Kiadó, 1979-2010.
  Balázsi-Pál, Előd (erredaktore) A székelyek szavai és kifejezései (SzSzK) [«Székelyföldeko hitz eta esamoldeak»]. Azken eguneratzea: 2008-03-31 (kontsultatua: 2017ko otsailaren 2an).
  Juhász, Dezső, The types and main characteristics of the Hungarian dialects of Moldavia, Peti, Lehel et Táncos, Vilmos (dir.) Language Use, Attitudes, Strategies. Linguistic Identity and Ethnicity in the Moldavian Csángó Villages [«Hizkuntzaren erabilera, jarrerak, estrategia. Moldaviako herri csángóetako hizkuntz nortasun eta etnizitatea»], Cluj-Napoca, Editura Institutului pentru Studierea Problemelor Minorităților Naționale, 2012, 97-109 orr.,  (kontsulta: 2017-02-2).
  Kiss, Jenő, Nyelvjárások, regionális nyelvváltozatok [«Dialektoak, eskualdeko hizkuntz barietateak»], Kiefer, Ferenc (zuz.), Magyar nyelv (Hungariera), Budapest, Akadémiai Kiadó, 2006, 517-548. orr.
  Kriza, János, Erdélyi tájszótár [«Transilvaniar hiztegi dialektala»], Budapest, Révai, 1926 (kontsulta: 2017-02-02).
  Piro, Krisztina, A moldvai csángó nyelvjárásról [«Moldaviako csángó dialektoaz»] (kontsulta: 2023-02-25).

 Bibliografia osagarria 

  Balassa, Iván eta Ortutay, Gyula, Magyar néprajz ["Hungariar etnografia"], Budapest, Corvina, 1980, 3. atala, Szellemi műveltség ["Kultura espirituala"], A szellemi műveltség kifejezésének eszközei atala (Kultura espirituala adierazteko moduak), azpiatala A magyar nyelvjárások ["Hungariar dialektoak"] (kontsulta: 2017ko otsailaren 2an).
  Benkő, Loránd, Magyar nyelvjárástörténet ["Hungariar dialektoen historia"], Budapest, Tankönyvkiadó, 1957.
  Gálffy, Mózes eta Márton, Gyula, Székely nyelvföldrajzi szótár ["Székelyföldeko hiztegi geolinguistikoa"], Budapest, Akadémiai Kiadó, 1987.
  Gálffy, Mózes; Márton, Gyula; Szabó T. Attila (zuz.), A moldvai csángó nyelvjárás atlasza ["Moldaviako csangó dialektoaren atlasa"], 1-2 liburukiak, Budapest, Magyar Nyelvtudományi Társaság, 1991.
  Kálmán, Béla, Nyelvjárásaink ["Gure dialektoak"], 5. edizioa, Budapest, Tankönyvkiadó, 1989.
  Végh, József, Őrségi és Hetési nyelvatlasz ["Őrség-eko eta Hetés-eko atlas linguistikoa"], Budapest, Akadémiai Kiadó, 1959.

 Ikus, gainera 
 Sikuloak (Transilvania)

 Kanpo estekak 
  Dialekto csangóez emandako soinuzko dokumentuak (kontsulta: 2017ko otsailaren 2an)

Kategoria:Hungariera
Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak