Vicenta Garnika Laserna

Vicenta Garnika Laserna (Haro, Errioxa, 1900 – Durango, Bizkaia, 1977) Durangoko emakumeen kartzelako presoetako bat izan zen. Durangoko UGTko kidea zen herriko Mendizabal lantegian lan egin zuenean. 1937ko martxoaren 31ko Durangoko bonbardaketa ostean seme-alabekin erbesteratu zen.

Frantziako Gobernuak 1938an errefuxiatuak kanporatu zituenean, Durangora itzuli zen eta auzokideek salatu egin zuten. Bilboko Orue Txaleteko Emakumeen Kartzelan urte bi eman zituen eta  Durangoko Emakumeen kartzelan bat. 'Durango 1936' izeneko kultur elkarteak jasotako testigantzekn esanetan, durangar bakarra izan zen, seguraski Haron jaioa izateagatik.

 Bizitza 
Vicenta Garnika Laserna Errioxa probintziako Haro udalerrian jaio zen 1900ean. Erditzean ama hil zen eta, handik hiru urtera, aita berriro ezkontzean, Vicenta Durangora ekarri zuten izeko batekin bizitzera. Baliteke sortzez Harokoa izate hori izatea, hain justu, Durangoko emakumeen kartzelan egon izanaren arrazoia, normalean presoak ez baitzituzten etxetik hain gertu edukitzen. 

1920an, Juan Gorosarri Gojenolarekin (1895-1978), Durangon trenbideko langilea zenarekin, ezkondu zen. Senarrak, ANVko kideak, hiru urteko gatibualdia jasan zuen  Frantziako Argèles-Sur-Mer eta Gurseko kontzentrazio-esparruetan. Bikoteak bost seme-alaba izan zituen: Miren, Lourdes, Edurne, Pablo eta Garbiñe. Mendizabalen hiru txandatan lan egiten zuen, etxeko eta umeen ardura bikotekide bien artean banatzen zutela. Maria Gorosarri Gonzalez (1978) EHUko irakasle, kazetari eta idazlea birbiloba da.

 Ibilbidea 
Espainiako Errepublikarekin batera, mitinetara joaten hasi zen eta, 1931. urtean boto eskubidea onartuta zegoenean, 1932. urtean Euskal Estatutua onartzeko emakumeek lehenengoz botoa eman zuten egun historikoan parte hartu zuen, baita hurrengo hauteskunde kanpainetan ere, Fronte Popularraren aldeko paskinak banatzen Salon Dominical aurrean, adibidez. Jarduera politiko horrengatik, 1934. urtean salatu zuten lehenengoz auzokide batzuek. Salaketa horren ondorioz, Espainiako Guardia de Asalto delakoak etxea miatu zien.

 1936, Altxamendu faxista 
Militarren sektore batek 1936ko uztailaren 18ko estatu-kolpea eman zuenean, Mendizabal (Hijos de Mendizabal) lantegian ari zen lanean, errelebotan. UGTko afiliatua eta sozialista zen. Vicentak 36 urte zituen orduan eta UGTn afiliatuta zegoen.

Estatu-kolpeari aurre eginda, faxistek 1936ko irailaren 25ean lehenengoz Durango bonbardatu zutenetik, Tabirako auzokideek Izurtzako pinudietan pasatzen zuten eguna. Behin Vicenta umeekin harantz abiatu zenean, makurtu zen mementoan, tiro egin zioten inguruko orturen batetik. Vicentarentzat zen tiroa, baina Jabier Gorosarri iloba izan zen zauritua.

Durangoko faxistek armak zituztela jakin zutenean, haien zaintza indartu zuten herritarrek. Vicentak Angel Gorosarri koinatuari auzokide faxisten egoeraren berri eman zion eta Radio Sevilla entzuten zutela. 1937ko martxoaren 31ko bi bonbardaketetan Durangok biztanleriaren %5 galdu ondoren, lehenengo Bilbora eta gero Santanderrera eta Frantziara jo zuen familiak. 1938an Frantziako gobernuak, beste asko legez, Vicenta eta seme-alabak kanporatu zituenean, Durangora itzuli ziren. Orduko hartan, harrika hartu zuten auzokideek. Hori gutxi ez, eta Guardia Zibilaren aurrean salatu zuten.
 Kartzela 
Gerra kontseilua egin ostean, espetxeratu egin zuten. Bilboko Orue Txaleteko Emakumeen Kartzelan zein Durangoko emakumeen kartzelan —gaur egun existitzen ez den eraikinean—  eduki zuten preso. Kartzelan talde historikoekin bat egin zuen, besteak beste, Madrildar Rosario Sanchez Mora 'Dinamitera' ezizeneko milizianoa edo guadalajarar Tomasa Cuevas ekintzaile komunista eta antifrankistarekin. Vicentak ez zuen inoiz espetxeaz hitz egiten, behin baino ez zuen adierazi, txarrena gauez, lagunen bat fusilatzera eramatera joaten zirenean, itzartzea izaten zela. Espetxeko kideek erakutsi zioten irakurtzen. Izan ere, dokumentu ofizialetan horixe ikusten da, aurretik ez baitzekien bere izena ere idazten, gerra kontseiluaren epaian bertan hatz-marka utzi behar izan baitzuen sinaduratzat. Zigorraren azken urteak etxean bete zituen, espetxealdi txikiarekin. “Guztiz debekatua zuen bere lagunekiko harreman mota oro”. Gainera, lagunekin harremanik izatea galarazita zuen. Ordurako, hiru alaba nagusiak (15, 14 eta 11 urtekoak) lanean zituen eta seme-alaba txikien (8 eta 5 urtekoak) ardura Auxilio Social-ek hartu zuen.

Frankismo luzean ez zuen amorerik eman eta etxean esaten zuen berak sozialista izaten jarraitzen zuela. Ohean gaixorik eman zituen azken lau urteetan, gauetan Radio Pirenaica sintonizatu guran jardun zuen.

 Lekukotzak 
Durango, 1936 elkarteak urteak daramatza Durangoko Emakumeen Kartzela hartan egon ziren edo bisitan joaten zirenen lekukotzak biltzen. Hemen ditugu haietariko zenbait:

 Edurne Gorosarri Garnikaren lekukotza. Vicenta Garnika Laserna presoaren alaba. Egunero, amamak prestatutako jatekoa espetxeko sarreran uzten zuen, leihotik ama ikusteko aukeraren bat edukiko zuelakoan.
Amari injustizia handia egin zitzaion, amak ezer egin barik. Durangoko bonbardaketa eta gero, erbestera alde egin genuen. Frantziak 1938an mugan ipini gintuen: Bartzelonara (artean Errepublikak agintzen zuen) edo Bilbora joateko (orduko, Francoren menpe). Guk Durangora bueltatzea erabaki genuen, ez genuen-eta ezer ere egin! Erbestetik bueltatu ginenetik, kalean iraintzen gintuzten, eta ama salatu zuten. Handik hilabetera atxilotu zuten. Vicentak preso egon zen garaian jasandakoek piztu zioten Maria Gorosarri González birbiloba ikerlariari memoria historikoa berreskuratzeko grina.
 Edurne Gorosarri Garnikaren lekukotza (bideoa). Vicenta Garnika Laserna, 40 urterekin atxilotu zuten presoaren alaba.
 Aitortza 
 2007an maiatzean Ahaztuak 1936-1977 elkarteak Durangoko emakumeen kartzelan preso egondako emakumeak omentzeko asmoz, plaka oroigarria jarri zuen gaur egun (2025) Nevers ikastetxea den kanpoaldeko horman, antza, horma hori baita frankismo garaian komentu eta kartzela izandakotik iraun duen aztarna bakarra. Ondorengo testua jarri zuten plakan: «1936ko kolpe faxistaren ondoren toki honetan kartzela zigorra jasan zuten» emakumeei eskainita, eta horiek «askatasuna, justizia soziala, II. Errepublikako gobernua eta Euskal Herriko eskubideak» defendatzeagatik zigortuak izan zirela aitortzen du». Elkarteko kideek gerora jakin ahal izan zutenez, ikastetxeko arduradunek plaka kendu egin zuten, bertan idatziriko testua ez baitzen haien gustukoa eta ikastetxeko horman oroigarririk jarri ahal izateko, arduradun horiek esaldi bakarra onartzen zuten: Hemen, emakume presoak egon ziren 1938 eta 1939 urteetan. 
 2008an Memoriaren Tokia izeneko ekitaldia. Durangon emakumeen kartzela izan zela gogoratuz. Ahaztuak 1936-1977 elkarteak Durangoko emakumeen kartzelan preso egondako emakumeak omentzeko asmoz plaka oroigarria jarri zuten, Nevers ikastetxe pareko horma batean, ekitaldi xume bezain hunkigarrian. Hain zuzen, aurreko urteko maiatzean jarri ostean ikastetxeko arduradunek kendu zuten plaka bera.

 2010ean Emakumeen kartzela gogoratu zuten Martxoaren 31ko bonbardaketaren ekitaldien artean. Gerediaga elkarteak, Berbaro elkarteak, Kriskitin dantza taldeak eta Durangoko Udalak Martxoaren 31 zela-eta hainbat ekitaldi prestatu zituen. Horien artean Durangon, Nevers ikastetxea dagoen tokian, emakumeen kartzela egon zela gogoratu zuten, Oroimen Egunean.
2021ean, Durango, 1936 Elkarteak eta Andereak Elkarteak omenaldi ekitaldia antolatu zuten Emakumeen kartzela egon zen Nevers ikastetxean. Agurrik Gabeak izeneko ekitaldian 1939-1940 urteen artean Durangoko emakumeen kartzelan egondako presoak omendu zituzten. Horretarako, soka-dantza berezia egin zuten; Durangoko dantza taldeetako dantzariek, Aikoko kideek eta baita Iurretako plaza-dantzak taldeko kideek ere. 49 emakume bildu elkarren ondoan eta lore sorta baten inguruan, Patxi Labordaren koreografiagaz Joseba Sarrionandiak osaturiko koplen erritmora dantza egin zuten. Erika Lagomak abestu zituen koplak Onintza Azkaratek biolaz lagundurik. Horren ostean, kartzela horretan hildako emakume eta umeen izenak gogoratu zituzten. Maria Gorosarri EHUko irakasleak kartzelaren inguruan ikertutakoa azaldu zuen. Maite Anduezak, berriz, txikia zenean kartzelara joaten zela kontatu zuen, Madrilgo Chiloeche izeneko presoa bisitatzera.

 2023ko urtarrilaren 21ean kartzelan errepresaliatutako biktimak omendu zituzten. Durango Udalak plaka bat jarri zuen kartzelan hildako bost emakumeen eta 6 umeen izen eta abizenekin. Inma Garrastatxu Durangoko alkateak, Julian Rios alkateordeak eta Maria Gorosarri ikertzaileak hartu zuten hitza, Marian Bilbatuak aurkeztuta. Dantzariek soka dantza eskaini zuten Ixone Aroma buru zela, Leire Vargasek abestutako eta Eunate Zarrabeitia eta Ana Tere Maestro bibolin joleen erritmora.

 Joseba Sarrionandiak Durangoko Kartzelako Emakumeen omenez sortutako koplak (Kuba, 2021)

 Iruditegia 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Durangarrak
Kategoria:Errioxarrak
Kategoria:Emakume langileak
Kategoria:Emakume sindikalistak
Kategoria:Emakume ekintzaileak
Kategoria:Preso politikoak