Hirigune historiko

Hirigune historikoaEuskalterm: [Arkeologia Hiztegia] [2018] edo parte zaharraEuskalterm: [Arkitektura hiztegia] [2024] XIX. mendeko eta XX. mendearen hasierako zabalguneak baino lehenagoko hirigune historiko eta monumentala da. 1869an, alde zaharra honela definitu zuten: «etxalde multzokatua, eta, oro har, ingurabideko hormaz edo esparruaz inguratua, hiri-bazterrak izan ezik».

 Aurrekari historikoak 
Hiri-eredua Iraultza Neolitikoarekin batera agertzen da. Landareak landatzeko aukerak, lurralde baten eta biztanleriaren kontzentrazio handiagoaren behar txikiagoa izateaz gain, nekazal soberakinak sortzea dakar, biztanleriaren zati bat beste funtzio batzuetarako liberatzea ahalbidetzen dutenak: artisautza, merkataritza edo kudeaketa publikoa. Hasieratik, beste funtzio horiek izango dira hiriko bizitzaren ezaugarri nagusiak.

Hiri neolitikoa elkarbizitzarako eredu bihurtzen da. Bertan industria eta merkatua daude, eta jarduera horiei esker hazi egin daiteke, bai hedadurari dagokionez, bai biztanleriari dagokionez. Baina hiri horren tamaina mugatua da nekazaritza- eta industria-produktibitateagatik, merkatuaren gaitasunagatik eta aukera teknikoengatik, eta horiek ez dute jendetza handirik biltzen. Hala ere, Antzinaroko hiri batzuek tamaina handia hartu zuten, milioi bat biztanle ingururekin, Erromak esaterako.

Lehen hiri-zeinuak oroimena dagoen espazio historiko zaharrenean sortzen dira. Mesopotamian eta bere eragin-eremuan duela 8500 urte inguru eraiki ziren lehen etxe taldeak: Jeriko, Palestinan eta Çatal Höyük, Anatolian. Buztin egosizko blokeak, pisu leundu eta koloreztatuak eta estalki lauak dituzten dozenaka eraikin gutxi batzuk, eremu komun batean ongi antolatuak. Oraindik ez ziren hiriak, milaka urte geroago hartu duen terminoaren zentzuan, baina sumertarren tenplu-hiriek badute espazioaren antolamendu-eredu bat eta gaur egunera arte hedatzen den eraikuntza-eredu bat: adreiluzko hormak, oinplano angeluzuzena, estalki lau irisgarria, hainbat familiaren taldekatze antolatua (Çatal Höyükek bere urrezko aroan 13 hektarea hartzen zituen eta badirudi 10.000 biztanle izatera iritsi zela). Gizakiak, lehen aldiz, nahita altxatutako asentamendu exentua eraiki zuen, ordura arte erabilitako babesleku naturalak ez bezala.

Lehen hiri-zibilizazioak duela 5.000 urte inguru agertu ziren zazpi eskualde ezberdinetan: Huang He ibaiaren haraneko lautada (Lanzhou, Anyang, Gaocheng), Indus harana (Harappa, Mohenjo-Daro, Lothal), Tigris eta Eufrates haranak (Ninive, Babilonia, Ur, Uruk, Assur), Niloko bailara (Menfis, Giza, Tebas, Abidos), Niger harana (Gao, Timbuktu), goi-meseta mesoamerikarrak (Tikal, El Tajín, Tenochtitlan, Copán) eta Andeak (Tiahuanaco, Piquimachay, Machu Picchu, Nazca). Ezin da baztertu eskualde horien guztien arteko komunikazioa, baina ez dirudi eskualde horietako bat jatorria dela eta gainerakoak hedapen-guneak direla zehazteko bezain biziak direnik, bereziki Amerikako hiri-zibilizazioak kontuan hartzen baditugu. Azpimarratzekoa da eremu horietan guztietan izendatzaile komun bat dagoela: lehenengo hiriak alubioi-lautada batean daude, nekazaritzarako aukera onekin, eta horrek erakusten du antzinako hirien hurbileko inguruneak mendekotasun handia duela.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak