Martxel Ensunza

Martxel Ensunza Lekunberri (Loiu, Bizkaia, 1952ko uztailaren 1a - Bilbo, 2025eko abuztuaren 23a) ingeniaria eta irakaslea Euskal Herriko Unibertsitatean izan zen,  baita kide oso aktiboa Udako Euskal Unibertsitatean ere. Zientzia eta teknologiazko euskarazko testuak idazteko baliabideak zabaltzeagatik nabarmendu zen; aitzindaria izan da euskarazko alfabetatze zientifikoan, hau da, zientziako unitateak, eragiketak, formulak eta esamoldeak nola idatzi eta irakurri behar ziren finkatzen. Gainera, Ekaia aldizkariaren zuzendaria izan zen eta euskaltzain urgazle izendatu zuen Euskaltzaindiak 1991n.

Martxelek Bilboko Ingeniaritza Eskolan egin zituen ikasketak, eta bertan zela garatu zuen euskaltzaletasuna, halako moldez non, karrera-amaierako proiektua euskaraz aurkeztu zuen. Urte berean Iñaki Goirizelaiak ere aurkeztu zuen euskaraz, Jose Ramon Etxebarriak lagundu zien biei horretan.

Irakasle aritu zen Euskal Herriko Unibertsitatean, Leioako Zientzia Fakultatean eta Euskara teknikoa irakasgaian,  Fisika, Kimika, Matematika, Biologia eta Geologiako ikasleei zientzia eta teknikarako euskara lantzeko aukera emanez. Gai horretaz ikertu zuen, eta 2001ean doktore-tesia aurkeztu zuen Jazinto Iturberen zuzendaritzapean eta Jose Ramon Etxebarriarekin lankidetzarekin izenburu honekin: "Ikur eta zeinu bidezko adierazpen matematiko-fisikoen irakurbidea. Bilakaera historikoaren azterketa eta zenbait proposamen berri".

 Zientzia eta teknologiazko euskararako baliabide-sortzailea 
Euskara batuaren oinarriak 1966an sortu eta gero, euskara batu horrekin unibertsitate mailako hizkuntza ulergarri, zehatz eta komunikatibo bat sortu behar izan zenean, erronka hori gainditzeko sortu zen belaunaldi aitzindari arrakastatsu bat (Jose Ramon Etxebarria, Andoni Sagarna, Mikel Zalbide, Xabier Mendiguren Bereziartu, Xabier Kintana, Luis Bandres, Joseba Intxausti, Klaudio Harluxet, Joan Mari Torrealdai, Jose Antonio Aduriz, Martxel Aizpurua, Lore Azkarate, Andres Urrutia...).Ildo horretan Martxel Ensunzak lan ugari egin zituen Jose Ramon Etxebarriarekin, Jazinto Iturberekin, Udako Euskal Unibertsitatearekin eta EHUren barruan. Esaterako, formula matematikoak euskaraz zelan irakurri behar ziren jakiteko irizpide argirik ez zegoenean, Ensunza izan zen hori aztertzen lehena 1984an, irakurbiderako arau nagusiak ezartzen hasi zenean. Definitu zituen hiru arauak zeharo onartuak izan ziren, unibertsitateko euskal lerro berri guztietan erabili ziren. Ensunzaren 2001eko doktore tesian modu formalean definitu zituen hiru arau nagusi horiek. Geroago, 2002 eta 2008 liburu moduan argitaratu zuten lan hori. 2011n, Eusko Jaurlaritzaren enkarguz eta Jose Ramon Etxebarriak koordinatuta, aditu talde batek hiru arau haiek finkatu zituen Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak liburuan. Belaunaldi berriek normaltasunez erabiltzen dituzte gomendio horiek, arazorik gabe.
erdian|thumb|500x500px|Batukariak, biderkariak, deribatuak, integralak nola irakurri euskaraz.

 Sinboloen irakurbide teknikorako hiru arau orokorrak 
1983an Martxel Ensunzak irekitako bidea aditu talde batek finkatu zuen 2011n, jose Ramon Etxebarriak koordinatuta.  Hona hemen gainerako taldekideen izenak: Juanjo Agirrezabalaga, Andres Alberdi, Xabier Artola, Antton Gurrutxaga (Elhuyar), Juankar Hernandez, Jacinto Iturbe, Andres Odriozola, Jesus Mari Olaizola Txiliku (Elkar argitaletxea), Iñaki Ugarteburu eta Igone Zabala. Lehen bertsio bat egin zuten, eta bukaeran beste aditu hauen ekarpenak ere jaso zituzten: Alfontso Mujika (Elhuyar), Arturo Apraiz (EHU), Arturo Elosegi (EHU), Asier Larrinaga (ETB), Garbiñe Alkiza (Elhuyar), Javier Duandikoetxea (EHU), Jesus Mari Txurruka (EHU), Josu Pikabea (institutuko katedraduna), Joxemiel Odriozola Pana (EIMAko administrazioa), Juan Mari Agirregabiria (EHU), Julio Garcia Garcia de los Salmones (EHU), Kepa Altonaga (EHU) eta Patxi Angulo (EHU).

Eta hauek dira Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak liburuan sinboloen irakurbide teknikorako finkatu zituzten hiru arau orokorrak:

 I. Lehenengo araua, sinbolo bakunen izendapenari buruzkoa 
Sinbolo bakunen izendapenean, ahal dela, erlazio biunibokoa ezarriko da sinbolo bakoitzaren eta sinboloari hizkuntza bakoitzean esleitzen zaion irakurbidearen artean, eta sinbolo hori adostu eta ezagutzera emango da erabiltzaileen artean.
+Sinbolo bakunaSinboloaren irakurbide naturala=berdin∀edozein ...-etarako,
edozeintarako,
guztietarako∪bilduraintegralerrosinsinu
Agerikoa denez, sinbolo bakun deritzegu inolako indizerik ez dutenei eta izen bakarrez izendatzen direnei. Bestalde, sinbolo barne-egituradun deritzegu beren idazkeran eta definizioan indizeak darabiltzatenei, dela mugak adierazteko, dela bestelako informazioak emateko.

 II. Bigarren araua, sinbolo barne-egituradunen izendapen eta irakurbideari buruzkoa 
Sinbolo barne-egituradunen kasuan, sinboloekin batera, aldagaien, parametroen eta eragiketa-mugen definiziorako esamoldeak euskararen joskerara egokitu behar dira, esamolde estandarrak abiapuntu harturik.
+Sinbolo barne -egituradunaSinboloaren irakurbide teknikoaa azpi iintegral atik beralimite. ixa zerorantz doaneanderibatu i grekoa ixarekikobatukari. i berdin batetik enera

 III. Hirugarren araua, sinbolo-kateen irakurbideari buruzkoa 
Sinbolo-kateak deritzegu sinboloak elkarren segidan idatziz eratzen diren adierazpen matematikoei.

Sinbolo-kateak irakurtzean, hiru oinarri nagusi izango dira kontuan:

a) Idatzirako erabili den hurrenkera berean irakurriko dira sinboloak (bai sinbolo bakunak, eta bai sinbolo barne-egituradunak ere), banan-banan, bata bestearen ostean.

b) Sinbolo bakoitza bere aldetik irakurriko da; sinbolo bakunen kasuan, izena bere hutsean aipatuz, eta, sinbolo barne-egituradunen kasuan, berriz, bigarren arauan esandako moduko esamoldeak erabiliz.

c) Sinboloak beren artean inolako loturarik gabe irakurriko dira, beren horretan, idatzi bezala irakurriz, hurrenez hurren.
+Sinbolo-kateakIrakurbide teknikoa[a] [gehi] [b] [berdin] [c]{balio absolutu [efe ixa] [ken] [efe ixa azpi ka]} 
[txikiago] [bat][limite, ene infiniturantz doanean] {[ixa ber ene ken bat [zati] [ene gehi bat faktorial]} [berdin] [zero] 

 Udako Euskal Unibertsitateko kidea 
Hamahiru liburu argitaratu ditu Udako Euskal Unibertsitatearekin, baita hamaika ikastaro eta hitzaldi eman. 

Udako Euskal Unibertsitatearen ohiko kolaboratzaile izanik, 1980ko hamarraldian UEUko argitalpengintza-zerbitzuaren sorreran parte hartze zuzena izan zuen. Garai hartan egilearen liburuen testu originalak eskuz idatzita jasotzen ziren, idazmakinaz testua idatzi eta hutsuneak uzten zituzten sinbolo matematikoak edo formulak geroago eskuz txertatzeko, baita irudiak marrazteko ere. Idazmakinaz idatzitako orrialdeak egileari pasa, eta horrek “rotrina” hartu eta eskuz betetzen zituen hutsuneetako zeinuak eta irudiak. Funtsezko inplikazioa izan zuen Martxel Ensunzak lan horietan, Jose Ramon Etxebarria, Jesus Mari Txurruka eta Mari Karmen Meñikarekin batera.

EHUko irakasgaiarekin buru-belarri zegoela, aukeraren berri zabaltzen lan handia egin zuen, euskara teknikoaz interesaturik zeuden UEUkideekin. Hainbat urtez, ikastaro eta hitzaldi asko eman zituen Larraonan, bide batez apunte gisako eskuizkribuak prestatuz, gerora liburu formatuan argitaratuko zituenak UEUn bertan. Unibertsitateko irakaskuntzan barra-barra erabili izan diren hamahiru liburu hauetan islatzen da, batez ere, Martxel Ensunzaren ekarpena:

2025eko abuztuaren 23an hil zaigu Martxel Ensunza Lekunberri. Loiun jaioa zen 1952an eta handik Bilborako bidea hartu zuen gaztetan. Ziurrenik ere, gaur egungo UEUkide gazteentzat ezezaguna izango da, baina 1977tik aurrera UEUk Iruñerako bidea hartu zuenenean, eta bertako Larraona ikastetxean udako hamabostaldiko ikastaroak barnetegi gisa antolatzen hasi ginenetik, UEUkide bikaina bihurtu zen, boluntario militanteen kemenez parte hartu baitzuen eukarazko unibertsitate jaioberri hartako azpiegiturako lanetan. Martxelen ohorez idatzi dut artikulu hau, beraren ekarpen batzuk aipatzea merezi duelakoan, oraingo UEUkide gazteek nondik eta nola hasi ginen jakin dezaten, eta orduko aitzindarien memoria ezagutu eta gorde dezaten.thumb|Martxel Ensunza 1983|ezkerrera
 Martxel Larraonako musikazale, gitarrajole, atabalaria eta kantaria 
Martxelen zaletasunik handienetakoa musika zen. Txukun jotzen zuen gitarra eta harekin harmonian kantatzea gustatzen zitzaion. Euskal kantak maite zituen, eta zer esanik ez, Ez dok hamahiru mugimenduaren jarraitzailea zen. UEUko Larraonako aisialdiko tarteetan, ikastaroak bukatutakoan, zenbat kantaldi ez ote zuten egin Martxelen arrimuan, gero etorriko ziren herrietako Kantu jira eta Kantari herritarren aitzindari.

 Euskaltzain urgazlea (2006tik) 
Euskaltzaindiak euskaltzain urgazle izendatu zuen 1991ko urtarrilaren 31n.  Lexiko Ebazpenen Finkapena (LEF) batzordean parte hartu zuen 1989 eta 1995 urteen artean.

 Sariak eta errekonozimenduak 
 1985: Resurrección Maria Azkue saria euskarazko ikerlanetarako. Bilboko Aurrezki Kutxak eman zion sari hori Martin Olazarrekin batera. Ensunzak lan honengatik jaso zuen saria: Transformadore trifasiko baten eraiketa (30.000 V ± 5%, 10.000 kVA).
 2014: Komunikazioa euskaraz ingeniaritzan liburua dedikatu zion Jose Ramon Etxebarriak ("Martxel Ensunza adiskideari").

 Idazlanak 
EHUko irakasgaiarekin buru-belarri zegoela, aukeraren berri zabaltzen lan handia egin zuen, euskara teknikoaz interesaturik zeuden UEUkideekin. Hainbat urtez, ikastaro eta hitzaldi asko eman zituen Larraonan, bide batez apunte gisako eskuizkribuak prestatuz, gerora liburu formatuan argitaratuko zituenak UEUn bertan. Unibertsitateko irakaskuntzan barra-barra erabili izan diren hamahiru liburu hauetan islatzen da, batez ere, Martxel Ensunzaren ekarpena:
UrteaLiburuaEgileakArgitaletxeaPDF bertsioa1982Fisika Orokorra (I). MekanikaMartxel Ensunza Lekunberri, Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Oskar Ezenarro Artolazabal, Patxi Ugalde LordaUEUPDF1983Alfabetatze zientifikoa: zenbakiak, unitateak, irakurketa, eragiketak, esamoldeakMartxel Ensunza LekunberriUEUPDF1984Fisika Orokorra (I) Mekanika (3. argitarapena)Martxel Ensunza Lekunberri, Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Oskar Ezenarro Artolazabal, Patxi Ugalde LordaUEUPDF1984Alfabetatze zientifikoa: zenbakiak, unitateak, irakurketa, eragiketak, esamoldeak (2. argitalpena)Martxel Ensunza LekunberriUEUPDF1986Fisika Orokorra (II)Juan Mari Agirregabiria Agirre, Joseba Andoni Duoandikoetxea Zuazo, Martxel Ensunza Lekunberri, Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Oskar Ezenarro Artolazabal, Jose Mari Pitarke de la Torre, Alberto Trancho Elorriaga, Patxi Ugalde LordaUEUPDF1989Fisika Orokorra. AriketakMartxel Ensunza Lekunberri, Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Oskar Ezenarro Artolazabal, Jose Mari Pitarke de la Torre, Patxi Ugalde Lorda, Nerea Zabala UnzaluUEUPDF1990Fisikaren historia laburraJose Antonio Billalabeitia , Josu Egiguren Ganboa, Martxel Ensunza Lekunberri, Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Iñaki Lasa Iguain, Arantzazu Salazar Ruiz, Patxi Ugalde Lorda, Bittor Uraga Laurrieta, Jose Luis Urain LarrañagaUEUPDF1991Hitz-elkarketa/3Kepa Altonaga Sustatxa, Miren Azkarate Villar, Martxel Ensunza Lekunberri, Jose Mari Larrarte Garmendia, Juan Carlos Odriozola Pereira, Beñat Oihartzabal, Lourdes Otaegi Imaz, Txomin Peillen Karrikaburu, Andoni Sagarna Izagirre, Tomas Uribeetxebarria Maiztegi, Patri Urkizu Sarasua, Mikel Zalbide ElustondoEuskaltzaindia PDF1992Fisika OrokorraJuan Mari Agirregabiria Agirre, Joseba Andoni Duoandikoetxea Zuazo, Martxel Ensunza Lekunberri, Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Oskar Ezenarro Artolazabal, Jose Mari Pitarke de la Torre, Patxi Ugalde LordaUEUPDF2002Zientzia eta Teknikarako euskara: zenbait hizkuntza baliabideMartxel Ensunza Lekunberri, Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Jacinto Iturbe BarrenetxeaUEUPDF2008Zientzia eta Teknikarako euskara: zenbait hizkuntza baliabide (2. argitalpena)Martxel Ensunza Lekunberri, Jose Ramon Etxebarria Bilbao, Jacinto Iturbe BarrenetxeaUEU
 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Jose Ramon Etxebarria
 Udako Euskal Unibertsitatea

 Kanpo estekak 
 Martxel Ensunza Lekunberri Inguma datu-basean. (12 liburu, 16 artikulu, 11 hitzaldi, 11 ikastaro, 8 liburu-kapitulu edo ponentzia)                        
 Martxel Ensunza Lekunberri EHUren ekoizpen zientifikoaren webgunean.
Ensunza, Martxel: Etxeko etengailuak. zientzia.eus, 1990-06-01

Kategoria:Bilbotarrak
Kategoria:Euskal Herriko ingeniariak
Kategoria:Euskal Herriko Unibertsitateko irakasleak
Kategoria:Udako Euskal Unibertsitatea