Hungarieraren fonologia eta grafia

Artikulu honetan azaltzen dira hungariera estandarraren sistema fonologikoa, ahoskeraren eta grafiaren arteko lotura, grafiak emandako bi kontsonanteren kontaktuko aldaketa fonetikoak, baita hungarierazko azentuazio eta intonazioaren ezaugarriak ere.

 Bokalak 
Hungariera estandarraren ezaugarria zazpi bokal-pare izatea da: /ɒ/ – /a:/, /ɛ/ – /e/, /i/ – /i:/, /o/ – /o:/, /ø/ – /ø:/, /u/ – /u:/ eta /y/ – /y:/. Hona hemen haien artikulazio-puntuak:
AurrekoakAtzekoakItxiaklink=Fichier:Blank_vowel_trapezoid.svg|class=skin-invert-image|300x300pxi • yPuntuaren ezkerretara dauden bokalak ez-biribilduak dira; eskuinekoak, biribilduak.
 • u

e • ø
 • o

ɛ • 

a • 

 • ɒErdi-itxiakErdi irekiaIrekiak
Pare bakoitzeko elementuak bokal-kantitatearen arabera bereizten dira. /ɒ/ – /a:/ eta /ɛ/ – /e:/ pareetakoak beste ezaugarri batzuen bidez desberdintzen dira halaber.

Bokal-kantitateak balio funtzionala du, hau da, hitz batzuen esanahia ezaugarri horrexek bereizten du; adibidez, [ørylt] «poztu egiten zen» ↔ [ø:rylt] «ero».Hungarierak ez du gramatikazko generorik; hori dela eta, adjektiboek forma bakarra dute.

Bokalen grafia eta ahoskera:
+LetraAdibideaAPI transkripzioa (Unicode)Gutxi gorabeherako ahoskapenaaagy «garuna»/ɒ/got (ingelesez)áágy "ohe"/a:/areegy «bat»/ɛ/ertzéén «ni»/e:/etxeekiing «alkandora»/i/hiííró «idazle»/i:/bi igelooda «harantz»/o/loóóda «oda»/o:/besooköőrült «pozten zen»/ø/feu (frantsesez)őőrült «ero»/øː/émeute (frantsesez)uutas «bidaiari»/u/zukúút “bide”/u:/zu utziüügy “afera”/y/zük (zubereraz, laburra)űűr “hutsik”/y:/zü ütz (zubereraz, luzea)yhobby/i/hi (y grekoa atzerriko hitzetan soilik ageri da)

 Bokal-harmonia 
Fino.ugriar familiako beste hizkuntzak bezala, baita beste hizkuntza batzuk ere (turkiera, mongoliera, antzinako japoniera), hungarieraren ezaugarria bokal harmonia da. Erro polisilabiko gehienek ezaugarri bereko bokalak dituzte: aurrekoak (e, é, i, í, ö, ő, ü, ű) edo atzekoak (a, á, o, ó, ú). Izatez, á bien artean dago, aurrekoetatik gertuago, baina haren jokabidea dela eta, atzekoen artean sailkatzen da. Bokal-harmoniaren arauak eskatzen du kategoria horietako bateko bokal-erro bati kategoria bereko bokal-atzizkiak eta lotura-bokalak gehitzea. Atzizki gehienek bi aldaera dituzte, hitzaren gainerako bokalekin bateratzeko. Adibidez, “non, zeren barruan” adierazten duen atzizkiak -ban (atzeko bokalekoa) eta -ben (aurreko bokalekoa) aldaerak ditu. Horregatik, “etxean”-en baliokidea a házban da, ház-eko bokala atzekoa delako, eta “basoan”, az erdőben da, hitz horretako bokalak aurrekoak izanik..Beste iturri batzuek bokalen lehen kategoriari «sabaikari» edo «argiak», eta bigarrenari, «belareak» edo «ilunak» (esate baterako, ), beste batzuek lehenei «zorrotzak» eta bigarrenei «larriak» (), eta ezaugarri horietarako «tinbre» izena darabilte.

Atzizki batzuek hiru aldaera dituzte: hirugarrena bokal biribildua da, eta horrek harmonia egiteko aukera ematen du, haren moduan, bokal bakarra —edo azkena— biribila duten hitzekin egiteko. Horrelako atzizkiaren adibide bat -on / -en / -ön da, euskarazko «gainean» posposizioaren baliokidea: a lábon «hankaren gainean», a kézen «eskuan», a körön «zirkuluan».

Atzizki batzuek ez dute harmonizazioa egiteko aurkerarik ematen, aldaera bakarra baitute; adibidez, -ig “-raino”: a lábig “hankaraino”, a kézig “eskuraino”, a körig “biribileraino”.

Kategoria desberdinetako bokalak dituzten erroak ere badaude. Hizkuntzak ondo asimilatzen dituenei, maileguak izan arren, atzeko bokaleko atzizkien aldaerak gehitu ohi zaizkie (a fiúval “mutilarekin”), baina kategoria desberdinetako bokal dituzten atzerritiko diren ez diote normalean bokal-harmoniaren arauari men egiten: a kávéban “kafean”, baina a dzsungelben “oihanean”.

Kategoria desberdinetako bokalez osatutako hitzen kasuan, atzizkiaren bokala azken osagaiko bokalaren edo bokalen kategoria berekoa da. Adibidez, “Budapesten” esateko, -on / -en / -ön atzizki-aldaeren artean, bigarrena da: Budapesten, euskaraz bezalaxe idatzita.Budapest, hain zuzen ere, izen elkarketa da, antzina bereiz zeuden bi hiriren batuketaren oroitzapenetan: Buda eta Pest.

Kategoria desberdinetako bokaldun hitz batzuek atzizkiaren bi aldaera onartzen dituzte: a ferfival / ferfivel «gizakiarekin» (aspalditiko hitza), aszpirinnal / aszpirinnel «aspirinarekin» (atzerritiko hitz zientifikoa), a fotelban / a fotelben «besaulkian» (frantsesetiko mailegu berri samarra).

Izenordain eta adberbio bikote batzuk daude: haietan, aurreko bokala ↔ atzeko bokala aurkakotasuna hurbiltasuna ↔ urruntasuna aurkakotasunari dagokio:

 ez «hau» ↔ az «hura»;
 itt «hemen» ↔ ott «han»;
 ide «honantz» ↔ oda «harantz».

 Kontsonanteak 
Hungariera estandarrak 25 fonema kontsonantiko ditu:
+Hungarierazko fonema kontsonantikoakEzpainbikariakEzpainbikari-horzkariakAlbeolarrakAlbeolar ostekoakSabaikariakBelareakGlotalaSudurkariakmnɲHerskariakp bKoadro batean bi kontsonante badaude, ezkerretakoa gorra da eta eskuinekoa, ozenat dc  ɟk Afrikariakt͡s d͡z, /d͡z/ ne ferait pas partie du système consonantique du hongrois, contrairement à l’opinion des autres linguistes cités.

, /d͡z/ ez da hungarierazko kontsonante-sistemakoa, aipatu diren gainerako hizkuntzalarien iritziaren kontra.t͡ʃ  d͡ʒIgurzkariakf vs zʃ  ʒhEspiratzaileajDardarkariarAlboko espiratzaileal
Grafian, kontsonanteak honela irudikatzen eta ahoskatzen dira:
+LetraAdibideaAPI transkripzioa (Unicode)Gutxi gorabeherako ahoskapenabbor «ardo»/b/beroccerna «hari»/t͡s/atzocscsap "txorrota, kanila"/t͡ʃ/txikiddér «izotza»/d/dutedzedző «entrenatzailea»/d͡z/zona (italieraz) dzsdzsungel «oihana»/d͡ʒ/jungle (ingelesez)ffiú «mutil»/f/festaggáz «gas»/g/garagygyár “fabrika”/ɟ/Maddalenhhal «arraina»/h/hor (Nafarroa Beherean)jjó «on»/j/jaio (batuaz)kkár «pena»/k/kilollap "folio"/l/lolylyuk «zulo»/j/ (lehen, /λ/)jan (llabur)mmár “dagoeneko”/m/mihinnagy «handi»/n/ninynyom «arrasto»/ɲ/ñañoppor "hauts"/p/pilaqquasar/k/quasar (atzerritiko hitzetan soilik)rresz «zati»/r/rolssor «maila»/ʃ/xumeszszó «hitz»/s/zuttőr "sastakai"/t/xaboitytyúk "oilo"/k/ottovvér «odol»/v/vite (frantsesez)wBMW/v/vite (frantsesez, atzerritiko hitzetan soilik)xtaxi/ks/taxi (atzerritiko hitzetan bakarrik)zzár «sarraila»/z/deusik (zubereraz)zszsák "poltsa"/ʒ/joan (Lekeition)
Hizkuntzalari guztiak ez datoz bat ty eta gy digramek transkribatutako fonemen izaeran. Batzuen iritziz, herskariak dira, eta beste batzuen ustetan, afrikariak (/c͡ç/, hurrenez hurren /ɟ͡ʝ/).Adibidez,  eta ,  A. Hangok, betűk (A. Soinuak, letrak).,  et .

Kontsonante guztiak laburrak edo luzeak (geminatuak) izan daitezke. Luzeak letra bikoitz baten bidez adierazten dira. Digramen kasuan, lehen letra bakarrik bikoizten da: kuruttyol “korroka egiten du”. Hala ere, kontsonante bikoiztzak lerro-amaieran banantzen direnez, horrelakoak dauzkan hitza mozten denean, digrama lerro-amaieran eta hurrengoaren hasieran agertzen da: kuruty-tyol, ez *kurut-yol. Kontsonanteen luzerak balio funtzionala du:

 ara “emaztegai” ↔ arra “handik”;
 ülő "eserita" ↔ üllő "ingude";
 megy "doa" ↔ meggy "gerezi ginga";
 építette “eraiki du / ditu” ↔ építtette “eraikiarazi du / ditu”.

Neurri handi batean, ortografia fonemikoa da. Ortografia etimologikoari dagokion bereizketa bakarra j letraren eta ly digrafoaren artekoa da, bi-biek /j/ kontsonantea ematen baitute, garai batean ly grafema  [λ] ahoskatzen baitzen. Horretaz aparte, oraindik ere erabiltzen ez diren grafiak diraute deituretan, adibidez, cz digrafoa, /t͡s/-rako: Czuczor. H-a beti ahoskatzen da (h aspiratua), hitzaren bukaeran salbu: cseh «txekiar», juh «ardi», edo silabaren bukaeran, halako hitz bati atzizkia edo kontsonante batekin hasten den beste hitz bat eransten zaionean: a csehvel «txekiarrarekin», juhtúró «ardi gazta».

 Aldaketa fonetikoak 
Bi kontsonantek elkar ukitzeak aldaketak eragin ditzake kontsonante baten edo bien ahoskeran.

Aldaketa fonetikoetako bat asimilazioa da, partziala ala osoa, batak bestearen ezaugarri bat edo batzuk hartzen dituenean. Asimilazio batzuk grafiaren bidez ematen dira.

 -val / -vel «-rekin» eta -vá / -vé «(bilakaera adierazteko)» atzizkietako v kontsonantea aurretik duen erroko azken kontsonanteak aldatzen du: kanál «koilara» + -val → kanállal «koilara batekin», kés «aizto» + -vel → késsel «labana batekin», víz «ur» + -vé → vízé (A jég vízzé változik «Izotza ur bihurtzen da»).
 Ez («hau») eta az («hura») izenorde-erakusleetako bukaerako -z kontsonanteak hartzen duten atzizkiaren hasierako kontsonanteak asimilatzen du: ez + -ben → ebben «honetan», az + -ra → arra «haren gainean», ez + -hez → ehhez «honetara».
 Aditz-erroen -s, -sz edo -z bukaerako kontsonanteak j kontsonantea bi egoeratan asimilatzen du:
 j indikatibozko orainaldiko singularrezko 3. pertsonako eta pluralezko pertsonetarako atzizkia denean, aditz-joko objektiboan:
 olvassa (← olvas + -ja) «irakurtzen du / ditu»
 olvassuk (← olvas + -juk) «irakurtzen dugu / ditugu»
 olvassátok (← olvas + -játok) «irakurri duzu / dituzu»
 olvassák (← olvas + -ják) “irakurtzen dute / dituzte”
 j aginterazko marka denean, pertsona guztiekin, bi aditz-jokoetan:
 olvassak (← olvas + -j- + -a- + -k) “irakur dezadan” (aditz-joko subjektiboan), olvassam (← olvas + -j- + -a- + -m) “hura / haiek irakur ditzadan” (aditz-joko objektiboan)Loturazko bokala.Pertsona atzizkia.

Bokal labur baten ondoren, j agintera-marka, gainera, t kontsonantearekin asimilatzen da, ss osatzeko: adhassak «eman dezadan», adhassam «hura eman dezadan / haiek eman ditzadan» (← adhat). Bestetik, szt konbinazioa ssz bihurtzen da: akasszak “zintzilika dezadan”, akasszam “hura zintzilika dezadan / haiek zintzilika ditzadan” (← akaszt).

Grafiak ez du asimilazio mota hori fideltasunez islatzen kasuotan:

 bokal luze baten ondoren: tisztítsak  «garbi dezadan», tisztítsam  «hura garbi dezadan / haiek garbi ditzadan» (← tisztít);
 beste kontsonante baten ondofren: hajtsak  «gida dezadan», hajtsam  «hura gida dezadan / haiek gida ditzadan» (← hajt).

Hain zuzen ere, asimilazio gehienak ez dira idatziz ematen, batez ere hitz elkarketa bateko lehen terminoaren eta bigarren terminoaren hasierako kontsonantearen artean gertatzen direnean, edo erro baten eta atzizki baten arteko kontaktuan. Horrela, osagai terminoak eta atzizki bat hartzen duen hitza erraz nabari dira:

 Kontsonante ozen batek aurretik duen kontsonante gorra ozen dezake: vasgolyó ['vɒʒgojoː] ("burdinazko bolatxo") ([ʃ] → [ʒ])..
 Kontsonante gor batek aurreko kontsonante ozena leun dezake: végcél  ['veːkt͡seːl] ("azken helmuga") ([g] → [k]).
 Kontsonanteetako batek bestea luza dezake: község  ['køʃːeːg] «herrixka», anyja ['ɒɲːɒ] «haren ama», egészség ['ɛgeːʃːeːg] «osasuna», búsuljon ['buːʃujːon] «haserre egon bedi», hagyja ['hɒɟːɒ] « utz beza / utz bitza».
 Bi kontsonanteek hirugarren bat osatzen dute, luzea dena: vegyszer ['vɛt͡sːɛr] «produktu kimikoa», irigység ['irit͡ʃːeːg] «inbidia», váltogatja ['vaːltogɒcːɒ] «maiz aldatzen du / ditu», elunja [ ['ɛluɲːɒ]] «horretaz aspertzen da», tudjátok [tuɟːaːtok] «badakizu hori».
 b, p eta m kontsonanteen aurrean, n kontsonantea [m] bilakatzen da: különben ['kylømbɛn] «bestela», színpad ['siːmpɒd] «eszena», azonmód ['ɒzomːoːd] «berehala»..

Era berean, erroen barnean gertatzen den aldaketa bat, idatziz markatzen ez dena, g eta k-ren aurrean n belare bilakatzea da: hang [hɒŋg] «ahotsa», munka ['muŋkɒ] «lana».

 Azentuazioa 
Hungarieraz azentua tonikoa da (intentsitatezkoa ere esaten zaio). Hitzen lehen silaba doa beti, baina hitz azentugabeak ere daude, hitz gramatikalen kategoriaren parte direnak: artikulu definituak (a eta az, «-a», «-ak»), artikulu mugagabea (egy, «bat»), juntagailuak eta zenbait partikula. Hitzotako bat adiera lexikoa duen hitz baten ondoren baldin badago, biek hitz bakarra osatzen dute fonetikaren aldetik: azentuak lehen silaba jotzen du, arauaren arabera (adibidez: énekel is ['eːnɛkɛliʃ] «halaber kantatzen du»). Aldiz, halako hitz bat adiera osoko hitz baten aurretik badoa, azentua haren lehen silaban erortzen da eta, beraz, taldea hitz bakar gisa ahoskatzen da, azentua bigarrenean duela, bakanago hirugarren silaban. Adibidez: az ember [ɒ'zɛmbɛr] «gizona», de most [dɛ'moʃt] «baina orain».

Hitz batek intentsitate-azentu bat baino gehiago izan ditzake: lehena indartsuena da, azentu nagusia osatzen duena, eta besteak, bigarren mailakoak. Hala gertatzen da aditz-aurrizkia duten hitzekin eta hitz elkarteekin, elementu bakoitzeko lehen silaba azentuduna izanik:

 aurrizkidun hitza: összeférhetetlen «bateraezina»;
 hitz elkarketa: hangversenyterem «kontzertu-aretoa».

Funtzio sintaktikoa duen termino bat nabarmentzeko, hainbat prozesutara jotzen da, batzuetan batera. Horietako bat haren azentuazioa beste terminoena baino indartsuagoa izatea da: Péter ment ma színházba “Gaur antzerkira Péter joan da (ez István)”.

Azentua kontrastekoa ere izan daiteke, hau da, bi hitz edo gehiago egon daitezke —hitz elkarketen parte izanik ere, haien lehen elementuak izan gabe—, eta intentsitate bereko azentuak dituzte, eta esaldiko beste hitzetakoak baino indartsuagoak: Nem száznyolc, hanem százhét éves a nagymamám «Ene amonak ez du 108 urte, 107 baizik».

 Intonazioa 
Beheranzko intonazioak adierazpenezko perpausak eta aginduzkoak ezaugarritzen ditu, baita galdegai partzialak ere (perpaus bakuneko termino jakin bati erreferentzia egiten dion hitz galdetzailearekin): Esik az ↘ eső “Euria ari du”; Hozza ide a ↘ széket! «Ekar ezazu aulkia!»; Honnan ↘ tudod? «Nola dakizu?»

Gutxienez hiru silabaz osatutako perpaus galdetzaile osoek (erantzunean “bai” edo “ez” dutenak) goranzko–beheranzko intonazioa dute: Pontosan érkezett a vonat? ['pontosɒn 'eːrkɛzɛtː ɒ↗'vo↘nɒt]  «Trena garaiz iritsi al da?».

Perpaus galdetzaile silabakarreko edo bisilabiko osoek goranzko intonazioa baino ez dute: Jó? [↗jo:] «Ona?»; Igen? ['i↗gɛn] «Bai?»

 Oharrak eta erreferentziak 

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 (hu) Erdős, Jószef (zuz), «Küszöbszint. Magyar mint idegen nyelv» [«Atariko maila. Hungariera atytzerriko hizkuntza»], bme-tk.bme-hu, Budapesteko unibertsitare politekniko eta ekonomuikoa, 2001 (kontsulta: 2024eko urriaren 16an) 
 Lelkes, István, Manuel de hongrois, Budapest, Tankönykiadó, 1979 (ISBN 963-17-4426-4). 
 (hu) Nagy, Kálmán, Kis magyar nyelvtankönyv [«Hungarierazko gramatika txikia»], Bukarest, Kriterion, 1980. 
 (hu) Siptár, Péter, «Hangtan» [«Fonologia»], Kiefer, Ferenc-en (zuz.), Magyar nyelv [«Hungariera»], Budapest, Akadémiai Kiadó, 2006 (ISBN 9630583240), 28-53. orr. 
 Szende, Thomas eta Kassai, Georges, Grammaire fondamentale du hongrois, Paris, Langues & Mondes – L’Asiathèque, 2001, 568 or. (ISBN 2-911053-61-3). 
Kategoria:Hungariera
Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak