Armando Uribe

Armando Uribe Arce (Santiago, 1933ko urriaren 28a – 2020ko urtarrilaren 22a) Txileko poeta, saiogile, diplomazialari eta meatzaritza-zuzenbidean aditua izan zen 1950eko literatur belaunaldian, 2004ko Literatura Sari Nazionala irabazi zuen eta Sorbonako irakasle titularra izan zen hainbat aldiz.

 Biografia 
Lau anai-arreben artean, Maria de la Luz Uribe idazlea barne, gizon bakarra izanik, Armando Uribek Saint George's Collegen egin zituen lehen eta bigarren mailako ikasketak. Establezimendu hartan, Roque Esteban Scarpa idazlea izan zuen gaztelerako irakasle, eta aldi berean, bigarren mailako eta unibertsitateko ikasleak biltzen zituen mintegi literarioak antolatzen zituen. Mario Góngora historialaria izan zuen historiako irakasle.

Bere lehen poemak 1950 inguruan agertu ziren egunkarietan, ikasle zela, eta bere lehen liburua, 1954an, Roque Esteban Scarparen hitzaurrearekin. Data batetik bestera, Uribek Scarpa en el Saint George zuzentzen zuen El joven laurel literatur akademian parte hartu zuen, eta 1953an argitaratutako izen bereko antologian ere parte hartu zuen.

1957an, Cecilia Echeverría Eguigurenekin ezkondu zen, eta berrogeita lau urtez bizi izan ziren harekin, 2001ean hil zen arte. Hurrengo urtean, Uribek bere emaztearen collageen bilduma den Kezkagarri arraroa argitaratzen lagundu zuen. Bikoteak bost seme-alaba izan zituen.

Zuzenbidea ikasi zuen Txileko Unibertsitatean, Zientzia Juridiko eta Sozialetan Lizentziatu gradua lortuz eta 1959an abokatu titulua lortuz. Ikasketak amaitu zituenean, aitaren bulegoan lan egin zuen, meategien jabetzarekin zerikusia zuten auzietan, Rubroko enpresen arteko negoziaketetan.

Legeetan lizentziatu ondoren, Uribek Erromara bidaiatu zuen emaztearekin, eta bertan jarraitu zituen ikasketak. Bidaia horren eta haren latinezko irakurketen emaitza izango da, neurri handi batean, haren Los obstáculos poema-liburua., recogido por Educar Chile; acceso 22.06.2011

Uribek diplomazia lanak ere egin zituen: Kanpo Harremanetarako Ministerioko ministro kontseilaria izan zen (1967), Nazio Batuen Ezohiko Batzarrerako ordezkaritzaren buru izan zen, non Arma Nuklearrik Ez Ugaltzeko Ituna onartu zen, gai horretan espezialista izan zelarik. Enbaxadore izan zen NBEren aurrean, Txileko enbaxadan aritu zen Ameriketako Estatu Batuetan (1968-1970) eta Salvador Allenderen Gobernuak enbaxadore izendatu zuen Txinan. Ezker Kristauko militantea izan zen.

1973ko irailaren 11ko Estatu kolpearen ondoren, Uribek Augusto Pinocheten diktadura militarraren aurka egin zuen. Kanpo Harremanetarako Ministeriotik kanporatua izan zen eta bere familiarekin Frantziara erbesteratu zen. 

Garai horri buruz, Romerok dio: «Ez da Txilera itzuliko, eta ez du poesiarik argitaratuko —espainolez, behintzat— 1989 arte, isiltasun hori, protesta-keinu batean, diktadura garaiarekin bat etorraraziz. Itzuleran, atera ezazu argitara Por ser tú quien sois, bertso liburu neurtu eta errimatua, ordutik erabiliko duen bezala, parlamentu liriko laburrez osatua, dramatikotik hurbil».

Uribe irakasle izan zen hainbat unibertsitatetan, hala nola Katolikoan, Michigango Estatu Unibertsitatean, Studi di Sassarin (Italia), Sorbonan (Paris) eta, jakina, bere alma mater-ean, Txileko Unibertsitatean, non 30 urte baino gehiagoz irakatsi zuen, Meatze Zuzenbideko adarrean. 

1990ean Txilera itzuli zen behin betiko, eta 1993an Txileko Hizkuntzaren Akademiako kide oso gisa hasi zen lanean.

Politika, fikzio, erlijio, zuzenbide penal eta meatzaritzako lan ugari argitaratu zituen, eta Txileko Hizkuntzaren Akademiako (1993) eta Espainiako Errege Akademiako kide izan zen. Autore emankorra izan zen, sari garrantzitsuak jaso zituen, saiakera eta lan politikoak ere idatzi zituen Uribek. Ezra Pound eta Giuseppe Ungarettiren itzultzailea ere izan zen, besteak beste.

1997an Uribek sozialki enklaustratzea erabaki zuen, Blaise Pascalen pentsamenduari jarraiki. Heriotzaren unearen zain bizi izan zen, Santiagoko Parque Forestalaren pareko bere apartamentuan.

Heriotzaren irrikaz, honela zioen: «Hori begi-bistakoa da guztiontzat. Diferentzia da besteei adierazi edo esan diezaiekedala, eta horretan badirela goiz batzuk. Izan ere, nik idatziz, eta okerrerako bertsotan, heriotza hainbestetan aipatu bazuen eta mundu honetatik desagertu izana agerian jartzen badut, neure buruari galdetu beharko genioke ez ote dudan neure heriotza exorzizatzeko egiten, harekin atsegin hartzeko baino gehiago. Neure buruari galde niezaioke ez ote dudan majoki harrokeria modu bat bezala egiten, eta ez diodan horren berezitasun funebrea baino gehiago norberaren heriotzaren iragarpena hirugarren batzuei idatziz inposatuz».

Uribek Marcel Claude ekonomialariak 2013an Txilen egin zuen presidentetzarako hautagaitzari babesa eman dio.

Txileko hiriburuan hil zen, 2020ko urtarrilaren 22an, 86 urte zituela, arnas gutxiegitasun baten ondorioz.

 Estiloa 
Literaturako Sari Nazionala eman zion epaimahaiaren arabera, bere lanaren ezaugarri nagusia «gizakiak bizitzaren eta heriotzaren aurrean duen konpromiso existentziala da, produkzio zabal baten bidez garatutako estilo dramatiko eta berezian agerikoa». 

Bere poemak noiznahi etortzen omen zitzaizkion burura eta berak denbora guztian berarekin eramaten ikasi zuen libreta txiki batean idazten omen zituen. Baina horrek ia ezinezkoa dirudi eta kontraesankorra bere poesiek uzten duten txukuntasun eta garbitasun inpresioarekin. Gainera, hitz- eta adiera-joko harrigarriek pentsarazten dute bertsoa idatzi aurretik aztertua baino gutxixeago izan zela.

Bere poema gehienek ez dute izenbururik. Berak esaten du oso luzea dela horiek titulatzea eta neurri batean egia da: barregarria litzateke bertso bateko poemek izenburua izatea («Gaixoa hegazti ni baina gaixoa kaiola»). Gainera, izenburu batek ez luke aurrera egingo bere hitzen gehiegizko ekonomiarekin.

Ironia da Uriberen poesian elementurik garrantzitsuenetako bat. Bere hiztegi zabalak eta erudizioak lagunduta, hiltzear dagoen norbaiten azken amorru-algara dirudite batzuetan bere poemek. Ironiaren barruan, batez ere bere poema politikoak nabarmentzen dira, non bere erbesteratzea eta «tiranoa» bezalako gaiei buruzko bertsoak egiten dituen («Tiranoaren odolezko esku boteretsuak»).

Baina Uriberen gairik arruntena heriotza izan zen, dudarik gabe, nahiz eta ez den sinetsi behar bera beldur zaionik, edo triste dagoenik bizitza eta horrelakoak joaten zaizkiolako, baizik eta guztiz kontrakoa: haserre dago heriotzak ez duelako inoiz eramaten. Bere poemetako asko heriotzaren aurkako desafio publikoak dira. («Gorputza, mesedez eskatzen dizut / aldendu arimatik, hau da, mugitu / izan bihotzeko eraso masiboa / edo dena delakoa baina nahita»). Izana bekatutzat hartzeraino iristen da Uriberengan hiltzeko gogoa («Niretzat larreetako loreak ere / izate hutsagatik egiten dute gaizki»). Bizitzea lan gaitza zaiola irudituko litzaioke («Bizi da; ez dela heroitasun nagusia hiltzea»).

Horri buruz, honela zioen Uribek: «Harritu egiten nau ikusteak zenbateraino errepikatu dudan gai berekiko interesa. Heriotza hasieratik; hamalau urte nituenetik, orduan idatzi bainuen nire lehen poesia. Hori interesatu zitzaidan bat hiltzen ari zela ohartu nintzenetik. Nahi izanda ere, ez da betierekoa! Orduan, gai hori hasieratik bukaeraraino errepikatu dut hain desberdinak ez diren terminoetan, salbu eta agian, konturatu gabe, gehiago sakontzen saiatu naizela».

Jainkoaren existentziaren gaia ere oso presente dago, batez ere heriotzaren ondoren zer gertatuko den galdetzean. Uribek esaten zuen ez zekiela sinetsi ala ez, baina jainkotasuna saihestezina dela; hau da, sinetsi egiten zuela. Gauzak zalantzan jartzen ziren, baina, azken finean, «Zu izatea bururatzen zaizun Jainkoa zara».

Ohikoa da Uriberengan bere poemak beste autore edo pentsalari batzuen bertso aipatuetatik hastea (sarrienak Cervantes, Pascal, Stendhal eta Petronio izanik), eta horrek, agian, bere bizitza gorde eta eruditoarekin zerikusia zuen.

Kezkatzen zuten beste gai batzuk ziren: desberdintasun soziala, emakumeak eta, oro har, beste gai metafisiko batzuk.

 Obrak 

 Transeúnte pálido, poesía, Ediciones del Joven Laurel Santiago, 1954; descargable legalmente desde el portal Memoria Chilena  
 El engañoso laúd, poesía, Ediciones del Joven Laurel Santiago, 1956; descargable legalmente desde el portal Memoria Chilena
 De los delitos calificados por el resultado, Universitaria, 1957
 Los obstáculos, poesía, Ediciones Rialp / Adonais, Madrid, 1961
 Una experiencia de la poesía: Eugenio Montale, ensayo, Centro de Investigaciones de Literatura Comparada, Universidad de Chile, prensa de la editorial Universitaria, Santiago, 1962
 Pound, ensayo, El Espejo de Papel, Cuadernos del Centro de Investigaciones de Literatura Comparada, Universidad de Chile, prensa de la editorial Universitaria, Santiago, 1963; descargable legalmente desde el portal Memoria Chilena
 Extradición Walter Rauff, 1965.
 Repertorio de palabras de la ley penal chilena, 1965
 Posesión minera, 1965
 Los veinte años, 1965
 Léautaud y el otro, ensayo, Centro de Investigaciones de Literatura Comparada, Santiago, 1966
 Dominio minero, 1966
 No hay lugar, poesía, colección Letras de América, Universitaria, Santiago, 1971; descargable legalmente desde el portal Memoria Chilena
 El libro negro de la intervención norteamericana en Chile, ensayo, Siglo XXI Editores, México, 1974; descargable legalmente desde el portal Memoria Chilena
 Ces messieurs du Chili, Éditions de la Différence, París, 1978 (en francés) — "Caballeros" de Chile, LOM, Santiqgo, 2003 * Por ser vos quien sois, poesía, Universitaria, Santiago, 1989; descargable legalmente desde el portal Memoria Chilena
 Antología de Ezra Pound-Homenaje desde Chile, 1995
 Alone, la sombra inquieta, 1997
 Odio lo que odio, rabio como rabio, poesía, colección El Poliedro y el Mar, Universitaria, Santiago, 1998; descargable legalmente desde el portal Memoria Chilena
 Carta abierta a Patricio Aylwin, Planeta, Santiago, 1998
 Las brujas de uniforme, 1998
 Imágenes quebradas, 1998
 Los ataúdes-Las erratas, 1999
 Las críticas de Chile, Be-uve-dráis Editores, Santiago, 1999; descargable legalmente desde el portal Memoria Chilena
 El accidente Pinochet, diálogos con el filósofo Manuel Vicuña; Editorial Sudamericana, Santiago, 1999; descargable legalmente desde el portal Memoria Chilena
 A peor vida, poesía, LOM, Santiago, 2000
 Contra la voluntad, Be-uve-dráis, Santiago, 2000
 El fantasma de la sinrazón & El secreto de la poesía, ensayo, Be-uve-dráis, Santiago, 2001; descargable legalmente desde el portal Memoria Chilena
 La inquietante extrañez, 2001
 Verso bruto, 2002
 Carta abierta a Agustín Edwards, LOM, Santiago, 2002 
 Memorias para Cecilia, memorias, Sudamericana, Santiago, 2002
 Diario enamorado, 2003
 Cabeza de vaca, 2003
 El criollo en su destierro, 2003 
 Obras reunidas (1951-1989), Tajamar Editores, 2004
 Las críticas en crisis, 2004
 ¿Qué debo hacer?, 
 50 años de poesía (Cds antología oral, 3 volúmenes, sello Leutun, 2004
 De muerte, Universitaria, Santiago, 2004
 Conversaciones en privado, entre Armando Uribe, Miguel Vicuña y Eduardo Vassallo; Editorial Cuarto Propio, Santiago, 2004
 El viejo laurel, antología poética, selección y prólogo de Juan Cristóbal Romero; Ediciones Tácitas, Santiago, 2004
 Desdijo, 2005
 Insignificantes, 2005
 Ahorcón, 2005
 Te amo y te odio, poesía erótica, Ediciones UDP, Santiago, 2005
 La fe el amor la estupidez, 2006
 De memoria = By heart = Par coeur (después de Memorias para Cecilia), Tajamar, Santiago, 2006
 Coloquio del oro y del moro, Catalonia, Santiago, 2006
 De nada, diario en verso, LOM, Santiago, 2006
 Apocalipsis apócrifo, Grupo Editorial Norma, Barcelona, 2006
 Ídem, Ediciones Derrame, Talca, 2008
 Hecho polvo, 2009
 Vergüenza ajena (antipática, tonta y fea), 2010
 Baba, Editorial MAGO, 2010
 Nunc, poesía, ilustrado con sus dibujos y collages de su fallecida esposa, Cecilia Echeverría; Editorial CIEM, Santiago, 2011
 Hastío: o variaciones sobre lo mismo, Universitaria, Santiago, 2011
 La vanidad de la soberbia, Catalonia, Santiago, 2017
 Antología errante, Lumen, Santiago, 2017

 Filmografia 
UrteaIzenburuaRolaOharrakErref.2004Desesperado, furiosoBerakFilm labur dokumentala2010Pre-apocalipsisBerakFilm labur dokumentala

 Sariak eta aitortzak 

 1990eko Santiagoko Udal Literatur Saria, Por ser vos quien sois
 1990eko Kritikaren Saria, Valparaisoko Arte Kritikoen Zirkuluak emana
 Altazor 2000 Poesia Sariaren finalista, Imágenes quebradas lanarekin
 2001eko Altazor Poesia Sariaren finalista Contra la voluntad lanarekin
 Altazor Poesia Saria 2002, A menos vida lanagatik
 2002ko Altazor Saiakera Saria Fantasma de la sinrazón & El secreto de la poesía filmarengatik
 2004ko Literatura Sari Nazionala
 2011ko Altazor Poesia Sariaren finalista, Vergüenza externa lanarekin

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 UribeTxileko Memoria atarian. Han, (esteka hautsia eskuragarri  Archive-n; ikus ,  eta azkena). doan  legalki jaitsi daitezke Uriberen hainbat liburu, baita horiei buruzko kritika artikuluak ere
 Autobiografia
 Armando Uribe Arce, Txileko Unibertsitatea
 Uribe Katalunian.s5
 Argiak - Armando Uribe, bideoa; sarbidea 22.06.2011
 Armando Uribe, bideoa; sarbidea 22.06.2011

Kategoria:Txileko poetak
Kategoria:Gaztelaniazko idazleak
Kategoria:Txileko idazleak
Kategoria:Txileko abokatuak
Kategoria:Euskal txiletarrak