Agave americana

Agabe horia edo agabe pita (Agave americana) Agavaceae familiako landare iraunkorra da. Jatorriz Mexikokoa eta Estatu Batuetako hegoaldekoa, mundu osoan zehar landare apaingarri bezala banatu da  eta Hego Amerika, Mediterraneo arroa, Kanariar Uharteak, Asia, Australia eta Kaledonia Berria bezalako eskualde askotan naturalizatu da.  

 Deskribapena 
Lur idorrekiko erresistentea den landare iraunkor akaule bat da. Hosto sukulento handiak dira (1-2 ma x 15-25 cm), lantzeolatuak, zuri-urdinxkak, zuri-grisaxkak, berdeak edo askotarikoak. Espiralean kokatzen dira erdigunearen inguruan, eta han, erdiko zurtoin labur batean biribilkatuta (Mexikon kayote). Ertzetan ia 2 cm-ko arantzak dituzte, izurtuak edo koskadunak izan daitezkeenak. 5 cm inguruko luzera eta 1 cm arteko zabalera duen arantza apikala oinarrian.

Behin bakarrik loratzen da bere ziklo begetatiboaren amaierarantz, monokarpismo izenez ezagutzen den fenomenoa, zortzi edo hamar metroko altuera eta 10 cm-ko diametrotik gorako zabalera duen infloreszentzia terminala sortuz. Bere luzeraren erditik gora, adar txikiak irteten diote, panikula ireki baten itxuran, eta amaieran, lore hermafrodita hori-berdexkak. Lore bakoitzak 5-10 cm-ko tamaina du, eta saguzarrek polinizatu ohi dituzte. Fruitua kapsula trigona eta luzanga bat da. Bere bizitzan zehar ernamuin edo kimu ugari igortzen ditu sustraitik. 

 Historia 
Kristobal Kolonek behin deskribatu zuen berak Kariben ikusi zuela aloearekin nahastu zuen landare bat. Europako beste bidaiari batzuek, Ameriketako eremu erdibasamortuetan bere presentzia nabarmena ikusiko zuten (horregatik izango du izen hau). Rudolf Jakob Camerarius botanikariak idatzi zuen bere lanetako batean Pisako lorategi botanikoan 1583an Amerikako aloe bat loratzen zela; hau amerikar agabe bat besterik ez zen, Europako Pisako lorategi botanikoan lehen aldiz loratu zena.
1569an Pierre Pena eta Mathias de Lobel botanikariek Ingalaterran zehar bidaia egin zuten eta Londresen lorategi botanikoa bisitatu zuten, non mendebaldeko landare sukulenten bilduma eder batekin topo egin zuten, horien artean Agave americana.

Landare hau Phytanthoza ikonografiako ilustrazioen parte izan zen, Johann W. Weinmann lehen ilustratzaile botanikoaren liburu polit bat.
 Erabilera 
Apaingarri
Apaingarri gisa asko erabiltzen da. Aldaerak daude, batez ere Agave marginata (hostoen ertza zuri-horixka da) eta A. medio-picta (zerrenda bat du hostoen erdian, ez muturrean).

Edaria
Ziur aski, bere erabilera ezagunena mezcal izeneko likore destilatu baten ekoizpena da. Likore honen aldaera  ugari daude,  besteak beste, mundu osoan ezaguna den mezcal bat, tekila. Loratu aurretik lore-zurtoinaren izerditik ateratako zuku azukretsua hartzitu egiten da edari alkoholdun bat ekoizteko, pulke izenekoa, edaria egiteko erabiltzen den espezieetako bat, eta aldi berean, mezkal lortzeko destilatu egiten da. 

Terapeutikoa
Erdialdeko Amerikan, landarearen zati batzuk kanpotik eta barrutik erabiltzen dira hainbat gaitzentzako. Izerdia kataplasmak bezala zaurien gainean. Beherakoa, disenteria, idorreria, indigestioa, flatulentzia, ikterizia tratatzeko eta laxante gisa, hartu egiten da. Hostoen infusioa purgatzaile gisa eta erroa diaforetiko eta diuretiko gisa.  
Guadalajarako Unibertsitate Autonomoko ikertzaileen arabera, agabearen konposatu batek koloneko gaixotasunentzako tratamenduak erabat hobetu ditzake. “Fruktanak konposatu batzuk dira, karbonidratoak, eta urdailak ez ditu digeritzen, ezaugarri kimikoak dituztelako” esan du Guillermo Toriz doktoreak. Ikertzaileek bazekiten zenbait landarek, hala nola txikoriak, orburuek eta tipulak fruktanak dituztela.

Hala ere, oso landare gutxik dituzte fruktanak, agaveak bezala, proportzio aski handian.

“Agabe ananaren pisuaren %80 urdailean degradatzen ez diren karbohidrato horiek dira” dio ikerlariak. “Beraz, uste dugu aldaketa kimiko baten bidez kolonera osorik irits daitezkeen gai aktiboak kapsulatzeko erabil genitzakeela”

Gainera, zientzialariak azaltzen duenez, badago balio erantsi bat: fruktanak berez oso onuragarriak dira hesteetako floraren edo mikrobiotaren ingurune guztirako. “Fruktanak konposatu probiotiko bat dira, hestean aktibo mantentzen diren mikroorganismo biziak dituen elikagai bat, eta eragin oso onuragarria dute hesteetako mikrobiotan”, azaldu du Torizek, “Beraz, fruktanek onura bikoitza dute: farmako espezifiko bat eraman dezakete kolonera eta hesteen bakterio onuragarriak haztea sustatzen dute”, gaineratu du. 

 Beste erabilera batzuk 
Oraindik ere hostoetatik ateratzen den ehun-zuntzagatik lantzen da,  pita izenekoa, sokak, sareak eta beste objektu batzuk ekoizteko. Landarearen hostoak birrindu egiten dira, zati berde eta hezea askatu arte. Horrela lortzen dira barruan dauden zuntzak. Ondoren, lodiera ezberdineko eta kolore ia zuriko testura latzeko sokak egiten dira. Gaur egun, baliabide mekanikoak erabiltzen dira, eta gutxiago erabiltzen dira. 

 Toxikotasuna 
Espezie honen izerdiak kaltzio oxalatozko kristalak ditu, kontaktu bidezko dermatitisa eragiten dutenak. 

 Espezie inbaditzailea 
Europa. Hego Afrika, Hego Amerika, India eta Australiako eskualde askotan sartu da. 

Espainian debekatuta dago naturan sartzea, edukitzea, garraiatzea, trafikatzea eta merkataritza egitea. Kanariar uharteetan, espezie inbaditzailetzat hartu da artxipelago osoan XVI. mendean sartu zenetik.  

 Taxonomia 
Agave americana Carlos Linneok deskribatu zuen eta Species Plantarum 1:323. 1753. argitaratu zen. 

 Etimologia 
Agave: izen generikoa, 1753an Carlos Linneo naturalista suediarrak zientifikoki ezagutzera eman zuena, Agavos greziarretik hartu zuena. Greziar mitologian, Agave Cadmo-ren alaba menadea zen, Tebasko erregea, zeinak, bakante mordo baten buru, bere seme Penteo hil baitzuen, Cadmo-ren oinordekoa tronuan. Agabe hitzak, beraz, miresgarria edo noblea den zerbaiti egiten dio erreferentzia. 

americana: epiteto geografikoa, Amerikan duen kokapenari buruzkoa.

Sinonimoak
 Agave complicata Trel. ex Ochot.
 Agave felina Trel.
 Agave melliflua Trel.
 Agave spectabilis Salisb.
 Aloe americana (L.) Crantz 

 Herri-izenak 
Gaztelaniaz : acibara, agave, alcibara, alcibarón, alcimara, alcimarón, aloe, aloe americana, aloe americano, alzabara, alzavara, arroqueño, arzabara, arzabarón, atzahara, atzavara, azabara, azabarón, cabuyá, cardón, cimbara, donarda, figarasa, ágave, javila, magüey, maguey, metl, pita, pitaca, pitacón, pitaco, pita común, pitera, pitón, sábila, zabilla, zábila, azul champagra del Perú, caraguatá del Paraguay, cardal del Paraguay, cocuí de Venezuela, champa de Loja, champagra azul del Perú, chuchau del Perú, cucuí de Venezuela, henequén de la isla de Santo Domingo, mezcal de las Californias, nequen de la isla de Santo Domingo, maguey amarillo, galime, tepehuán.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Ceballos Jiménez, Andrés (1986). Diccionario Ilustrado de los Nombres Vernáculos de las Plantas en España. I.C.O.N.A.
 Sanjuán, Rubén; González, J. M.; Huerta, M. (2000). Fuente y arte del piteado. Universidad de Guadalajara. ISBN 968-895-930-8.

 Ikus, gainera 
 Agave

 Kanpo estekak 

Kategoria:Agave
Kategoria:Sendabelarrak