Tike

Tike (antzinako grezieraz: Τύχη Túkhē, 'zoria'; erromatar baliokidea: Fortuna) hiri baten aberastasun eta oparotasuna gobernatzen zuen jainkosa jagolea zen, bere patua. Greziar mitologia klasikoan, Tetis eta Ozeano titanen alaba da. Une horretan, pertsonei mezu positiboak helarazteko balio izan zuen, haien kontroletik kanpoko kanpoko gertakariekin erlazionatuz.

Garai helenistikoan, Alexandro Handiaren konkistekin hasi zena, aldaketa sozio-politiko dramatikoen baitan, Tychek gero eta gehiago gorpuztu zituen patuaren kapritxoak (ezkorrak zein baikorrak), olinpiar jainko-jainkosen funtzioa murriztuz. Polibio (K.a. II. mendea) historialari greziarraren ustez, uholdeak, lehorteak, izozteak edo politikan egoten ziren gertakariei kausarik aurkitu ezin zaienean, orduan gertakari horien kausa Tikeri justuki egotz dakioke.Polibio, Historiae. Bertsioa: Scott-Kilvert, Ian  (itzul) (1979) The Rise Of The Roman Empire, Penguin, 29. or. Antzinako Greziako beste iturri batzuek Polibio berresten dute, Tikek garaipena atleta txikiago bati eman ziezaiokeela zioen Pindarok adibidez.   "Tike helenistiko" hori sarritan agertzen da Demetrio I.a Soterrek ateratako txanponetan. Gainera, Tike, patu pertsonala ez ezik, komunitateen patua ere erabakitzen zuen. Hiriek beren Tike gurtzen zuten, jatorrizko Tikeren bertsio ikoniko espezifikoak. Praktika hori erromatar artearen ikonografian jarraitu zuen, baita kristau garaira ere.

Bestalde, aipatu behar da, Erroman eta Mendebaldeko Erromatar Inperioko beste tokietan zoriaren jainkosak Fortuna izena hartu zuela. 

Tike Partiar Inperioak ere bereganatu zuen, nork Tike sarritan irudikatu zen bere txanponetan, baita Partiar erregeei zilegitasuna ematen zien iruditerian ere.Ellerbrock, Uwe (2021) The Parthians: The Forgotten Empire (Peoples of the Ancient World) 285-287 Routledge ISBN: 978-0367473099

258 Tyche asteroideari bere izena eman zaio.Schmadel, Lutz D. (2003). «(258) Tyche» Dictionary of Minor Planet Names . Springer Berlin Heidelberg. 38. or. ISBN 978-3-540-29925-7.

 Mitologia 

 Familia 
Hesiodok (K.a. 700. k.) bere Teogonian zioenez, Tike Ozeano eta Tetis titanen alaba ugarietako bat zen (ozenide bat, alegia)Hesiodo, Teogonia, 360; Himno homerikoak, 2.420, eta askoren ahizpa, hala nola Elektra, Urania, Metis, Estigia (azpimunduaren jainkosa) eta Kalipso ozeanidearena. Ozeanoren alaba zenez, esaten zen Tike lotuta zegoela urarekin, inpresio artistikoetan eusten duen lemak irudikatua. Alkman poetak zioen Prometooren alaba zela eta Pindarok Zeusena, nahiz eta Teogonian bere lehengusinatzat aipatzen den. Nemesis«Tykhe» Theoi Greek mythology. 2019 Aaron J. Atsma, Netherlands & New Zealand (kontsulta data: 2025-07-18). eta Agathos Daimonekin (Izpiritu ona) harremanak zituen.        

Batzuetan, Plutoren ama da, nahiz eta ia beti, aberastasunaren jainkoa Demeter eta Iasionen semea da.Esopo, Fabulak 413Hesiodo, Teogonia 969; Diodoro Sikulo, Bibliotheca historica 5.77.1; Higinio, De Astronomica 2.4.7

 Heroien mitoetan 
Pausanias geografoak bere Greziaren Deskribapenean dioenez, Palamedesek lehen dado parea sortu zuen eta Tikeri eskaintza gisa eman zizkion.Pausanias, Greziako deskribapena, 2.20.3 (Perseus online liburutegian bertsio noetan: Pausanias. Pausanias Description of Greece with an English Translation by W.H.S. Jones, Litt.D., and H.A. Ormerod, M.A., in 4 Volumes. Cambridge, MA, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1918. 

 Gurtza 
Tike Kretako Itanosen gurtu zen modu berezian, Tyche Protogeneia bezala, Atenasko Protogeneiarekin ("lehen jaiotakoa/ alaba zaharrena") lotua, Erekteoren alaba, bere burua sakrifikatzeko eskaini zuenean, hiria salbatu zuena.Spyridakisek dioenez. Berak Praenesteko frogatu zuen Fortuna Primigeniako iturri baten aurreko iradokizunak anakronikoak zirela .  Alexandrian Tychaeon, Tikeren tenplu helenistikoa zegoena, mundu helenistiko osoko bikainenetako bat bezala zela idatzi zuen Libaniok erretorikoak K.o. IV. mendean. 

Stylianos Spyridacisek greziar adituak zehatz adierazi du Tikeren erakargarritasuna indarkeria arbitrarioko eta egoera osoa iraul  zezaketen ezbehar ulertezinak mundu helenistiko batean: "Alexandroren heriotzaren osteko urte nahasietan, Diadokoen garaian, giza gaien ezegonkortasunaren kontzientzia batek, Tikek, zoriaren andere itsuak, gizakien gaiak   mudakortasunarekin gobernatzen zituela sinestera iritsi zen jendea; horrek garaiaren gorabeherak azaltzen zituen".Spyridakis, Stylianos. "The Itanian cult of Tyche Protogeneia", Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte 18.1 (January 1969:42-48) 42. oe,.

Yale unibertsitateko irakaslea den Susan B. Mathesonen arabera, Tike jainkosa hiri baten pertsonifikazioa eta bere fortuna bezala gurtzen zen askotan. Mathesonek, gainera, Tekek Mediterraneo osoan gurtu izan zels dio. Adibidez, Atenasen, hiritarrek Agathe Tyche omentzen zuten beste jainko-jainkosa batzuekin batera.  Dirudienez, beste jainko batzuk ere aurkezten dira Tycherekin batera, adibidez, Dionisio Korinton.  

Tikeeren tenplu bat zegoen, Nemesis–Tike izeneko figura bat zuena, Tickeren alderdi bat. Cahrles M. Edwardsen arabera, Nemesis eta Tike kultuak partekatzen hasten dira erromatarren garaian.  

Tike Espartakoaren horma-koroak espartar soldaduak irudikatzen ditu amazonak uxatzen. Palagiak dio irudikapen hori garrantzitsua dela espartar mitologiarako.     

Automatia eta Meilichius Tikeren bi epiteto ziren.A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology, Automatia Smith, William  (arg). A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology, Meilichius
eskuinera|thumb|Gordiano III.aren oinarrizko metalezko txanpon honen atzealdean Tike (agintaldia: K.o. 238-244 )Tike garai helenistikoko txanpon askotan agertzen da kristau aroaren aurreko hiru mendeetan, batez ere Egeoko hirietan egindakoetan. Aurreikusi ezin diren zoriaren biraketek ipuin edo eleberri helenistikoen argumentu korapilatsuak bultzatzen dituzte, hala nola, Leucippe eta Klitofonen istorioarena edo Daphnis eta Chloerena. Aldaketa larriko beste aro batean berpizkundea bizi izan zuen, publikoki zigortutako paganismoaren azken egunetan, Juliano eta Teodosio I.aren arteko, IV. mendeko enperadoreen artean, tenpluak behin betiko itxi zituztenak. Bere botere apetatsuaren eraginkortasunak, belaunaldi horretan, zirkulu filosofikoetan begirunea ere lortu zuen. Poeten artean, ordea, ohikoa zen iraintzea, lemazain aldakorra zelakoan.C. M. Bowra, "Palladas on Tyche" The Classical Quarterly New Series, 10.1 (May 1960:118–128). 

Virgo konstelazioa, batzuetan, Tikeren figura zerutiarra bezala identifikatzen da, baita beste jainkosa batzuk bezala ere, hala nola Demeter eta Astrea/Dike.

Tike jainkosaren burua Nemrut Dağı tontorreko mendebaldeko terrazan agertzen da, Comagenen gurtzen zituzten beste jainko-jainkosekin batera.

 Atributuak 
Irudikapen askotan, bola bat du eskuan, zoriaren ezegonkortasuna adierazteko.
Greko-erromatar eta Erdi Aroko artean, Tike buruan horma-koro bat daramala irudikatzen zen, eta  askotan, kornukopia bat (ugaritasunaren adarra), gubernaculum (anzinako lema) bat, edo zoriaren gurpila  eskutan zuela, edo, gurpilaren gainean jar daiteke, patuaren zirkuluaren buru.
Horma-koroaren bidez, hiriko jainkosa bezala identifikatzen du, eta, Espartaren kasuan, bere horma-koroak, euren hiriaren fundazio mitoaren zati bat irudikatzen zuen.  Horma-koroa sarritan erabiltzen dute arkeologoek eta historialariek artean figura bat Tike gisa identifikatzeko.  

Mathesonen arabera Tike jainkosa, ozeanideetako bat izanik, nolabaiteko jainkosa ozeanikotzat hartzen da. Bere poemetan Pindarok nola aipatzen duen aipatuta, "Himera, portu bat, zaintzen jarrai dezan erregutzen dio" eta nola askotan itsasontzi baten lemari eusten irudikatzen den. 

 Tike antzerkian 
Euripides antzerki-idazleak Tike erabili zuen gailu literario eta pertsonifikazio gisa. Apolok Tike zuzentzen omen du eta jainkoaren planetan ere eragina izan dezake Tikerek. 

 Tike poesian 
Pindaro poetak Tike aipatzen du patuaren jainkosa gisa, atletismo-lehiaketen emaitza kontrola dezakeena, Vasiliki Giannopoulouren arabera. 

 Tike greko-erromatarra 
Erroma berantiarrean, irudiak, normalean lau, Erromako, Konstantinoplako, Alexandriako eta Antiokiako tikeak (ohikoagoa, 380. urte inguruko Eskilinoko Altxorran agertzen diren bezala) edo Trier 354ko Egutegian bezala,irudikatzen zituzten. Tike horiek horma-koroa (edo dorredun koro) bat daramate.

Greko-erromatar garaiko Tikeren beste irudikapen arrunt bat Nemesis-Tike izan zen.  

Erroman bertan eta erromatar greziar munduaren eragin gutxiago zuten eskualdeetan, Fortuna, Grezian baino gurtza zabalagoa jaso zuen, agian, erromatarrek ez ziotelako zorte txarra edo zorigaitza egozten, baizik eta jainkosa on eta karitatezkotzat bakarrik hartzen zutelako. Greziarrentzat, Tikek eman eta kendu egin zezakeen.

 Filosofia eta erlijio monoteistarantz 
Polibioren ustez (K.a. 208tik 126ra), jainkoak eta naturaz gaindikoa ez dira existitzen, baina printzipio metafisiko bat dago Tikeren forman, "zoriaren" baliokidea. Historialari horrentzat, beharrezkotasun transzendental baten papera betetzen du, gertaerak aldez aurretik determinatutako helbururantz bideratzen dituena. Herodotorentzat Tike jainkoen esku zegoen botere bat zen oraindik, baina Polibiorengan kontzeptu abstraktu bat besterik ez da.Édouard Will, Claude Mossé, Paul Goukowsky (1975) Le Monde grec et l'Orient, Le IVe siècle et l'époque hellénistique, PUF., 605-606.

 Eskilinoko altxorra 
Zilarrezko piezez ostatutako altxor erromatar 1793an agertu zen Erromako Eskilino muinoan, eta K.o. IV. mendearen amaierako zilarrezko lanaren adibide nabarmena da. 1866tik 57 objektu, altxorraren zatirik handiena, Britainiar Museoarena da.

Erromatar inperioko lau hiri garrantzitsuenen lau Tike ditu multzoak, denak eserita eta bakoitza bere ezaugarriekin.

 Eromako Tikea 
Erroma irudikatzen zuen Tike, ezaugarri militarrak daramatzaAmin, O. S. M. (2016ko irailaren 29). «Tyche Furniture Ornaments». World History Encyclopedia. : kasko militarra eta ezkutua . 

 Konstantinoplako Tike 
Kristau garaiaren hasieran, Tike,  Konstantinopla irudikatzeko erabil zen  txanponetan. Mathesonek argudiatzen du Konstantinoplako Tike Antiokiakoa ordezkatu zuela ohiko irudikapen gisa. 

 Alexandriakoa Tike 
Alexandriako Tikek "labore buruzka batzuk eusten ditu esku batean eta oina ontzi baten brankan bermatzen du". Horrek zerikusia izan lezake Tycheren beste irudikapen batzuekin, Espartakoa bezala, itsasontzi baten lemekin irudikatzen baitzuten. Hori dela eta, Mathesonek argudiatzen du jainkosak "gertaerak zuzendu zitzakeela".  Gainera, Pindarok ontzien gaineko bere boterea deskribatzen du "Zuk agintzen baduzu, ontzi bizkorrak itsasora egiten dute".

 Tike Antiokiakoa 
Zenbait artefaktuk Antiokiako Tike agertzen dute, gizonezko igerilari batekin, Orontes ibaia bere oinetan pertsonifikatuz Aminen arabera. Ibaiarekiko duen garrantzia, gainera, jainkosa bera ozeanidea denez, indartu egiten da, Giannopoulouren arabera.  Antiokiako Tychek garrantzia mantendu zuen askoz beranduago kristau inperioaren barnean, Justino (agintaldia: 518-527) eta Justinianoren (agintaldia: 527-565) agindupean ateratako Pentanummio txanpon ofizialek erakusten duten bezala, atzealdean bere tenpluan irudikatzen baitute.Kurth, Dane  (Helvetica) (admin)thumb|Vologasen Zilarrezko Tetradrachma I Tronuratutako errege Vologases I aurrez aurre ezkerrean, Tycheren diadema jasotzen, bere parean, zutik. AD 55-56
 Tike Partiar Inperioan 
Partiar Inperioaren lehen urteetan, Partiar erregeek, Mitridates I.arengandik hasita (K.a 165), Olinpiar jainkoen iruditeria erabili zuten euren txanponenetan, askotan, ΦΙΛΕΛΗΝΟΣ (greziarren laguna) terminoarekin, Seleukotar Inperioa izandako lurretan bizi ziren greziar herriak menperatzeko keinu lagunkoi moduan. Hala ere, Vologases I.aren garairako (K.o 51), txanponetan erabilitako greziar iruditeria bakarra Tike jainkosa izan zen, hurrengo 200 urteetan Partiar txanponetan agertzen jarraitu zuena. Geroagoko iruditerian, Tikek zoroastrismoan Khvarenah edo jainkozko lemaren proiekzioa ematen dio errege duinari.  Ez dago argi "Partiar Tike" honek aldi berean Anahita edo Ashi bezalako jainkosa zoroastroar bat, edo, beharbada, beste bat, irudikatzen zuen.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Diodoro Sikulo: Historiaren liburutegia, Charles Henry Oldfather itzulia. Hamabi liburuki. Loeb Liburutegi Klasikoa. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press; Londres: William Heinemann, Ltd. 1989. Bol. 3. 4.59-8 liburuak. (Ingelesez) Online bertsioa Bill Thayerren webgunean
 Diodoro Sikulo, Bibliotheca Historica. 1-2 liburukia. Immanel Bekker. Ludwig Dindorf. Friedrich Vogel. in aedibus B. G. Teubneri. Leipzig. 1888–1890. Grezierazko testua eskuragarri Perseus Liburutegi Digitalean.
 Gaius Julius Hyginus, Mary Grantek itzuli eta editatutako The Myths of Hyginus-en Astronomica. Kansasko Unibertsitateko Argitalpenak Ikasketa Humanistikoetan. Online bertsioa Topos Text Project-en.
 Hesiodo, The Homeric Hymns-en Teogonia eta Homerica, Hugh G. Evelyn-White-ren ingelesezko itzulpenarekin, Cambridge, MA.,Harvard University Press; Londres, William Heinemann Ltd. 1914. Online bertsioa Perseus Digital Library-en. Grezierazko testua webgune beretik eskuragarri.
 Pindaroo, Diane Arnson Svarlienek itzulitako odak. 1990. Online bertsioa Perseus Digital Library-en.
 Pindaro, Pindaroren Oda, Zati Nagusiak barne, Sir John Sandysen sarrera eta ingelesezko itzulpenarekin, Litt.d., FBA. (Ingelesez) Cambridge, MA., Harvard University Press; Londres, William Heinemann Ltd. 1937. Grezierazko testua eskuragarri Perseus Liburutegi Digitalean.

 Kanpo estekak 

Kategoria:Greziar mitologian pertsonifikatutako kontzeptuak
Kategoria:Zeusen seme-alabak
Kategoria:Greziar jainkosak
Kategoria:Jainko-jainkosa zaintzaileak
Kategoria:Katasterismoak