Boz pasibo

Gramatikan, boz pasiboaEuskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2011] edo, labur, pasiboa, boz aktibotik markaketa gramatikal espezifiko baten bidez bereizten den aditz-forma bat da: euskaraz —ez da beste zenbait hizkuntzatan bezain arrunta—, izan (da) laguntzaileak eta aditz nagusiaren aspektu burutuaz, -a edo -ak mugatzaileak daramatzala, osatzen da (aktiboa: ikusten du; pasiboa: ikusia da). Haren erabilerak oinarrizko proposizioaren egitura sintaktikoaren birmoldaketa dakar, hau da, aditza boz aktiboan duena eta subjektua eta objektua dituena. Latin hizkuntzetan, salbuespen bakan batzuekin, aditz iragankor zuzenak bakarrik joka daitezke pasiboan. Oinarrizko proposizioaren objektua, orduan, forma pasiboaren subjektu bihurtzen da, eta forma aktiboko aditzaren subjektua galdu  egiten da (pasibo ez-agentiboa), edo hondora pasatzen da osagarri zeihar (edo zirkunstantzial) gisa, tradizionalki agentearen osagarri (pasibo agentiboa) deritzona; aditza, bere argumentu bat galduz edo zirkunstantzia rolaren atzerakoia, iragangaitz bihurtzen da. Eraldaketa horrek talde nominalen funtzioen eta ordezkatzen dituzten aktanteen arteko erlazio berri bat dakar, objektua (edo pazientea) subjektu bilakatuz, hizkuntzalari askok diatesi-aldaketa deitzen diotena.

Horrela, boz pasiboa boz aktiboari kontrajartzen zaio, agentearen eta pazientearen rol semantikoen funtzio sintaktikoen banaketa alderantzikatzearen ondorioz. Horren ondorioz, pazientea edo objektua, subjektu bihurtua, tematizatu egiten da, agentea alderantzikatu edo desagertuz. Aurkezpen hori, hizkuntza akusatibodun askorentzat egokia dena, ikuspegi plurilinguistiko baten arabera murriztailea da, izan ere, aditz pasiboak agian ez du ageriko subjekturik (pasibo inpertsonalak) eta kasu horretan aditz iragangaitza izan liteke.

Bestalde, diatesi-aldaketa bidezko tematizazioa objektuaz bestelako aktanteetara ere heda daiteke, hala nola preposiziozko aditzekin eta ingeleseko eman motako osagarri bikoitzeko aditzekin.

 Pasiboaren morfologia 
Hizkuntzen arabera, pasiboan aditza hainbat prozeduraren bidez era daiteke:

 aditz aktiboaren beste flexio baten bidez

Indoeuropar hizkuntzetan, antzinako eta egungo grezieraren egoera da:

- antzinako grekoan eta egungoan, ἀναγκάζει / anankázeï/anankázi = "behartzen du"; ἀναγκάζεται / anankάzetai/ anankάzetɛ = "behartua da"; 

- antzinako grekoan, ἀναγκάζουσι / anankázousi; egungoan, αναγκάζουν / anankázoun = "behartzen dute"; 

- antzinakoan eta egungoan, ἀναγκάζεται / anankázetai/ = "behartua da"; ἀναγκάζονται / antzinakoan, anankázontai, egungoan,  anankázondɛ = "behartuak dira". 

Latinez, 

- legit = "irakurtzen du", - legunt = irakurtzen dute; 

- legitur = "irakurria da"; leguntur = "irakurriak dira".

Albanieraz:

- lan = "garbitzen du", - lanë = "garbitzen dute";

- lahet = "garbitua da", - lahen = "garbituak dira".

Forma horiek beste hizkuntza-familia batzuetan ere daude, hala nola fula edo peul hizkuntzetan (Niger-Kongo), denboren eta moden araberako desinentzia pasiboak dauzka eta;M.H.Klaiman, Grammatical Voice, Cambridge University Press, 1991, 

 aditz laguntzailea duen gramatika-eraldaketa baten bidez

Beste hizkuntza indoeuropar guztietan, armenieraz salbu, pasiboak laguntzaile batez osatzen dira, iraganeko partizipioarekin batera. Izan (da, ez du) aditza hizkuntza erromaniko eta eslaviarretan erabiltzen da, bilakatu aditza germanikoetan, ingelesean izan ezik (werden alemanez, worden nederlanderaz, blive danieraz, bliva suedieraz), baina baita persieraz ere: shodan (Ahmed koshte shod = "Ahmed hila izan da"). Zenbaitetan, mugimenduzko aditzak laguntzailetzat erabiltzen dira: hatin ("etorri") kurdueraz (hatin kuştin = "hila izan"); जाना, jānā ("joan") hindi eta bengaleraz (hindiz, मारा जाता है, maara jāta hai = hila da.

Halaber, italieraz essere ("izan (da)") laguntzailearen ordez, venire ("etorri") edo andare ("joan") aditzak ere erabil daitezke; azken horrek betebeharraren balio modala eransten dio (questo libro va letto = "liburu hau irakurri egin behar da");

 bokalismoa aldatuz

Arameera, hebreera eta arabiera bezalako hizkuntza semitikoen ezaugarrietako bat da boz aktibotik pasibora igarotzea bokalismoa aldatuz egitea: 

- "idatzi zuen", kəṯaḇ arameeraz; כָּתַב (katav) hebreera modernoaz, كَتَبَ  (kataba) arabieraz;

- "idatzia izan da", kəṯîḇ arameeraz; בָּתוּב (katuv) hebreera modernoaz, كُتِبَ (kutiba) arabieraz.

Bokalak hebreeraz partzialki, eta arabieraz beti falta diren zeinu diakritikoen bidez adierazten direnez, testuinguruak bakarrik ematen du aktiboa eta pasiboa bereizteko aukera: hau da, كتب  kataba aktiboa irakur daiteke, edo kutiba pasiboa;

 forma aktiboari eransten zaion morfema gramatikal (atzizki ) baten bidez

Jakina, turkiera bezalako aglutinatzaile motako hizkuntzen berezkoa da aditz-erradikalari -il / -ıl / -ül / -ul atzizkia edo -in / -ın / -ün / -un atzizkia eransten diona: görmek ("ikusi") / görülmek ("ikusia izan"); bilmek ("jakin"), bilinmek ("jakina izan"): aurrezkia aurrizkia aditzaren araberakoa da, eta ez da aurrikusgarria. Indonesierak -di atziki erantsira jotzen du edo beste aditz-aurrizki bat ordezkatzen du: "erosi" ⇒ beli, membeli / "erosia izan" ⇒ dibeli. Swahiliak -w- (halaber, -iwi -ew- edo -liw- artizkia txertatzen du pasiboaren markatzaile gisa: "maitatu" ⇒ kupenda; "maitatua izan" ⇒ kupendwa; "erosi" ⇒ kununua; "erosia izan" ⇒ kununuliwa. Eraketa hori armenierazko -v- artizkiarekin ere aurkitzen da: ikusi tesnel; "ikusi" ⇒ tesnel (artizki hori funtzio anitzekoa da, bihurkaritasuna, elkarkaritasuna eta antikausatibotasuna ere marka ditzakeelako)., ch.3 Syntaxe ,  et suivantes

 Diatesi pasiboa 
Egitura honen existentziak, hizkuntza askotan present dena, pazientea edo epaiketaren objektua tematizatzeko aukera ematen du, hots, solasaldiaren subjektu bihurtzeko, eragilea ezezaguna delako (Gaztea oihanean eraila izan da) edo bere baitarik doalako (Lapurra atxilotua izan zen). Arabierak ahots pasiboa al majhūl deitzen du, ezezagunak, eta horrek esan nahi du agentea ezjakina dela solasean; horregatik, arabiera klasikoak ezin du erantsi agentearen osagarri forma pasibo bat; arabiera estandar modernoak Europako hizkuntzen eraginpean egiten du, talde preposizional baten bidez sartuz, -ren partez edo -ren bidez bezala. Gauza bera gertatzen da beste hizkuntza batzuetan ere, hala nola finlandieraz, batzuetan suedieraren edo ingelesaren imitazioz agente osagarri bat sartu duena, baina ahal denean saihesten duena esaldia beste era batera biratuz. Horrela, ?Emakumea katuak ausiki egina izan da forma pasibo bat bainoago, dagokion forma aktiboa darabil, "emakumea" tematizatuz: Naista puri kissa (naista = emakumea, kasu zeiharra; puri = ausiki egin du; kissa = emakumea, nominatiboa), "katuak ausiki egin dio".

 Pasibo agentiboa 
Pasibo agentiboa eraikuntza pasibo bat da; hor, perpaus aktiboaren objektua perpaus pasiboaren subjektu bihurtzen da eta perpaus aktiboaren subjektua, berriz, agentearen osagarri bihur daiteke. Kasu horretan, egileen kopurua dagokion perpaus aktiboko bera da. Aditzak berak forma alda dezake hizkuntza flexionaletan (boz pasiboan jartzen da). 

Hizkuntzen arabera, agentearen osagarria askotan preposizio baten bidez sartzen da:

 aktiboa: [A = subjektu eragilea] + [B = aditz-prozesua] + [C = objektu jasailea];
 pasiboa: [C = subjektu jasailea] + [B = aditz-prozesua] (+ [aurrizkia.]) + [A = agentearen osagarria].

Aktanteen hurrenkera hizkuntzaren araberakoa da. Aurreko enuntziatuen eraldaketa pasiboaren adibideak:

 frantsesez: la souris ["-a.sagu" > sagua, subjektu pazientea] est mangée ["da jana" > jana da, aditza pasiboan] par ["-k", agentea aurkezteko preposizioa] le chat ["-a.katu"a > katua, agentearen osagarria]; Perpaus pasiboaren denbora bat dator gehitu beharreko laguntzailearen denborarekin. Iraganeko partizipioak, zenbait hizkuntzalariren arabera, subjektuaren atributu baten papera hartzen du.
 ingelesez: the mouse ["-a.sagu", subjektu pazientea] is eaten ["da jan", aditz pasiboa] by ["-k", agentea aurkezteko preposizioa] the cat ["-a.katu", agentea];
 txineraz: 老鼠 lǎoshǔ [subjektu pazientea] 被 bèi [preposizioa], 貓 māo [agentea] 吃了 / chīle [aditz aldaezina];
 antzinako grezieraz: ὁ μῦς / ho mûs [subjektu jasailea: nominatiboa] ἔδεται / édetai [aditz pasiboa] ὑπὸ / hupò [preposizioa] τοῦ αἰλούρου / toû ailoúrou [agentea: kasu zeiharra]
 japonieraz: 鼠は/ nezumi wa ["sagu mintzagaiaren postposizioa", subjektu pazientea] 猫に / neko-ni ["katu agentearen postposizioa"] 食べられます / taberaremasu ["jan.a.da", aditz pasiboa].
 latinez: mus [subjektu jasailea: nominatiboa]. a [< ab preposizoa] fele [agentearen osagarria: kasu zeiharra] editur [aditza pasiboan];
 xhosa: impuku [subjektu pazientea] ityawa [aditz pasiboa] yikati [agentearen osagarria].

Hemen perpaus pasiboa perpaus aktibo baten eraldaketaren emaitza diren kasuak planteatu dira. Hortaz, agente osagarria derrigorrezkoa da bertan, perpaus aktiboaren gaia jasotzen baitu. Beraz, aditz iragankor zuzenek bakarrik jasan dezakete eraldaketa hori.

 Pasibo ez-agentiboa 
Pasibo ez-agentiboa eraikuntza pasibo bat da, non perpaus aktiboaren objektua perpaus pasiboaren subjektua bihurtzen den, perpaus aktiboaren subjektua okultatzen den bitartean. Aurreko esaldiak, beraz, dagokion perpaus aktiboak baino egile bat gutxiago du:

 frantsesa: la souris ["-a.sagu", subjektu jasailea] est mangée ["da janafemeninoa" aditz iragankor pasiboa];
 ingelesa: the mouse ["-a.sagu", paziente subjektua] is eaten ["da jan", aditz iragankor pasiboa] . Frantsesak eta beste hizkuntzek ez bezala, ingelesak, gainera, subjektutzat dagokion forma aktiboaren objektua ez duten forma pasiboak erabil ditzake: hala, aditz preposizionalak dira: hor, aktiboaren zeharkako osagarria edo zirkunstantziala pasiboaren subjektua bihurtzen den: this bed ["hau ohe", subjektu pazientea] has been slept in ["da izan  lo.egina -n", aditz iragangaitza pasiboan] = «ohe hau lo egina izan da» = «ohe honetan lo egin da»; bestalde, aditz bikoitzak pasiboaren subjektua bihurtzen dute: this bed [subjektua] has been slept in [subjektua pasiboan] = «ohe hau lo egon da» = «ohe honetan lo egin da». Bestetik, objektu bikoitzeko aditzak jasotzailea pasiboko subjektu bilakatzen dute: Marc [subjkett jasotzailea] was given ["izan zen emana", aditz iragankorra pasiboa] a pen ["bat bolaluma", objektu pazientea] = «*Marc izan zen emana bat bolaluma" > Marci-i bolaluma bat eman zitzaion";
 latina: amor [aditz iragankor pasiboa] = "maitea naiz, maite naute"; laboratur [aditz iragangaitz pasiboa] = "*lan egina da" = "lan egiten da";
 antzinako greziera: φιλοῦμαι/ philoûmai [aditz iragankor pasiboa] = "maitatua naiz"; βεϐοήθηται / beboếthêtai [aditz iragangaitz pasiboa] μοι / moi [zeharkako objektua] = "lagundu egin didate";
 txinera: 他 [tā, subjektua] 被 [bèi, preposizoa] 打了 [dǎle, aditz iragankorra + burutua] = "hura / -k / jo izan" = "hura joa izan da"; 老鼠 [lǎoshǔ, subjektu pazientea edo subjektu egilea] 吃了 [chīle, aditz iragankorra + bukatua ]= "sagua jana izan da" edo "saguak jan du" (txinerak ez du pasiborik adierazten, nahasterik ez dagoenean);
 errusiera: дом [dom, "etxe", subjektua] строится [stroitsa "eraikitzen da", aditz iragankor pasiboa] = "etxea / eraikitzen da" = "etxea eraikita dago".

 Pasibo inpertsonala 
Pasibo inpertsonala aditz batetik forma pasiboko 3. pertsonara egindako moldea bat da: haren subjektuaren lekua eduki semantikorik ez duen hitz gramatikal batek betetzen du edo, bestela, subjekturik gabe dago. Hortaz, hizkuntza batzuetan posible egiten du pasiboan erabiltzen direnean subjekturik izan ezin duten aditz iragangaitzen pasibazioa, definizioz objektu bat aktiboan ez dutelako. Subjektu mugagabe baten (on + forma aktiboa frantsesez; man alemanez) eta pasibo inpertsonal baten arteko hautua dagoen lekuetan, azken horrek epaiketaren izaera inpertsonala indartzen du, agente bati buruzko inolako aipamenik ez dagoelako, nahiz eta mugagabe izan; frantsesezko kasua da konpletiboak edo infinitiboak diren aditzetarako, hala nola: erabaki da / behatu da / gomendatu da; hori dela eta, pasiboaren erabilera hori testu juridiko, administratibo edo zientifikoen ezaugarria da, lege eta araudiak inpertsonalak baitira. 

Molde horiek beste inon ere agertzen dira, hala nola, alemanez bezala: Wird erwartet, daß ("espero da"), daniera / norvegieraz: der (danieraz) / det (norvegieraz) / sies ("omen", hitzez hitz, "esaten da"); der / det skrives at ("-(e)la... idazten da", hitzez hitz, "-(e)la idazten da"); der / det snakkes ("hitz egiten da", hitzez hitz, "hitz egina da"). Horrela danieraz: Der skrives meget om præsidentvalget i aviserne ("Egunkarietan asko dago idatzita hauteskunde presidentzialei buruz").

1. Pasibo inpertsonala aditz iragankorrekin.

 frantsesez  
 Aktiboa: Les constructeurs n'ont jamais vendu autant de voitures électriques ("Eraikitzaileek ez dute inoiz hainbeste auto elektriko saldu") > 
 Pasibo pertsonala: Des voitures électriques n'ont jamais été autant vendues ("Auto elektrikoak ez dira inoiz hain salduak izan") > 
 Pasibo inpertsonala: Il n'a jamais été vendu autant de voitures électriques ("Ez da inoiz hainbeste auto elektrikorik saldu", "Auto elektrikoak ez dira inoiz hainbeste saldu").
 alemanez: 
 Aktiboa: Die Städte bauten damals viele neue Häuser ("Hiriek etxe berri asko eraikitzen zituzten artean") > 
 Pasibo inpertsonala: Es wurden damals viele neue Häuser gebaut ("Etxe berri asko eraikitzen ziren artean", "Etxe berri asko eraikitzen ziren artean" edo "Etxe berri asko eraiki ziren artean").

Frantsesez, erabilera hori pasiboan erabil daitezkeen zeharkako aditz iragankor batzuetara zabaltzen da, ohiko hizkuntzak izenordain mugagabera jotzen duen badu ere, modu aktibo bat segitzen da: 

Il a été procédé à une vaste enquête / On a procédé à une vaste enquête ("Inkesta zabal bat burutua izan da"); Il n'a pu être répondu à toutes les requêtes / On n'a pu répondre à toutes les requêtes ("Ezin izan zaie eskakizun guztiei erantzun").

Pasibo inpertsonal hori erabiltzeak agentearen izaera definiezina indartzen du.G.Lazard, l'actance, M.Riegel, grammaire méthodique du français, 

2. Pasibo inpertsonala aditz iragangaitzekin.

Euskaraz, Nor saileko hirugarren pertsonez ematen da: latinezko itur (< it = "badoa") eta turkierazko gidiliyor (< gidiyor = "badoa") forma pasiboak joaten da (Nola joaten da Plaza nagusira? modukoetan) formei dagozkie eta, aldi berean, gehiago markatzen dute agentearen izaera definiezina. Subjektu edo objektuaren eta aditz-formaren arteko komunztadurak eskatzen dituzten hizkuntzetan konposatutako denboretarako, pasibo inpertsonala neutro singularrean dago: latinezko itum est ("Joanak gara"), itum partizipioa eo ("joan", hitzez hitz, "noa") aditzaren neutro singularreko partizipio pasiboa da. Hizkuntza germaniar gehienek, ingelesak izan ezik, erabiltzen dute, baina baita beste batzuek ere, hala nola turkierak. Hortaz, Autobusean atzeko atetik igotzen da esaldia honela esan daiteke:

 alemanez. In den Bus wird durch die Hintertür eingestiegen (einsteigen aditza pasiboko 3. pertsona singularrean erabiltzen da, werden laguntzailea aditzaren partizipio pasiboarekin lagunduta).
 nederlanderaz. In bus wordt achteraan opgestapt (opstappen aditza pasiboko 3. pertsona singularrean erabiltzen da worden laguntzailea aditzaren partizipio pasiboarekin batera).
 islandieraz. Það er gengið inn i strætóinn að aftan (Það) itxurazko subjektua da; ganga aditza pasiboko 3. pertsona singularrean erabiltzen da, vera /er laguntzailearekin, izan aditzaren partizipio pasiboarekin batera).
 turkieraz. Otobüse arkadan binilir (binmek aditza pasiboko 3. pertsona singularrean erabiltzen da -il- artizki pasiboarekin).

3. Pasibo inpertsonalaren balio modala

Maiz, pasibo inpertsonalak betebeharra edo agindua adierazten du:

 alemanez. Jetzt wird aber ins Bett gegangen, "Orain lotara goaz" (Bett gehen aditz-taldea ohera joan pasibo horretako 3. pertsonan erabiltzen da werden laguntzailearekin).
 lituanieraz. Čia nerūkoma, "Hemen ez da erre behar", "Hemen ez erre" (nerūkoma rūkyti-ren partizipio pasibo neutro negatiboa da, "errea izan").
 hindiz. इस तरह हँसा नहीं जाता, रोया नहीं  जाता, is tarah hansā nahīn jātā, royā nahīn jaata, "Ez da barre egin behar, ez da negar egin behar": hansnā, "barre egin" eta ronā, "negar egin" aditzak hansā eta royā iraganeko beren partizipio pasiboan erabiltzen dira, jānā.A. Montaut et S. Joshi, Parlons hindi, l'Harmattan, Paris, 1999, 

Hizkuntza horretan bertan, pasibo inpertsonalak, ezezko perpausean, से postposizioarekin batera, erabateko ezgaitasuna adierazten du:

 उसे बोला नहिं जाता, use bolā nahim jātā, "Hartaz maskulinoa ez da hitz egiten", "Ez da hitz egiteko gauza", bolnā aditza, "hitz egin", haren orainaldi pasiboan erabiltzen da, haren partizipio pasiboaz eta jānā aditz laguntzaileaz osatua.

 Zeharkako pasiboa 
Japonieraz, adierak paziente baten existentzia baztertzen duen aditz bat (etorri bezalako mugimendu-aditz bat, adibidez) pasiboan erabil daiteke, hiztunak aditz horrek adierazitako prozesua jasaten duela adierazteko Subjektua, orduan, eragile osagarrirako erabiltzen den postposizioarekin batera agertzen da. Esate baterako, 逃げる / nigeru ("ihes egin", hanka egin ") 逃げられる / nigerareru forma pasiboan erabil daiteke:

うち の 猫 が  逃げた (uchi no neko ga nigeta, "Etxeko katuak ihes egin du"): hor, 逃げた (nigeta) 逃げる (nigeru) aditzaren lehenaldi aktiboa da), modu honetan erabil daiteke: うちの猫に逃げられた (uchi.no neko.ni nigerareta): aditza lehenaldi pasiboan erabiltzen da eta に (-ni), subjektu sintagmaren bukaeran jarririk, agente izaera azpimarratzen dio. Horrela aldatuta, hiztunak gertaera bere borondatearen aurka jasaten duela adierazten du, bere katuaren desagerpenak eragiten diola.

 Erreferentziak 

 Ikus gainera 
 Diatesi
 Boz aktiboa
 Aditz pronominala

 Bibliografia 
 Gilbert Lazard, L'Actance, Paris, Presses universitaires de France, « Linguistique nouvelle» bilduma, 1994, xiv-285, 22 cm (ISBN 2-13-045775-4 eta 978-2-13-045775-6, OCLC 33131670, BNF 35719390, LCCN 94233276, online aurkeztuta)
  Anna Siewierska, 107. atala «Passive constructions», Martin Haspelmath-en (zuzendaria), Matthew S. Dryer (zuzendaria), David Gil (zuzendaria) eta Bernard Comrie (zuzendaria), The World Atlas of Language Structures Online, Munich, Max Planck Digital Library, 2011 (ISBN 978-3-9813099-1-1)

 Kanpo estekak 

Kategoria:Hizkuntza morfologia