Luna (jainkosa)

Sabinar eta erromatarren antzinako mitoetan eta erlijioan, Luna () ilargiaren jainkozko haragitzea zen. Sarritan eguzkiaren osagarri femenino gisa aurkezten da, Sol izenarekin jainkotu zutena. Luna, batzuetan, erromatar jainkosa hirukoitzaren (diva triformis) itxuraz irudikatu zen, Diana eta Proserpina edo Hekaterekin egin bezala. Luna ez da beti beste jainkosa bat, eta batzuetan epiteto bat izan daiteke, jainkosa baten espezializazioa, Diana eta Juno ere ilargiaren jainkosa gisa identifikatzen baitziren.Green, C.M.C.  (2007) Roman Religion and the Cult of Diana at Aricia, Cambridge University Press. 73. or.

Arte erromatarrean, Lunaren atributuak ilgora gehi bi uztarridun gurdia (biga) dira. Horaziok K.a. 17. urtean idatzitako Carmen Saeculare, erlijiozko ereserkian, "izarren bi adarretako erregina" (siderum regina bicornis) bezala deskribatzen du eta "Apolok mutilak entzuten dituen bezala" neskei abesten entzutea eskatzen dio.Horazio, Carmen Saeculare, 33–36 lerroak

Varronek Luna eta Sol  ikus daitezkeen jainkoen artean sailkatu zituen, Neptuno eta beste jainko batzuek, ordea, ikusezinak ziren, eta Herkules bezalakoak hilkor jainkotuak.Varron, frg. 23 (Cardauns, Burkhart) = Tertuliano, Ad nationes 2.2.14–2-; Mastrocinque, Attilio (2011) «Creating One's Own Religion: Intellectual Choices», in Rüpke Jörg (ed)  A Companion to Roman Religion, Oxford : Blackwell. 383. or.  Makrobiok Erromako jainko jagole sekretuetako bat zela esan zuen.Rüpke, Jörg  (2007) Religion of the Romans, Polity. ISBN: 978-0745630151. 133. or. 

Kultu inperialean, Solek eta Lunak erromatarren nagusitasuna munduaren gainean zenbaterainokoa den irudika dezaketela uste da eta bakea bermatzeko helburua dutela.Van Andringa, William  (2007) "Religion and the Integration of Cities in the Empire in the Second Century AD: The Creation of a Common Religious Language," in J. Rüpke (ed.) A Companion to Roman Religion. Oxford : Blackwell. 94. or. 

 Selene 
Lunaren greziar baliokidea Selene zen. Arte eta literatura erromatarrean, Seleneren mitoak Luna izenarekin moldatu zituzten. Endimionen mitoa, esate baterako gai ezaguna zen erromatar freskoetan.Kaufmann-Heinimann, Annemarie (2011) "Religion in the House", in in J. Rüpke (arg.) A Companion to Roman Religion. Oxford : Blackwell.  ISBN:9781405129435. 188. or.

Selene bezala, Sol jainkoaren (eguzkiaren jainkoa) emaztea edo arreba egin zuten, grazian Heliosekin bezala.

 Eragin politikoa 
Berebiziko garrantzia du erromatar egutegiaren eraketan eta, beraz, nekazaritzan, Varrok esan bezala. Eguzkiarekin (Sol jainkoa) batera, argi eta garbi dago zein diren zeruko bi astrorik distiratsuenak. Jainko biek, zeruetan argi eta garbi ikus daitezkeenak, gainera, Erromak lurralde guztien gainean duen boterea sinbolizatzen dute propaganda inperialerako erabili zuten eta Severotar dinastiako )II. mende amaiera - II. mende hasiera) enperadoreak, adibidez, batzuetan Sol bezala irudikatu ziren, eta enperatrizak Luna bezala.

 Gurtza eta tenpluak 
Varronek berak kontatzen du De Lingua Latinaren V. liburuan, Luna erromatarrek bere egin zuten sabinarren jainkosa zela. Erromatarrek Luna jainkosa gisa gurtzaren hasiera erregeen garai erdi legendarioetan datatu zuen, eta esaten du Tito Taziok Lunaren gurtza Erromara inportatu zuena izan zela.   Gainera, nekazaritzarako ezinbestekoak diren hamabi jainkoren artean zerrendatzen du.Varron, De lingua latina 5.74; Dioniso Halikarnasokoa 2.50.3.  

Virgiliok Luna eta Sol munduko argi-iturri argienak diren clarissima mundi lumina bezala aipatu zituen egin zuen hamabi jainkoen zerrendan.Varron, De re rustica 1.1.4–6. Virgilio, Georgikak 1.5–25.  Varronek, gainera, Luna Erromako hogei jainko nagusiren (di selecti) artean zerrendatzen du .Varron, hemen deskribatzen den moduan: Augustin Hiponakoa, Jiankoaren hiria, 7.2.  Zerrenda horretan, Luna Diana zein Junorengandik bereizten da, horiek ere bertan agertzen baitira.

Servio Tulio izan omen zen, Lunaren tenplua eraiki zuena Aventino muinoan, Dianaren tenplu baten azpian.Orosius 5.12.3–10; De Vir.  Tenpluaren sorreraren urteurrena (dies natalis) urtero martxoaren 31n ospatzen zen.Ovidio, Fasti 3.883–84; Richardson, A New Topographical Dictionary,  238. or. Erromatar literaturan agertzen da lehen aldiz K.a. 182. urtean, aparteko indarra zuen haize batek ateak nola ireki zituen kontatzen duen kontakizunean. Ate horiek Zeresen tenpluaren kontra jo zuten, maldan beherago zegoena.Livio 40.2.2; Richardson, A New Topographical Dictionary,  238. or. K.a. 84an, tximista batek jo zuen, Luzio Kornelio Zina buruzagi popularra bere tropek hil zuten egun berean.Apiano, Bellum Civile 1.78.  Baliteke Neronen erregealdian Erromako Su Handiak suntsitu izana.Tazito, Annales 15.41; Richardson ((1992) ) A New Topographical Dictionary, 238. or.

Noctiluna bezala ("Gaueko distira") Lunak tenplu bat zuen Palatino muinoan, Varronek gauean distira egiten zuela deskribatu zuena. Ez da beste ezer ezagutzen tenpluari buruz, eta ez dago argi zer esan nahi zuen Varronek.Varron, De lingua latina 5.68; Richardson (1992) A New Topographical Dictionary,  JHU Press. 38. or.

 Ilargiaren jainkosa edo jainkosak 
Hilabete bakoitzeko kalendetan, ilargiaren egutegiaren arabera ilargi berria ateratzen zenean, egun sakratuak ziren Junorentzat, Idus guztiak Jupiterrentzat ziren bezala. Nonetan, Juno Covella bezala ohoratua izan zen, ilgoraren Juno, alegia.Varron, De lingua latina 6.27.  Bai Juno eta bai Diana, Lucina epitetoarekin batera, erditzeko jainkosa gisa aipatu zituzten.

Varronek esaten du ere, askok esaten dutela Dina Luna dela.

 Ilargiaren irudiak Antzinate klasikoan 

 Lunaren gurdia 
Luna, askotan, biga izeneko bi uztarridun gurdi bat gidatzen irudikatzen da, zaldiek edo idiek tiratua. Erromatarren artean, Luna gidaria Eguzkiarekin alderatu ohi da, azken horrek lau zaldiko gurdi bat gidatzen baitu (koadriga). 

Isidoro Sibiliakoak azaldu duenez, kuadrigak eguzkiaren ibilbidea irudikatzen du lau urtaroetan zehar, eta bigak, berriz, Ilargia, "eguzkiarekin batera ibilbide bikian bidaiatzen duelako, edo egunez zein gauez ikus daitekeelako –elkarrekin zaldi beltz bat eta zuri bat uztartzen baitituzte–".Isidoro, Etymologies 18.26, as translated by Stephen A. Barney et al., The Etymologies of Isidore of Seville (Cambridge University Press, 2006), 368. or. online.

Luna bere bigan Mitraren gurtzako ikonografian ohiko osagaia izaten zen, normalean zezenaren hilketan testuinguruan. Santa Maria Capua Vetere herrian aurkitu zen Mitraren tenpluan (mithraeumean), Luna pertsonaian zentratutako fresko bat dago ekialdeko horman, eta bertan, jainkosa biga batean tirako agertzen da: zaldi bat iluna da et bestea kolore argikoa. Vermaseren, M.J.  (1971), Mithraica I: The Mithraeum at S. Maria Capua Vetere. Brill 14–15 or.; Platon, Phaedrus 246.

Hekate jainkosa ere idi-biga bat gidatzen ager zitekeen.Prudentzio, Contra Symmachum 733 (Migne); Friedrich Solmsen, "The Powers of Darkness in Prudentius' Contra Symmachum: A Study of His Poetic Imagination," Vigiliae Christianae 19.4 (1965), 48. or. K.o. IV. mendeko Servio gramatikoak hiru formako (trimorfos) Hekate, Luna, Diana eta Proserpinarekin identifikatu zuen.Servio, Eneidari buruzko oharra, 6.118.  Hesiodo greziar poeta arkaikoaren arabera, Hekatek, jatorrian, zeru, lur eta itsasoaren gaineko boterea zuen, ez geroagoko tradizioan bezala zerua, lurra eta azpimundua.Hesiodo, Teogonia 413 eta hur. 

 Antzinate ondorengo irudiak 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 «Luna Goddess: The Majestic Roman Moon Goddess» History Cooperative

Kategoria:Erromatar mitologiako pertsonaiak
Kategoria:Erromatar jainkosak
Kategoria:Ilargi jainko-jainkosak
Kategoria:Argiaren jainko-jainkosak