Miribillako meategiak

Miribillako meategiak Bilboko Miribilla mendian kokatuak egon ziren burdin minerala erauzteko meatze-ustiategi batzuk izan ziren, Bizkaiko lurralde historikoan.


 Testuinguru geografikoa eta izena 
Miribillako mendia edo gaina, aurreko garaietan Miravilla edo Miravillas ere deitua izan zena, Bilboko hegoaldean zegoen, Urazurruti eta Bilbo Zaharra auzoen gainean. Teofilo Guiard historialariak Historia de la Noble Villa de Bilbao liburuan "Ollargan, Billirita, Hermudaza eta Lasaoko benerak" aipatzen ditu, eta bigarrena Mirivillan kokatzen du, izen horrekin, berak hitzez hitz dokumentazio zaharretik jasotzen duen bezala. Miribilla/Miravilla toponimoaren txandakatzeari buruz, Patxi Salaberri Zaratiegi eta Mikel Gorrotxategi Nieto filologoek, Euskaltzaindiaren Euskera aldizkarian, azaltzen dute gaztelaniadunek lehen formatik bigarrenera egindako eraldaketaren adibidea dela. 

 Geologia 
Euskal-Kantauriar Arroak izan duen eboluzio-prozesu luzean, gainjarritako gertaera geologiko ugari erregistratu dira, baina horien artean, burdina-hobiak sortzea eta oxidazioz aberastea dira guretzat garrantzi handiena dutenak. 

Bilbo inguruko burdin mineralizazio handienak Behe Kretazeoko garaiko kareharrietan txertatuak daude (Aptiarra eta Albiarra, 125 eta 90 milioi urte bitarteko antzinatasuna). Mineralizazio horiek gutxi gorabehera paraleloak diren bi zerrendatan biltzen dira, eskualde-mailako egitura antiklinal baten iparraldeko eta hegoaldeko alboetan, Bilboko antiklinalean, hain zuzen. Eremu mineralizatua Basauri eta Mioño (Kantabria) herrien artean hedatzen da. Masiboak kareharrien ordezkapenei dagozkie. Kareharrietan (CaCO3) dauden siderita-masak dira (FeCO3), ankerita, kaltzita eta sulfuro batzuk dituztenak, bolumen oso aldakorretan. Filoniarrak ere oso ugariak dira. Zainek ipar-mendebaldea eta hego-ekialdea orientazioa dute nagusiki, eta eskualde-mailako hausturekin lotzen dira. Potentziak (lodierak) izan daitezke zentimetrokoak edo metrokoak (zain ustiagarriak). Mineralogia mineralizazio masiboen antzekoa da: siderita, kuartzoa, ankerita eta sulfuroak mineral osagarri gisa. Toleste-prozesuan, eta azpiko sedimentuen igoerarekin eta higadurarekin lotuta, harri mineralizatuak inguruneko oxigenoarekin kontaktuan jarri ziren, eta azaleko eremuetan aldaketa bat eragin zuten. Horren ondorioz, mineral karbonatatuak, siderita, batez ere, burdin oxido eta hidroxido bihurtu ziren (hematiteak, goethita eta limonita), eta horien burdina-edukia eta tratamendu metalurgikoaren erraztasuna askoz ere handiagoak dira.

Ramon Adan de Yarza, bere "Memorias de la Comisión del mapa geológico de España. Bizkaiko probintziaren deskribapen fisiko eta geologikoa (1892) 2. zatia Deskribapen geologikoa, 3. kapitulua Criaderos Metalíferos " liburuan, gaia sakon aztertu zuen garai hartan, Miribillari erreferentzia zuzena eginez.
 Ustiaketa 

Minerala honako mota hauetan sailkatu ohi zen:

 Zaina	(hematite gorria, % 58/61eko legea)
 "Campanil"	(hematite gorria, % 55/56ko legea)
 "Rubio"	(hematite arreak, % 53ko legea)
 Karbonatoa	(siderita, % 40/48ko legea)

Burdin mineralaren eskari handiak mineral preziatuenen agortze progresiboa eragin zuen. Zainaren ustiapena mende batzuk lehenagotik egiten zen, eta mineral hori XIX. mendeko 70eko hamarkadan hasi zen urritzen. Orduan "Campanil"ak hartu zuen lekukoa, 1875 eta 1885 urteen artean, honen erreserbak ere nahikoak ez izaten hasi ziren arte. “Rubio”aren ustiapena 80ko hamarkadan hasi zen, eta XX. mendearen hasierara arte iraun zuen. Azkenik, 1890. urtetik aurrera, ordura arte baztertutako burdin karbonatoaren unea iritsi zen, eta ikuztegiak eta kiskaltze-labeak instalatzera behartu zuen, haren metalezko legea % 20raino igotzeko. 

 Historia 
Burdinolekin batera, burdina-mea erauztea jarduera tradizionala izan zen inguru horretan, Bilboko Uraz Urruti errebalean kokatua, Abandoko elizateko lurretan. Industria horrek inguruko auzoen hedadura baldintzatu eta mugatu zuen, hau da, Bilbo Zaharra, San Frantzisko eta Zabala auzoena, garai hartan Auzo Garaiak ere deitzen zirenak, eta langile izaera izan zuten duela hamarkada gutxi arte. Bilboko fundazioa bat dator J.A. Garcia de Cortazarrek "Euskal Herriko kostaldeko hiri-fenomenoa" deitzen duenaren bigarren fasearekin, bi ezaugarrik definitzen dutena: Gaztelako artilearen esportazioa eta burdinaren ekoizpenaren hazkundea, Miribillako gainetik ateratakoa barne. 

 Bizkaiko meatzaritza 
Badakigu aspaldidanik lantzen zirela Somorrostroko haraneko eta eskualdeko meategiak, burdinaren industria hain garatuta ez zegoenean. Hauek ziren, Ramon Adan de Yarzaren arabera, ondoren burdinolak hornitzen zituzten meategiak, "jaurerriko industria nagusi eta ia bakarra", Somorrostro Bizkaiko burdintoki nagusia zelarik. 

 Foru-garaiko ustiapena 
XIX. mendearen erdialdera arte, edozein bizkaitarrek ustiatu zitzakeen Bizkaiko Jaurerriko mineralak, harik eta 1863an Gernikan bildutako Batzar Nagusiek burdin minerala esportatzeko debekua kentzea erabaki zuten arte. Horrela, Euskal Herri osoko industria eta ekonomia hazkundeari hasiera eman zitzaion. 

 1818ko Meatze Araudia 
Fausto Elhuyarrek, 1783an Somorrostroko meategiei buruz egindako ikerketa batean, honela deskribatzen ditu: "Enkarterrietako hiribildu eta lekuen jabetza partikularra dira, eta denei libre zaie mineralak nahi zuten lekutik erauztea, eta iruditzen zaien bezala, haien artean inolako bereizketarik egin gabe". 1818ko uztailean, Batzar Nagusiek Meatze Araudia onartu zuten Gernikan. Araudi horrek Bizkaiko meategiak bizkaitarrentzat bakarrik gordetzen zituen, eta bizkaitar guztiek zuten meatze horiek lantzeko eskubidea. Aldi berean, meatzeen gehieneko hedadura 20 brazatara mugatzen zuen, eta jabe bakoitzak izan zitzakeen meategien kopurua bi izatera murrizten zuen. Jabetza hori meatzea gutxienez urtean bi hilabetez lantzen zen bitartean eta urte oso batez abandonatuta ez zegoen bitartean mantentzen zen. Araudiak agintzen zuen, segurtasunagatik, indusketak lerro zuzenean egin behar zirela beti, eta, beste batekin topo eginez gero, bi braza bereizi behar zirela, lurrak sendotasuna gal ez zezan eta luizia saihets zedin.thumb|267x267px|San Luis meategiko kiskaltze labea, Saralegi plazan

 Bilboko meatzaritza 
Bilboko eta inguruetako lurretatik burdin mea kopuru ikaragarria atera zen, eta hori funtsezkoa da XIX. mende amaierako Bilbo ulertzeko. Izan ere, meatze-enpresarien hiribildu bihurtu zen, eta, aldi berean, industria-negozio berriei, finantza-proiektu ausartei eta itsas enpresa handiei irekitako hiri bihurtu zen. 

Hurbiltasun geografikoa gorabehera, Bilboko burdin hobiak ezin ziren Somorrostroko haranekoekin alderatu, ez hedaduraz, ez aberastasunez. XIX. mendearen azken laurdenean Bilbon 21 meategi zeuden arren, meategi horiek hobi sakabanatuetan banatzen dira, batez ere itsasadarraren ezkerraldean, gaur egungo Abusu eta San Frantzisko auzoen artean. Esku gutxiko jabetza-kontzentrazioari dagokionez, Bilbo ere desberdina zen, hiru jabek bakarrik baitzuten meategi bat baino gehiago: Levissontarrek, Lezama-Legizamon familiak eta Boluetako Santa Anak, Euskal Herrian siderurgia-lantegi moderno bat instalatu zuen lehen enpresak. Bestalde, kapital ingelesa Bilboko 9 meategiren jabe zen.

Bilboko ia meategi guztiak XIX. mendearen bigarren erdialdean erregistratu ziren, eta 1900 inguruan lortu zuten ustiapenik handiena. Malaespera eta Abandonada, Aburto familiarena eta Lezama-Legizamon familiarena, hurrenez hurren, San Luis meategiarekin batera izan ziren handienak.

 Miribillako meatzaldea 
Miribillako meatzaldea, ekoizpen handieneko garaian, Abandonada, Julia, Malaespera, San Luis eta Silfide meategiek osatzen zuten, nahiz eta lehenago espazio fisiko berean Cuatro amigos, San Agustín, San Vicente edo Buena Vista bezalako izenak zituzten beste harrobi batzuk egon. 1859 eta 1868 artean bere mugak Iturrigorriraino iristen ziren. 

Adan de Yarzaren arabera, Miribillako masaren luzera 1 km-tik gorakoa zen, Somorrostrokoa, berriz, 2/3 km-koa zenean. Bere estimazio propioaren arabera, XIX. mendearen amaierara arte, hau da, goia jo zuenean, Miribillan bi milioi tona mineral baino gehiago egon zitezkeen.Meategien ustiapenak auzo garaiak deitutakoen hazkundea ekarri zuen, San Frantzisko eta Gorte kaleen arteko eremua.Malaespera zen, Bilboko burdin hobien artean, ustiatzen zen antzinetakoa, eta Abandonada eta San Luisekin batera  inguruko hobi aberatsenak izan ziren. Hiruren artean San Luis hedadura handiena zeukan meategia zen.

 Miribillako meatzeak eta meatzariak 
1863 eta 1869 urteen artean hainbat lege berri aplikatu ziren, horien artean, meatze-legedi berriari buruzko 1868ko abenduaren 29ko dekretua eta sozietate anonimoen sorrerari buruzko 1869ko urriaren 19ko Legea, meategien pribatizazioa, konpainien eraketa eta esportazioa bultzatu zituztenak, eta, aldi berean, atzerriko inbertsioa ahalbidetu zutenak. 

Miribillako azken meategiak 1859ko legearen arabera mugatu ziren, 1868 baino lehen. Bi data horien artean, Lezama - Legizamon familiak Abandonada eta Silfide eskuratu zituen, eta Julio Cesar Levison Blockek 10 pertenentzia eskuratu zituen Bilbon, horietako 3 San Luis meategian.Azken hau, bere anaia Luis Levison Blockekin batera, ingelesak biak Kopenhagen jaio arren, atzerriko inbertitzaile berrien multzo horren parte izan ziren. Nolanahi ere, San Luis burdina-meategia Luis Levison Block emakidadunari (Kopenhage 1830‐Londres 1894) ofizialki emateko ekitaldia geroago egin zen, Abandoko Udalak 1874an izapidetutako espediente batean agertzen den arabera. 1899an, San Luis meategia berriro agertu zen udal-espedienteetan Julio Cesar Levison Blocken jabetza gisa, bere iloba Carlos Levison Applewhaitek ordezkatua, eta meategia une horretan Luis Nuñez Artetxeri errentan emanda zegoen, gerora Credito de la Unión Minera bankuaren sortzaileetako bat izango zena. XX. mendearen hasieran, kontzesioa Levison Applewhaite lau anaien izenean zegoen. Levison familiak San Luis meategiaren titulartasunari eutsi zion Bilboko Udalak meategietako lurrak birkalifikatu zituen arte, Miribilla auzo berria eraikitzeko. 

Juan Aburto Azaolaren familia zen Malaespera meategiaren jabea,eta Cosme Etxebarrieta Lascurain eta Bernabe Larrinaga Aransolo ziren errentan ustiatzen zuten kontratistak.

1852 eta 1860 artean, Buena Vista burdina-meategiaren jabetza-titulua Francisco Trefs Barryri eman zitzaion. Barryk, 1872an, Ybarra familiari saldu zion, bere gainerako meatze-jabetzekin batera.

Meatze horiek hiribilduaren fisionomia aldatu zuten, Urazurrutitik Olabeagako kargategietaraino burdina zeramaten gabarrekin, Miribillatik irteten ziren meatze-trenekin, Urazurrutia eta Kastrexanatik itsasadarrera iristen ziren aireko tranbiekin, eta Bilboko kaleetan burdinarekin ibiltzen ziren gurdiekin. 

 Inguruko auzoak 
Bilboren hazkunde ekonomikoak, 1872-1876ko karlistaldiaren ondoren gertatu zenak, aurrekaririk ez zuen immigrazio-prozesu bat eragin zuen, biztanleriaren hazkunde izugarria eragin zuena. Bilbok zuen eraginak eta hedadurak, Abandoko elizateraino ere iristen zenak, hirigintzan esku hartzeko zuen gaitasuna gainditzen zuten, eta horrek, neurri batean, XX. mendea ondo sartu arte antolamendurik ez izatea eta hirigintza-planteamendurik ez izatea azaltzen du. Horrek eragin berezia izan zuen auzo garaietan, zabaltze-planetik kanpo geratu baitziren eta hori dela-eta altueran eta dentsitatean eraikuntza baldintza handiagoak baimendu zizkieten, kaleen zabalera murriztea ere ahalbidetuz. Ondorioz, XX. mendearen hasieran pilaketak, pobreziak eta gaixotasunak bat egiten zuten auzo garaietan, non 1900. urtean Bilboko biztanleriaren herena bizi zen. 

Miribillako barrutian zeuden meategien ustiapena handitzeak inguruko eremuak haztea eta eraldatzea eragin zuen, langileen populazioa haien ondoan finkatu baitzen. Bilboko errebal bat izan zena, 1870 eta 1890 bitartean, langile auzo bihurtu zen, eta etxe multzo berriak garatu ziren ostatu egokirik ez zuen eta inolako ekipamendu edo zerbitzurik ez zuen eremu batean Meategi handiena San Luis izan zen, eta aurrera egin ahala burdinazko hobien gainean eraikitako etxeak eraitsi behar izan zituzten. Horren erakusgarri, 1908 eta 1915 bitartean, San Luis meategiak Miribilla, Kontzezio, Iturburu eta Altamira kaleetako (gaur egun desagertuta dagoen kalezuloa) 17 etxebizitza-eraikin eta San Estebanen baserri bat erosi (eta bota) zituen, ustiapena handitzeko.

XIX. mendeko hirurogeiko hamarkadan zenbait etxe ezarri ziren Balmasedako errepide berria jarraituz, gerora San Frantzisko kalea izango zena, eta ehunka langilek okupatzen zutena. Hazkunde hori Gaztela eta Galiziatik etorritako immigrazioak eragin zuen ia modu esklusiboan, auzo horiek ezerezetik sortaraziz, eta kopuru handietan iristen jarraitu zuten 1905era arte.

Mineralaren ustiapenak paisaia eraldatu zuen Abusu auzoetatik San Adrianeraino, meategiak agortzen joan ziren arte. San Luisek, Miribillako gain osoa hartzen zuen aire zabaleko ustiategi handiak, 1987an ekoizteari utzi zion, eta 1995ean itxi zuten, 8 urtez geldirik egon ondoren. Hiru urte geroago, Miribilla auzo berria eraikitzeko lanak hasi ziren.

 Lan-sistemak eta kategoriak 
Miribillako meategien ezaugarriak eta lan-sistemak Bizkaiko gainerakoen antzekoak izango lirateke: 

Lur gaineko ustiapena "zereginen" bidez egiten zen. Sistema horretan, langile talde batek "zeregin" bat amaitzeko konpromisoa hartzen zuen, normalean bagoneta kopuru jakin bat ordainsari jakin baten truke betetzea. Gutxieneko lana amaitu ondoren, aparteko bagonetak gehitzen saiatzen ziren, aurrekoak baino hobeto ordainduak zirelako. Bere abolizioa 1890eko Meatze Greba Handiaren aldarrikapenetako bat izan zen. Errepublikak "zereginen" sistema debekatu zuen, nahiz eta jornalari batzuek lan egiteko modu hori nahiago izan, lan egiteko modu hori meteorologiak, adinak eta langilearen indarrak baldintzatzen zutelako. Euria egiten zuenean ez zen lanik egiten, eta noski ez zen kobratzen, eta neguan lana % 30 ere murriztu zitekeen. Horrek jaiegunetan lan egitera edo ordu gehiago sartzera behartzen zuen, 1904an igandeko atsedena eta asteko kobrantza arautu ziren arte. Ekoizpenaren tamainaren arteko aldeek argi eta garbi erakusten dute neguaren eta udaren arteko aldea: 1895eko urtarrilean 298.000 tona burdin esportatu ziren, eta abuztuan, berriz, 435.000 tonara iritsi zen.

Meategian lan egiten zuten langileen kopurua ere proportzio berean egiten zuen behera. Kontraturik eta inolako gizarte-segurantzako sistemarik gabe, enpresen premiek langileen bizi-baldintzen narriadura eragiten zuten. Eguneko lana mea estaltzen zuen guztia kenduz hasten zen: lurra, buztina eta harria, horrela lan egingo zen harrobia prestatuz. Ondoren, zulatu eta dinamitatu egiten zen, leherketaren ondorioz askatutako minerala zati txikitan xehatzen zen eta, idi eta orgen bidez, biltegira edo gabarretara eramaten zen. Lehen garai hartan, ia material guztia aprobetxagarria zen, baina, kalitatezko mineral-zainak agortzen ziren heinean, oso purua ez zelako aurretik baztertu zena erabili zen.

 Lan-kategoriak 
Lurraren jabeak, oro har, ez zuen zuzeneko harremanik mineralaren ustiapenarekin, eta partikular bati edo enpresa bati errentan ematen zion lurra. 

 Kontratistak,	batzuetan errentaria bera, arduradun baten esku uzten zituen lanak,	bere konfiantzako pertsona baten esku. 
 Zerrendagileak	zerrenda pasatzen zuen eta lan egiten zuen jendearen zenbaketa,	soldatapeko langileen erregistroa eta kontrola eramaten zituen.
 Langileburuek	lanak banatzen zituzten, langile bakoitzari zegokion soldata	zehazten zuten eta haien kexei erantzuten zieten. Langile taldeak	edo koadrilak zituzten beren ardurapean.
 Maniobrariak	deiturikoak ez ziren zuzenean minerala erauzten aritzen, minerala	manipulatzen baizik: zaldiak gidatzen zituztenek ziren, burdin	bideak jartzen zituztenek, bidezainak, zaindariak, etab.
 Palankariak	arduratzen ziren trebetasun eta espezializazio handiena eskatzen	zuen lanaz. Baldintza fisikoak, potentzia eta indarra behar ziren,	laztabina astuna baitzen eta eskuz zulatzen baitzen. Laztabina	burdinazko barra bat zen, lodiera desberdinekoa, egin beharreko	lanaren neurriaren arabera.
 Kualifikazio	gutxien zuten zereginak zamaketari lanak ziren, bagoiak saskien	bidez betetzea, operarioena  eta pintxeena, 11 eta 18 urte bitarteko	mutilak zirenak, eta minerala biltzen eta/edo garbitzen aritzen	zirenak. Azken zeregin hori ere emakumeek egiten zuten.

 XXI.eko mendea 
Auzoan ia ezer ez da geratzen inguruko meatzaritzaren historia gogoratzen duenik. San Luis meategiko bi elementu baino ez dira mantendu. Kiskaltzeko labea eta materiala ateratzeko galeria, errail zati txiki batekin, dira auzoan geratzen diren oroigarri bakarrak. 

 San Luis meategiko kiskaltze-labea 
Bilbo Zaharra auzoko Saralegi plazan dago San Luis meategiko kiskaltze-labea, 1935ean proiektatu zena. Labe horri hainbat ekarpen egin zitzaizkion, eta garaiko egitura tronkokonikoko labeetarako erreferente bihurtu zuten. Lehenengoa hormigoizko tximinia da, 8 metroko altuerakoa, eta bertatik kargatzen zen minerala, gaur egun desagertuta dagoen hormigoizko isurbide batetik pasatuz. Ondorioz, gorputzaren altuera, guztira, 11,30 m-ra iristen da, eta 4,50 m-ko barne-diametroa du oinarrian. Bigarrena tobera bakarra izatea da, minerala modu eraginkorragoan deskargatzeko aukera ematen zuena, alboetan zituen sei deskarga-ahoak erabili behar izan gabe, zuzenean bagonetetara deskargatuz beheko aldetik.
 Meazulo 
Badira auzoaren azpitik igarotzen diren lurpeko galeria zaharrak. Horietako bat, oraindik irisgarria dena, Bilbo Zaharreko etxeen azpitik igarotzen da, Martzana kaian irteera duela. San Luis meategiko minerala ateratzeko erabiltzen zen tunel bat zen, eta, aldi berean, itsasadarretik mineralaren garbitokietara ura ponpatzeko erabiltzen zen. Barruan, mineralez betetako bagonetak ibiltzen ziren burdinbideen hondar batzuk ikus daitezke oraindik, eta, itsasadarrarekin lotzen den puntuan, marea jaisten denean, kargaleku zaharraren aztarnak ikusten dira.

 Erreferentziak 

 Bibliografía 









 Ikus, gainera 

 Euskal Herriko Meatzaritzaren museoa
 Olairon. Bilboren erraiak

 Kanpo estekak 

 Meategiaren irudiak.1992. Telefrisko artxiboa
 Bilboko San Luis meategia. Bilbon Egina
 Bilboko meategiak. Bilbon Egina
Kategoria:Euskal Herriko burdin meategiak
Kategoria:Bilbo Zaharra
Kategoria:San Frantzisko (Bilbo)