Kexaako erretaula

Kexaa­ko erretaula Kexaako komentuko Adatseko Andra Mariaren kaperan egon zen erretaula gotiko bat da.

 Historia 
Kexaako monumentu multzoaren parte sailkatutako eraikinean egon zena 1913 arte, baina salmenta baten ondorioz eta Londrestik igaro ondoren, Chicagoko Arte Institutura eraman zuten eta han dago ikusgai. Bidaia horietarako hiru zatitan zatitu zuten erretaula, eta mozketaren lerroak ageri dira Ikustaldiaren eta Aurkezpenaren eszenetan beheko lerroan, eta haien gaineko koadroetan.
ezkerrera|thumb|Erreplika Kexaako dorrean.
Kaperan ikus daitekeena 21. mendean erreplika da, 1959an kapera zaharberritu zenean jarritakoa.

20. mendearen hasieran Albako Dukeen etxeak zuen Kexaako komentuko patronazgoak, baina 21. mendeko ikerketa batzuen arabera, aristokrata espainiar horien baimenik gabe gertatu zen salmenta, batzuek espoliaziotzat jo izan dutena.  Gasteizko gotzainak eta nuntzioak ordea baimena emana zuren 1908. urtetik, erretaularen egoera txarra aitzakia gisa emanez.

Albako dukea 1959ko erreplikaren inaugurazioak egon zen 1959an, Foru Aldundi frankistako agintariekin.Fiesta de inauguración de la copia del retablo de Quejana 1959 Mojek 2008an utzi zuten Kexaa.

1913ko salmentaren ondorioz, Londresko Harris galeriara iritsi zen erretaula, eta han erosi zuen Charles Deering aberatsak, zeinak bere bildumara eraman zuen 1923an, eta gero 1928an dohaintzan eman zion artelana Chicagoko institutuari.

 Ezaugarriak 
Lan originala frontalaz eta propio erretaula izendatu dezakegunaz osatua, margolan multzo bat da, eszena desberdinetan antolatua. Frontala 290 zentimetro zabal eta 116 garai da; eta erretaula 670 zabal eta 257 altueran.

Lan bikoitza egin zen Petri II.a Lopez Aiarakoaren eta haren emazte Leonor Guzmanen omenez, Petri II.a kantzilerraren enkarguz, bere hileta-kaperaren parte izateko. Han, hain zuzen, Petri II.aren eta Leonorren hilobi bikoitzaren aurrean kokatuta egon ziren bi taulak. 

Patronatuaren ikuspegitik, Marisa Moneo Melerok arte-historialari nafarrak dionez  bai pinturen alderdi formalek, bai Petri II.a Lopez Aiarakoaren irudiari buruz ezagutzen ditugun datu historikoek gomendatzen dutela haren patronatua Leonor de Guzmán Ayala kantzilerraren emaztearekin lotzea. Horrek ez du esan nahi pinturen betekizuna, hileta-kaperako beste elementuen helburua bezala, Aiaratarren leinua goratzea eta betiereko atsedenaren alde egitea izan ez zenik.

 Ikonografia 
Hiru margolari desberdinek parte hartu zuten gutxienez erretaula egin zen lantegien, eta trebeenari egozten zaio Jesus tenpluko maisuekin ageri den eszena. Goiko zerrendako irudiak ere egile horrenak dira nagusiki, baina guztietan kolaboratzaileen eskuak ere izango ziren tartean.

Erretaulak eta frontalak Maria Birjinaren ondoan Kristoren Haur­tzaroko misterioa erakusten dute, eta ezarri zen kapera eta enkargua bera egin zuten noble aberatsen agerpena ere nabarmena da: Petri II.a Lopez Aiarakoaren eta haren emazte Leonor Guzmanen omenezko lana denez, Aiara eta Guzmandarren armarriak er­tzetan ditu tauak, eta erretaularen az­piko zerrendako idaz­kunak honela dio: “mandaron fazer don Pero López de Ayala e donna Leonor de Guzmán su mujer al servicio de Dios e Santa Maria en el año del nacimiento de nuestro Señor Ihu Xpo de mil e trescientos e noventa e seis años”.

Erretaulak berak bi zerrenda ditu. Az­piko zerrendan, ez­ker-muturreko koadroan, Petri Ii.a eta bere seme Fer­nan II.a otoitzean azal­tzen dira, San Blasek zaindu eta bedeinkatuak. Jarraian, Deikundea, Ikustal­dia, Jaio­tza eta Magoen Gur­tza, Tenpluan Sar­tzea eta Egiptoko Ihesa. Eszena hauen erdian, lauki bat bereiziagoa, Adatsaren Ama Birjina deritzonaren erlikitegia, kustodia edo eguzki‑saindu baten gisara erakutsia.
erdian|thumb|680x680px|Andre Mariaren bizitzako pasarteak, Deikundetik Egiptorako ihesera (beheko zerrendako laukiak, ertzetako biak salbu)
Eskuineko muturrean, belaunikaturik dauden Leonor Anderea eta bere erraina, Maria Sarmientokoa, Santo Tomas Akinokoak bedeinka­tzen dituela.

Goiko zerrendan, zaz­pi eszena agertzen dira, Jesus heldua deneko pasarteak: Jesus elizaren patriarken erdian, Kanako Ezteiak, Piztuera eta Guru­tzil­tzaturiko Kristo, kan­tzelariaren bi biloben otoitz-jarrerako irudiekin. Ondoren, Igokundea, Mendekoste eta Birjinaren Jasokundeko eszenak.
erdian|thumb|580x580px|Jesusen bizitzako eszenak: goiko zerrendako ezkerraldea.
erdian|thumb|438x438px|Gurutziltzaketa, eta Aiarako (Kexaako) jaun-andereak otoitzean. Goiko zerrendaren erdikoa.
erdian|thumb|680x680px|Igokundea, Mendekoste eta Jasokundea. Goiko zerrendaren eskuinaldea.

Irudi horiek denak esparru ar­kitek­tonikoetan kokatuak daude, saihe­tsetan urrez­ko zutabeak dituztela eta ar­ku trilobulatuez burutuak, hauek urreztatutako gableteak eta erdian lauorriak gainjarrian dituztela.

Irudi horien hondoak lauak, leunak eta krema-koloreko ñabardurak dituena da. Kexaako jaun-andereen eta senideen kasuan, filakteriekin daude identifikatuak otoitz-egileak eta beraien mintzakideak. Kontakizunean esanahi handi bat nabarmen­tzen zaie, irakurriak izateko eginak dira. Irudiak beren keinuez hitz egiten dute, aurpegiek ez baitute ezer adierazten. Garaiko janz­kerez jan­tziak daude, Errege Magoen kasuan, esaterako, ba­tzuetan oso abera­tsak dira, eta besteetan berriz herrikoiak, baina betiere xehetasun handikoak. Konposaketak xumeak dira eta paisaiako xehetasunetan naturarekiko maitasun handia azal­tzen dute.

 Frontala 
Frontalean, Epifaniaren eszena ageri da. Pinturen kalitatea xumeagoa da pieza honetan, eta materialak ere bai: goiko piezan urre benetakoa erabili zen, baina frontalean zilarra.
erdian|thumb|580x580px|Kexaako frontala.

 Konexio estilistikoak 
Ikuspegi formaletik, pinturak gotiko lineal arkaizante gisa katalogatu dira, baina pintura italiarraren eragina eta nazioarteko gotikoko pinturatik eratorritako elementuak ere ikus daitezke. Egile ezezagunak estiloan joera fran­tsesa ere ageri du, italiar uituez gain, eta alde horretatik lotura estilistiko horren alde egiten du Petri II.aren biografiak, Gaztelaren enbaxadore izan baitzen Frantzian, eta 1381ean lortu zuen frankoen eta gaztelarren arteko ituna; Avignonen ere Klemente VII.a Aita Santuaren aurrean enbaxadore izana zen, Italiako ertilari onenak han behar zireneko al­di hartan. Dena den, erretaula egin zuten egileek ikonografian eta grafismoa gailen­tzean, tradizio gotikoaren barruan finkaturik jarraitu zuen.J. CAMON AZNAR, Pintura medieval española. S.A. XXII, 1966; J. GUDIOL RICART, Pintura gótica. A.H. IX.ean, 1955; M. ARANEGI, El Canciller Ayala. B.I.S.S. XVIII.ean (Gasteiz, 1974); J. M. PORTILLA, Torres y casas fuertes..., II. libk. 1978, 853‑886. or.; S. SILVA Y BERASTEGI, Las empresas del Canciller Pedro de Ayala. Congreso de Estudios Históricos: Vitoria en la Edad Media (Gasteiz, 1985), 761‑778. or.; M. N. E, 298‑299. or.; C.M.V. VI. libk., 786‑792. or.

Chicagoko Arte Institutuan bertan dagoen beste lan batekin ere lotu dute, Santa Katalinaren taularekin, eta honen jatorri geografikoa Iberia iparraldean koka daitekeen arren, lanen estilismoak Ingalaterrako gotikotik dute eragina. Beste konexio bat Añastroko (Trebiño) erretaularekin egin da, zeinaren hiru zati gordetzen diren 21. mendean, bat Zumaiako Zuloaga museoan, bestea Burgosko Diputazioan eta 3.a The Cloisters Museoan (biltegian, New York). Añastroko maisua izena darabilte adituek egile honentzat edo behintzat bere lantegiarentzat (Errioxako lan bat ere, Medranoko taula, egozten zaio).   

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Kexaako monumentu multzoa
Kategoria:Euskal Herriko erretaulak
Kategoria:Euskal Herrira itzultzeko eskatutako ondarea
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetara Europatik eramandako erretaulak
Kategoria:Añastroko maisua