Melillako arkeologia

Melillako arkeologiak barne hartzen du Afrikako iparraldean dagoen Espainiako hiri autonomo horretako giza okupazioaren lekuko diren hondakin materialen azterketa eta kontserbazioa. Alborango itsasoan duen kokapen estrategikoari esker, Melilla, Historiaurretik, Europa eta Afrikaren arteko ukipen-gunea izan da, mendebaldeko Mediterraneoaren eta Magreben artekoa, eta horrek gainjartze kultural aberatsa ekarri du.

Bere lurraldean aurkitutako aztarna arkeologikoek espektro kronologiko zabala hartzen dute, Erdi Paleolitotik Aro Modernoraino, feniziar, puniko, erromatar, bizantziar eta islamiar garaietatik igaroz. Aurkikuntza horiek asko lagundu dute hiriaren eta haren inguruaren berreraikitze historikoan, bereziki antzinako Rusaddir hiriarena, iturri grekoerromatarretan aipatua.

Indusketa nagusiak Melilla Zaharrean, Gobernadorearen Etxean, Sortzez Garbiaren Elizan, Victoria Grande gotorlekuan, Veedor plazan, San Lorenzo muinoan, Erregeen Baratzean eta Zafrin aztarnategian egin dira, besteak beste, Chafarinas uharteetan.

Hiriko arkeologia-jarduera tokiko eta nazioko erakundeek sustatu dute, ikertzaileen eta unibertsitateen parte-hartzearekin. Historiaurreko, Arkeologiako eta Ondareko Zentroa (APPA) 2010ean inauguratu zen, eta Melillako arkeologia-ondarea aztertzeko, kontserbatzeko eta zabaltzeko lana zentralizatzen du.

Aurrerapen zientifikoak izan arren, zenbait aztarnategik kontserbazio-arazoak, finantziazio falta eta musealizatzeko estrategia integralik eza dituzte. Hala ere, martxan dauden hainbat proiektuk ondare hori babestea eta balioan jartzea bilatzen dute, hiriko eskaintza kultural eta turistikoan integratuz.

 Historia 
Melillako historia arkeologikoak lotura estua du Alborango itsasoaren iparraldeko kostaldean duen kokapen geografiko estrategikoarekin. Historiaurreko garaietatik, Afrika iparraldeko eta Europa hegoaldeko populazioen topagune izan da eskualdea, mendeetan zehar kultura, merkataritza eta teknologiaren arteko trukea ahalbidetuz.

 Historiaurrea 
Gaur egungo Melillan gizakiak agertu zireneko lehen zantzuak Erdi Paleolitokoak dira, eta Ateriko konplexuarekin lotutako aurkikuntzak daude. Garai hori Huerta de Reyeseko aztarnategian irudikatu zen. Han, silexezko erremintak aurkitu ziren, pedunkuluarekin eta zizelkatze-jardueraren ebidentziekin. Horrek esan nahi du luzaroan okupatu zela, eta lekua tailer litiko gisa erabili zela. Aurkikuntza horien arabera, duela 40.000 urte inguru okupatu zuten gizakiek eskualdea.

 Garai protohistorikoa: kultura feniziarra eta punikoa 
K.. . mendetik aurrera, Melilla mendebaldeko Mediterraneoko merkataritza-sareetan sartu zen. Melilla Zaharreko indusketetan feniziarren kokalekuei dagozkien maila estratigrafikoak identifikatu dira, eta Tiro hiriarekin eta Afrikako iparraldeko kostaldeko beste kolonia batzuekin loturak dituen merkataritza-gune baten sorrera baieztatu da.

Aro punikoan, hiriak eskala portu gisa zuen garrantziari eutsi zion. Anforak, zeramika apainduak eta mundu punikoko beste inportazio batzuk egoteak Kartagorekin eta Magrebeko itsasertzeko beste hiri batzuekin merkataritza- eta kultura-interakzio handia dagoela adierazten du.

 Erromatar domeinua 
Krtagoren erortzearekin eta erromatarrek Afrikako iparraldean izan zuten hedapenarekin, Rusaddir Mauritania Tingitaniako probintzian sartu zen, portu militar eta komertzial bezala funtsezko papera betez. Zenbait aurkikuntzak, hala nola txanponek, arkitektura-hondarrek eta hiri-egiturek, K.a. I. eta K.o. III. mendeen artean hiria erromatartu egin zela frogatzen dute.

Gobernadorearen Etxeko eta Veedor Plazako aztarnategietan erromatarren garaiko etxebizitzak, elementu arkitektonikoak eta material zeramikoak aurkitu dira, ardoa eta olioa garraiatzeko erabilitako anforak barne. Horrek Rusaddir Inperioko itsas ibilbideetako nodo logistiko gisa zuen funtzio ekonomikoa berresten du.

 Aro berantiarra eta bizantziarra 
Gutxiago dokumentatuta egon arren, antzinate berantiarreko garaian (IV-VI. mendeak) okupazioaren jarraitutasunaren zantzuak aurkitu dira, ziurrenik bizantziar eraginaren pean. Garai horretan, eraikuntza-jarduera txikiagoa izan zen, nahiz eta hiri-egitura jakin bat mantendu zen. Hileta-aztarna eta txanpon batzuek biztanleguneak egotea iradokitzen dute, erromatarren garaian baino eskala txikiagokoak izan arren.

 Aldi islamiarra 
. mendetik aurrera, Melilla islamiar munduan sartu zuten, Magreb eta al-Andaluseko merkataritza ibilbideen parte gisa. Garai horretan, defentsa-sistema bat garatu zen, gerora Victoria Grande gotorlekuaren erdigunea izango ziren gotorlekuak barne hartuta. Eremu horretan egindako indusketek agerian utzi dituzte islamiar garaiko defentsa-egiturak, siloak eta labeak, eta agerian utzi dute okupazio jarraitua eta lurraldearen erabilera estrategikoa.

X. mendetik XV.era bitartean, Melilla Afrikako iparraldeko hainbat erresuma islamiarren parte izan zen, besteak beste, idrisi, almoravide, almohade eta meriniar dinastietan. Portu- eta nekazaritza-jarduerak bere horretan iraun zuen etapa horretan, zeramika- eta industria-hondakin askok erakusten dutenez.

 Gaztelako Koroan sartzea 
1497an, Melilla Gaztelako indarrek okupatu zuten, bere historian etapa berri bati hasiera emanez, bere hiri-egituraren eraldaketak, gotortzeak eta espainiar domeinu inperialetan integratzeak markatua. Momentu honetatik aurrera, elementu arkitektoniko eta militarrak defentsa behar berrietara egokitu ziren.

Elizak, Andre Maria Sortzez Garbiarena kasu, eta gotorlekuak, Viktoria Handiarena kasu, XVI. mendetik XVIII. mendera bitartean eraiki edo berritu ziren. Kokaleku horietako indusketa arkeologikoei esker, hainbat eraikuntza-fase dokumentatu ahal izan dira, baita garai modernoko ehorzketen eta erlijio-jardueren aztarnak ere.

 Aro Garaikidea eta oraintsuko arkeologia 
Melillako ikerketa arkeologiko sistematikoa . mendearen amaieratik aurrera sendotu zen, ondarea zaintzeko eta aztertzeko erakundeak sortu zirenean. Nabarmentzekoak dira Errege Baratzean eta antzeko aztarnategietan egindako premiazko esku-hartzeak eta Kultura Sailak, unibertsitate eta ikertzaile nazionalekin lankidetzan, sustatutako indusketak.

2000. urteaz geroztik, indusketa-kanpaina ugari egin dira, eta horiei esker, Melillako antzinako faseak sakonago ezagutu ahal izan dira, erromatarren aurreko eta erromatarren aurreko etapan arreta berezia jarriz. 2010ean inauguratu zen Historiaurre, Arkeologia eta Ondare Zentroa (CPAP), aurkikuntzen katalogazioa eta azterketa zentralizatzen dituena.

 Aztarnategi nagusiak 
Melillan aztarnategi arkeologiko ugari daude, eta milaka urteetan eskualdeko kultura-aniztasun aberatsa izan dela adierazten dute. Jarraian, aztarnategi esanguratsuenetako batzuk aurkezten dira, kronologikoki ordenatuta:

 Historiaurreko eta erromatarren aurreko garaia 

 Errege Baratzea 
Errege Baratzeko aztarnategia 2003an aurkitu zuten, Melillako aireportua handitzeko lanetan. Eskualdeko zaharrenetako bat da, eta Erdi Paleolitoan gizakiak izan zirela agerian utzi zuen lehena. Hiriko ekialdeko kostaldean dago, portutik gertu, eta Afrikako iparraldean berezkoa den Ateriko kulturari lotutako tresna litiko ugari eman ditu. Aurkikuntza aipagarrienen artean, silexezko piezak, zizelkatzeko tresnen zatiak eta fauna-aztarnak daude. Duela 100,000 urte inguru datatu daiteke gizakiaren presentzia eremu horretan, eta horrek adierazten du historiaurrean jada eskualdea pasabide garrantzitsua zela Afrikako kontinentean bizi izan ziren giza taldeentzat.

Aztarnategi hau garrantzitsua da garai hartako erremintak fabrikatzeko teknikei buruz ematen duen informazioagatik, eta horrek Afrika iparraldeko lehen giza taldeen eguneroko bizitza hobeto ulertzeko aukera ematen du.

 Zafrín (Chafarinas uharteak) 
Zafringo aztarnategia, Chafarinas Uharteetan dagoena, eskualdeko beste aurkikuntza garrantzitsuenetariko bat da. Historiaurretik bizi da eremu hori, eta oraintsuko historiaurreko okupazioak ditu. Indusketek harkaitzean zulatutako egitura zirkularrak erakutsi dituzte, eta horrek esan nahi du nekazaritzan eta abeltzaintzan aritzen ziren komunitateen okupazio egonkorra dagoela. Harrizko erroten hondakinek eta etxekotutako animalien –ardiak eta ahuntzak, besteak beste– aztarnek erakusten dute uharteko biztanleak nekazaritza eta abeltzaintzan aritzen zirela jada, itsas baliabideak aprobetxatuz, eta horrek ekonomia mistoaren ezarpena baieztatzen du.

Gainera, Zafrinen aurkitutakoek harrizko tresnak ere badituzte, gezi puntak eta labanak kasu, garaiko ehiza eta arrantza teknikei buruzko informazioa ematen dutenak.

 Erromatarren aurreko garaia 

 San Lorenzo muinoa 
San Lorenzo muinoa, Melilla Zaharretik gertu, erromatarren garaiko aztarnategi garrantzitsua da, eta Rusaddirko nekropoliari buruzko informazio baliotsua eman du. Aztarnategi hau K. a. I. mendekoa da, Melilla erromatarren eraginpean zegoen garaikoa. Indusketetan, erromatar tegulae-z eraikitako hilobiak aurkitu dira, hilobiak eraikitzeko material gisa erabiltzen zirenak. Hilobien ondoan, hileta ajuarrak aurkitu dira, anforak eta bertako zeramika, garai horretan hiriak zuen aberastasuna adierazten dutenak.

Aztarnategi hau funtsezkoa da kultura neopunikoaren eta erromatarraren arteko fusioa ulertzeko, batez ere eskualdeko hileta praktikei dagokienez. San Lorenzo muinoak Rusaddir hiriko biztanleen erlijio sinesmenen eta hileta ohituren ikuspegi zehatza ematen du.

 Gobernadorearen Etxea 
Gobernadorearen Etxea Melilla Zaharraren bihotzean dago, eta hiriko aztarnategi enblematiko eta osoenetakoa da. Aztarnategi honek, K.a. . mendetik (feniziar garaia) K.a. I. mendera (erromatar garaia), antzinatean Rusaddir bezala ezagutzen zen hiriaren bilakaerari buruzko informazio ugari eman du. Indusketetan zehar etxebizitza eta etxe egituren aztarnak aurkitu dira, mosaikoen zoladurak eta garaiko igeltserotza teknikekin eraikitako paretak kasu.

Aurkitutako materialek, hala nola zeramika punikoa eta erromatarra, eta eguneroko objektuek, hala nola, etxeko tresna eta tresnek, Rusaddirko biztanleen egunerokoa ulertzeko aukera ematen dute. Aztarnategi honek ere erakusten du feniziarren eragina eskualdean, merkataritza gune garrantzitsua izan baitzen mendebaldeko Mediterraneoan.

 Plaza del Veedor 
Melillko alde zaharrean dagoen Veedor Plaza garrantz handiko hiri-eremu gisa identifikatu da erromatarren garaian. Aztarnategi honek K. a. I. mendetik K. o. I. mendera arteko aldia hartzen du, eta anfora, zeramika eta elementu arkitektonikoen zati ugari agertu ditu, zona erabilera mistoa izan zuela iradokitzen dutenak, bai merkataritzakoa, bai egoitzakoa.

Merkatari eta bidaiarientzako pasabidea zen, seguruenik, Veedor plaza, eta horrek indartu egiten du Melillaren garrantzia, mundu erromatarraren eta afrikarraren arteko truke-gune gisa. Aztarnategi honetan egindako aurkikuntzek antzinaroan Europa eta Afrika lotzen zituzten merkataritza-sareei buruzko funtsezko informazioa ematen dute.

 Andalusi garaia / Erdi Aro islamiarra 

 Lobera parkea 
Historia arkeologiko aberatsa duten lurretan dago parkea. 1999an, haitzean zulatutako Erdi Aroko silo bat aurkitu zen, ukitu gabe eta zeramikazko material ugari zuten estratuekin, batez ere Goi Erdi Aroko islamiar garaikoak. Gainera, erromatarren garaiko balizko nekropoli baten aztarnak eta musulmanen garaiko defentsarako egiturak identifikatu dira, hala nola . mendeko kareharri horizko harresi txiki bat. Ebidentzia horiek adierazten dute eremua lurperatzeko eremu gisa erabili zela eta Melillako defentsa-sistemaren parte izan zela garai desberdinetan.

 Cerro del Cubo 
Muino horrek Erdi Aroko okupazio islamiko handia erakutsi du: biltegiratzeko siloak, material zeramikoak eta lur azpiko egiturak. mendean defentsarako gune estrategiko bihurtu zen, San Antonioko gotorlekua bezalako gotorlekuekin. Berriki egindako indusketetan meatze-galeriak, babes-hormak eta mendeetan zehar berrerabilitako egiturak dokumentatu dira. Aztarnategi konplexuenetako bat da, kultura-faseak gainjarri baitzaizkio.

 Aro modernoa 

 Victoria Grande gotorlekua 
Victoria Grande gotorlekua hainbat mendetan zehar eraikitako defentsa-gotorlekua da, . mendetik, islamiar garaitik, . mendera arte, orduan osatu baitzen Espainiaren mende. Indusketek egitura militar ugari azaleratu dituzte, hala nola, siloak, labeak, defentsa dorreak eta arma plazak, gotortze teknikek denboran zehar izan duten bilakaera dokumentatzen dutenak. Gotorlekuak funtsezko zeregina izan zuen hiriaren defentsan, batez ere Erdi Aro islamiarrean eta Aro Modernoan.

Aztarnategi horretako aurkikuntzek Melillaren garrantzi estrategikoaren ikuspegi argia ematen dute, ez bakarrik merkataritza-portu gisa, baita Mediterraneoko eta Gibraltarko itsasarteko ibilbideetako babesgune gisa ere.

 Andre Maria Sortzez Garbiaren eliza 
Melilla Zaharreko esparruan, Andre Maria Sortzez Garbiaren elizan egindako indusketek hiriaren Erdi Aroko eta Aro Modernoko historiarekin lotutako aztarna garrantzitsuak utzi dituzte agerian. . mendean eraikitako eliza Melillako alde zaharraren bihotzean dago, eta indusketek hainbat eraikuntza-fase aurkitu dituzte, jatorrizko eraikuntzatik hasi eta ondorengo mendeetan birmoldatu arte. Aurkikuntza aipagarrienen artean, Errenazimentuko aldare nagusi baten aztarnak daude, baita leku berean kokatuta egon zen San Migel lehen elizaren aztarnak ere.

Horrez gain, Erdi Aroko siloak eta hilobi-kriptak ere aurkitu dira, mendeetan zehar hirian hainbat komunitate erlijioso egon direla adierazten dutenak. Aztarnategi honek Melillak Afrikako iparraldean erlijio-gune gisa duen garrantziaren froga da.

 Victoria Chica gotorlekua 
Victoria Chica gotorlekua, 1732an eraikia, Melillako kanpoko defentsa-sistemaren lehen gotorlekua izan zen, hiria Rifetik etor zitezkeen erasoetatik babesteko diseinatua. Indusketek hainbat egitura militar erakutsi zituzten, Sidi Mohamed ben Abdallah sultanak 1774ko setioan erabilitako lurpeko galeria bat barne. Aurkikuntza horrek gotorlekuak eta gotorlekua lotzeko tunel-sare bat erakutsi zuen, garaiko defentsa-estrategiak ulertzeko giltzarria.

Aztarnategiak hormen zimenduen, defentsa-egituren eta espazio militarren aztarnak ere dokumentatu zituen, eta horrek gotorlekuaren bilakaerari eta . mendean egindako erreformei buruzko informazioa ematen du. Victoria Chica gotorlekua funtsezkoa da Melilla Erdi Aroko hiritik hiri modernorako trantsizioa ulertzeko eta Espainiak Afrikan izan zuen hedapen inperialean izan zuen rol estrategikoa ulertzeko.

 Erakundeak eta museoak 
Melillak, bere historia arkeologiko aberatsa eta Afrikaren eta Europaren artean duen kokapen estrategikoa direla eta, bere kultura-ondarearen kontserbazioan, azterketan eta dibulgazioan zeregin erabakigarria duten hainbat erakunde biltzen ditu. Horien artean, nabarmentzekoak dira Historiaurreko, Arkeologiako eta Ondareko Zentroa (CPAP) eta Melillako Arkeologia eta Historia Museoa, biak ere hiriko aurkikuntza arkeologikoak zaindu eta balioan jartzera bideratuak.

 Historiaurreko, Arkeologiako eta Ondareko Zentroa (CPAP) 
Historiaurreko, Arkeologiako eta Ondareko Zentroa (CPAP) 2010ean sortu zuen Melillako Kultura Sailak, hirian aurkitutako aztarna arkeologikoak bildu, aztertu eta kontserbatzeko helburuarekin. Zentro hau San Juan Zaharreko Biltegi Zaharrean dago. Eraikin enblematiko hori biltegi gisa erabili zen hirirako iraganean, eta gaur egun hiriko ikerketa-zentro garrantzitsuenetako bat dago bertan.

 Funtzioak eta jarduerak 
CPAP aztarna arkeologikoen kontserbazioan ez ezik, haien analisi zientifikoan eta katalogazioan ere aritzen da. Gainera, prestakuntza eta dibulgazioan ikuspegi sendoa du, eta tailerrak, hitzaldiak, erakusketak eta hezkuntza-jarduerak antolatzen ditu, egoiliarrak nahiz bisitariak Melillako ondare arkeologikoaren garrantziari buruz sentsibilizatzeko.

CPAPeko jarduerarik aipagarrienak hauek dira:

 Ikerketa arkeologikoa: hiriko aztarnategietan irudikatutako aldi historiko desberdinei buruzko azterketak.
 Materialen kontserbazioa: zeramikazko, metalezko, hezurrezko eta beste material arkeologiko batzuetako objektuak zaharberritzea.
 Hezkuntza eta sentsibilizazioa: ikastaroak, hitzaldiak eta bisita gidatuak ikasleentzat, ikertzaileentzat eta publiko orokorrarentzat.

 Melillako Arkeologia eta Historia Museoa 
Melillako Arkeologia eta Historia Museoa Peñuelas-en Biltegietan dago, instituzio hori hartzeko birgaitutako portu-biltegien antzinako konplexuan. Museoaren helburu nagusia Melillaren bilakaera historikoaren ikuspegi osoa eskaintzea da, historiaurreko lehen kokalekuetatik hasi eta Aro Garaikideraino.

 Erakusketa iraunkorra 
Arkeologia eta Historia Museoko erakusketa iraunkorra hiriko garai historiko desberdinak biltzen dituzten hainbat ataletan banatuta dago. Hauek dira piezarik aipagarrienak:

 Gobernadorearen Etxeko zeramika zatiak: Zati hauek hiriko aztarnategi garrantzitsuenetako batetik datoz eta Feniziako eta Erromako garaietakoak dira. Rusaddir (Melilla antzinatean) eguneroko bizitzaren ikuspegia eskaintzen dute.
 San Lorentzo muinoko hileta-materialak: Aztarnategi honetan aurkitutako aztarnak erromatar nekropoli batekoak dira eta K.a. I. eta K.o. I. mendeetan hiriko biztanleen hileta-ohiturak islatzen dituzte.
 Victoria Grande gotorlekuko elementu militarrak: Bilduma honetan armamentua, uniformeak eta beste objektu militar batzuk daude, Melillaren mendeetako defentsaren historia ilustratzen dutenak, bereziki gatazka handiko garaietan, hala nola Errekonkista gerra eta Espainiak Afrikan izandako hedapena.
 Zafrin aztarnategiko tresnak: Zafrin aztarnategiak, Chafarina Irletan kokatua, eskualdeko nekazaritza eta abeltzaintza lehen okupazioei buruzko aztarna garrantzitsuak eman ditu, historiaurreko garaian irletako bizitza agerian uzten duten etxeko tresnekin.
 Maketa interaktiboak eta ingurune historikoaren birsorkuntzak: Hiriaren historia irisgarriago egiteko, museoak hiru dimentsioko maketak eta Melillako aztarnategi eta monumentu historiko nagusien (Melilla Zaharra eta Victoria Grande gotorlekua, besteak beste) berreraikitze birtualak gehitu ditu.

 Hezkuntza-jarduerak eta -programak 
Museoak aldi baterako erakusketak, hitzaldiak eta hezkuntza-jarduerak ere antolatzen ditu, publiko desberdinentzat, eskola-umeak eta interes orokorreko taldeak barne. Interaktibitatea eta teknologia berrien erabilera presente daude museoko jardueretan, hiriaren historia belaunaldi gazteenei hurbiltzea eta haren bilakaera ulertzea helburu dutenak.

 Melillako Fosilen eta Mineralen Museoa 
Arkeologia eta Historia Museoaz gain, Melillako Fosil eta Mineralen Museoa ere badu Melillak, paleontologiaren dibulgazioan aritzen dena. Erakusketen bidez, museoak eskualdeko ondare naturalaren ikuspegia eskaintzen die bisitariei, Afrika iparraldeko eskualdean bizi izan ziren espezie iraungien fosilen bilduma ikaragarriarekin. Bere bilduman, gainera, hainbat mineral daude, eta horietako asko endemikoak dira zonaldean.

 Ondarearen kontserbazioa 
Melillako ondare arkeologikoa zaintzeko ahaleginak egin arren, hiriak hainbat erronka ditu kontserbazioari dagokionez. Urbanizatze azkarrak eta baliabide faltak arriskuan jarri dituzte aztarnategi esanguratsuenetako batzuk, batez ere hiriko alde zaharrean kokatutakoak.

 Kontserbazio arazoak 
Melillako kontserbazio-arazo nagusietako bat Melilla Zaharreko horma prehispanikoak hondatzea da. Eremu horretan daude hiriko harresi zaharrak. Harresi horiek Punikaren eta Erromatarren garaikoak dira, eta haizearen higadurak eta mantentze-lan erregularrik ezak eragiten die.

San Migel kalearen inguruan ere, zenbait egitura behera eta behera erori dira, arrisku geoteknikoen eta eurite handiek eragindako uholdeen ondorioz. Egitura-arazo horiek erronka handia dira gainazalean dauden indusketak eta egitura zaharrak babesteko.

 Zaharberritze eta musealizazio planak 
Erronka horiek izan arren, hainbat ekimen bultzatu dira aztarnategien babesa bermatzeko. Proiektu nabarmenetako bat Valladolideko Unibertsitateak proposatutako zaharberritze eta musealizazio plana da. Plan horren helburua da denborak gehien mehatxatzen dituen egiturak zaharberritzea eta sendotzea eta gune arkeologikoen irisgarritasuna hobetzea, aztarnategiak hiriko kultura-turismoan integratzea sustatzeaz gain.

Aztarnategi batzuk, bereziki alde zaharrean egitura ikusgarriak dituztenak, musealizatzea lehentasuna da. Espero da, erakundeen laguntzarekin eta nazioarteko adituen laguntzarekin, monumentu historiko horiek epe luzera kontserbatzeko zaharberritze-planak ezarri ahal izatea.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Melillako Arkeologia eta Historia Museoa
 Fosilen eta Mineralen Museoa
 Melillako historia

 Kanpo estekak 
Erakusketa Gobernadorearen Etxea- Desenterrando Rusaddir

Kategoria:Melillako kultura
Kategoria:Espaniako aztarnategui arkeologigoak