Esus

Esus (edo Esos, Hesus edo Aesus) antzinako Galiako jainko garrantzitsua, latinezko testu klasikoengatik zein froga arkeologikoengatik ezaguna; sarritan Taranis eta Teutates jainko galiarren konpainian aipatzen da.

Antzinako adituek, beren interpretatio romana ohiturari jarraituz, Esus Merkurio eta Marterekin identifikatu zuten, eta horrek gerraren patroia izan zitekeela esan nahi du. Esus aizkolari gisa irudikatzeak espekulazio asko eragin ditu, baina Esus eta Cuchulainnen arteko lotura baten aurreko iradokizunek funsgabeak dirudite orain. 

Hari eskainitako tenplu batean, hiru koartza irudikatuta agertu dira, jainkoaren sinbolo gisa; kurriloarekin ere lotzen da. Biak hezeguneetan bizi diren hegaztiak dira.

 Antzinako iturri klasikoak 
Lucano poetaren testigantza (K.o. I. mendekoa) da testu horietako bat, baina, bere poesian ematen diren datuak, metropolian zegoen galiarren aurka zegoen kontrako jarrera eta aurreiritziak asetzeko idatzi  zuela uste dute batzuek, bina, hala ere ezin dela baztertu uste dutenak era badira. Kordobako poetak "aldare barbaroetako Esus zakarra" hitzen bidez deskribatzen du. Gizakiak sakrifikatzen omen zituzten zuhaitzetatik urkatuz, eta erritualki zaurituz. Ondoren, "izenik gabeko" apaizek zaurien odola nondik erortzen den interpretatuz, iragarpenak egiten bide zituzten.

Farsalia idazlanean bertan beste hau idatzi zuen Lukanok berak: «Arnas ezazue aske, [...] zuek, Teutates, Taranis eta Hesusen aldareetan giza odola isuri zenuten herriok, Taurideren DianaGreziarren mitoen arabera, Tauriden (egungo Krimea) gizakien sakrifizioak eskatzen zituen jainkosa bat gurtzen zuten eta haiei eskaintzen zioten, beren itsasertzean aurkitzen zituzten galdutako itsasgizonak eta gatibuak baino jainko ankerragoak, berriro hasten zarete zeuen kantuen bidez, bardook, guduan abaildutako gizon adoretsuen oroimena laudorio hilezkorrez sagaratzen duzuenak. Eta zuek, druidok, berriro ekiten diezue zeuen errito barbaroei, gerrak ezabatu zituen zuen sakrifizio odoltsuei.

Bernako iruzkinetan –Lukanoren Farsalia testuaren gainean egindako Antzinako edo Goi Erdi Arokoak (K.o. IV. eta IX. mendeen artekoak)–, Erromatar Marte jainkoarekin edo Merkuriorekin parekatzen dute, eta zehazten dute gizon bat zuhaitz batetik urkaturik uzten zutela jainkoa baretzeko.

 Onomastika eta toponimia 
Essu izena galiar jende izen horietan agertzen da osagai, Esunertos («Esusen indarra duena») eta Esugenos («Esusengandik jaioa»Revue celtique (1898) XIX. zk., 229 or. edo «Ondo jaiotakoa», Eughenos greziar izenaren baliokidea). Joseph Vendryes adituaren arabera, «Esugenos» izena galestarren artean aurki daiteke Owain eta irlanderaz Eogain formaz.J. Vendryes (1997) "La religion des Celtes", Coop Breizh. ISBN 978-2909924915. 32 or. Bretoieraz ere agertzen da, Erwan eta Youen formetan eta baita frantsesez Yves izen eman du, François Falc'hun kanonigoaren aburuz.François Falc'hun (1943) « Les noms bretons de Saint Yves », Annales de Bretagne et des pays de l'Ouest, 50. lib., 1 zk.,‎ 177-194 or. Julius PokornykPokorny, J. (1959) Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Ywein izena gehitu du, Yvain bilakatu zena Erdi Aroko frantses literaturan.

Essé udalerriaren izena (Ille-et-Vilaine) Esusen izenetik etor liteke.Marteville, A. eta Varin P. (1843) Dictionnaire historique et géographique de la province de Bretagne ,  1 lib., Rennes, Molliex, 271. or.

 Irudikapenak 
Esus Nautes-en zutabean agertzen da irudikatuta,: giza itxurako pertsonaia bat da zuhaitz bat botatzen: behe-erliebean Esus izenarekin errematatuta dago. Treveriseko (Alemania) beste erliebe batean, zezen batekin eta hiru kurrilorekin ageri da. Nautesen zutabean, zama gainean eta buru gainean hiru kurrilo dituen zezenaren behe-erliebeak, Tarvos trigaranus idatzita dauka aldarearen goiko aldean

 Egungo herri kulturan 
 Asterix komiki sailean aipatzen diren jainko ugarietako bat da Esus.
 Esus Jean-Philippe Jaworskiren Munduko erregeak eleberri sailean parte hartzen duen jainkoetako bat da.
 Esus Eluveitie suitzar taldearen kanta bat da, Eappel II: Pantheon albumean agertzen dena.
 Esus Odyssian blaze komikian gobernatzen duten sei jainkoetako bat da.
 Esusen figura HBOren The Third Day telesail dramatikoan aipatzen da.
 Alain Guyard filosofo frantses eta anarkistaren ustez, Esus ateismoaren jainkoa da.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Sakontzeko bibliografia 

 Jan De Vries, (1953) « À propos d'Esus », Ogam, 5, 16-21 or.

 Kanpo estekak 

 Esus. chronarchy.com

Kategoria:Mitologia zelta
Kategoria:Galiarrak
Kategoria:Animalien gurtza