Johanna Westerdijk

Johanna Westerdijk (Nieuwer-Amstel, 1883ko urtarrilaren 4a - Baarn, 1961eko azaroaren 15a) herbeheretar mikologo eta fitopatologoa  izan zen, eta landare-gaixotasun ugari aztertu zituen. Ibilbide oparoa izan zuen, eta 60 argitalpen zientifiko baino gehiago idatzi zituen, landareen gaixotasun fungikoak, bakterianoak eta baita birikoak ere jorratzen zituztenak.

Londresko Linnear Elkarteko eta Herbeheretako Zientzien Errege Akademiako kide izan zen. Emakume Unibertsitarioen Nazioarteko Federazioaren eta Herbehereetako Elkarte Fitopatologikoaren buru izan zen 1945etik 1951ra. Erakunde honetan zuen lidergoari esker, Herbehereetako gobernuak Herbehereetako Lehoiaren Ordenako Zaldun izendatu zuen. Portugalgo gobernuak Santiago da Espadaren Ordenako Zaldun ere izendatu zuen. 1953an Otto Appel Domina jaso zuen, fitopatologo nabarmenei zuzendua. Geroago, 1957an, Honoris Causa doktore izendatu zuten Upsalako Unibertsitatean (Suedia), eta, ondoren, 1958an, Giesseneko Justus Liebig Unibertsitatean (Alemania).

Johanna gidari intelektuala izan zen zientzia gisa fitopatologian interesatu ziren biologo askorentzat, eta horrek doktoretza-ikasleen kopurua handitu zuen Baarneko bere laborategian. Erretiratu zenean, gutxienez 56 doktore-tesi zuzenduta zituen. Bere nortasunari, giro bizigarriari eta laborategian ematen zituen ikastaro praktikoei esker, herrialdeko beste unibertsitate batzuetako ikasle ugari hartu zituen, baita bere laborategia ikerketa-egonaldiak egiteko hautatzen zuten mikologo eta fitopatologoak ere. Westerdijk doktorearen ikasle askok mundu osoko landare-gaixotasunak aztertzen jarraitu dute.

 Biografia 
Haurtzaroan Eli Heimansek eta Jacobus Thijessek idatzitako liburuek naturarekiko maitasuna piztu zioten, eta horri literaturarekiko eta musikarekiko grina gehitu behar zitzaion. Eskolan uko egiten zion gainerako neskatoek egiten zituzten lanak egiteari, josteari adibidez. Pianista profesionala izaten saiatu zen, baina beso batean neuritisa izateak eragotzi egin zion. Botanikarekiko ere interes handia zuen, eta 17 urterekin Amsterdamgo Unibertsitatean sartu zen. Bertan, Hugo de Vries garaiko botanikari nederlandar handiaren hitzaldietara joan zen. 
Ikasketak Amsterdamen amaitu ondoren, jaioterria utzi eta Municheko Unibertsitatean (Alemania) ikasten jarraitzea erabaki zuen, Karl von Goebel irakaslearen laborategian. Gero Zurichera (Suitza) joan zen, eta han “Goroldioen birsorkuntzari buruz” (“Zur Regeneration der Laubmoose”) doktore-tesia egin zuen, Hans Schniz irakaslearen zuzendaritzapean. Bertan, ingurumen eta nutrizio baldintza ezberdinetan dauden goroldio espezie ezberdinen hazkundeari buruzko alderdiak eztabaidatzen zituen. Lan honi esker cum laude doktore titulua lortu zuen 1906an 23 urterekin.

 Ibilbidea 
1894. urtean Willie Commelin Scholten Fitopatologia Laborategia (WCS Laborategia) sortu zen Amsterdamen. Jan Ritzema Bos irakaslea, herrialdeko fitopatologian aditu handiena, laborategi horretako lehen zuzendaria izan zen, Hugo de Vriesek hala eskatuta. Hala ere, Ritzema Bos-en zuzendaritzapean funtzionatu zuen lehenengo urteetan, fitopatologia nekazarien arazoak konpontzeko aplikatutako zientzia gisa ikusten baitzuen, WCS laborategian nekez argitaratzen zen ezagutza berria aldizkari zientifikoetan, nekazariei informazioa emateko oharrak eta buletinak besterik ez. 1904an Wageningengo Goi Mailako Nekazaritza Eskola Zientzia Aplikatuen Nekazaritza Unibertsitate bihurtu zen. 1905ean, Vriesek eta Frits Went irakasleak Ritzema Bos konbentzitu zuten hara joan zedin. Bien bitartean, WCS Laborategia oinarrizko ikerketa baterantz zuzenduko zuen oinordekoa bilatzen ari ziren, sortu zenean zuten helburuarekin bat zetorrena. Posturako hautagaien artean Johanna Westerdijk zegoen, Hugo de Vriesen ikasle ohia, Zurichen doktoretza amaitu berri zuena eta azkenean, 1906an, 23 urte besterik ez zituela, WCS Laborategiko zuzendari izendatu zutena. Hori izan zen bere ibilbide luzearen hasiera, 1952ra arte luzatu zena.

Zuzendari izendatu eta urtebetera, 1907an, Wentek  Botanikarien Nazioarteko Elkarteko onddo-hazkuntza bilduma txiki bat zaintzeko eskatu zion. Bilduma honen helburua mundu osoko botanikariei erreferentzia gisa balio izatea zen, ikerketa helburuekin eskatzen zuenari anduiak jasoz eta bidaliz. Hala, Onddo-hazkuntzen Bulego Nagusiko zuzendari bihurtu zen Westerdijk, Lehen Mundu Gerraren ostean jakingo zen bezala. Agintean egon zen bitartean, kultibo-bildumak 10000 andui baino gehiago hartu zituen, eta harizpidun onddoen, legamien eta bakterioen 6500 espezie ezberdin baino gehiago ziren. 2017an, erakunde horrek Biodibertsitate Fungikoaren Westerdijk Institutua izena hartu zuen, haren ondarea oroitzeko.

 Willie Commelin Scholten Laborategiaren buru 
WCS Laborategian hasi zenean, Ritzema Bos bere aurrekoaren ikerketa-ildoarekin jarraitu zuen. Egin zituen lehen azterketetako batean, hainbat landare-espezieren erraboilen ustelduraren eragile kausala zehazten saiatu zen. Westerdijk infektatutako erraboiletatik isolatu zituen Sclerotium tuliparum eta Botrytis parasitica, gaixotasunean inplikatutako bi onddo. Neocamarosporium betae onddoak sortutako erremolatxaren zimeltzea ere aztertu zuen.

1910ean, Westerdijk doktoreak komunikazio zientifikoen saileko lehen artikulua idatzi zuen. Argitalpen honetan ikus daiteke zientzia horren aldaketa laborategiko ikuspegi esperimentalago baterantz, landa-behaketetan soilik oinarritutako ikuspegi baterantz baino. Ikerketa horretan tomatearen mosaikoaren gaixotasuna jorratzen zuen. Landare osasuntsuak modu kontrolatuan infektatzeko kutsatutako landareen estraktua erabiltzen zuen diseinu esperimental batekin, gaitza hazien bidez transmititzen zen birus batek eragiten zuela postulatzeko gai izan zen, tabako mosaikoaren birusaz bestelakoa eta kutsatzen zuen espeziearen espezifikoa.

Gaixotasun tropikalekiko interesak Ekialdeko Herbeheretar Indietara eraman zuen. 1913tik 1914ra Sumatra eta Java bisitatu zituen, hainbat patologia zituzten labore tropikaletako espezimenak bilduz, besteak beste Sumatrako tabakoaren patogenoa zen Agroathelia rolfsii onddoa eta Javako patatak infektatzen zituen Phytophthora infestans oomizetea aztertuz. Gaur egun Indonesia bezala ezagutzen den lekuan egon ondoren, Herbehereetara itzultzeari ekin zion, Japonia eta Estatu Batuetatik igaroz 1915ean. Han txundituta geratu zen landare-izurriteek hartzen zuten handitasunarekin, Europan askoz ere neurri txikiagoan gertatzen baitziren. 

ezkerrera|thumb|303x303px|Westerdijk doktoreak 1917an Utrechteko Unibertsitateko irakasle kargua hartu zueneko hitzaldiaren ondoren egindako talde-erretratua.
WCS Laborategira eta Onddo Kultiboen Bulego Nagusira iritsi zenetik, Westerdijkek landare-gaixotasunen eta mikologiaren arloan oinarrizko ikerketak duen garrantzia frogatu zuen. 1917an, Utrechteko Unibertsitatean fitopatologiako irakasle izendatu zuten, eta Herbehereetako lehen emakume irakaslea izan zen, 34 urte zituela. 1930ean Amsterdameko Unibertsitateko irakasle ere izendatu zuten.

Westerdijk irakasleak oinarrizko fitopatologiari egindako ekarpen handienetako bat landare-gaixotasunak sailkatzeko sistema berri bat proposatzea izan zen. 1919an Otto Appel fitopatologo alemanarekin batera idatzitako "Onddoek eragindako landareen gaixotasunen taldekatzea" lanean, gaixotasunak euren sintomen arabera sailkatu zituzten. Lehenago, Ritzema Bos-ek landarearen arabera sailkatzen zituen, eta mikologoek, berriz, onddoen taxonomiaren arabera. Lan horretan, bi metodoen zenbait alderdi bateratu zituzten bost gaixotasun-talde handiren gida bat sortzeko, fitopatologia aztertzeko oso erabilgarria den ekarpena.

Garai hartan laborategia asko hazi zen, eta Amsterdamgo espazioa hain mugatua zenez, Fritz Wentek Baarneko (Herbehereak) hiribildu batera lekualdatzea proposatu zuen. Amsterdamgo Unibertsitatearen eta Utrechteko Unibertsitatearen arteko akordio baten ondoren, lekualdaketa 1920ko amaieran gauzatu zen. Han lan egin zuen 1952an erretiratu zen arte, eta denbora horretan guztian bere produktibitate zientifikoa ez zen jaitsi.

Azkenean, Johanna Westerdijk 1961ean hil zen Baarn hiriko bere apartamentuan, gaur egun ezagutzen ditugun fitopatologia eta mikologiaren oinarriak ezarri zituen karrera emankor baten ondoren. Bere izaerak, ikerketaren kalitateak eta emakumeek zientziak ikasteko zailtasun handiak zituzten garaian lortu zituen lorpen akademikoek eredu bihurtu zuten bere ikasleentzat eta, batez ere, bere ondorengo emakume ikertzaileentzat.

 Baarneko eskola 
1919an Herbehereetan kausa ezezaguneko zumarren heriotza handia gertatu zen. Gaixotasun horrek herritarren arreta guztia erakarri zuen zuhaitz horrek herrialdearen sinbolo gisa zuen garrantziagatik. Europa osoko botanikari adituek egoera aztertu eta hainbat hipotesirekin espekulatzen hasi ziren. Gaixotasuna detektatu ondoren, Westerdijk irakaslea bere aurrerapen zientifiko garrantzitsuena izango zena lantzen hasi zen. Harekin batera, WCS laborategian doktore-tesia egiteko elkartu ziren emakume askok lan egin zuten, eta funtsezko zeregina izan zuten ikerketan. Herrialdeko zientzialarien ahalegin handiak zirela eta,  zumarraren holandar gaixotasuna izena eman zioten bere omenez.

Lehen kasuetatik hiru urtera, Barendina Spierenburgek, Westerdijken kolaboratzaileak, gaixotasunari buruzko atzera begirako lehen txostena idatzi zuen. Bertan deskribatzen zuenez, hildako zuhaitzen enborrak koloregabetze marroia zuen kanpoaldeko eraztunetan. Gainera, zuhaitz horietako batzuen sustraiak ustelduta zeudela zirudien, eta adaburuko hosto gazte osasuntsuak lehortu eta hil egiten ziren. Zuhaitz horiek galeriaz eta kakalardoz beteta zeuden, geroago Scolytus scolytus bezala identifikatu zirenak, eta hildako materialetik onddo espezie ugari isolatu ziren. Oraingoz ez zen ezagutzen gaixotasunaren zikloa, baina argi zegoen etiologia fungikoa zela.

Marie Beatrice Schwarz-ek, Westerdijk Irakaslearen gidaritzapean doktore titulua jaso zuen lehen ikasleak, zumarraren gaixotasun holandarra aztertu zuen Spiereburg-ekin batera. Egur hil zatiak landu zituen agar plaketan eta onddo mota ugari isolatzea lortu zuen. Normalean aurkitzen zuenetako bat Ophiostoma ulmi zen, garai hartan ezagutzen ez zen espeziea. Onddo hori isolatu ondoren, infekzioa erreproduzitzen saiatu zen, zumar osasuntsuen enborrean egindako ebakien bidez inokulatuz. Dekolorazio marroi bereizgarriari erreparatu zion, baina ez hostoen zimeltzeari, modu naturalean gertatzen zen bezala. Ophiostoma ulmi zen eragile kausala, zalantzarik gabe, baina patologiaren sarrera eta garapen modua ezezaguna zen. 

Christine Buisman Doktoreak Schwarzen esperimentuak errepikatu zituen, oraingoan hostoak zimeltzea lortuz. Infekzioa sortzen zen urtaroak sintomatologia determinatzen zuela ohartu zen. Ekain eta abuztu artean gertatzen zenean hostoak lehortu egiten ziren eta koloregabetze marroia eta sustraien usteltzea ikusten zen. Buismanek orduan ulertu zuen infekzio-garai egokia bat zetorrela zumarraren azaleko kakalardoa jaio eta sakabanatzeko unearekin. Kausazko agentea, infekzio modua eta gaixotasunaren intsektu bektorea aurkitu zituzten. Kontrol-aukerak kakalardoak akabatzea edo zuhaitz erresistenteak aurkitzea ziren.

Zuhaitz erresistenteen bilaketa Johanna Went WCS laborategiko kidearen eskutik hasi zen. 1936tik aurrera zumar barietateak gurutzatzea helburu zuen proiektu baten buru izan zen, nolabaiteko erresistentzia zuten barietateak lortzeko. Urteetako lanaren ondoren, proiektuak bere fruituak eman zituen eta, ondorioz, gaixotasunarekiko erresistenteak ziren klonak lortu ziren, gaur egun oraindik erabiltzen direnak.

Aurrerapen zientifiko horiek guztiak eta Baarn-en kokatuta egon zen bitartean WCS Laborategian oraindik gertatzeke zeuden beste asko, Westerdijk Doktoreak laborategi horretan sortu zuen eskolari esker fitopatologiari, mikologiari eta botanikari utzi zien ondare zabalaren adibide dira.

 Sariak eta aintzatespenak 
 Herbehereetako Arte eta Zientzien Errege Akademiako kidea (1951).
 Londresko Linnean Society-ko kidea.
 Orange-Nassauko Ordenako Ofiziala.
 Herbehereetako Lehoiaren Ordena.
 Ezpataren Santiago Ordenako Zalduna (Portugal).
 Otto Appel domina (1953) (landare-patologo bikainentzat ezarria) Heidelbergen.
 Uppsalako Unibertsitateko ohorezko doktoregoa (1957).
 Giessengo Unibertsitateko ohorezko doktoregoa (1958).
 1907an Johanna Westerdijk CBSko (Centraalbureau voor Schimmelcultures) zuzendaria izan zen. Johanna Westerdijken bizitza eta lanaren omenez, 2017ko otsailaren 10ean institutuak Westerdijk Fungal Biodiversity Institute izena hartu zuen.

 Eponimoak 
Hainbat onddo espezie izendatu dira Westerdijken omenez, besteak beste:

 Aspergillus westerdijkiae  Frisvad & Samson (2004).
 Helicodendron westerdijkiae Beverw. (1953).
 Pestalotiopsis westerdykiae Steyaert (1949).
 Gyrothyrium westerdijkiae Arx (1950) (orain Schizothyrium pomi deitua).
 Torulopsis westerdijkiae E.K.Novák & Vitéz (1964).
 Westerdykella centenaria Crous, van Diepeningen & A.-C.Normand (2017).

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Johanna Westerdijk Heroinas.net
 Johanna Westerdijk: la pionera que puso raíces en la ciencia

Kategoria:XX. mendeko emakumeak
Kategoria:Herbehereetako botanikariak
Kategoria:Herbehereetako zientzialariak
Kategoria:Emakume botanikariak
Kategoria:Emakume mikologoak
Kategoria:Emakume ikertzaileak
Kategoria:Emakume irakasleak
Kategoria:Emakume zientzialariak