Gonzalo Ariza

Gonzalo Ariza Velez (Bogota, 1912ko urriaren 3a - Bogota, 1995eko ekainaren 10a) kolonbiar artista izan zen.

 Biografia 

 Haurtzaroa eta lehen prestakuntza-urteak (1912-1936) 
Gonzalo Ariza Velez 1912ko urriaren 3an jaio zen Bogotan. Bere aita, Aristides Ariza Moreno, hiriko argazkilari ezaguna izan zen: “Foto Ariza”ren sortzailea, Bogotan egin zituen hiritartasun zedularen lehen argazkiak, argazki urbano eta historikoez gain, poeta kolonbiarren konposizioak zituzten postalak eta erretratu artistikoak ere egin zituen. Bere amak, María Vélez Montgomeryk, bere haurtzarotik talentu artistikoa garatzera bultzatu zuen. Arizak lehen eta bigarren hezkuntzako ikasketak La Salleko frantziar anaien ikastetxean egin zituen, La Candelaria auzoan, Bogotako erdigunean. Txiki-txikitatik bere aitaren jardueran parte hartu zuen, argazki-erretratuetan erabilitako atze-oihaletarako konposizioak marraztuz. Hamabi urterekin marrazki lehiaketa batean lortu zuen bere lehen errekonozimendu artistikoa, Kolonbiako “Mundo al día” egunkarian agertuz.

1931n, Kolonbiako Arte Ederren Eskolan sartu zen, eta bertan egin zuen bere lehen prestakuntza artistikoa. Europatik . mendeko tradizioarekiko haustura oihukatzen zuten abangoardiako korronteekin harremanetan jarri zen. Akademia, ordea, Europako joeren emulazio-jarrera akritikoaren eramaile gisa agertu zen Ariza gaztearen begietara, zeinetan nazioko eta Latinoamerikako identitate kultural eta artistikoaren definizioari eta adierazpenari buruzko galderak ez baitzuen lekurik. Eta hori zen, hain zuzen ere, bere bilaketa piktorikoan agertzen hasi zen galdera nagusia: zeintzuk izan zitezkeen benetako arte propio baten gaiak, teknikak eta horizonteak, eredu europarren inportazio indiskriminatuaren aurka?

Latinoamerikako 1920. eta 30. hamarkadetako kultura-elkarrizketan bete-betean sartuz, Arizak lehen erantzuna aurkitu zuen indigenismoan eta gizarte-pinturan, José Guadalupe Posadaren eta Mexikoko mugimendu muralistaren lan grafikoak markatua, Diego Rivera eta José Clemente Orozco figurekin. Lehen eragin horren pean eta linoleozko grabatuaren teknika erabiliz, César Uribe Piedrahitaren  Mancha de aceite eleberriko 24 ilustrazioak egin zituen 1935ean, zeinetan, trazu kontrastatu sendoekin, pertsonaiek beren fisionomia mestizo eta indigenak erakusten dituzten. Urtebete beranduago Presidios de Venezuela. Memorias de secuestrado liburua ilustratu zuen, Ignacio Gómez Jaramillo, Sergio Trujillo, Alberto Arango eta Gomer Medinarekin batera; eta hainbat grabatu argitaratu zituen Pan aldizkarian. “Grupo Bachué” taldeko artistekin gai indigenistekiko eta tokiko erreferentziekiko interesa partekatu arren, izaera anekdotiko eta narratiboa ez zen inoiz izan bere bilaketa piktorikoaren motorra, “ohitura-koadroaren” generoa eta “exotikoaren” kategoria saihesten zituena, tokiko erreferentean sendo errotutako baina irismen unibertsaleko adierazpen baten bila. Behin baino gehiagotan uko egin zion, arrazoi horregatik, talde honi atxikitzeari, nahiago zuelarik Comisión Corográfica batzordeak eta Riou eta Edward Mark margolari bidaiariek inauguratutako tradizio piktorikoari lotua izatea.

 Lehen bidaia Japoniara (1936-1938) 
1936an gobernu nazionalak beka bat eman zion atzerrian bere arte-ikasketak hobetzeko. Bere helmuga herrialdea aukeratzeko aukera izanik, Arizak garai hartako artisten (Espainia, Frantzia edo Mexiko) ohiko helburuetatik aldentzea erabaki zuen, eta Japonia aukeratu zuela adierazi zuen. Tokioko Koto Kogei Gakko eskolan ikasi zuen grabatua, eta gogo biziz joan zen Maeda eta Ito maisuen eskoletara. Oso esanguratsua izan zen Tsuguharu Foujita artista ezagunarekin izan zuen topaketa, bere tailerrean hartu baitzuen eta bere akuarela ikasle taldearen parte izan baitzen. Gerra aurreko Japonian, Arizak, kultura-nortasunaren auzia oraindik ere galdera irekia zen herrialde batetik zetorrenak, bere milaka urteko tradizio autoktonoetan sakon errotutako errealitate batekin topo egin zuen, non hautemate estetikoa ez baitzen esparru akademikoko irakaskuntza-gai bat soilik, baizik eta zeharka azaleratzen zen gizartearen maila guztietan eta giza jarduera guztietan: tatariarren zeremonian, eguneroko bizimoduaren inguruan, Lorategietako paneletan, ez baitzen agertzen.... Japoniar herriaren berezko bizitzaren zentzu estetiko sakonean, Arizak artearen kontzepzio baten adierazpena aurkitu zuen, hasieratik artista gisa bilatzen zuena: artearen aldarrikapena herrien nortasun kulturalaren adierazpen gisa. Artistaren interes horren sinboloa izan zen Tokion egon zen bitartean Soetsu Yanagiren Japoniar herri-artea liburuaren ingelesetik espainolera egin zuen itzulpena. Ikasketetan sakondu ahala, margolari gazteak gero eta kidetasun handiagoa sentitzen zuen, gainera, sintoismoaren eta zen budismoaren substratu filosofiko eta espiritualetik zetozen japoniar artearen agindu tradizionalekin. Arizan ere, hiriko arkeologia-museoetara egindako bisitetan, berehala nabaritu zen Haniwa irudien eta kolonaurreko zeramikaren arteko antzekotasuna. Japoniar kulturarekiko sintonia sakon horrek gidatuta, beraz, arte japoniarraren agindu tradizionalak ikerketa artistikorako bitarteko gisa hartzea erabaki zuen, ziur baitzegoen ekialdeko tradizioaren birlantze pertsonala, Bogotan mendebaldar kutsua sortu ondoren eta kolonaurreko iraganetik . mendera arteko jarraipen-hariarekin lotuta, giltzarri emankorra izan zitekeela artista gisa bere identitate pertsonala bilatzeko, testuinguruan sendo errotua eta benetako arte latinoamerikarraren aldeko apustuan.

Estetika japoniarrak bere obran izan zuen eragina, beraz, ez zen mugatu kanpoko manierismo hutsera, “estilo” itxurapean, baizik eta japoniar arteak margolari bogotarrarengan izan zuen erresonantzia kontzeptual eta espiritualari egokitu zitzaion. Bereziki, Arizak behin betiko finkatu zuen paisaia-pinturarekiko interesa urte horietan, ez errealitatearen “erreprodukzio” edo “erregistro” gisa, Mendebaldeko akademiak ulertu zuen bezala, baizik eta existentzia unibertsalarekiko komunio-prozesu baten aztarna edo trazu gisa, ia iradokitzailea eta, ezinbestean, osatugabea, eta artistak intuizioaren bidez parte hartzen du horretan. Hutsaren garrantzia osotasunera iristeko osagarri gisa, artelana mundu iragankor baten inpresio iheskor gisa ikustea eta asimetriaren, austeritatearen eta naturaltasunaren bilaketa modu ezabaezinean inprimatu ziren Arizaren kontzientzia piktorikoan, eta bizitasun nekaezinez zehaztu ziren Kolonbiara itzultzeko bere produkzio piktorikoan.

 Kolonbiarako itzulera (1939-1954) 
Kolonbiako topografiak, bere indar handientsuarekin eta bere kromatismo biziarekin, zirrara sakona eragin zion Kolonbiara itzulitako margolari gazteari:

“Misty, mistic, misterious, aise erabiliko liratekeen terminoak dira [...] Bogotako Sabanatik jaistean ikusten diren bista zoragarrietako edozein deskribatzeko. Lur beroko haranen lurruntze handiak hodei bihurtutako lurruna altxatzen du, bokeroietatik ia lur-arrasean sartzen dena. Hodei-oihana da eta laino artean deskuidatzen dira indigenek eraiki zituzten antzinako ferra-bideak. [...] Tekendamako haize hezeak nagusi direnean, paisaia forma ezohikoetan disolbatzen da, denak flotatzen duela dirudien zilar-koloreko atmosfera batean; minutu batzuk geroago, formek argitasuna berreskuratzen dute eguzkiaren distirarekin.[... ]Eskualde horretako edertasun harrigarriari zor dizkiot nire paisaia asko”.

Andeetako paisaiara egindako lehen hurbilketa horren emaitza Kolonbiako Ingeniarien Elkartean (Bogota, 1939) egindako pintura-erakusketa izan zen, eta, ondoren, Kolonbiako Artisten I. eta II. Erakusketan parte hartu zuen (Bogota, 1940 eta 1941). Beste 40 lan Manizalesera joan ziren, eta 1942an Arizak bigarren saria lortu zuen pinturan, Kolonbiako Artisten III. Aretoan (Bogota), “Día Frío” eta “La Sabana” olioekin. Azken margolan hori New Yorkeko Arte Modernoko Museoak erosi zuen, “Bogota” izeneko hiri-paisaiako beste olio-pintura batekin batera, eta “The Latin American collection of the Museum of Modern Art” erakusketan sartu zen 1943an. Bi koadroak geroago agertuko ziren Time aldizkariaren 1947ko martxoaren 31ko 13. XLIX liburukian.

1943an, Marrazki eta Grabatuen Areto Nazionalean (Bogota) ere parte hartu zuen, hainbat teknikatako lanekin (pintzel bidezko marrazketa, akuafortea, litografia, linolioa eta linotipoa). Ondoren, ia salbuespenik gabe, olio-pintura eta akuarela landu zituen. 1944an Art Institute of Chicagoko urteroko erakusketan parte hartu zuen bi lanekin. Bi urte geroago, Liburutegi Nazionalak 35 olio-pintura erakusketa bat hartu zuen, klima epeleko paisaiak nagusituz. Bere ekoizpen oparoarekin, Ariza garaiko eztabaida artistikoan izena eman zuen, eta lehen pertsonan parte hartu zuen, egunkari eta aldizkarietarako artikulu ugari idatziz, horien artean “La pintura en Colombia” saiakera nabarmentzen delarik. 1946ko urrian, Kolonbiako Artisten VII. Azokan parte hartu zuen, eta bigarren ohorezko diploma lortu zuen “Montaña de la tierra templada” paisaia-pinturagatik.

Ordutik aurrera, bi erakusketa monumental egin ziren: bata Liburutegi Nazionalean (1946, 49 olio-pintura eta 40 akuarela, giza irudiarekin) eta bestea Museo Nazionalean (1947). 1948ko apiril aztoratuan, 28 akuarela Kolonbiako Artisten VIII. Aretoan erakusteko prest, Bogotako ordena publikoko gertakarien erdian desagertuko ziren, Jorge Eliécer Gaitán buruzagi popularraren heriotzaren ondoren.

1951n, Museo Nazionalak 35 olio-pintura erakusketa berri bat inauguratu zuen, flora tropikaleko paisaiekin eta La Mesa inguruko (Cundinamarca) zenbait gautar eta egunsentirekin. Aldi berean, Arizak Madrilgo Bienalean parte hartu zuen, paisaia batekin eta “Muchacho con txapel rojo” olioarekin. Museo Nazionala beste erakusketa pertsonal handi baten eszenatokia izango zen urtebete geroago, klima ertaineko paisaien 40 olioekin.

1953ko abenduan, Elvira Nieto eta Sofia Urrutiarekin batera, zeramika herrikoiaren erakusketa bat ondu zuen Liburutegi Nazionalean, La Mesa (Cundinamarca) inguruko nekazariek bere gidaritzapean egindako 300 pieza baino gehiagorekin, eta, gainera, margolariaren hainbat akuarela ere jaso zituzten. Urte bereko maiatzaren 24an, Susana Rubio psikologo eta idazle gaztearekin ezkondu zen Bogotako Ekialdeko Muinoetan dagoen Abusuko Andre Mariaren eliza txikian, bere hiru seme Francisco, Maria de la Paz eta Alfontsoren ama.
1954an, Errepublikako Bankuak “Recolección de café” olioa eman zion New Yorkeko Metropolitan Museum of Art-i. Gaur egun, museoaren bildumaren parte da. Urte horretan bertan, “La Sabana” margolanak New Yorkeko Arte Modernoko Museoan egingo zen erakusketa batean parte hartuko zuen, erakundearen 25 urteak ospatzeko.

 Bigarren bidaia Japoniara eta '60’s hamarkada Kolonbian (1955-1970) 
Museo Nazionalean laugarren erakustaldi emankor bat eta zeramikazko bi horma-irudi egin ondoren (bata El Audiovisual egunkariaren eraikin zaharrean eta bestea La Hortúa ospitalean, Bogotán), Kolonbiako Gustavo Rojas Pinilla jeneralaren diktaduraren aurka deklaratu ondoren, herrialdea utzi behar izan zuen bere familiarekin, eta Japoniara bidaiatu zuen berriro, Kolonbiako Kultura Gaietako lehen idazkari karguarekin. 1957ko otsailean, 27 paisaia japoniarren erakusketa ireki zuen Tokioko Daimaru galerian, eta bertan egindako lanak Japonian erakutsi zituen lehen artista kolonbiarra izan zen. Hiriko paisaia batzuk, Tokioko eraikuntza eta airetiko ikuspegiekin, urte berean bidaiatuko lirateke abenduan Bogotako Museo Nazionalean beste koadro batzuekin batera erakusteko.

1958tik aurrera, berriz ere Kolonbian, bi erakusketa egin ziren Museo Nazionalean (1961 – banakakoa; 1963 – kolektiboa, “El siglo XX y la pintura en Colombia), bi Luis Ángel Arango Liburutegian (1962, 1963) eta erakusketa kolektibo ibiltari bat Ameriketako Estatu Batuetan zehar, Fort Lauerdalen inauguratua eta “30 pintore kolonbiar” izenekoa.

1960ko hamarkadan, bere bilaketa artistikoaren berezitasunak, garai hartan nagusi ziren joeren esparruan katalogatu ezin zitekeenak, kritikarekiko liskar eta talketara eraman zuen, batez ere Marta Traba Taín arte kritikari eta idazle argentinar kolonbiarrarekin, zeinarekin diatriba sutsua mantendu baitzuen herrialdeko egunkari ezagunetan idatzita. 1963tik aurrera Arizak pintatzen jarraitu zuen, baina Areto Nazionaletatik eta erakusketa-aretoetatik erretiratu zen.

 Erakusketa aretoetara itzultzea eta azken urteak (1970-1995) 
1973an, “150 años de la Fundación del Museo Nacional” erakusketan parte hartu zuenean, areto publikoetara itzuli zen, kritikaren aldetik interes berrituarekin. Azpimarratzekoa da 1975ean Bogotako Arte Modernoko Museoan egin zen “Paisaje 1900 – 1975” erakusketan sartu zela. Ondoren, 1978an, 33 artelan (14 akuarela eta 19 olio-pintura, batzuk horma-irudiaren dimentsioarekin) erakutsi ziren Colombo Americano Zentroko galerian. 1980an, Kafe Antzokirako Kultura Funtsaren erakusketa-aretoa inauguratzera gonbidatu zuten, 30 pinturarekin, eta bi urte geroago, Kolonbiako Kultura Institutuak atzera begirako monumentala eskaini zion Museo Nazionalean, bere etapa artistiko guztietako 171 koadrorekin. Hamar urte geroago, 1990eko apirilaren 28an, Tokioko Fuiji Museoan Errepublikako Lehendakaritzak antolatutako beste erakusketa garrantzitsu bat inauguratu zen, “Kolonbiako urrea – kultur erakustaldi handia” izenekoa, margolariaren formatu handiko 14 lanekin. Hamarkada horietan azpimarratzekoak dira, halaber, Francisco, María de la Paz eta Alfonso bere hiru seme-alabekin egindako erakusketak, Luis Ángel Arango Liburutegian (Bogota, 1975), Kolonbiako Bankuaren XX. Aretoan (Bogota, 1976), Tokioko Sun Shine City zentroan (1981) eta Barranquillako Avianca galerian (1981).

Kolonbiako beste hainbat areto eta galeria entzutetsu, hala nola Rafael Lema aretoa (Manizales, 1977), La Gruta galeria (Bogota, 1977), El Callejón galeria (Bogota, 1977 eta 1983, erakusketa kolektiboak) eta Alfred Wild galeria (Bogota, 1987 – “Paisajes”; 1992 – “Ambientes”). Margolaria La Candelaria auzoko bere etxean hil zen, Bogota erdialdean, 1995eko ekainaren 10ean.

Hil ondoren, 1997an, Kolonbiako Misio Iraunkorrak NBEren aurrean eta Kafegileen Federazio Nazionalak erakusketa bat antolatu zuten New Yorkeko Colombian Centerren, hainbat garaitako Arizaren lanekin, besteak beste: “Orkideak”, “Mahaia” (1960), “Río Apulo en San Javier” (1960), “Iratzeak” (1987), “Zazpi Hodeiak” (1970), “Euri zaparroak” (1980) eta “Cuucá” (1980).

2002an, Museo Nazionalak aldi baterako erakusketa bat egin zuen, eta Arizaren 14 pieza eta . mendearen amaierako eta XX. mendearen hasierako beste paisaia-margolari kolonbiar batzuen 10 pieza bildu zituen: Eugenio Peña, Luis Núñez Borda, Ricardo Portoquero, Ricardo Gómez Campuzano, Coriolano Leudo, Domingo Moreno Otero eta Félix María Otora. Geroago, 2012an, margolariaren jaiotzaren 100. urteurrena zela eta, Bogotako Arte Modernoko Museoak atzera begirako zabala eskaini zion, margolariak Japoniara egin zuen lehen bidaian ateratako 50 lan baino gehiagorekin eta zuri-beltzeko 20 argazkirekin. 2016-2017an Museo Nazionalak Museoko bildumako lanekin erakusketa ibiltari bat egin zuen Kolonbian zehar, “Ariza, Andeetako margolaria” izenekoa.

 Sariak 

 1985 – Japoniako Gobernuko Kun Santo Zuimoshōren kondekorazioa.
 1987 – “Cooperartes” sari nagusia, artistaren ibilbidea saritzeko.
 1990 – Merezimenduaren domina “Corporación La Candelaria”, Bogotako alkate nagusi Andrés Pastrana Arangok emana.
 1994 – “Cruz de Boyacá” saria kolonbiar ospetsuei, Kolonbiako presidente César Gaviriak emandakoa.

 Funtsezko bibliografia 

 A.A.V.V., Río Bogota, Villegas Editores, Bogota, 1985.
 A.A.V.V., Gonzalo Ariza, Villegas Editores, Bogota, 1989.
 ARCINIEGAS, G., “El extraño caso de Gonzalo Ariza”, en periódico El Tiempo. Igandetako irakurketak, 1986ko irailaren 11.
 ARIZA, G., CARRANZA, E., Gonzalo Ariza. Pinturas, Villegas Editores, Bogota, 1987.
 ARIZA, G., “Nire pinturaren inguruan” in ARIZA, G., CARRANZA, E., Gonzalo Ariza. Pinturas, Villegas Editores, Bogotá, 1987, pp. 63-73.
 GIRALDO JARAMILLO, G., La pintura en Colombia, Fondo de Cultura Económica, México D.F., México – Buenos Aires, Argentina, 1948, pp. 178-179.
 LANDRY, L., “Gonzalo Ariza”, in Gonzalo Ariza, Villegas Editores, Bogota, 1989, pp. 44-45. Centro Colombo Americano, 1978ko azaroaren 9ko erakusketako katalogotik hartua.
 PIÑEROS CORPAS, J., Pintores de la Sabana de Bogota, Caro y Cuervo Institutua, Bogota, 1978.
 RIVERO, M., Artistas plástico en Colombia: los de ayer y los de hoy, Stamato Eds., Bogotá, 1982, pp. 63-70.
 SERRANO, E., Kolonbiako artearen ehun urte. 1886 – 1986, Bogotako Arte Modernoaren Museoa, Bogota, 1985, or. 92, 105-109, 147, 202.
 ZALAMEA, J., Bederatzi artista kolonbiar, Litografía Colombia, Bogotá, 1941, or. 55-60; Literatura, politika eta artea, Colcultura, Bogotá, 1978, pp. 303-306.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Ficha del autor con una selección de textos críticos e imágenes de ColArte: https://web.archive.org/web/20151220073911/http://colarte.com/colarte/ConsPintores.asp?idartista=2&pest=recuento
 Enciclopedia de la Red Cultural del Banco de la República en Colombia: https://web.archive.org/web/20180914191553/http://enciclopedia.banrepcultural.org/index.php?title=Gonzalo_Ariza 
 Ficha del autor en el Museo de Arte Moderno de Nueva York: https://www.moma.org/artists/217
 Cuadro en el Metropolitan Museum of Art de Nueva York: https://www.metmuseum.org/art/collection/search/488778?sortBy=Relevance&who=Ariza%2c+Gonzalo%24Gonzalo+Ariza&ft=*&offset=0&rpp=20&pos=1

Kategoria:Bogotan hildakoak
Kategoria:Kolonbiako margolariak
Kategoria:Euskal kolonbiarrak