Olla (erromatar eltzea)

Antzinako erromatarren artean olla (pluralean ollae; latin arkaikoan: aula,  edo aulla; grezieraz: , chytra)  eltze, lapiko edo pitxar biribildu bat da.K.D. White (1975) Farm Equipment of the Roman World, Cambridge University Press. 176. or.olla. Charlton T. Lewis eta Charles Short. A Latin Dictionary Perseus Project webgunean.χύτρα. Liddell, Henry George; Scott, Robert; A Greek–English Lexicon, The Perseus Project webgunean.   Olla ere janaria prestatzeko edo gordetzeko erabiltzen zen batez ere, eta horregatik, "olla" hitza hizkuntza erromantze batzuetan erabiltzen da oraindik, bai janaria egosteko eltze baterako, bai eltzean egindako jaki mota baterako. Antzinako erromatar zeramikaren tipologian, olla gorputz biribilduagatik bereizten den ontzia da, normalean heldulekurik gabea edo helduleku txikiak dituena, Etruskoak eta, galiarrek eta Italiako greziar zeramikan ere egiten ziren.W.J. Gill eta Rosalyn Gee  (1996) "Museum Supplement: Classical Antiquities in Swansea", Journal of Hellenic Studies 116, 258 or eta III. irudia Tapa izaten zuten.

Antzinako erromatar erlijioan, ollae (plurala) erabilera errituala eta esanahia izan zezaketen, baita hildakoen erretako hondakinak gordetzeko edukiontzi moduan."olla" sarrera, Oxford Latin Dictionary (Oxford: Clarendon Press 1982, 1985 printing), 1246 or; David Noy, "'Half-Burnt on an Emergency Pyre': Roman Cremations Which Went Wrong", Greece & Rome 47 (2000), 186. or Arte eta kultura galo-erromatarrean, Sucellosek (mazoaren jainkoa) maiz olla txiki bat eramaten irudikatzen da, eta beste jainko batzuekin ere ager daiteke.

 Sukaldaritza 
ezkerrera|thumb|250x250px|Forma ezberdineko ollaea, erromatar sukalde baten berreraikitze batean; goiko apala, eta burdinan jarrita suaren gainean
Olla hitz generikoa da egosteko ontzi bat izendatzeko, adibidez, barazkietarako, ahirako, lekaleetarako eta abarretarako erabiliko litzatekeena.White, Farm Equipment, 176. or. Kristo aurreko I. mendeko Varron idazleak etimologia "absurdo" bat eman zuen olla hitzerako, proposatu baitzuen, olera or holera (barazkiak) hitzetik zetorrela.  hizkuntzalaritza zientifikoaren gai gisa eratorpena okerra izan daitekeen arren, eltzearen funtziorako sukaldaritza ezinbestekotzat jotzen zela adierazten du.White, Farm Equipment, 178. or. Varron, De lingua latina, 5.108.  Isidoro Sevillakoak esan zuen olla hitza ebullit (irakiten jarri, bor-bor egin) hitzetik eratorria zela.Isidoro Sevillakoa, Etimologiak 20.8.1.  

Aenum edo pertza ez bezala, kateetatik suaren gainean zintzilikatzen zirenak, ollak hondo laua zuen gainazal bero batean pausatzeko, nahiz eta zuzenean enborren edo txingarren gainean ere jar zitekeen.White, Farm Equipment, 178 or., Martzial erreferentziatzen  Ponpeiako Vettiarren Etxean berreraikitako sukaldean olla handi bat ageri da, sutondoan dagoen tripode batean jarria.White, Farm Equipment, 179. or.

 Hileta erabilera 
Ollae hildakoen hilobietan jartzen ziren lehen garaietatik. Hildakoen luperaketa italikoetan, ollae hilobiarekin batera jar zitekeen hilobian, hilobiratze-ostilamendu gisa, batzuetan, zali edo koilara handi batekin.Helle W. Horsnaes, The Cultural Development in Northwestern Lucania c. 600–274 BC («L'Erma» di Bretschneider, 2002), 67–68, 89, 95, 148, 173. or. Italiako Lazio eskualdean dagoen Civita Castellanako K.a. VII. mendeko nekropoli bateko hilobi batek olla bat eman zuen, zaldi pare batekin eta inskripzio falisko batekin apaindua.Gabriel C.L.M. Bakkum (2009) The Latin Dialect of the Ager Faliscus Amsterdam University Press.  414. or. K. a. III. mendetik (Errepublika Ertaina) Inperio garaiko K. o. II. mendera arte, errausketa izan zen erromatarren artean gorputz bat hobiratzeko modu nagusia. Ollaek funtzioa aldatu zuen gorpuzkiaren errautsak edukitzeko, eta etruskoen zein italikoen artean aurki dezakegun praktika da.Giovannangelo Camporeale, The Etruscans Outside Etruria (Arsenale-EBS, 2001), 162–163, 197. or. Pertsona xumeen hondakinak ollarium edo columbarium bateko apaletan jarritako buztinezko eltzeetan (ollaetan) gorde zitezkeen.White, Farm Equipment, 179. or.

 Sakrifizio-erabilera 
Animalien sakrifizio bat egin ondoren, erraien zati bat (exta) olla batean sartzen zen eta irakiten. Garai zaharragoetan, burruntzi batean sartzen ziren eta txigortu, sakrifizioaren "sukaldaritzaren" parte gisa.Robert Schilling, "Roman Sacrifice," Roman and European Mythologies, University of Chicago Press, 1992, jatorrizko frantsesezko 1981eko argitaldia, 79. or. Sakrifizioko erraiak biktimaren gibela, xixkua, birikak, eta hesteak estaltzen zituen mintza ziren, bihotza K.a 275. urtearen ondoren gehitu zen.Robert Turcan, The Gods of Ancient Rome (Routledge, 2001, originally published in French 1998), 9. or. Olla sakrifizioaren tresna bereizgarrietako bat zen, eta erliebeetan hala agertzen da, batez ere Galietako probintzietan.Duncan Fishwick, Imperial Cult in the Latin West (Brill, 1990), II. lib, 1,  527. or. Eltzea, esate baterako, Livioren kontakizunean aipatzen da, Jainkoaren desatsegina agertzen zuen zeinu (prodigio) bagt egertu izanaren kontakizunean: sakrifizioaren buru zen magistratua berak lapikotik bota zuen egosteko ura, geratzen ziren erraiak ikuskatu nahi zituelako, osorik baitzeuden, urtutako gibela salbu.Livio, 41.15. 

 Arval Anaiak 
Ollae Arval anaiek erritualetan erabiltzen zuten. Erromako garai arkaikoetan jatorria zuten apaiz horiek, collegium (elkargo) bat osatzen zutenak. Beren sakrifizioetan erabilitako biktimen erraiak olla batean sartu eta egosi egin zituzten.Schilling, Robert "Roman Sacrifice,"  79. or. Arkeologoek buztin egosi sinpleaz egindako ontzi horien laginak aurkitu dituzte Arvaleen zuhaizti sakratuetan. Bere teknika errudimentarioak, beraiekin lotutako tradizio erlijiosoen antzinatasun handia iradokitzen du.Schilling, Robert  "The Arval Brethren" 113. or. Beren errituak bukatu zuzendu ondoren, Arval  apaizek tenpluko atea irekitzen zuten, eta ollaea bertara igotzeko aldapan behera botatzen zituzten.William Warde Fowler (1922) The Religious Experience of the Roman People, Londres, 489. or.

 Silvanus eta Mazoaren jainkoa 
Silvanus basoko jainkoaren izena Gallia Narbonensis probintziako inskripzioetan agertzen da, mazo bat edo olla bat edo biak eskutan dituela. Mazoa ez da Silvanus-ren ohiko erromatar atributua, eta agian Sucellus jainkoarengandik mailegatua izan daiteke.Peter F. Dorcey, (1992) The Cult of Silvanus: A Study in Roman Folk Religion. Bril. 57–59. or.

 ikusi ere 

 Antzinako erromatar buztingintza

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 «Cocinar en los tiempos de Roma : el menaje de cocina». Abemus incena

Kategoria:Antzinako Erromako gastronomia
Kategoria:Artefaktu arkeologiko motak
Kategoria:Eltzegintza