Mónica Carabias

Mónica Carabias Álvaro (Madril, 1969ko azaroaren 3a) arte-historialaria, irakaslea, ikertzailea, feminista eta aktibista da, argazkigintzan eta bitarteko berrietan espezializatua. 2025eko urtarrilean izendatu zuten Argazkigintza Zentro Nazionaleko zuzendari.

Arte Garaikidearen Historian doktoretza lortu zuen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean. Ikerketa Feministen Institutuko kidea da eta Madrilgo Unibertsitate Konplutenseko Genero Doktoretza Programa zuzentzen hasi zen 2019 urtean. "Fuentes literarias para la historia de las mujeres  (euskaraz: Emakumeen historiarako iturri literarioak)" ikerketa taldeko kidea da.

 Bizitza 
Mónica Carabias 1969an jaio zen Espainiaren hiriburuan, Madrilen. Artearen Historian lizentziatu zen, Arte Garaikidearen espezialitatean, Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko Geografia eta Historia Fakultatean, eta Arte Garaikidearen Historian doktoretza osatu zuen unibertsitate berean, 2003an. Arkitektura eta Hiri Ondarearen Kontserbazioan eta Zaharberritzean espezializatu zen Madrilgo Unibertsitate Politeknikoan (UPM) 1997. urtean. Bekaduna F.P.I Doktoreak prestatzeko doktoratu aurreko kontratuetarako laguntzak. (1998-2003/UCM) Ondoren, hainbat prestakuntza-egonaldi egin zituen Habanako Unibertsitatean eta London Metropolitan Unibertsitatean.

 Lan ibilbidea 

 Irakasle 
Arte Garaikideko Graduko eta Masterreko Irakasle aritu da Espainiako Artearen Historiako eta Arte Garaikidearen eta Ikusizko Kulturaren Historiako Ikasketa Aurreratuak, Museo Nacional Universidad Complutense de Madrid Geografia eta Historia Fakultatea, Artearen Historia sailean.

Bere irakaskuntza-lana hainbat gai eta erakundetan egiten den ikerketa-lanarekin osatzen da. Investigaciones Feministas (UCM) aldizkariko Argitalpen Kontseiluko kidea. CSIC proiektu lehiakorretako ikertzailea, denbora osoz. IP: “Recuperación historiográfica de la figura de Ángel Fuentes (1955-2014). El estado de Conservación y restauración de la fotografía, sus procedimientos y usos en la creación artística contemporánea (euskaraz: Angel Fuentesen irudiaren berreskuratze historiografikoa (1955-2014). Argazkigintzaren kontserbazio eta zaharberritze egoera, bere prozedurak eta erabilerak arte sorkuntza garaikidean)” (Ref.: 492/2016). CONFOCO 2018 Argazki Garaikidearen V. Nazioarteko Kongresuko Batzorde Zientifikoko kidea.

 Erakundeetako kide eta epaimahaikide 
Madrilgo Real Sociedad Fotograficako kontserbatzailea izan da 2001-2003 urteen artean. 2008 urtetik 2011 urtera Rafael Botí Arte Plastikoen Fundazio Probintzialeko Batzorde Teknikoko kidea izan zen. MACerako Proiektu Museografiko-Museologikoaren koordinatzailea 2011 urtean, eta Erakusketen Koordinatzaile Teknikoa MACen 2007-2011 urteen artean. Argazkigintzako hainbat epaimahaitan parte hartu du, hala nola Pilar Citoler Argazki Garaikidearen Nazioarteko III. Sarian, 2008. urtean. Descubrimientos PHOTOESPAÑA (2009/2011); 2014ko Argazkigintza Sari Nazionala, epaimahaietan batzordekide: 2017 urteko Premio Nacional de Restauración y Conservación de Bienes Culturales (euskaraz: Kultura Ondasunen Zaharberritze eta Kontserbazio Sari Nazionala).

2025 urtean, Argazkigintza Zentro Nazionaleko zuzendari izendatu zuten. Zentro hori Espainiako Bankuak Sorian zuen egoitza zaharrean dago, eta 2026 urtean irekitzea aurreikusi zen, ia 8,5 milioi euroko inbertsioa egin ostean.

 Erakusketen komisario 
2000. urtean, bere irakaskuntza-lana zabaldu eta osatu egin zen erakundeetan eta museoetan erakusketen komisariotza-lanarekin, irakurketa historizista baten pean, artxiboak eta argazkilariak berreskuratzeko.

2005. urtean komisariatu zuen lehen erakusketetako bat Mujeres modelos. Mujeres de moda (1860-1940) (euskaraz: Emakume modeloak. Modako emakumeak (1860-1940))  izan zen. Kultura Ministerioko Jantziaren Museo Nazionalean eta Trampas para incautos izeneko erakusketa, Carlos Pérez Siquier argazkilariaren erakusketa Puertanueva Aretoan, Arteen Fundazio Probintzialean.

2006 urtean hainbat erakusketa komisariatu zituen, hala nola La Escuela de Madrid. Fotografías 1950-1975 (euskaraz: Madrilgo Eskola. 1950-1975 bitarteko argazkiak) izenburuko argazki-erakusketa Madrilgo Arte Garaikidearen Museoan [MAC] eta Ouka Leele argazkilari madrildarraren "Pulpo´s Boulevard. Ouka Leele en su laberinto" Madrilgo Erkidegoko Alcalá 31 Aretoan.

2008 urtean, Frantziako 68ko Maiatzaren 50. urteurrena ospatuz, Prohibido Prohibir erakusketa antolatu zuen. Izenburu hori 68ko maiatzaren eslogan adierazgarri batetik hartu zen. Erakusketa Mario Muchnikek ikasleen matxinadan ateratako argazkiez osatuta zegoen. Erakusketa Kordobako Diputazioko Mesedeetako Jauregian egin zen.    

Kati Hornaren argazkiekin Retratos de la contienda 1937 (euskaraz: 1937ko gerraren erretratuak) erakusketa historikoa 2009 urtean egin zen Kordobako Aldundiaren Mesedeetako Jauregian. El retrato americano de la sociedad española en 1950 (euskaraz: Espainiar gizartearen erretratu amerikarra 1950ean), UNED Artxiboko irudiekin, 2011 urtean egin zen.

Joana Biarnés fotokazetari aitzindariaren El rostro, el instante y el lugar (euskaraz: Aurpegia, unea eta lekua) izenburuko erakusketan, Lleidako Museu d´Art Jaume Morera museoan 2016. urtean Espainiako bizitza publikoaren garai jakin baten ispilu gisa aurkezten diren irudien aukeraketa bat zegoen.

 Lanak 
Bere ikerketa-ildo zabala liburuetako argitalpenen gai-aniztasunean islatu da, baita Argazkigintzaren Historia, Argazkigintzaren Zaharberritzea, Argazki-artxiboak, Emakumeen Historia Artean eta antzeko gaietan espezializatutako aldizkari akademikoetan ere. Horien zerrenda hainbat erakunde akademikoren web orrian dago.

Carabiasek, feminista eta Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko Doktoregoko Genero Programaren zuzendaria izan den aldetik, argitalpen asko sortu ditu emakumeei buruz, arteei eta historiari buruz. Hemen deskribatutako argitalpenen erreferentziak Espainiako Liburutegi Nazionalaren datu-basean eta Dialneten aurki daitezke.

 Arteei eta historiari buruzko argitalpenen hautaketa. 
Liburuak.

2000. Lady Clementina Hawarden, una fotógrafa olvidada (1822-1865) (euskaraz: Lady Clementina Hawarden, argazkilari ahaztua (1822-1865)). Madril, Edizio Klasikoak/Ediciones del Orto, Biblioteca de Mujeres seriea, 17. zk. 2000, 93 or., ISBN: 84-7923-230-7.

2001. Rosario Sánchez Mora, la dinamitera (1919-). Historia de una mujer soldado en la Guerra Civil española (euskaraz: Sánchez Mora, la dinamitera (1919-). Emakume soldadu baten istorioa Espainiako Gerra Zibilean) Madril, Edizio Klasikoak/Ediciones del Orto, Biblioteca de Mujeres seriea, 28. zk. 2001, 92 orrialde, ISBN: 84-7923-260-9.

2002. Tratado fotográfico sobre el retrato femenino. Antonio Cánovas Kaulak o el arte de la belleza (euskaraz: Emakume erretratuari buruzko argazki tratatua. Antonio Canovas Kaulak edo edertasunaren artea). Emakumearen Institutua, Lan eta Gizarte Gaietarako Ministerioa, Madril, 2002, 50 orrialde, ISBN: 84-932548-0-0.

2003. Imágenes de una metáfora circunstancial: la mujer falangista como mujer moderna: (Y, revista para la mujer, 1938-1940) (euskaraz: Metafora zirkunstantzial baten irudiak: emakume falangista emakume moderno gisa: (Y, revista para la mujer, 1938-1940)). Luis Jaime Brihuega Sierrak zuzendutako doktore tesia (zuz. tes.) Madrilgo Unibertsitate Konplutentsea (2003). Laburpena Tesiak sarrera irekian: E-Prints Complutense.

(2005) CARABIAS ÁLVARO, M. eta BRIHUEGA SIERRA, L.J. Mujeres modelos, mujeres de moda: 1850-1940. (euskaraz: Emakume modeloak, modako emakumeak: 1850-1940). Madril, Aldeasa, 2005, 83 or. ISBN.: 84-8003-552-8.

(2010) Mujeres modernas de Falange, 1938-1949. Y. Revista para la mujer (euskaraz: Falangeko emakume modernoak, 1938-1949. Eta. Emakumearentzako aldizkaria). Rafael Botí Arte Plastikoen Probintzia Fundazioa, Kordoba, 2010, 497 orrialde, ISBN: 978-84-8154-247-9.

2012. La ciudad de las damas en imágenes. Selección de textos de Cristina de Pizán y fotografías de Ana Yturralde (euskaraz: Damen hiria iruditan. Cristina de Pizánen testuen hautaketa eta Ana Yturralderen argazkiak) [SEGURA GRAÍÑO, C., Sarrera]. Almudayna argitaletxea, Serie Querella-ya, 11. zk. Madril, 2012, 141 orrialde, ISBN: 978-84-87090-67-7.

Liburuen kapituluak

(2001) "Códigos para la autorrepresentación femenina en la fotografía española de los 90 (euskaraz: Emakumeen autoerrepresentaziorako kodeak 90eko hamarkadako Espainiako argazkigintzan)" in LÓPEZ F. CAO, M. [Editorea]. Begiradaren geografiak: generoa, sorkuntza artistikoa eta irudikapena. UCMko Ikerketa Feministen Institutuaren bilduma, 3. zk. Madrilgo Autonomia Erkidegoa eta Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko Argitalpen Zerbitzua. Madril, 2001, orr. 197-219. ISBN: 84-87090-28-1/ISBN.: 84-451-2004-2.

(2003) "La imagen de la Eva moderna como espejismo: una nueva iconografía y semántica para la mujer falangista (euskaraz: Eva modernoaren irudia ispilu gisa: emakume falangistarentzako ikonografia eta semantika berria)" en VV.AA. Emakumearen irudiak XX. mendeko Espainiako plastikan [Erakusketako katalogoa]. Arg. E.N.I. eta Aragoiko Gobernua/Dep. Kultura eta Turismo Saila. Zaragoza 2003, or., 83-94. ISBN: 84-7753-812-3.

(2003) Monica. "Las Madonnas se visten de rojo. Imágenes de paganismo y religiosidad en la Guerra Civil Española (euskaraz: Madonnak gorriz janzten dira. Paganismo eta erlijiotasun irudiak Espainiako Gerra Zibilean)" in NASH, M. eta TAVERA GARCÍA, S. [Editoreak]. Emakumeak eta gerrak: emakumeen papera Antzinarotik Garaikidera arteko gerretan. Icaria & Antrazyt argitaletxea, Emakume, ahots eta proposamen bilduma, 189. zk. Barcelona 2003, orr., 229-238. ISBN: 84-7426-623-8. 

(2003) . "La imagen de la Eva moderna como espejismo: una nueva iconografía y semántica para la mujer falangista (euskaraz: Eva modernoaren irudia ispilu gisa: emakume falangistarentzako ikonografia eta semantika berria)" en VV.AA. Emakumearen irudiak XX. mendeko Espainiako plastikan [Erakusketako katalogoa]. Arg. E.N.I. eta Aragoiko Gobernua/Dep. Kultura eta Turismo Saila. Zaragoza 2003, or., 83-94. ISBN: 84-7753-812-3. 

(2003) "Las Madonnas se visten de rojo. Imágenes de paganismo y religiosidad en la Guerra Civil Española (euskaraz: Madonnak gorriz janzten dira. Paganismo eta erlijiotasun irudiak Espainiako Gerra Zibilean)" in NASH, M. eta TAVERA GARCÍA, S. [Editoreak]. Emakumeak eta gerrak: emakumeen papera Antzinarotik Garaikidera arteko gerretan. Icaria & Antrazyt argitaletxea, Emakume, ahots eta proposamen bilduma, 189. zk. Barcelona 2003, or., 229-238. ISBN: 84-7426-623-8. 

(2004) “Beppo o las mujeres pintadas (euskaraz: Beppo edo margotutako emakumeak)”, in BRIHUEGA SIERRA, J., eta CARABIAS ALVARO, M. Beppo edo emakume margotuak [Erakusketako katalogoa]. Arg. Ayuntamiento Villa del Río/Kordobako Diputazioa/Rafael Botí Arte Plastikoen Fundazio Probintziala. Kordoba, 2004, ISBN: 84-8154-095-1 [s/p argitalpena]

(2006) . “Una hacedora de imágenes. El universo de Ouka Leele: encuentros y pasiones en la peluquería  (euskaraz: Irudi egile bat. Ouka Leeleren unibertsoa: topaketak eta pasioak ile-apaindegian)”, BRIHUEGA SIERRA, J., CARABIAS ALVARO, M. eta LOMBA, C. Pulpo´s Boulevard. Ouka Leele bere labirintoan [Erakusketa katalogoa]. Madrilgo Erkidegoa. Madril 2006, 16-33 or., ISBN: 84-451-2896-5.

(2007) . “Reflexiones sobre el sentido de eternidad en la imagen fotográfica. Trajes, novias y fotos en la historia (euskaraz: Eternitate zentzuari buruzko gogoetak argazki irudian. Trajes, novias y fotos en la historia)”, in DE ANDRÉS PÉREZ, C; HERRANZ RODRÍGUEZ, C; CARABIAS ÁLVARO, M.; MARTÍNEZ, R.; DOMENECH COULLAUTE, I.; SANTAMERA CERCEDA, C. Mujeres de Blanco [Erakusketaren katalogoa]. Trajearen Museoa/Arte Ederrak, Argitalpenak, Informazioa eta Dokumentazioa Sustatzeko Zuzendariordetza Nagusia argitaratzen du. Madril 2007, 18-23 or. ISBN: 978-84-8181-350-0.

(2008) “Epifanía de la mirada (euskaraz: Begiradaren epifania)”, in CARABIAS ALVARO, M., SALAZAR, O. eta MUÑOZ MORALES, M. Emakumeak. 23º N, 82º 30´O [Erakusketaren katalogoa]. Ikasleen eta Kulturaren Errektoreordetza. Kordobako Unibertsitateko Kultura Zuzendaritza Nagusia eta Argitalpen Zerbitzua, Rabanalesko campusa, Kordoba, 2008, orrildeak 21-26, ISBN: 978-84-7801-908-3.

(2008) “Imágenes para una colección (euskaraz: Bilduma baterako irudiak)”, in ALAMINOS LOPEZ, E., CARABIAS ALVARO, M. eta CABAÑAS LOPEZ, M. Artistak eta argazkilariak. Bilduma baterako irudiak [Erakusketaren katalogoa]. Madrilgo Arte Garaikidearen Museoa. Madril, 21-40 or.; 50-183, 2008. ISBN: 978-84-7812-695-8. 

(2009) CARABIAS ÁLVARO, M. eta HORNA, K. Retratos de la Contienda 1937. Fotografías de Kati Horna  1937ko gerrako erretratuak (euskaraz: Kati Hornaren argazkiak) [Erakusketaren katalogoa]. Kordobako Diputazioa, Kultura Ordezkaritza. Córdoba, 2009, 80 or., ISBN.: 978-84-693-4056-1.

(2010) “La mirada interior: el despertar en el desván del anticuario. El recurso del alma como principio de la actividad fotográfica española en las décadas cincuenta y sesenta (euskaraz: Barne begirada: antikuarioaren ganbaran esnatzea. Arimaren baliabidea berrogeita hamarreko eta hirurogeiko hamarkadetako Espainiako argazki-jardueraren printzipio gisa)",CABAÑAS BRAVO, M., DE HARO GARCÍA. E. eta MURGA CASTRO, I. Analogiak 1939ko Espainiako erbestearen artean, literaturan eta pentsamenduan. Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Gorena, Artearen Historiaren Liburutegia, 18. zk. Madril 2010, or., 119-134. ISBN.: 978-84-00-09148-4. 

(2012) “La obra fotográfica de Luisa Rojo: una apuesta por la modernidad y el valor de la imagen femenina  (euskaraz: Luisa Rojoren argazki-lana: modernitatearen eta irudi femeninoaren balioaren aldeko apustua)” in FRANCO, G., FUENTES eta DIAZ, P. (Editoreak). Emakumeen historiatik historia bultzatuz. Huelvako Unibertsitatea, Collectanera bilduma, 177. zk., 2012, 459-467. or., ISBN.: 978-84-15633-34-1. 

(2013) . “El uso de la tecnología en la obra de Marisa González: reinventando las ideas, reciclando los conceptos(euskaraz: Teknologiaren erabilera Marisa Gonzálezen obran: ideiak berrasmatuz, kontzeptuak birziklatuz)”, CRESPO FAJARDO, J.L. [Koordinatzailea]. Media Art-en estetikak 2013, or., 133-160 [ARGITALPEN DIGITALA].

(2014) “La Galería Spectrum de Zaragoza (1977-). Una historia de estímulos y hallazgos (euskaraz: Zaragozako Spectrum galeria (1977-). Estimulu eta aurkikuntzen istorio bat)”, CABAÑAS BRAVO, M. eta RINCON GARCÍA, W. [Editoreak]. Artearen hispaniar sareak 1900etik. Madril, Artearen Historiaren Liburutegia, 22. zk., Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Gorena, 2014, 167-181. orrialdeak, ISBN: 978-84-00-09206-1.  

(2014) CARABIAS ALVARO, M. eta RAMOS GARCÍA, F.J. Joana Biarnes. El rostro, el instante y el lugar  (euskaraz: Aurpegia, unea eta lekua) [Erakusketaren katalogoa]. Tarrasako Udala, 2014, 125 or., ISNB.: 978-84-15421-08-5. 

(2016) CARABIAS ALVARO, M; GARCÍA RAMOS, F.J., “La Flor del Narciso. Entre el arte y la ciencia. Una ventana abierta a la obra de Anna Atkins y Evangelina Esparza (euskaraz: La Flor del Narciso. Artea eta zientziaren artean. Anna Atkins eta Evangelina Esparzaren obrari irekitako leihoa)”, CABAÑAS BRAVO, M; MURGA CASTRO, I., [Editoreak]. Artea Errege Lorategi Botanikoan: Ondarea, Memoria eta Sorkuntza. Ediciones Doce Calles, Madril, 2016, or. 85-97, ISBN.:978-84-9744-199-5.

(2016) “Ojos de mujer. Aproximación a medio siglo de creación fotográfica en España (euskaraz: Emakume begiak. Espainiako argazkigintzako mende erdirako hurbilketa)”, ALFEO ALVAREZ, L. eta DELTELL ESCOLAR, J.C. [Editoreak]. Begirada mekanikoa, argazki irudiari buruzko 17 saiakera. Editorial Fragua, Serie Biblioteca de Ciencias de la Comunicación, 94. zk., Madril, 2016, or. 147-166, ISBN: 9788470746802.

(2016) “Más allá de los ojos del fotógrafo y de los límites de la hermenéutica: las narrativas ficcionales (euskaraz:   Argazkilariaren begietatik eta hermeneutikaren mugetatik harago: fikziozko narratibak)” in EGUIZÁBAL, R. [Editorea]. Metodologiak 2. Fragua argitaletxea, Biblioteca Ciencias de la Comunicación bilduma, 103. zk. Madril, 11-30, 2016, ISBN.: 978-84-7074-725-0.

2017. “Apunta dispara. Fotografía y Guerra  (euskaraz: Apuntatu eta tiro. Fotografia y Guerra)”, MARTINEZ RUIZ, E..., CANTERA MONTENEGRO, J., DE PAZZI PI CORRALES, M. [Koordinatzaileak]. Gerra Artean. Editorial Universidad Complutense y Ministerio de Defensa, Madrid 2017, or., 671-688, ISBN.; 978-84-6089-459-9.

2017. “Arles 78. Tentativas para la formulación pública de la Fotografía Española: entre la “áspera España” y la moderna y moderna (euskaraz: Arles 78. Espainiar Argazkigintza publikoki formulatzeko saioak: “Espainia latza” eta moderno eta modernoaren artean)” in RINCÓN GARCIA, W., eta CABAÑAS BRAVO, M., [Editoreak]. Gatazkan dauden iruditeriak: Espainiarra XIX. eta XX. mendeetan. Artearen Historiaren Liburutegia XX, 26. zk. Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Nagusia, Madril, 2017, or., 161-176, ISBN: 978-84-00-10231-9.

2018. “Modelos y contramodelos a través de la creación artística. Ser mujer o la utopía del arte  (euskaraz:  Ereduak eta kontramodeloak sorkuntza artistikoaren bidez. Ser mujer o la utopía del arte)” MEJÍAS, C. [Editorea]. Violeta hariak. Proposamen feminista berriak. Elkarrizketa irekia. Ikerketa Feministak Institutua, Madril, 2018, ISBN.: 978-84-09-02059-1, or., 381-382.    

2018. Coordinación Monográfico “Mujeres sujeto y objeto del arte de posguerra (euskaraz: “Gerraosteko artearen subjektu eta objektu diren emakumeak” Koordinazio Monografikoa) [CARABIAS ALVARO, M., Koordinatzailea], in Revista Investigaciones Feministas, V 9. liburukia (1), 2018, Universidad Complutense de Madrid, ISSN-e 2171-6080. 

(2018) ““Entre la militancia y la narración de historias” en Letra Internacional (euskaraz: Militantziaren eta istorioen narrazioaren artean)” in Letra Internazionala. Aldizkari Zientifikoa. 126. zk. Pablo Iglesias Fundazioa, Madril, 2018, or. 23-33, ISSN: 0213-4721. 

2018. La persistente invisibilidad de las mujeres en el arte” en Mujeres sujeto y objeto del arte de posguerra  (euskaraz: Emakumeen ikusezintasun iraunkorra artean” Gerraosteko artearen subjektu eta objektu diren emakumeak) Revista Investigaciones Feministas, Madril,  9. zk., 1 (2018), ISSN-e 2171-6080.      

Argazkigintzako aldizkari espezializatuak:

2001. “El arte y la fotografía, refugios tolerados para la deformación social de la imagen femenina (euskaraz: A rtea eta argazkilaritza, emakumeen irudiaren deformazio sozialerako babesleku onartuak)” , Artea, gizabanakoa eta gizartea, 13. zk., 2001, or. 123-142, ISSN 1131-5598.

2012. “Fotografía experimental en España. La obra de Luisa Rojo, intervención y abstracción en Arte, individuo y sociedad  (euskaraz: Fotografia experimentala Espainian. Luisa Rojoren lana, esku-hartzea eta abstrakzioa Artea, gizabanakoa eta gizartean). Vol. 24, núm., 2, 2012, or. 227-249, ISSN 1131-5598.

(2014) CARABIAS ÁLVARO, M. eta GARCÍA RAMOS, F. : “Los ojos visibles de Juana Biarnés: Historia de un comienzo (1950-1963) (euskaraz: Juana Biarnesen begi ikusgarriak: Hasiera baten historia (1950-1963))”, in ASRI: Artea eta gizartea. Ikerketa aldizkaria. zk., 7, 2014, Malagako Unibertsitatea, E-ISSN 2174-7563. ARGITALPEN DIGITALA. Hemen eskuragarri: https://eumed.net/

(2014) “Alicia, entre la realidad y la ficcion: fotos de Lewis Carroll y Victoria Sorochinski (euskaraz: Alicia, errealitatearen eta fikzioaren artean: Lewis Carroll eta Victoria Sorochinskiren argazkiak)” en ASRI. Artea eta gizartea. Ikerketa aldizkaria. zk., 4, 2013. Universidad de Málaga, ISSN-e 2174-7563. 

2016. “Disparos fotográficos en el marco del conflicto. España, 1936-1939 (euskaraz: Argazki tiroak gatazkaren baitan. España, 1936-1939)” in ASRI. Artea eta gizartea. Ikerketa aldizkaria. 11, urria, 2016. Malagako Unibertsitatea, ISSN-e ISSN.: 2174-7563

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Uned kanala
 https://www.promociondelarte.com/comunicacion/noticia-116-mujeres-modelos-mujeres-de-moda
 Espainiaren historia negatiboan
 Ereduak eta ereduen aurkakoak hezkuntza artistikoan

Kategoria:Madrildarrak
Kategoria:Madrilgo Complutense Unibertsitateko irakasleak
Kategoria:Emakume irakasleak
Kategoria:Espainiako historialariak
Kategoria:Emakume historialariak
Kategoria:Emakume saiakeragileak
Kategoria:Emakume idazleak
Kategoria:Espainiako feministak