Iratxeko Errege-Unibertsitatea

Iratxeko Errege-Unibertsitatea«Vniuersidad Real de Hyrache» da estatutuetan agertzen den izena:  Iratxeko Andre Maria Erreginaren monasterioan zegoen goi hezkuntza zentroa izan zen. XVI. mendearen bigarren herenetik XIX. mendearen lehen laurdenera arte egon zen martxan. Aro modernoan, Iratxeko monasterioa beneditarren eskuetan zegoen, izan ere, Valladolideko San Benitoren Errege-Kongregazioak kudeatzen zuen. Garai hartan Nafarroan zegoen beneditar monasterio bakarra zen, Leireko monasterioak XIII. mendetik baitzeraman Zistertarren Ordenaren eskuetan, eta bertan mantenduko zen XIX. mendera arte. Nafarroan sortutako lehen unibertsitatea izateaz gain, beneditarrek administratutako Europako lehen unibertsitatea ere bazen.

Unibertsitateko burua monasterioko abadea izan zen, kantziler (cancelario) titulua izanda. Kargu hori «Aita Santuaren eta Erregearen ahalmena zuen Gradu Akademikoak emateko. Iratxeko Unibertsitatean, kargu hori Monasterioko Abadeari zegokion, eta hark eman zitzakeen graduak, nahiz eta berak ez eduki».

 Aurrekariak 
Nafarroako Erresumaren esparruan, XII. mendetik aurrera unibertsitate bat sortzeko hainbat proiektu zeuden aurretik. Tibalt Gazteak Tuteran unibertsitate bat sortzeko lan egin zuen, baseak ezarriz eta Alexandro IV.a aita santuaren dokumentu pontifikalak lortuz. Karlos II.ak ere, tokia gogokoa baitzuen, studium generale bat sortu nahi izan zuen Uxuen, eta Iratxeko abadeak ere esku hartu zuen bertan. Era berean, Katalina I.ak eta Joan Albretekoak «Iruñeko Udalari juduen sinagoga bat dohaintzan eman zioten, Gramatika Eskola gisa ez ezik, balizko beste Fakultate batzuen egoitza gisa ere balio zezan», nahiz eta «beharrezko errentarik ezak eta hain karga handia jasateko udal ezintasunak bertan behera utzi zuten ekimena».

 Unibertsitatea 
Beneditarren Ordenak zuzentzen zuen monasterioa. XV. mendearen bigarren herenetik 1522ra arte, monasteriotik kanpo bizi ziren gomendiozko abadeek zuzentzen zuten monasterioa, errentak kobratzeaz baino arduratzen ez zirenak. Horrekin, fraide-bizitza deskuidatu egiten zen, eta monasterioan Nafarroako erresumaren krisia nabaritzen zen. Iratxek ez du alde batera uzten, eta agaramontarren eta beaumontarren arteko gerra zibilaren eragina jasango du, monje gehienen ihesa eraginez.

Bestalde, bitartean, 1390ean Gaztelan (Valladolideko San Beniton) hasitako beneditar erreformaren ondoren, 1522ko apirilaren 24an, aire eraldatzaile bat iritsi zen Iratxeko monasteriora, eta horrek komunitatearentzako berrikuntza kulturala ekarri zuen, 1530eko abenduaren 9tik aurrera Valladolideko San Benitoko Kongregazioaren barnean sartuz. 1531ko irailaren 25ean, Alonso del Toro kongregazioko jeneralak monasterioaz jabetu eta Francisco Orense burgostarra izendatu zuen hiru urterako abade, Valladolideko kapitulu orokorrean esertzeko eskubidea zuena (Iratxeko eta Nafarroako armarriarekin landutako aulki batean), eta Nafarroako Gorteetan esertzeko eta botoa emateko eskubidea zuena. Iratxek, gainera, Gorte horietako lehentasuna berreskuratu zuen epai bidez, Leire, Oliba, Fitero eta Irantzuko zistertar abadeen aurretik.

1539-1544 bitartean, Arte eta Teologia Eskola batek funtzionatzen zuela adierazten duten agiriak daude. Zentro horretan oinarrituta ezarri zuten, 1569an, Iratxeko Unibertsitatea. Jatorria 1534an dago, Klemente VII.a aita santuak San Fakundoren monasterioari (Sahagún) «gradu akademikoak emateko ahalmena» eman zionean. Asmo akademiko horrekin, baziren beste bi zirkunstantzia haren sorrera ulertzen laguntzen dutenak:

 Filipe II.a Espainiakoak «debekatu egin zuen jada atzerrian ikastera eta graduatzera irtetea, eta Nafarroan eta Euskal Probintzietan ez zegoen unibertsitaterik». Erregeak  beneditarrei berea Sahagunetik Iratxera eramateko erregutu zien. Hauek onartu egin zuten, eta Paulo V.ak 1605ean onartu zuen lekualdatzea.
 Nafarroan, XVI. mendean zehar, Nafarroako Gorteetan erregistratu zituzten erresumarako unibertsitate bat sortzeko proposamenak eta ekimenak.

Handik urte gutxira, 1616an Paulo V.a aita santuaren eskutik pontifize-unibertsitate bihurtu zen, eta 1665ean Filipe IV.a Espainiakoak berretsi zuen. Horregatik, Nafarroan egon den lehen unibertsitate bilakatu zen.

Unibertsitate txiki gisa, Salamancako Unibertsitateak hainbat gradu aitortu zizkion. Bost fakultatez osatuta geratu zen: teologia, filosofia, zuzenbide kanonikoa, zuzenbide zibila eta medikuntza. Egia esan, lehenengo hirurak hizkuntza klasikoekin, semitikoekin eta historiarekin batera gehien landu zituztenak izan ziren. Unibertsitateko inprentak berak lagundu zuen zabalkunde horretan.

XVII. mendeko goraldi baten ondoren, XIX. mendearen hasieran desagertu zen, eta 1807an itxi, Karlos IV.a Espainiakoak hala erabakita.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 






 Kanpo estekak 

Kategoria:Euskal Herriko unibertsitateak
Kategoria:Aiegiko eraikinak
Kategoria:Behinolako unibertsitateak
Kategoria:Unibertsitate katolikoak