As Duas Marías/Bi Mariak

Las Marías, As Duas Marías, Las Dos en Punto edo Cara de Palo izeneko eskulturak, 1994tik Santiago de Compostelako (Galizia) Alameda parkean dagoenak, Maruxa Fandiño Ricartek (Santiago, 1898ko urtarrilaren 4a - ibidem, 1980ko maiatzaren 13a) eta Coralia Fandiño Ricartek (Santiago, 1914ko abuztuaren 24a - Coruña, 1983ko urtarrilaren 30a) ahizpek osatutako bikotea irudikatzen du.«Áurea Sánchez presenta su libro “Las Marías de Santiago de Compostela”. La autora es vicepresidenta de la Asociación de Mujeres Periodistas y miembro de la Junta Directiva de la Asociación de Periodistas compostelana, que edita la obra», artículo del 26 de noviembre de 2012 en el sitio web Fape. Consultado el 2 de julio de 2013.«Day 18 - "As Duas en Punto" or The Two Marias», artículo 18 de julio de 2012 en el sitio web Veintiocho Días en Galicia. Menciona haberse basado en el libro As Marias: Maruxa e Coralia Fandiño. Consultado el 2 de julio de 2013.Compostelanos ilustres: Maruxa y Coralia Fandiño Ricart (“As Dúas en Punto”). Maruxa Fandiño Ricart (Santiago, 1898 - Santiago, 1980) / M.ª Argentina Coralia (Santiago, 1914 - A Coruña, 1983)», artículo del 23 de abril de 2013 en el sitio web Memorias de Compostela. Muestra varias fotos de las hermanas paseando por la calle, y una fotografía de sus tumbas. Consultado el 2 de julio de 2013.

Bi ahizpak hiriko pertsonaia ezagun bihurtu ziren, egunero Vella inguruan (Compostelako alde zaharrean) paseo bat egiten zutelako, 1950eko hamarkadatik 1970eko hamarkadaren amaierara arte, modu eszentrikoan jantzita eta makillatuta, eta gazte unibertsitarioekin ligatzen zuten. Ibilaldia, arratsaldeko ordu bietan puntu-puntuan egiten zutena (hortik beren ezizenetako bat), ikasle gehienak bazkaltzera joaten ziren ordua zen; beraz, Santiagoko erdiguneko kaleetan zehar aktibitate gehien zegoenean. Paseo haiek gertakari berezia ziren, Francoren diktaduran Espainian nagusi zen giroaren oso bestelakoa.«Coralia y Maruxa, “las Dos en Punto”», artículo del 15 de enero de 2013 en el sitio web Jurlikanian Taims. Consultado el 2 de julio de 2013.«Coralia y Maruxa, “las Dos en Punto”», artículo del 15 de enero de 2013 en el sitio web Jurlikanian Taims. Consultado el 2 de julio de 2013.Fotografía de las hermanas Fandiño. Consultado el 2 de julio de 2013.

Coralia, gazteena, baina altuena, lotsatia zen, eta hitz gutxikoa; Maruxa, berriz, txikiagoa baina zaharragoa, bien ahotsa zen. 'Mariak' ezizena zuten, «eroak» eta «neskazaharrak» ere izendatu zituzten. Santiago de Compostelako hiriko ikono adierazgarrienetakotzat jotzen dena, Franco diktadorearen erregimenak babesturiko tratu txar sozial eta instituzionalen prozesu baten ondorioa da.«Las “Dos Marías” a las dos en punto, en Santiago de Compostela, resistiendo...», artículo del 14 de abril de 2008 en el sitio web Auschwitz, La Crueldad Humana. Consultado el 2 de julio de 2013.Ficha bibliográfica del libro Las Marías de Santiago de Compostela. Representación de la identidad femenina en los medios de comunicación. Consultado el 2 de julio de 2013.Ficha bibliográfica del libro Las Marías de Santiago de Compostela. Representación de la identidad femenina en los medios de comunicación. Consultado el 2 de julio de 2013.

 Historia eta ezaugarriak 
Fandiño Ricart familia Consuelo Ricart jostunak eta Arturo Fandiño zapatariak osatzen zuten; hamahiru seme-alaba izan zituzten (horietatik hamaikak lehen haurtzaroa gainditu zuten). Maruxa (María Fandiño Ricart) laugarrena zen, eta Coralia (María Argentina Coralia Fandiño Ricart), hamabigarrena. Aitaren zapatagintzako lantegia Algalia de Arriba kaleko 32. zenbakian zegoen. Espiritu Santu kalean bizi eta lan egiten zuten, Santiago de Compostelan. Beste ahizpetako batek Sarita zuen izena, eta gazterik hil zen. Rosaura zen hamahiru ahizpetatik gazteena.«As Marías: irmás Fandiño Ricart. Mulleres de luz inmensa na Compostela gris», artículo de Encarna Otero Cepeda en el sitio web Cultura Galega. Consultado el 2 de julio de 2013.«Day 18 - "As Duas en Punto" or The Two Marias», artículo 18 de julio de 2012 en el sitio web Veintiocho Días en Galicia. Menciona haberse basado en el libro As Marias: Maruxa e Coralia Fandiño. Consultado el 2 de julio de 2013.«As Dúas en Punto», artículo del 5 de octubre de 2009. Consultado el 2 de julio de 2013.«As Marías: irmás Fandiño Ricart. Mulleres de luz inmensa na Compostela gris», artículo de Encarna Otero Cepeda en el sitio web Cultura Galega. Consultado el 2 de julio de 2013.«As Dúas en Punto», artículo del 5 de octubre de 2009. Consultado el 2 de julio de 2013.

 Errepresioa Gerra Zibilean 
1925ean, CNTk (Confederación Nacional del Trabajo), ideologia anarkistakoa, eskualdeko egoitza ireki zuen Santiagon. Hamabost urte zituela, bi Marien anaia Manolo Fandiño Ricart borrokalaria ―pintorea lanbidez― idazkari nagusi bihurtu zen. Alfonso eta Antonio haren bi anaiak ere mugimendu anarkistako militante bihurtu ziren.

Santiagon animazio eta itxaropen giroa bizi zen. Fandiño ahizpak kalean ibiltzen ziren, etxean egindako arropaz jantzita, oihal distiratsu eta alaiak soinean. Galiziar ikasle errepublikanoek «Liberdade, Igualdade e Fraternidade» (Askatasuna, Berdintasuna eta Anaitasuna) deitzen zieten, eta CEDAko (Eskuin Autonomoen Espainiako Konfederazioa) ikasle katolikoek, berriz, «Fe, Esperanza e Caridade» (Fedea, Itxaropena eta Karitatea).

Hala ere, amets iraultzailea odoletan ito zieten 1936ko uztailaren 18an. Frankismoaren errepresioa basatia izan zen. Nebek ihes egitea lortu zuten. Hasieran, beste askok baino zorte hobea izan zuten, hala nola Angel Casal editoreak, Camilo Díaz Baliño artistak, La Recachantak, Narciso Vidal Fraga abokatuak, Pasín anaiek eta beste askok baino hobea, horiek egun horietan zangetan hilda agertu baitziren. Gerra Zibilean, Antoniok ardura handia hartu zuen erakundean.

Manolo Fandiñok urteak eman zituen ezkutuan. Antoniok ―anarkosindikalista gisa sindikatua― Pedroso mendira (hiritik hurbil) ihes egin zuen. Azkenean, frankistek aurkitu, torturatu eta hogei urtez espetxeratu zuten. Hirugarren nebak Alfontsok estatu-kolpea gertatu eta egun gutxira egin zuen ihes, Murosko portutik atera zen ontzi batean. Ahizpen amesgaiztoa nebak non zeuden jakiteko falangistek familia erabili nahi izan zutenean hasi zen. Gaueko ordu txikietan, Polizia Soziala Fandiñotarren etxera iristen zen, haien etxebizitza miatu eta hankaz gora jartzen zuten, ahizpak kalean biluzten zituzten, umiliatzeko, eta Pedroso de Santiago mendira igotzen zituzten. «Ez dago frogatuta, baina batzuek diote torturatzera eta bortxatzera ere iritsi zirela», azaldu zuen Rivadullak, ahizpen inguruko dokumental baten egilea bera (2008), eta adierazi zuen tratu txar jarraitu horiek izan zirela biek pairatu zuten eromenaren arrazoia, «lehen ez baitziren horrelakoak». Azkenean, ihes egindako anaiak atxilotuak izan ziren, eta Fandiñotarrekiko presioa eten egin zen.«La verdadera historia de “Las Dos Marías” o de “Las Dos en Punto”», artículo del 24 de enero de 2013 en el sitio web Kalvellido en la Red. Consultado el 2 de julio de 2013.«Day 18 - "As Duas en Punto" or The Two Marias», artículo 18 de julio de 2012 en el sitio web Veintiocho Días en Galicia. Menciona haberse basado en el libro As Marias: Maruxa e Coralia Fandiño. Consultado el 2 de julio de 2013.«La verdadera historia de “Las Dos Marías” o de “Las Dos en Punto”», artículo del 24 de enero de 2013 en el sitio web Kalvellido en la Red. Consultado el 2 de julio de 2013.

Handik denbora batera, Alfontso ―itsasontziz ihes egin zuena― Coruñan agertu zen berriro, klandestinitatean militatzen ziharduela, eta, azkenean, Santoñako presondegian espetxeratu zuten. Coruñan hil zen, 1991ko irailaren 17an, 83 urte zituela, eta San Amaro hilerrian lurperatuta dago.

Ez dago argi bi ahizpak mugimendu anarkistako kide izan ote ziren, baina jakina zen haien ideologia ezkerrekoa zela, argi eta garbi. Raimundo García Domínguez Borobó kazetariak zioenez, CNTko kideak izan ziren, beren anaiak bezala, eta Galiziatik ihes egindako sindikalistekin bitartekari lanak egin zituzten. Etxeko emakumeek, amak eta ahizpek hamarkadetan jasan behar izan zituzten mehatxuak, errizino-olioa, ile arras moztua, eguneko nahiz gaueko edozein ordutan etxera iristen ziren falangistak, familia txiroen pribatutasuna eta duintasuna urratzea xede zutenak.

1945ean, beren neba Manolo berriz agertu zen: klandestinitatean militatzen zuen.

 Gerraren ondoren 
1950eko hamarkadaren hasieran, Antonio Fandiño oso gaixorik zegoelako askatu zuten, eta ahizpen etxean hil zen, gatibualdiko tratu txarren urteen ondorioz.

«Gorriak» deitu zieten (‘komunistak’, nahiz eta anarkistak ziren), eta «putak». Handik aurrera, lana desagertu egin zen haientzat, sostengu eta duintasun bitarteko gisa, eta gosea eguneroko bizitzan agertu zitzaien. Erdiko karrikan bizi ziren 1940, 1950, 1960 eta 1970eko urte haietan. Hiru ahizpak, Maruxa, Coralia, eta Sarita, elkarrekin irteten ziren ibiltzera. Sarita gazterik hil zen.

Bi ahizpak pobrezian erori ziren hiriko biztanleek josteko tailerrari eskaerak egiteari utzi ziotenean, «familia anarkista izateagatik, adierazteko beldurragatik» (poliziak haiekin lotzeko beldurra). Beldur horretatik harago, konpostelarrek, oro har, begiko zituzten, eta gerra amaitu zenean, ahizpak —etxean bakarrik bizi zirenak— auzokideen karitatetik bizi izan ziren. Lagundu nahi zituztenek ez zieten zuzenean limosna ematen, janaria erosten zieten, bereziki Touraleko plazan dagoen Carro inportazio dendan, non jabeak, Tito Carrok, janaria ematen zien enpresen «promozioak» zirela esanez, eta ez karitatea.

Fandiño ahizpak izan ziren Compostelako emakumerik ezagunenak eta argazki gehien jaso zituztenak. Maruxak eta Coraliak —Rocio izena hartu izan zuen beti— bizirik irauteko defentsa-mekanismo bat sortzea lortu zuten: erotu egin ziren, eta, eromenean, gaztaroko ametsa berreskuratu zuten. Beti ezkutuka, kontzentrazio esparru batean biziko balira bezala, hortzik gabe, argiz eta kolorez jantzi ziren, makillajez josita, maskaren irudikapena bailitzan: arroz hautsa, koloretea eta karmina. Egunero, une berean, Santiago de Compostelako katedraleko Berenguela kanpaiaren hotsean, udan Espiritu Santuaren kaletik Touraleko pasealekuraino joaten ziren, neguan Villar kaleko arkupeetan, desafio eginez denbora grisari eta jendearen pentsamoldeari, beren zuziaren argiarekin etengabe. Eta ikasle batzuek, galaitasun isekariz, kolorezko maskara horietara hurbildu nahi zutenean ere, haiek, duintasun berreskuratuarekin eta eromenaren indarrarekin «kortejatze» hori arbuiatzen zuten, esanez: «Ti xa tes!» (Zuk baduzu jada).

Fermin Bescansaren arabera, behin ekaitz batek etxeko sabaia hondatu zien; diru-bilketa antolatu zen haientzat, eta milioi laurden bat pezeta bildu zituzten, une horretan apartamentu baten balioa zena.

Maruxa 1980ko maiatzaren 13an hil zen, Santiagon, 82 urte zituela. Coralia beste ahizpa batekin joan zen bizitzera Coruñako portura (75 km iparraldera), baina ez zen inoiz egokitu hiri hartara. Bi urte geroago hil zen ―1983ko urtarrilaren 30ean, 68 urte zituela―, Santiagora itzultzeko bidea zein zen askotan galdetu eta gero. 2014ra arte, biak hilobi banandu eta urrunduetan zeuden lurperatuta, Compostelako Boisacako hilerrian: Maruxa 991. hilobian, hiru neba-ahizpekin eta amarekin; Coralia, 3196. hilobian, aitarekin.Compostelanos ilustres: Maruxa y Coralia Fandiño Ricart (“As Dúas en Punto”). Maruxa Fandiño Ricart (Santiago, 1898 - Santiago, 1980) / M.ª Argentina Coralia (Santiago, 1914 - A Coruña, 1983)», artículo del 23 de abril de 2013 en el sitio web Memorias de Compostela. Muestra varias fotos de las hermanas paseando por la calle, y una fotografía de sus tumbas. Consultado el 2 de julio de 2013.Compostelanos ilustres: Maruxa y Coralia Fandiño Ricart (“As Dúas en Punto”). Maruxa Fandiño Ricart (Santiago, 1898 - Santiago, 1980) / M.ª Argentina Coralia (Santiago, 1914 - A Coruña, 1983)», artículo del 23 de abril de 2013 en el sitio web Memorias de Compostela. Muestra varias fotos de las hermanas paseando por la calle, y una fotografía de sus tumbas. Consultado el 2 de julio de 2013.

2014ko maiatzean, hilobien degradazioa zela eta, Santiagoko Ateneo elkarteak herri diru-bilketa egin zuen, eta funtsak bildu zituen hilobia birgaitzeko, beren gorpuzkiak elkarrekin jartzeko, haiek nahi zuten bezala, eta oroigarri plaka bat jartzeko.Cousa, Sandra (2013): «Enterrarán juntas a las Dos Marías tras descubrir que están separadas» , artículo del 29 de agosto de 2013 en el diario El Correo Gallego (Santiago).

 Aitortzak 

 Alamedako eskultura 
Urteen poderioz, Fandiño ahizpen historia ahanzturan erortzen joan zen, harik eta 1994an, César Lombera (Barakaldo, 1956) euskal eskultoreak, haien oroimenean eskultura bat jartzeko proposatu zuen Udalean. Ez zuen arrakastarik izan, harik eta, bederatzi urte igarota, Xerardo Estévez orduko alkatea konbentzitu zuen arte. Eskultura Lomberak berak egin zuen, eta bi emakumeen erreprodukzio errealista eta polikromatua izan zen, haien ibilaldi ezagunetan, Luis Carré Menéndezek Viajar aldizkarian argitaratutako argazki batean oinarritua, Santiago de Compostela hiriari buruzko erreportajearen ilustrazioetako bat bezala. Maruxa eskuinean, besoa luzatuta, eta Coralia aterki bati eusten. Obra Alamedan jarri zuten, eta gaur egun ere bertan dago.

Ordutik, eskultura hiriko ezagunenetakoa da, bai turisten artean pizten duen jakin-minagatik, bai Compostela hiriaren erdigunean topagune delako. Maiztasun finkoarekin, gizarte-adierazpenen abiapuntu gisa erabiltzen da.

 Dokumentala 
Bere oroimena gordetzeko asmoz, Henrique Rivadulla Corcon (1962) idazle eta gidoilariak Coralia e Maruxa, as irmás Fandiño (‘Coralia eta Maruja, Fandiño ahizpak’) dokumentala egin zuen, Farruco (Xosé Lois Bernal) umorista eta aktoreak kontatua, zeinean Compostelako bizilagunak agertzen baitira, baita Dioneira eta Perna Peredaren Historialaria eta Perren testigantzak ere. 2008ko apirilaren 11n inauguratu zuten.

Dokumentalaren egilearen iritzia da ahizpek, ziur aski haiek jakin gabe, funtsezko papera bete zutela errepresio garai hartan.

 Saiakerak 
Áurea Sánchezek Las Marías de Santiago de Compostela. Representación de la identidad femenina en los medios de comunicación liburu elektronikoa argitaratu zuen, 194 orrialdekoa. Saiakera hark Emakume, Feminista eta Genero Ikasketak espezialitateko ikerketa lan bat biltzen du, Áurea Sánchez kazetariak Castellóko Jaime I Unibertsitatean egin zuena, Berdintasuna eta Generoa Eremu Publiko eta Pribatuan masterraren parte gisa.

Haien heriotzen ondoren agertu ziren berriak aztertzean, «bazirudien ez zutela inolako meritu propiorik izan».

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 "Burukadaren argia" 2025eko uztailaren 27ko Berria, Iñigo Aranbarri

Kategoria:Galiziarrak
Kategoria:Torturatuak
Kategoria:Anarkistak
Kategoria:Emakume anarkistak
Kategoria:Errepresio politikoa Espainian