Guardiako judutegia

Guardiako judutegia Arabako Errioxako Guardia herrian sefardiek izandako aljama edo auzunea izan zen. XIV-XIX mendeen artean eginiko hainbat hirigintza aldaketen eraginez, auzune honen aztarna gutxi gelditzen dira gaur egun.

 Testuingurua 
Mende askotako elkarbizitzaren ostean, Erdi Aroan, Europan nagusi ziren kristauen artean juduekiko intolerantzia giroa zabaldu zen. Honekin batera hiribilduetan aparteko auzuneetan biltzeko lehendik zegoen joera indartu egin zen. Euskal Herriko juduek ere, hiribildu nagusietan haien auzoak izan zituzten, besteak beste Balmasedan, Gasteizen, Lizarran, Tuteran edo Baionan. Guardian ere judutegia izan zen; bertan 50 bat etxe zeuden, non gutxienez 24tan familia sefardi bizi ziren.

 Kokapena 
Judutegia Guardiako Erdi Aroko nukleoaren hego aldean kokatzen zen, beste hiritarrak biltzen zituzten kale nagusien aldirietan. Aljamaren ekialdea eta hegoaldea harresiak mugatua zegoen; mendebaldean berriz, hiribilduaren kale nagusiak zituen; eta iparraldean plazatxoa eta San Juan eliza. Judutegian bi sinagoga zeuden: zaharra eta berria.

 Juduak Guardiako historian 
Ez da zehazki ezagutzen komunitate judua noiz ezarri zen herrian; Araban gutxienez X. mendetik sefardien presentzia dokumentatua badago ere, Guardiako judutegiaren lehen aztarna administratiboak XIV. mendekoak dira, herria harresitu eta bi mende geroagokoak alegia. 1366ko erroldan herrian 24 foguera edo sutegi judu kontatu ziren; haietatik 19ri pudiente edo aberats oharra erantsi zitzaiolarik. 1474, 1482 eta 1485eko zerga bilketan ere aipatzen dira sefardiak.

XIII. mendetik aurrera hasi zen juduen jazarpena Europan, baita Euskal Herrian ere. Nafarroan giroa okerragoa zen, eta artean Arabako Errioxa Nafarroako erresumaren parte zenez, Guardian gorroto hori igarri zen. 1320ko hamarkadan pogrom oldarraldi bat izan zen Nafarroako hainbat herritan, besteak beste Guardian. Herrian bi zaldun agertu ziren, ezkutari banarekin, fijos del rey de Aragón bezala aurkeztu zirenak; pertsona hauek herriko juduen aurkako kanpaina abiatu zuten eta, zaldunon eraginez, komunitate juduarekiko jazarpena areagotu zen; hain da ezen, epaileak sefardi batzuk urkatu zitzan lortu zuten.

1492ko Gaztela eta Aragoiko Errege-erregina Katolikoek kanporatzeko aginduak ez zitzaien Guardiako juduei aplikatu, Nafarroari eragiten ez baitzion. Halere, ez zen horren beharrik izan, lehendik ona ez zen giroa txarragotuz joan baitzen, harik eta 1498an komunitate judua Nafarroatik ere kanporatua izan zen arte.

 Kanporatzearen ostekoak 
Beste herri askotan bezala, Guardian ere juduen expultsioaren ostean antisemitismoak iraun zuen, haiek utzitako ondare material eta kulturala suntsituz, katolizismora konbertitu zirenak jazarriz eta juduen memoria irainduz. Horrekin lotuta, inguruko herrietakoek guardiarrei rabudos esaten hasi zitzaien, XXI. mendean oraindik bizirik dirauen ezizena; arrazoia orduko sineskeria bat da, zeinaren arabera juduak deabruaren senideak ziren, eta horrenbestez buztandunak.

Juduen expultsioaren ostean, haien auzunea zona madarikatutzat hartu zen, eta ia hutsik egon zen 200 bat urtez. XVII. mendean, Samaniego familiaren ekimenez, zona hori kristautzeko ekimena abiatu zen, fraide kaputxinoen komentua eraikitzeko. Horretarako judutegiko eraikin zaharrak eraitsi ziren, bi sinagogak barne. XIX. mendean, Mendizabalen desamortizazioaren eraginez komentua hutsik geratu zen, eta hurrengo urteetan hainbat erabilpen eman zitzaizkion, besteak beste kartzela, ikastetxe eta epaitegi. Azkenik, eraikin hori ere eraitsia izan zen, bertan Guardia Zibilaren kuartela eta medikuaren etxea eraikitzeko.

1998an, Guardiako Udalak hirigintza proiektu polemikoa bultzatu zuen: gune historikoan, parking baten eraikuntza. Horretarako institutu zaharra eta Guardia Zibilen kuartela eraitsi ziren, eta indusketak abiatu zirenean hainbat aztarna arkeologiko agertzen hasi ziren, besteak beste bi sinagogak, kaputxinoen hilobiak, kanpaiak egiteko tailerra eta Barbakanako urmaela. Parkinga ez zen egin, eta agertutako aztarnok urgentziazko prozeduraz indusi ostean, Eusko Jaurlaritzaren ekimenez Barbakanako urmaela kontserbatu zen; orain gune hori eraikin moderno batek estaltzen du -polemikoa hau ere-, urmaela eta udal ekipamentuak gordez.

 Aztarnak 
Guardiako judutegiaren aztarna materialak oso urriak dira. Mendeetan zehar eginiko urbanizazio lanek auzunea sakonki eraldatu dute, eraikinak suntsituz eta kaleen konfigurazioa aldatuz. Gaur egunean, Guardiako judutegiaren garaiko kale zati txiki bat baino ez dago: Kartzelako kalea, lehengo izenez San Juan de Suso.Guardiako Turismo Bulegoko teknikariak emandako argibidea, 2025-VI-20an. Aljama eki eta hego aldetik biltzen zuen harresia, eta bertara sartzeko erabiltzen zen atea (Mercadal izenekoa) ere zutik daude; ate honetan, hain zuzen ere, dago judutegia oroitzen duen Guardiako Udalaren plaka.

 Erreferentziak  

 Kanpo estekak 

Kategoria:Judaismoa Euskal Herrian
Kategoria:Guardia