Erretaula flandestar

Flandesko erretaulak estilo artistiko aberats bat dira, 14. mendetik 16.era garatu zena Flandes historikoanEuskaltzaindiak ontzat ematen du Flandes zentsu historikoan erabiltzea, eta horregatik hemen flandestar ondo dago, baina flandriar sinominotzat jo daiteke oro har. eta bereziki Brabanteko eskualdean. Asko triptiko eta poliptiko formako erretaula gotiko berantiarrak dira, baina beste egikera batzuk ere izan zituzten, eta oro har honako ezaugarri hauek ziruzten: konposizio itxia, ziklo narratiboak, egurrezko zizelkatzea eta pinturarekin sintesia. Lan batzuek izendapen goresgarriak jaso zituzten, Westfaliako Urrezko Mirariak (Goldenes Wunder von Westfalen) adibidez.

Erretaula mota hau ekoizteko gune nagusiak batez ere Anberes, Brusela eta Malinas izan ziren. 1380. urtearen inguruan jartzen da mugimenduaren hasiera. Brusela izan zen XV. mendeko produkzio gune nagusia, baina 1500. urtetik aurrera Anberes nabarmendu zen.

 Ekoizpena 
XV. eta XVI. mendeen artean, Anberes Europako iparraldeko hiririk aberatsenetako bat zen. Hau baldintza geografiko eta ekonomiko onen ondorioz izan zen; Eskalda ibaiaren bokalean portu handi bat sortu zen, Europako iparraldeko eta hegoaldeko herrialdeekin (batez ere Ingalaterra eta Eskandinavia, baita Gaztela eta Portugalekin ere) merkataritza-gunea zena. Oihal, artile eta arrain merkataritzaz gain, artelanen merkataritza ere bazegoen, batez ere tapizena, eta urrezko eta beirazko produktuena.

Bruselako artisauek gremio desberdinetan egiten zuten lan, non eta Anberesen, 1382an, bertako artistek San Lukasen gremioa sortu zuten, hainbat lanbide berezitu hartuz: ez bakarrik margolariak, baita zurginak, beirate-egileak, artista grafikoak, inprimatzaileak eta ehuleak ere. 1460an, artistek hainbat merkataritza-pribilegio jaso zituzten anberestar agintariengandik, eta 1481ean beren lanen ekoizpenaren eta merkataritzaren monopolioa lortu zuten. Hirigune historikoan, katedralaren hegoaldean, Pand enparantza arte-merkataritzaren gune bihurtu da. Horrela, XV. mendearen bigarren erdian, ordura arteko Flandesko arte gune nagusiak (Brujas, Brusela eta Tournai) gainditu zituen Anberesek. Historikoki, Bruselaren eskualdea Brabante litzateke bertan izendatua garai hartan.

Bruselako Borreman familiaren tailerreko lanak, besteak beste, honako herrialde hauetara iritsi ziren: Ingalaterrara, Hungariara, Eskandinaviara, Euskal Herrira (Animen erretaula, Errenteria ) eta Estoniara. Borman edo Borremans izenarekin ere ezagunak, hiru belaunalditako artistak izanik, Jan Borreman II.a da haien artean ezagunena edo oparoena. Bruselako gremioen artean, izenez ezagutzen dugun bat Willem Ards eta berea da, partzialki bederen, Navas de Tolosako erretaula, Iruñean dagoena.. Euskal Herrian identifikatu diren erretaula flandestar gehienak ere Bruselakoak dira.

 Esportazioarako produktua 
Flandesen egindako erretaulak askotan esportazio produktu eta merkataritza elementu ziren, eta horri esker Herbehereetako gainerako lurraldeetara eta Europa osora zabaldu ziren, bai Itsaso Baltikoaren inguruko lurraldeetara, eta bai hegoaldera, Euskal Herrira ere bai: 15. mendean adibideak daude Nafarroako Erresuman, eta baita Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan adibideak daude, eskualde hauek Gaztelako Erresuman zeudenekoak. Afrikara ere iritsi ziren geografikoki, Gaztelak konkistatutako Kanariar Uharteetara.

 Ezaugarri formalak 

XV. mendearen hasieran jada, erretaula mota bat garatu samarra zegoen. Flandesko erretaulek unibertsalismoa eta tokiko espezifikotasuna konbinatzen dituzte. Arteen sintesi bat gertatu zen, arkitektura eskultura eta pinturarekin modu koherentean konbinatuz. Lana kolektiboa da, ofizio desberdinen bateratzearen ondorioa, zurgin, margolari, ebanista eta are erremintariak ere, parte tolesgarriak gontzak egiten zituztenak. 15. mendearen amaierarako, estandarizazio prozesuak ezarri ziren hirietan, batzuetan tailer desberdinen arteko elkarlanarekin ere, bakoitzak lanaren parte bat eginez. Anberesko produktuetan, esku batek markatzen zuen zuraren kalitatea, eta markoen gaineko bi eskuk, margolanarenak. Gaztelua eta bi esku, polikromiaren zeinu eta lanaren amaierarenak izan zitezkeen. Malinasen hiru makila, eta M letra izan ohi ziren seinalea. 

Nolabait orokortu zen konbentzio bat, arketipo bat, garatu zen non gehienetan erdiko zatia eta predela aberastasun handiz taillekin zizelkatuak diren, eta alboko hegal tolesgarriak, berriz, margotuta, taula margotuak alegia. Kasu batzuetan, alboko hegalen aurrealdeak ere zizelkatu ziren, aldare irekia teknikoki uniformea izan zedin. 


Baina erretaula hegaldun arketipiko horrez gain, zurgintza nagusi zen eskulturen erretaulak ere egin ziren, eta nagusiki margolanen panel konbinazioa zirenak ere (poliptikoak, alegia).
erdian|thumb|500x500px|Ganteko poliptikoa, margolanen multzo artikulatua den erretaula.
erdian|thumb|500x500px|Holstebroko erretaula, Holstebro, Danimarka; zurgintza eta eskultura funtsean.
Eskultura talde indibidualetan, konposizioaren plano anitzeko izaera eta espazialtasuna azpimarratu ziren, eta erliebe lauak gorputz osoko figurekin konbinatu ziren. Eszena figuratiboez gain, eszenek askotan motibo arkitektonikoz osatutako apaingarri aberatsak izaten zituzten. Eskulturen ezaugarriak xehetasun txikienei arreta jartzeak, figuren errealismoan eta jantzien diseinu aberatsetan artisauen lana inbertituz. Edukiaren kontakizuna azpimarratzeko, atal bakoitza markoen orekaren menpe zegoen, erretaula argi eta garbi banatuz zona edo ardatz indibidualetan.

XV. mendean, aldarearen gorputza (erdiko zatia) hiru ardatz bertikaletan edo bi zona horizontaletan banatu zen nagusiki. Forma bertikalak ziren nagusi,  ardatz zentrala nabarmenduz, beste elementuak baino altuagoa izanik alde hori; beraz, mailakatutako formaz gain, goiko gorputzean elementu apaingarriak ugaritu ziren (droselak, arkuak, hirustak, pinakuluak...).

Panel margotuetan, estilo nagusia errealismo gotiko berantiarra zen, primitibo flandestarrek nahiago zutena. Honek pertsonaiei, irudikapen figuratiboei eta paisaiei ukitu bereizgarri bat ematen zien.

 Eduki nagusia 
Ikonografiaren ikuspuntutik, gai nagusiak Kristori (batez ere Nekaldia), Mariari eta santuei eskainitakoak izan ziren. 

 Kristoren irudiak 
Gurutziltzatzearen ondoko talde erretratuak ohikoak ziren, non Kristo jendetza handi batek lagunduta ageri den, horien artean lapur ona eta lapur gaiztoa, Jesusen ama Maria, Joan Ebanjelaria eta Maria Magdalena. Erretaularen erdiko aldean dauden irudikapen figuratiboek behin eta berriz errepikatzen zuten hiru zatiketa Kristoren Gurutziltzaketaren gaiaren menpe zegoen eskema: ezkerreko aldean Gurutzea Eramatea, erdian Gurutzean Heriotza eta eskuineko aldean Gurutzetik Jaitsiera eta honekin batera erosta edo deitorea.  
erdian|thumb|480x480px|Kristoren Gurutziltzaketaren iruditeria ardatz duen Nekaldiaren erretaula anberestarra (Dijon).
Jesusen bizitzaren atal gehiago agertzekotan, jaiotzaren eszena ezkerreko aldean kokatu ohi zen, eta Piztueraren eszena, berriz, eskuineko aldean. 

Eukaristiako gaiek ere agerpena zuten. Azken Afariko eszena (askotan predela betetzen) Itun Zaharreko beste irudikapen batzuekin aberastu ohi zen: Abel, Abraham eta Melkisedeken sakrifizioarekin adibidez. 

 Andre Mariaren irudiak 
Mariari eskainitako erretauletan, Jainkoaren Amaren giza eta jainkozko dimentsioak konbinatzen zituzten eszenak azpimarratu ziren gehienetan. Itun Berriaz gain, Mariaren ikonografiaren iturri apokrifoak ere insporazio izan ziren, eta horietatik dator Lokartzearen gaia lehentasunetako bat izatea. Lokartzearekin batera Jasokundearen eta Ama Birjinaren Koroatzea ere askotan erretaularen erdiko zatia betetzeko erabili ziren. Alboko hegaletan, Ama Birjinaren bizitzako pasarteak nahiago zituzten, askotan garai hartako joera mistikoek eta pietatezko jarrerek inspiratuta. Lan batzuetan, Mariaren bizitzako pasarteak gai kristologiko edo hagiografikoekin konbinatu ziren.thumb|480x480px| Lübeckeko 1518ko Mariaren erretaula, Ama Birjinari buruzko iruditeria tikipoarekin, Lokartzea nabarmen erdian.|erdianBruselatik iparraldera kokatua, Malinas Ama Birjinaren eta Haurraren irudien ekoizpen gunea izan zen, santuekin batera. Irudi horiek aldareko erretauletan jartzen ziren askotan, eta gehienetan moja eta mojentzat deboziozko objektu gisa balio zuten, besteak beste, nahiago baitzuten Jesus Haurraren eta Mariaren birjintasunaren gurtza egin.
erdian|thumb|400x400px|Mayer van der Bergh museoko Malinasko erretaula, 1500 ingurukoa, Madonna bat duela erdian.

 Santuen irudiak 
Santuei eskainitako erretaulen iturri nagusiak hagiografiak izan ziren; bereziki Jacobus de Voragineren Legenda Aurea 13. mendeko bildumatik inspiratutakoa. Santuen martiritzaren gaiarekin batera Kristoren Nekaldiko eszenak ere agertzen ziren.thumb|Predelan, behean, San Adrianen martiritza. Gainerako iruditeria Kristoren Nekaldiaren ingurukoa da. San Adrianen erretaula, Santa Maria basilika, Gdansk, Polonia.|erdian|373x373px

 Euskal Herriko erretaula flandestarrak 

Erretaula flandestar hauek inportatu zituzten herrialdeen artean Euskal Herrira ere etorri ziren, bai Nafarroako Erresumara, eta bai Gaztelaren mende zeuden lurraldeetara, Bizkaia, Araba eta Gipuzkoara. Taillaketa bidez egindakoen artean Jesús Muñiz Petralanda adituak Euskal Herrian katalogatu ditu zenbait, askok Bruselan jatorria dutenak.  

Margolan poliptikoak, taula margotuetan oinarrituak, ere badira Euskal Herrian jatorri flandestarrekoak.
 Estiloaren amaiera 
Erreforma protestantea gertatu arte iraun zuen estilo bat, aldaketa erlijiosoak inflexio-puntua ezarri baitzuen. Gerora ere egin ziren errataulak Flandesen, baita esportaziorako ere (ale manierista bat Araban gorde da, Izen Eztiaren erretaula ); eta Herbehereetako alde katolikoan langintzak jarraitu zuen barrokoan ale nabarmenak sortuz. Baina ordurako estiloaren elementu formalak eraldatuak eta gaindituak zeuden, eta bereizgarritasun lokalak beste batzuk ziren.

Batzuek Roskildeko erretaula jotzen dute azken aletzat, Pizkundeko ezaugarriak dituen 1560-1570eko lan monumentala, Danimarkako hiri hartako katedralean dagoena.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Buyle, Marjan: Vanthillo, Christine. Retables Flamands et Brabançons dans les monuments belges (2000).
 Nieuwdorp, Hans (ed,). Antwerp altarpieces; 15th - 16th centuries, Vol. 1: Catalogue. (Antwerp : Museum voor Religieuze Kunst, 1993)

 Kanpo estekak 

Kategoria:Erretaula flandestarrak
Kategoria:Erdi aroko artea
Kategoria:Erretaulak herrialdearen arabera