Aoristo

Aoristoan (ardurako laburpena AOR da), aditz formek aspektu bukatua adierazi ohi dute, eta iraganeko gertaerei egiten diete erreferentzia, lehenaldi bukatu baten antzera. Antzinako grekozko gramatikak aoristo forma zuen, eta tradizio gramatikal indoeuroparraren eraginpeko beste hizkuntza eta hizkuntza indoeuropar batzuen gramatikek ere, hala nola persiera ertaina, sanskritoa, armeniera, hegoaldeko eslaviar hizkuntzak, georgiera, greziera pontikoa eta paxtunera, aoristo gisa aipatzen diren formak dituzte.

Hitza antzinako grekozko ἀόριστος (aóristos 'mugagabea') hitzetik dator, aoristoa aditzaren forma ez-markatua (lehenetsia) baitzen; beraz, ez zuen alderdi bukatugabearen inplikaziorik, egoera etengabe edo errepikatu bati erreferentzia egiten ziona, edo bukatua, etengabeko garrantzia zuen egoera bati erreferentzia egiten ziona; horren ordez, ekintza "hutsa eta sinplea" deskribatzen zuen.

Antzinako grekoan aoristoa aspektu ez-markatua zenez, terminoa batzuetan beste hizkuntzetako aditz forma ez-markatuei aplikatzen zaie, hala nola turkierazko aspektu ohikoari.

 Hizkuntza indoeuroparrak 

 Protoindoeuropera 
Protoindoeuroparrean, badirudi aoristoa ekintza-modua adierazten duten aditz-forma batzuen gisa sortu zela.Michael Meier-Brügger, Matthias Fritz, Manfred Mayrhofer, Indo-European Linguistics, Walter de Gruyter, 2003, , pp. 173–176. Protoindoeuroperak hiru norabideko oposizio aspektuala zuen, tradizioz "orainaldia", "aoristoa" eta "perfektua" deituak, alderdi inperfektiboak, perfektiboak eta estatiboak (ondoriozko egoera), ustez, izan zirenak, hurrenez hurren. Greko klasikoaren garaian, sistema hori, neurri handi batean, modu guztietan mantentzen zen, indikatiboan salbu, eta bukatu gabeko formetan; baina indikatiboan, eta subjuntibozko eta optatibozko menpeko perpausetan, aspektuek denborazko esanahia hartu zuten. Modu horretan, aoristoa, askotan, markatu gabeko iraganeko aditz-denbora gisa erabiltzen zen, eta perfektua emaitza erabilera bat garatzera iritsi zen; horregatik, perfektu terminoa, esanahi horretarako, hizkuntza modernoetan erabiltzen da.

Beste indoeuropar hizkuntza batzuek aoristoa erabat galdu zuten. Latinaren garapenean, adibidez, aoristoak bat egin zuen perfektuarekin. Hizkuntza erromantzeetako lehenaldiek (iraganeko perfektiboak), batzuetan "aoristoa" deituak, garapen independenteak dira.

 Grekoa 
Antzinako grezieraz, indikatiboko aoristoa istorio bat kontatzeko erabiltzen diren bi forma nagusietako bat da; zatitu gabeko gertaeretarako erabiltzen da, hala nola prozesu jarraitu bateko urrats bakoitzerako (aoristoa narratiboa); kontakizunaren beraren aurretik gertatutako gertaeretarako ere erabiltzen da (lehenaldiko lehenaldia). Indikatiboko aoristoa orokorrean gertatzen diren gauzak adierazteko ere erabiltzen da, denbora bat baieztatu gabe ("aoristo gnomikoa"). Orainaldiko eta geroaldiko gertaerez ere erabil daiteke; aoristoak baditu halaber hainbat adiera espezializatu orainaldiko ekintza esan nahi dutenak.

Aoristoaren forma ez-adierazgarriak (subjuntiboak, optatiboak, inperatiboak, infinitiboak) aspektuzko hutsak izan ohi dira, zenbait salbuespenekin, besteak beste, zeharkako hizketa-eraikuntzak eta optatiboaren erabilera menpeko klausuletako tentsioen sekuentziaren zati gisa.  Infinitibo aoristak eta inondik inora behin-behinekotasunik ez dakarten inperatiboak daude.  Adibidez, Mateo 6:11n Jaunaren Otoitzak "Eman ( ) iezaguzu egun gure eguneroko ogia" obran erabiltzen du agindu aoristikoa, Lukas 11:3ko pasarte analogoaren aldean, horrek alderdi inperfektiboa erabiltzen baitu, errepikapena aditzera emanez, "Eman ( , aginterazko orainaldia) iezaguzu egunez egun gure eguneroko ogia".Matthew 6:11, KJV. In Greek: .Luke 11:3, KJV. In Greek: .

Xenofonteren Anabasian, iragan deskribatzean aoristoak lehenaldi bukatugabearekin duen kontrastearen adibide bat dago, Orontas aristokrata persiarra exekutatu zutenean:

"eta lehenago haren omenez makurtzen zirenak" (προσεκύνουν prosekúnoun, lehenaldi bukatugabea), makurtu ziren (προσεκύνησαν, prosekúnēsan, aoristoa).

Hor, lehenaldi bukatugabeak iraganeko ekintza ohiko edo errepikatu bati egiten dio erreferentzia, eta aoristoak, ekintza bakar bati.

Desadostasuna dago grekozko aoristoaren zein funtziori dagozkion haren barruan. Desadostasunetako batzuk funtzio eta formen garapenaren historiari dagozkio. Gramatikari gehienek indikatibozko aoristoa eta aoristo ez indikatiboa bereizten dituzte. Autore askok diote aoristoak iraganari buruz hitz egiteko joera duela, perfektiboa delako, eta perfektiboek burututako ekintzak deskribatzeko joera dutela; beste batzuek indikatibozko aoristoa eta, neurri batean, partizipioa funtsean iraganeko aditz-denbora eta aspektu perfektiboaren nahasketa dela.

 Inplikazio hermeneutikoak 
Aoristoa latinez eta germaniar hizkuntzetan gorde ez zenez, aspalditik zailtasunak egon dira grekozko Itun Berria mendebaldeko hizkuntzetara itzultzeko. Aoristoa gertaera baten aspektuari edo are denborari buruzko baieztapen indartsu bat egiten duela interpretatu izan da maiz, izatez, aditz grekoaren forma ez-markatua (lehenetsia) izateagatik, inplikazio horiek testuinguruaren esku utzi ohi direnean. Horrela, Itun Berriko hermeneutikaren barruan, falazia exegetikotzat hartzen da aoristoaren erabilerei esanahi bidegabea eranstea. Autore batek inperfektuaz edo perfektuaz egiten duen erabileratik ondorio zehatzak atera daitezkeen arren, ezin da, oro har, horrelako ondoriorik atera aoristoaren erabileratik: ekintza bati erreferentzia egin diezaiokee "ekintza bakarra, errepikatua, sarkorra, bat-batekoa, iraganekoa edo burutua den zehaztu gabe". Zehazki, aoristoak ez dakar ekintza "behin eta berriro" bat, normalean gaizki interpretatu izan den bezala, nahiz eta maiz ekintza sinple, ez errepikatu bati erreferentzia egiten dion.

 Sanskritoa 
Sanskrito zaharragoan nahiko ohikoa den arren, aoristoa sanskrito klasikoaren zati handi batean ez da ohikoa, adibidez, 66 aldiz gertatzen da Rāmāyaṇako lehen liburuan, zortzi aldiz Hitopadeśan eta seina aldiz Bhagavad-Gītān eta Śakuntalāren istorioan, Mahābhāratan.

Geroagoko hizkuntzan, indikatiboko aoristak preterita baten balioa zuen; hizkuntza zaharragoan, berriz, perfektutik gertuago zegoen zentzuz. Aoristoa ere garai bateko modu injunktiboarekin erabiltzen zen, batez ere debekuetan.T. Burrow, The Sanskrit Language, Motilal Banarsidass Publ., 2001, , p. 299.

 Eslaviar hizkuntzak 
Aoristo indoeuroparra eslaviar hizkuntzek jaso zuten baina bere horretan iraun du hegoaldeko eslaviar hizkuntzetan bakarrik. Bere funtzioa osorik mantentzen du ekialdeko hego eslaviar hizkuntzetan, bulgarieraz eta mazedonieraz. Hala ere, mendebaldeko hegoaldeko eslaviar hizkuntzetan inperfektu eta pluperfektuekin batera, hein handi batean zaharkituta geratu da eguneroko parlantzan eta gehienbat perfektu eta zirkunlokuzioak gaindituta. Aoristoa serbokroazieraren aldaera estandarizatuen parte da baina jada ez da eslovakiera estandarraren parte. Bi hizkuntzotan, aoristoa gehienbat literatura, eskritura, erlijio-zerbitzu eta legedi zaharragoetan agertzen da eta horrela kutsu arkaikoa darama. Serbokroazieraz, aoristoak leku jakin batzuetan bakarrik aurkitzen du erabilera naturala, beste batzuetan perfektuak erabat ordezkatzen baitu. Horrenbestez, ingurune formaletan erabiltzea itxurakeriatzat eta hanpatutzat har daiteke, edo, alderantziz, landatartzat eta sofistikaziorik gabekotzat, tokiaren arabera. Ez erabiltzeak ez du anbiguotasunik eragiten, eslaviar aditzek gramatika-aspektuak baitituzte esanahi erlazionatua baina desberdina emateko.

Aoristoaren nagusitasuna asko aldatu zen eskualdeka Bigarren Mundu Gerraren ondoren komunistek Jugoslavian boterea hartu zutenean izandako aldaketa gramatikalen aurretik. Historikoki, kroaziaeraz eta kroazierazko dialektoetan, aoristoa, berez, perfektuak alboratu zuen dialekto gehienetan (txakaviera, kajkaviera eta xtokaviera). Serbieraz eta serbierazko dialektoetan, aoristoa historikoki iragana deskribatzeko erabili ohi zen. 1933an, Aleksandar Belić hizkuntzalari serbiarrari Jugoslaviako Erresumako agintariek serbokroaziera estandar berrirako gramatika formal bat sortzeko enkargua eman zioten. Aoristoaren erabilera geldiaraztea erabaki zuen, "Jugoslavian aoristoa gutxitan erabiltzen duten, edo batere erabiltzen ez duten" hizkuntzako hiztun asko zeudela adieraziz, batez ere Kroaziako eta Bosniako kroaziar, esloveniar, bosniar eta serbiarrak aipatuz, haien dialektoek aoristoa erabat aspaldi galdu baitzuten; Belićek aoristoa berriz definitu zuen tentsio gisa, "hizketa-unea baino lehentxeago" gertatutako ekintza bat deskribatzen zuena, aoristak jatorrizko hiztunen artean halako esanahirik inoiz eraman ez arren.  Hitzaldietan eta hezkuntzan hizkuntza bateratu eta estandarizatuaren erabilera indartzeko ahaleginean, aoristoaren erabilera preskripzioz estigmatizatu zuen erregimen komunistak pixkanaka, eta erabilera ofizialetik iragazi zen Serbiako eta Montenegroko errepublika sozialiatetan. Belić-en birdefinizioa eta aoristoaren erabilera fikziozko idazketan, literatura zaharragoan duen erabileraren ugaritasunagatik toleratu zen. Hala ere, aoristoa oraindik oso zabalduta dago Serbiako landa-eremuetan, batez ere biztanleriaren zati nagusi eta ez hain hezien artean. Forma estandarizatuetan, aoristoa iraganeko garai zehatz bateko ekintza lekukotuetarako erabiltzen da, gehienbat alderdi perfektiboko aditzekin.

Komunikazio modu modernoetan, aoristoak berpizkunde moduko zerbait bizi izan du Serbiako hiztun gazteenen artean, hare  formak perfektuak baino sinpleagoak eta motzagoak baitira idazteko.Dr Branko Tošović, Zbornik Matice srpske za slavistiku, knjiga 71-72, p. 393  (Serbian only)

Bulgarieraz, formazio erregular berri bat sortu duena, aoristoa zeharkako aipuetan eta ustezko aipuetan erabiltzen da. Bulgarierak inflexio bereiziak ditu aoristorako (iraganeko inperfektiboa) eta perfektibo orokorrarentzat. Aoristoa inperfektiboarekin erabil daiteke alderdi perfektibo-inperfektibo konposatu bat sortzeko.Östen Dahl, Tense and Aspect in the Languages of Europe, Walter de Gruyter, 2000, , p. 290.

Mazedonierazko aoristoari "iragan iraunkor osoa" deritzo ( опреленсвшено времеме), eta iraganean egindako ekintza bati egiten dio erreferentzia. Ingelesezko Simple past aditz denborari dagokio gehienetan: I read the book, I wrote the letter, I ate my supper ("Liburua irakurri nuen, eskutitza idatzi nuen, neure afaria jan nuen")... Egungo mazedoniera estandarrean, aoristoa ia soilik aditz perfektiboetatik eratzen da. Aditz gehienetarako, aoristoa eratzea ez da zaila, baina azpikategoria txiki ugari daude, eta horiek ikasi egin behar dira. Aoristoan doazen aditz guztiek (сум "sum" salbu) amaiera berberak hartzen dituzte, baina badaude konplexutasunak aoristozko erroko bokalean eta kontsonante alternantzia posibleak. Aditz guztiek (salbuespen berarekin) honako amaiera hauek hartzen dituzte aoristoan:
јас -вние -вмети -∅ / -шевие -втетој -∅ / -шетие -а / -ја
∅ zeinuak zero amaiera adierazten du: ez da deus gehitzen bokal erroaren ondoren.

 Morfologia 
Grekoz eta sanskritoz, aoristozko erroa hainbat baliabide morfologikok markatzen dute (indikatibozko aoristoak badu halaber lehenaldiko handipena  e-, hasierako bokalarekin uzkurtzen dena). Aoristozko hiru baliabide morfologiko ohikoenak dira:
MorfologiaDeskribapena, aoristo denboraren eta aginterazko aoristoen adibideak-s atzizkiaLehen s- ahula, edo aoristo sigmatikoa, grekoz ohikoena da.

 ἀκούω akoúō "Aditzen dut" — ἤκουσα ḗkousa  "Aditu nuen" — ἄκουσον ákouson "Entzun ezazu!"ablautaren zero gradua, atzizkirik eza / artizki sudurkariaBigarren aoristoak (halaber, aoristo indartsuak) aditzaren erro soila darabil, ablauteko e-rik gabe edo orainaldiko atzizkirik edo artizki sudurkaririk gabe.

 λείπω leípō "Uzten dut" —  élipon "Utzi nuen" —  lípe "Utzazu!"
 λαμβάνω lambánō "Hartzen dut" —  élabon "Hartu nuen" —  labé  "Har ezazu!"bikoizketaErrepikapena ohikoagoa da perfektuan, baina aditz banaka batzuek aoristoan darabilte. Aoristo errepikatua sanskritoz ohikoagoa da: adibidez, ájījanam "Erditu nintzen".

 ἄγω ágō "Gidatzen dut" — ἤγαγον ḗgagon "Gidatu nuen" — ἄγαγε ágage   "Gida ezazu!"

 Hego Kaukasoko hizkuntzak 
Georgieraz eta esvanieraz, aspektu perfektiboa adierazten du aoristoak. Indikatiboan, burututako gertaerak markatzen ditu. Beste modu batzuetan, oraindik amaitzeke dauden gertaerak adierazten ditu.

Mingrelieraz eta lazez, aoristoa funtsean lehenaldia da, eta aspektu bukatu eta bukatu gabe konbina daiteke, bai eta agintera eta subjuntiboarekin ere.

 Ipar-ekialdeko Kaukasoko hizkuntzak 
Khinalugez, aoristoa aspektu perfektiboa da, eta bi terminoak (aoristoa eta perfektiboa) maiz erabiltzen dira bata bestearen ordez.

Udi-z, aoristoa aspektu inperfektibo bat da, normalean lehenaldiko denbora dena, baina orainaldia ordezka dezake halaber.

 Turkiera 
Turkieraz, aoristoa (turkieraz: geniş zaman, hitzez hitz "denbora zabala") ohiko aditz denbora da, egungo ingeles sinplearen antzekoa. Adibidez, Et yemen perpausak ("Ez dut haragirik jaten") entzuleari jakinarazten dio hizlaria begetarianoa dela, ez soilik une horretantxe ez dela okela jaten ari. Azken mezu hori helarazteko, egokia litzateke oraingo Et yemiyorum progresiboa ("Ez naiz haragia jaten ari"). Turkierazko aoristoa norbaiten nahiei buruzko kontsultetan erabili ohi da, Bir şey yemek ister misiniz? bezala ("Zerbait jan nahi zenuke"?). Horrek Domuz eti yer misiniz? bezalako galdera bat anbiguo bilakatzen du, entzuleak informazio-galdera gisa interpreta bailezake ("Txerrikia jaten duen norbait zara"?) edo eskaintza gisa ("Txerrikia jango zenuke? [Txerrikia jan nahi zenuke?]").

 Hizkuntza eraikiak 
J. R. R. Tolkienen quenya hizkuntza eraikian, aoristoa gertakari orokorrak edo oraingo ekintza sinpleak adierazten dituen aditz-denbora edo orainaldi bukatugabe gnomikoa da.

 Ikus, halaber 

 Antzinako grekoaren gramatika
 Lehenaldia

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Grekozko aditz-denborak

Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak