Esklabotasunaren Ama Birjina

Esklabotasunaren Ama Birjina Gasteizko Santa Maria katedraleko aldare nagusiaren erdian mendeetan zehar egondako Mariaren eskultura da,  Jesus haurra altzoan duela. Gaztelako Erresumak Araba konkistatu ostean Alfontso X.a Gaztelakoak Gasteizi emandako oparia dela uste da, 1276 eta 1278 artean bertan gaixo egindako egonaldian sendatu zela eskertzeko. 

Eskultura esanguratsua da, Sedes sapientiae erako irudia. Georg Weise adituraren arabera, tronuan eseritako madonna hauen estiloan berritasunak ekarri zituen: besteak beste, amak ohikoan bezala, fruta bati eusten dio ezkerrarekin Jesusek, eskumakoaren bedeinkapena egin bitartean. George Weise, Spanische plastik aus sieben jahrhunderten, Reutlingen, Gryphius-Verlag, 1927, II/1, pp. 83-86. Hainbat ikerlarik XIV. mendean zehar euskal-nafar-errioxar estiloko Andra Mariren estatuen jatorrizko gisa aipatu dutelako, beste estatuek oinarri gisa erabili zutena kopiak egiteko. Hala ere, azken urteotan tipo horren ordez "Burgosko estiloa" erabili da historiografian, eta Frantzia iparraldetik Europa osora zabaldu zen eredu baten ondorio zela proposatu dute.

 Testuingurua 
ezkerrera|thumb|Florentziako Kodize Aberatseko irudia, 209. kantiga laguntzen duena. Kantigan irakur daiteke:
Horregatik kontatuko dizuet gertatu zitzaidana
Gasteizen gaixorik nentzala,
guztiek uste zutela bertan hilko nintzela
eta ez zuten uste nintekeela osa.Gasteiz lehenagokoa bazen ere, Antso VI.a Nafarroakoak 1181ean Gastehiz herriari forua eman zion, Gaztelako Erresumarekin zituen muga-gatazketan babesa emateko. Hiriari Nova Victoria izena eman zion. Hala ere, 1200ean Gaztelaren menpe geratu zen. Alfontso VIII.a Gaztelakoak hiriaren lehen zabalpena agindu zuen, 1202an izandako sutearen ondoren, eta Hedegile, Zapatari Errementari kalean sortu. Handik mende erdira, Alfontso X.a Gaztelakoak hiru bisita egin zizkion hiriari, eta beste hiru kale sortu zituen: Aiztogile, Pintore eta judutegia, eta arkitektura gotikoaren garaiari hasiera eman zion. Hedapen testuinguru horretan lehenagoko eliza handitu, eta parrokia bat eraiki zuten, gaur egun Santa Maria parrokia dena. Funtzio erlijiosoez gain, harresia ere indartzen zuena, aurretik ere bazuen zeregina sendotuz.

Mariaren gurtza urrundik badator ere, ez zen oso zabaldua X. mendea baino lehen euskal lurretan. Hala ere, XI. mendetik aurrera hedatzen joan zen, eta Nafarroako Erresuman sortu ziren tenplu berri gehienak Andra Mariri eskaini zitzaizkion garai horretan, tartean Iruñeko katedrala edo Tuterako katedrala, Naiarako, Irantzuko edo Iratxeko monasterioak, edo Orreagako kolegiata eta Uxueko Andre Mariaren eliza. XII. eta XIII. mendeetan Mariari eskainitako eliza eta tenpluen kopurua nabarmen biderkatu zen, baita Gaztelan ere. Hedapen horretan ardura berezia izan zuen Zistertarren ordenak, Erdi Aroan Mariaren gurtza gehien defendatu zuena. Mariaren irudiek bi dimentsioak utzi eta hiru dimentsioko eskultura bereizi gisa agertu ziren Erdi Aroak aurrera egin ahala, eta beste espresio artistiko batzuen bidez ere zabaldu zen, adibidez musikaren bidez. Alfontso X.a Gaztelakoaren Cantigas de Santa Maria lana Mariaren gurtzaren adibide horietako bat da, lotuta dagoena Gasteizko Esklabotasunaren Ama Birjinarekin.

Alfontso X.ak interes berezia zuen Gasteizko elizen garapenean. 1263an Calahorrako apezpikuari idatzi zion gutun batean dio: "Gasteizko elizak nireak dira erresumako beste edozein eliza baino gehiago eta ni naiz euren patroia". 1271n Gasteizi Errege Forua eman zion. 1276an Alfontso X.a Gasteizera joan zen berriro ere, eta bertan gaixotu zen. Haren esanetan, denbora luzez egon zen, urtebete baino gehiago, eta ingurukoek uste zuten Gasteizen bertan hilko zela. 209. kantigan nola sendatu zen azaltzen du, medikuek esaten zioten oihal beroak jartzeko, baina berak horren ordez eskatu zuen Mariaren liburua ekartzeko, eta jarri ziotenenean, berehala sendatu zelaCa ũa door me fillou i atal
que éu ben cuidava que éra mortal,
e braadava: “Santa María, val,
e por ta vertud' aqueste mal desfaz.
 	Muito faz grand' érro, e en tórto jaz...	 	 

E os físicos mandavan-me põer	
panos caentes, mas nono quix fazer,
mas mandei o Livro dela aduzer;
e poséron-mio, e lógo jouv' en paz,
 	Muito faz grand' érro, e en tórto jaz...	 	. Ikerlariek uste dute mirari gisa interpretatu zuen sendatze hori eskertzeko oparitu ziola Gasteizen eraikitzen ari zen eliza berriari Ama Birjinaren eskultura.

 Analisi artistikoa 
Esklabotasunaren Ama Birjina hiru dimentsioko eskultura bat da, zur polikromatuarekin egina. Maria eserita agertzen da, ezkerreko eskua Jesus Haurraren sorbaldan duela eta eskumakoan hiru hatz altxatuta, sagar bati helduta, Evaren Jatorrizko bekatua garbitu duela adierazteko. Jesus haren hankaren gainean dago, eserita hankak gurutzatuta dauzkala eta pixka bat albora begiratzen. Ezkerreko eskuan Ebanjelioen liburu bat du eta eskumakoa zerurantz du, bedeinkapenaren ikurra eginez. Mariak burua belo batekin estalia du, sorbalda eta bizkarra estaltzen dituena, eta gainean koroa du. Tunika luzea du, gerrian estutua, eta eskotea biribildua du, segurtagailu triangeluar batekin. Haurrak ez du koroarik, oinutsik dago, eta soilik mantua eta tunika erabiltzen ditu. Bien aurpegiak naturalak dira, eta irribarretsu daude.

Garai batean, zilarrez osatutako estaldura zuen, baita koroa ere, baina hori galdu da. Corpus christi egunean prozesioan ateratzen zuten, eta Gasteizko Andra Maririk ezagunena zen, gerora patroi bilakatu zen Andre Maria Zuria baino gehiago. Izena prozesioan ateratzen zen garai horretatik datorkio, Ama Birjinaren Esklaboen Kofradiak baitzuen gurtzaren ardura. 1805ean erretaula nagusi errenazentista kendu eta neoklasiko berria jarri zutenean, Esklabotasunaren Ama Birjina lekuz aldatu eta beste kapera batera pasa zuten. Behin eta berriz mugitu eta gero, Elizbarrutiko Arte Sakratuaren Museoan egon zen, baina 2020ko hamarkadan berriro ere katedralera eraman zuten eta girolaren erdiko gorputzean leku nagusia berreskuratu zuen.

XX. mendean egindako ikerketek Esklabotasunaren Ama Birjina Euskal Herrian hain ohikoak diren gotikoko Andra Marien eskulturen estiloaren barnean deskribatzen zuten, euskal-nafar-errioxar eredua deitu zen horren barne. Estetikoki, kantigetako miniaturetako berbera da, Alfontso X.ari lotutako beste irudi batzuekin batera: Sevillako katedraleko titularra den Sedearen Ama Birjina edo Villalcázar de Sirgako Ama Birjina horren adibide dira. Gaur egungo historiografian "Burgosko estiloa" hobesten da, Burgosko katedralean 1260an zegoen eskulturan oinarrituta.

 Jatorria eta eragina 
Ama Birjinen antzeko irudien zabalkundea, eta horien jatorria, ikerlarien eztabaidagai nagusia izan da. XX. mendean euskal tipologia batetik euskal-nafar-errioxar batera igaro zen, eta Esklabotasunaren Ama Birjinak garrantzi berezia lortu zuen. XXI. mendean historiografia hori aldatu da, lehenengo jatorria Burgosera mugituz eta, ondoren, Frantziako iparraldera.

 Euskal tipologiatik Burgosko eredura 
Euskal tipologia baten lehen aipamena Georg Weise ikerlariak egin zuen 1927an Spanische Plastik aus sieben Jahrhunderten liburuan. XX. mendean zehar tipo horren inguruko hainbat ikerketa egin ziren, oro har bat zetozenak, baina eredua Nafarroa eta Errioxara ere zabalduta. Clara Fernández-Ladrera ikerlariak defendatu zuen gotikoko euskal-nafar-errioxar tipologia arte erromanikoan agertzen den Iruñea-Iratxe tipoaren ondorengoa dela. 

Erabateko adostasuna ez badago ere, gaur egun zabaldutako hipotesi nagusia da tipoa Burgosera iritsi, hortik Calahorrako elizbarrutian sartu eta kalitate oso handiko eskulturak egin zirela, bereziki Araban eta Nafarroan. Gasteizkoa, kalitate nabarmenekoa, eredu gisa erabiliko zuten inguruan, kopiak eginez. Hipotesiaren alde dago datazioa, Alfontso X.aren mirariaren kontakizuna eta logikak eskatzen duela kopiak gune nagusi batetik gutxi txikietara hedatzea, eta ez alderantziz. Kopiak datatzea zaila bada ere, Fernández-Ladreraren lehen proposamenean ez zuen ziurtatzen Gasteizkoa zenik tipoa, baina aukera asko daudela esaten zuen. 1280an datatzen zuen tipoaren hasiera, eta 1350 ingurura arte kopia nabarmenen amaiera, nahiz eta gero egindako batzuk badauden. Burgoskoa 1260koa izanda, tipoaren sorrera aurreratzea baino ez zegoen, nahiz eta euskal guneek garrantzitsuak izan zabalpenean, baita Aragoira ere, adibidez Tarazonara. Burgosko herrietan orain arte 26 katalogatu dira. Nafarroako Erresuman gutxi dira 1350. urtearen ondoren egindakoak, Karlos II.a Nafarroakoaren erregealdian gatazka eta gerra nagusi izan baitzen, eta ekonomia nabarmen kaltetuta baitzegoen. Hainbat herri txikitan epe horretatik kanpo egindako kopiak daude, adibidez Lantziegoko Landako Andra Mariaren ermitan, Berrizen (Andikoa) edo Gatikan.

Nabarmendu behar da garai horretan Araba, Nafarroako hegoaldea, Bizkaia eta Deba ibarra Calahorrako elizbarrutiaren parte zirela. Horrela, tipoa nabarmen hedatzen da euskal lurraldeetatik at, baita Gaztelako hainbat eremutan ere, nahiz eta gero eta ez ohikoagoak diren Araba eta Nafarroatik urrundu ahala. Gipuzkoan mota horretako hainbat eskultura daude, Bizkaian hamahiru inguru, eta Errioxan beste hamaika. Arabako ale garrantzitsu batzuk Arabako Elizbarrutiko Arte Sakratuaren Museoan daude, Zurbaokoa, Etxabarri Dibinakoa, Uribarri Dibiñakoa edo Zestafekoa, baina badira askoz gehiago ere. Nafarroako esanguratsuenetako bat Los Arcoskoa da, baina badaude Los Arcoskoaren kopiak Miranda Argan, Arizaletan, Fiteron, Berbintzanan, Mendigorrian, Artatzan edo Ubagon. Aldaketa txiki batzuekin (Jesus Haurraren hanken posizioa), tipo berberekoak dira Lizarrako San Pedro Ruakoan, Garesko Done Jakuen, Erriberrin, Artaxoan, Azagran, Cárcarren, San Adrianen, Erantsusen edo Arzotzen. Hirugarren multzo batean Mariak ez du besoa Haurraren sorbaldan jartzen, hankan edo gerrian baizik; mota horretakoak dira Lizarrako Puyko Andre Maria eta Santa Maria eliza, Bargotakoa, Orisoaingoa, Erietekoa eta Mélidakoa. Horiei guztiei gehitu behar zaizkie hainbat herritako kalitate txikiagoko eskulturak, elementuetako batzuk kopiatzen dituztenak, baina ez guztiak.

 Aurreko frantziar jatorria 

Euskal-nafar-errioxar zein Burgosko ereduak arazo batzuk eskaintzen ditu eremu horietatik kanpo dauden beste antzeko Ama Birjin batzuk azaltzeko. Alberto Velascok egindako ikerketan Commingeseko elizbarrutian eta bere eskumenekoa zen Arango haranean oso antzekoak diren beste hainbat eskultura daudela ikusita, eta horiek Huesca edo Lleidatik iritsi zirela argudiatzea zaila zela azalduta, aurreko Frantziako eredu bat aipatzen du. Bere proposamenaren arabera, ereduaren benetako jatorria Mosaren inguruan legoke, Frantziako iparraldean eta Belgikako hegoaldean. Bertan aurkitu dira Burgoskoa baino 30 urte eta Gasteizkoa baino 50 urte inguru zaharragoak diren beste eskultura oso antzekoak. 

Velascoren arabera, bertako eskultoreek eredua hedatu zuten foku berrietara: Norvegiara, Txekiar Errepublikara, Commingesera eta Burgosera, eta foku horietatik, aldagai txikiekin, ikusten dugun Burgosko tipoa izan zen Gasteizera iritsi eta gerora Euskal Herrian eta bere inguruan hedatu zena. Europa Iparraldeko eskultoreek Burgosen lan egitea ez da arraroa, izan ere Alfontso X.ak interesa zuen Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadore tituluan, eta harreman kulturalek bere nahia laguntzen zuten.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Santa Maria Katedralaren Fundazioaren fitxa

Kategoria:Sedes sapientiae Euskal Herrian
Kategoria:Gasteizko elizak
Kategoria:Mariaren adbokazioak Euskal Herrian