Ijelki

Ijelki edo harri-xafla hitzak,  harrizko nukleo batetik erauzitako harri-zati luze eta mehe bat da industria litikoen tipoen sailkapenean, eta behin eta berriz sortzen da murrizketa laminar baten baitan. Ez da bukatutako lanabes bat, lanabesa egiteko oinarrizko forma, tamaina eta lodiera duen eta teknika jankin bati jarraituz tailatzaileak ateratzen duen harri pusketa baizik 

Historiaurrean, harrizko lanabes (labana edo aiztoa, karraskagailuak, marruska, zulakaitza,  geziak, igitai hortzak, etab,) bat egiten zutenean, lehengaia aukeratu ondoren (suharrizko nodulua zen ia beti) bertatik zatitxoak ateratzen saiatzen ziren (batzuetan nodulua bera berotzen), printzak eta ijelkiak deitutakoak. Bien arteko bereizketa moduluan oinarritzen da, hots luzeraren eta zabaleran arteko erlazioan. Luzerak zabalera bikoizten duenean ijelki baten aurrean gaude, bestela printza da.

Lanabesen euskarria garrantzitsua da (lehengaia aurrezten da). Oro har, Behe Paleolitoan, uharriak  tailatuz, hau da, uharrien gaineko taila (printzetan aho zorrotza eta helduleku kamutsa lortzeko taila, alegia) egindako tresnak ugariak izaten ziren (chopper adibidez), baina printzak ere erabiltzen zituzten. Erdi Paleolitoan printza gaineko tresnak asko ugaritu ziren, eta inoiz ijelkiak (%5) eta uharriak. Goi Paleolitotik aurrera ijelkiak nagusitu ziren, baina printzak ere ugari dira.

 Ezaugarri bereizgarriak 
Hiru ezaugarrik bereizten dute ijelkia. Lehenik eta behin, ertz paraleloak edo azpiparaleloak izan behar ditu, bi ardatz tipologikoekin (teknikoa eta morfologikoa), korrespondentzia perfektuan. 

Bigarrenik, orriak luze-luzea izan behar du, orri litiko baten luzapen-modulua piezaren luzera/zabalera erlazioa ardatz teknikoaren arabera ezartzen ari da, eta, oro har, gutxienez bi-bat onartzen da. Luzapen-modulua konbentzionalismo bat denez, tipologoen artean aldaerak daude orri litikoak definitzeko. Ezaugarri hori historiaurreko garaiaren edo kulturaren maila teknikoaren araberakoa ere bada. Horrela, Behe eta Erdiko Paleolitorako, François Bordesek proposatzen du luzerak gutxienez zabaleraren bikoitza izan behar duela.Bordes, François (1961). Typologie du Paléolithique ancien et moyen. Bordele : Impriméries Delmas  Goi Paleolitorako eta ondorengo garaietarako, teknologia litikoa nabarmen hobetzen den garaietarako, atalase zorrotzagoak jartzen dira, adibidez, Leroi-Gourhanentzat «printza ijel» bat (luzea baina ijelkitzat hartzen ez dena), luzeraren bikoitza du zabalerarena baino; ijelki batek, berriz, zabaleraren hirukoitza izango luke gutxienez, eta ijelki luzexka batek lau aldiz handiagoa.Leroi-Gourhan, André (1980). «Módulos de Talla». La Prehistoria. Editorial Labor, Barcelona. ISBN 84-335-9309-9. 162-163. or Bestalde, tamainak, oro har, ijelkiak eta ijelkitxoak bereizten ditu . Hala ere, ijelkiak luzera konbentzionalak eta aldakorrak ditu (hiru zentimetro baino gutxiagotik zentimetro bat baino gutxiagora, egileen arabera), ijelkitxoak industria mikrolitikoen ezaugarri bereizgarriak dira, hau da, «mikrolaminarrak».
Hirugarrenik, funtsezkoa da, gainera, erauzketaren aurretik aldez aurretik atera nahi den forma prestatu izana. Hau da, nukleo baten ijelki bat lortzeko, beharrezkoa da harrizko haustura zuzentzeko prestakuntza zehatz bat, lortutako produktuak dimentsio eta forma jakin bat izan dezan. Hori dela eta, ijelkiek, lauza baten oinarrizko elementu berak izan arren (orpoa, konkoidea, beheko aldea...), oso estigma bereizgarriak dituzte goiko aldean, nukleoaren prestakuntza berezia salatzen dutenak, eta, era berean, ijelkiak egiteko nukleoak oso prozedura zehatzen emaitza dira: erauzketa laminarraren metodoak.

 Historia 
Ijelkiak egiteko erauzketa Behe Paleolitoan hasi zen, baina Erdi Paleolitoan garatu zen modu eraginkorragoan, Levallois teknikarenHarriak lantzeko teknika; batez ere, Erdi Paleolitoko Moustier aldiko zenbait taldek erabilitakoa. Nukleoa prestatuz, lortu nahi den printza edo punta osorik edo amaituta erauzteko balio du. Ikus: Arkeologia Hiztegia. Eusko Jaurlaritza. Gasteiz, 2019 aldaeretako baten barruan, ijelkiak egiteko helburua zuena.Benito del Rey, Luis y Benito Álvarez, José-Manuel (1998). «Núcleos Levallois para hojas». Métodos y materias instrumentales en Prehistoria y Arqueología (La Edad de la Piedra tallada más antigua). Tomo II.-Tecnología y tipología. Salamanka : Gráficas Cervantes, . ISBN 84-95195-05-4. . 83-85. or. Goi Paleolitoan, ijelkien erauzketa estandarizatu egin zen, laskatuaren produktu mota berezi hau ezaugarri duten industria zabala sortu arte; beraz, Georges Laplace aditu frantsesak «Konplexu Leptolitikoez» hitz egiten zuen (lepto, grekoz, fina, mehea... esan nahi du).Laplace, Georges (1966) Recherches sur l'origine et l'évolution des complexes leptolithiques. Paris : École Française de Rome. Mélanges d'Archéologie et d'Histoire. Baina Kalkolitoan lortu zuen ijelkiak ekoizteak bere gorena. Berrikuntza teknologiko izugarri espezializatu zen, eta horren ondorioz, berariazko prestakuntza zuten artisauak behar izan ziren, bere tresnak, lehengaien hornidura-iturriak eta bere produktuen salmenta-merkatu espizializatuekin.

 Ijelkien prduktuak 
Labana gisa erabili edo hainbat tresna lortzeko landu ziren. Horretarako, ukituak egiten zitzaizkien zati txikiak ateratzeko eta bilatzen zen forma eta alde zorrotza eta alde kamutsak ematen zitzaizkion hainbat tresna lortzeko: karrakagailuak, xixelak, puntak, sastakaiak, bizkar labanak, etab. Beste aukera zen mikroburilaren teknikaren bidez ijelkia haustez mikrolitoak (mikroijelkiak kasu honetan) sortzeko. 

Ijelkiak printzak baino zailagoak dira fabrikatzeko, eta horrek energia gehiago inbertitzea eskatzen du. Hala ere, trukean, abantaila ugari eskaintzen dituzte, adibidez, bere forma luzanga hobeto egokitzen da eskuz heltzean, edo kirten bat gehitzea errazten du Era berean, aukera ematen du tresna gehiago "berpizteko" (sorbatza berriz zorrozteko), tresna bikoitzak edo konposatuak fabrikatzeko (igitaia da adibiderik nabarmenena) eta, batez ere, jatorrizko nukleoaren masa askoz hobeto aprobetxatzeko.. 57-70 or. Beraz, ustiapena errentagarriagoa da.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Knapo estekak 

Kategoria:Arkeologia terminologia
Kategoria:Artefaktu arkeologiko motak