Kun'yomi

Kun'yomi (訓読み, hitzez hitz, 'azalpenezko irakurketa') ) edo kundoku (訓読) kanji karaktereak irakurtzeko modua da, japonierazko jatorrizko hitza erabiliz, txinatar karakterearen esanahiarekin bat datorrena sartu zenean. Ahoskera hori on'yomiri kontrajartzen zaio, hots, karakterearen txinerazko jatorrizko ahoskeran oinarritutako irakurketari.

Oro har, kun'yomi irakurketak hitz sinpleekin eta hitz-elkartetik at dauden haietan erabiltzen dira, aditz gehienak barne; aldiz, on'yomi irakurketa hitz-elkarteei eta hiztegi teknikoari dagokie.

 Ezaugarriak 
Kun'yomia japonierazko hitzen (kontsonantea)bokala silabako egitura hertsia (yamato kotoba) dute ezaugarri. Izen eta adjektibo gehienek bizpahiru silaba dituzte; kun'yomi aditzak, berriz, silaba bat eta hiru artekoak dira, segidako okurigana izenekoak hiragana kontuan hartu gabe. Okurigana ez da karakterearen barneko irakurketaren zatitzat hartzen, nahiz eta hitzaren irakurketaren parte izan. Hizkuntza ikasten hasi berria denak nekez eginen du topo irakurketa luzeko karaktereekin, baina hiruzpalau silabako irakurketak ez dira ezohikoak. Hori ez dator bat on'yomiarekin, silaba bat edo bi baino ez baitira, txinatar karaktereetatik moldatu baitziren, ia denak monosilabikoak baitira.

On'yomiarekin gertatzen den bezala, kanji berak kun'yomi anitz izatea arrunta da, eta kanji batzuek ez dute kun'yomirik. Adibidez, 東 ("ekialde") karakterearen on'yomia tō da, txinera ertaineko tungetik eratorria; hala ere, japonierak jada bi hitz zituen "ekialde" adierazteko: higashi eta azuma. Horrela, 東 kanjiari azken bi irakurketok kun'yomi gisa gehitu zitzaizkion. Aldiz, 寸 kanjiak —30 mm-ko txinatar neurri-unitate bati dagokio— ez du jatorrizko japoniar baliokiderik; on'yomia du, cun, jatorrizko kun'yomirik gabea.

 Erabilera 
Zenbait kasutan, kanji anitz esleitu ziren japonierazko hitz bakar baterako. Normalean, egoera horretan, kanjiak esanahi ñabardura zehatzei dagozkie. Adibidez, なおすnaosu hitza 治すidatziz gero, "gaixotasuna sendatzea esan nahi du" eta 直す idatziz gero, "zerbait konpondu edo zuzendu" da. Batzuetan, bereizketa oso argia da, baina ez beti. Erreferentzia-lanen arteko iritzi-desberdintasunak arruntak dira: hiztegi batek kanjiak baliokideak direla esan arren, beste batek, berriz, erabilera-bereizketak zehatz litzake. Horren ondorioz, jatorrizko hiztunek zalantzan egon litezke zein kanji erabili jakiteko: norberaren hobespenara jotzen dute edo hiraganaz idazten dute. Azken estrategia hori maiz erabiltzen da kasu konplexuagoetan, hala nola, もと moto hitzarekin, gutxienez bost kanjiok baitagozkio: 元, 基, 本, 下 eta 素 (lehen hirurek oso alde txikarrak dituzte). Beste adibide aipagarri bat sakazuki "sake kopa" da: gutxienez bost kanjiz idatz daiteke, hots, 杯, 盃, 巵/卮 eta 坏; horietatik, lehen biak arruntak dira (杯 kopa txikia da eta 盃, handia).

Tokian tokiko kanjien irakurketa dialektalak ere kun'yomiaren arabera sailkatzen dira: aipagarrienak ryukyuar hizkuntzetako hitzentzako irakurketak dira. Gainera, kasu bakanetan gairaigoei ("maileguzko hitzak") karaktere bakarra dagokie: kasuotan, irakurketa hori formalki kun'yomi gisa sailkatzen da, karakterea esanahia kontuan hartuta erabiltzen delako, ez soinua.

Kokuji gehienek, —japoniarrek sortutako txinatar karaktereak, alegia— kun'yomia baino ez dute, batzuek antzeko karaktereekin analogiaz sasi-on'yomi bat osatu duten arren:働 dō "lan egin", 動-tik, eta batzuek, halaber, on'yomi bat baino ez dute, adibidez 腺 sen, "guruin".

 Adibideak 
 uketamawaru,  kokorozashi eta  mikotonori hitzek bosna silaba dituzte, kanji banaz adieraziak: jōyō karaktere multzoko irakurketarik luzeenak dira. Ezohiko irakurketa luzeon arrazoia karaktere bakar batek hitz elkarte bat adieraztea da:

  aditz konposatu baterako karaktere bakarra da: haren osagaietako batek irakurketa luzea du.
 Beste idazkera bat du:  u(ke)-tamawa(ru); hortik, (1+1)+3 = 5.
 Parekatu 受け付ける u(ke)-tsu(keru) arruntarekin.
  zera da, kokoroza(su) irakurketa luzeko  aditzaren nominalizazioa.
 心指す kokoro-za(su) izen-aditz elkarketatik eratorria izatearen ondorio da.
 Nominalizazioak okurigana kentzen du, hortik irakurketa mora batez handitzen du, 4+1 = 5 emanez.
 Pareka bedi 話 hanashi arruntarekin ("hizketa" 2+1 = 3), 話す hana(su)("hitz egin") aditzetik.
  mikotonori, "enperadore-aldarrikapena" elkarketa hirukuna da.
 Bestela idatz daiteke:  mi-koto-nori, hots, 1+2+2 = 5.

Gainera, jōyō karaktere batzuek jōyō ez diren irakurketa luzeak dituzte (ikasleek karakterea ikasten dute, baina ez irakurketa), hala nola 慮る omonpakaru, "arretaz pentsatu, kontsideratu, kontuan hartu".

 Kungana 
Kunganak (japonieraz, 訓仮名) man'yōgana mota bat dira (fonematzat erabilitako kanjiak, egungo kanen aurrekoak), kanen kun'yomiak darabiltzatenak. Adibidez:

 ya (八) + ma (間) + ato (跡) → Yamato (八間跡; 大和 "Yamato"ren kun'yomia da)
 natsu (夏) + kashi (樫) → natsukashi (夏樫; 懐かし-ren kun'yomia da, "herrimina, nostalgia sortzen duena").
 na (名) + tsu (津) + ka (蚊) + shi (為) → natsukashi (名津蚊為; 懐かし-ren kun'yomia da, "herrimina, nostalgia sortzen duena").
 kaki (垣) +  tsu (津) + pata (旗) → kakitsubata (垣津旗; 杜若-ren kun'yomia da, japoniar lirioa, Iris laevigata).

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera
 Kanji

 Kanpo estekak 

Kategoria:Kanjiak
Kategoria:Testuan japoniera duten artikuluak
Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak