Lushootseed gramatika

Lushootseed gramatika hizkuntza horren gramatika da: salish familiako Erdialdeko Kostaldeko hizkuntza salish bat.

 Sintaxia eta hitzen ordena 

 Hitzen ordena 
Lushootseed nahiko hizkuntza aglutinatzailetzat har daiteke, morfema kopuru handia duenez, atzizki lexiko ugari barne. Hitzen ordena nahiko malgua da, nahiz eta orokorrean aditza-subjektua-objektua (VSO) dela kontsideratzen den.Hizkuntza hori gai da gramatikalki zuzenak diren perpausak sortzeko, aditz bat besterik ez dutenak, subjekturik eta objekturik gabeak. Ekintzaz haragoko informazio guztia testuinguruak ulertzekoa da. Hori argi eta garbi ikus daiteke ʔuʔəy’dub perpausean ("Aurkitu zuen"). Aditzik gabeko perpausak ere ohikoak dira, lushootseedak ez baitu kopularik. Horrexen adibidea stab əw̓ə tiʔiɫ ("Zer [da] hori?") esaldia da.

VSO izaera orokorra izan arren, lushootseed berrantolatu daiteke subjektua-aditza-objektua (SVO) eta aditza-objektua-subjektua (VOS) izateko. Hori egiteak ez ditu hitzak berak aldatzen, baina ʔə partikula behar liteke aldaketa markatzeko: partikula horren izaera zehatza eztabaidagai da.

Lushootseedaren hitz-ordena aldatzearen arrazoi nagusia subjektu izenordain batek esaldi batean bigarren etorri behar izatea da. Normalean, VSO hitz-ordenan, gaia bigarren dator. Hala ere, zero kopula erabiltzen bada, objektua-subjektu hitz-ordena aldatzen da subjektua-izenordaina erregela gordetzeko. Antzeko egoera bat gertatzen da ezeztapenetarako xʷiʔ-arekin. 'Lummi haiz?' 

 'Ez naiz Lummi.'Hemen, ezeztapenak lehenengo posizioa hartzen du, subjektu izenordainak bigarrena, eta 'Lummi' esaldiaren amaierara bultzatzen da.

 Preposizioak 
Lushootseedezko preposizioaen lan ia osoa ʔal hitzak egiten du: "non, gainean, barruan, alboan, inguruan" esan nahi dituena, beste esanahi potentzial batzuen artean. Zehazten duen objektuaren aurretik doa, latin hizkuntzetan bezala. Horren zenbait adibide perpausotan aurki daitezke:

  'Zer da ibaiko hori (hori ibaian)?'
  'Ena aita lanean ari da han.'
  'Ohearen gainean.' (adibide interesgarria da, šəqabac-en esanahia egiaz means 'objektu handi baten gainea' baita berez, baina ʔal preposizioa dauka).

 Determinatzaileak 
Determinatzaileak, normalean, dagokien izenaren aurretik joaten dira, eta bi genero posible dituzte: "maskulinoa" (lehenetsia) eta "femeninoa". Hala ere, SVO bihurtzeko birrordenatutako perpaus batean, hala nola, sqʷəbayʔ ti ʔučalatəb ʔə tiʔiɬ wiw'su ("Haurrek txakurra uxatu zuten", "Haurrek uxatu zutena txakurra da") sqʷəbayʔ ("txakurra") hitzaren determinatzailea izenaren atzetik dator, aurretik joan beharrean.

Lushootseedez, genero-bereizketa, batez ere, determinatzailearen barruan -s atzizki femeninoaz egiten da, hitzaren lehen soinuari darraiola. Esate baterako, tiʔiɬ ("hori") tsiʔiɬ ("hori [femeninoa]") bilakatzen da. [ts] sekuentzia ez da c-z letreiatzen testuinguru horietan.
+Iparraldeko lushootseeda Maskulinoa (lehenetsia)FemeninoaEsanahiaErabileratətsə'-a', '-ak' mugatzaile zehaztuak, 'bat'Erakusle generikoa. Inoiz, ta / tsa ahoskatuatitsi'-a', '-ak' mugatzaile zehaztuakErreferentzia bakarra duten izenetarako, adibidez, izenakkʷikikildu'bat', 'batzuk'Generikoa edo hipotetikoatiʔəʔtsiʔəʔ'hau'Proximalatiʔiɬtsiʔiɬ'hori'Distala
+Hegoaldeko lushootseedaMaskulinoa (lehenetsia)FemeninoaEsanahiaErabileratətsə'-a', '-ak' mugatzaile zehaztuak, 'bat'Erakusle generikoa. Batzuetan ta/tsa ahoskatuašəsə'-a', '-ak' mugatzaile zehaztuakErreferentzia bakarra duten izenetarako, adibidez, izenakkʷikʷsi'bat', 'batzuk'Generikoa edo hipotetikoatitsi'hau'Proximalatiiɬtsiiɬ'hori'Distala

 Izenordainak 
Lushootseedak lau subjketu izenordain ditu: čəd 'ni' (singularrezko lehen pertson), čəvik 'gu' (pluralezko lehen pertsona), čəxik 'hi' (čəd bigarren pertsona), eta čələp 'zuek' (pluralezko bigarren pertsona). 
+Lushootseedezko izenordainakLehen pertsonaBigarren pertsonaHirugarren pertsonaSingularračədčəxʷ∅Pluralačəɬčələp(h)əlgʷəʔ
Hirugarren pertsonako pluralak (beti hautazkoa dena) h- galtzen du hots bokatu baten ondoren (edo dialekto  batzuetako bokal baten ondoren)

 Aditzak 

 Aditz-aurrizkiak 
Lushootseedaren aditz baten ia forma guztiek (zero kopula kenduta) aurrizki bat daramate, bere denbora edota aspektua adierazten duena. Jarraian, aurrizki horien zerrenda bat eman da (ez da zehatza), haien esanahi eta aplikazioekin batera.
aurrizkiErabileraʔəs-Orainaldi inperfektiboa (mugimendukoak ez diren aditzak)lə-Orainaldi inperfektiboa (mugimendu-aditzak)ʔu-Amaitutako ekintza telikoaktu-Lehenaldiaɬu-Geroaldiaƛ̕u-Ohikoagʷ(ə)-Subjuntiboa / geroaldia
- aurrizkia ohikoena da.  Aspektu-orainaldi inperfektiboa (euskarazko '-ten', '-tzen' atzizkien antzekoa) adierazten du mugimendurik ez dakarten aditzentzat. Zehatzago esanda, aditz batek - erabil lezake, non eta ez den bere subjektuari dagokionez kokalekurik aldatzen. "Izatearen egoera" moduan ezaguna da: 'Ongi nago' edo 'Osasuntsu nago'.Aditz batek mugimendua baldin badakar,  - aurrizkiaren ordez lə- erabiltzen da: 'Etxera noa'. Ekintza burutuak edo telikoak errepikatzaileen aurrizkia erabiltzen dute. Ikasleak ez dituzten aditz gehienek - edo hizkuntza -  erabiliko dituzte -. Zenbait aditzek, gainera, lə- eta  hitzen arteko esanahi-kontrastea erakusten dute, eta horietako bat bakarrik da zuzena: 'Jauzi egiten duzu / Jauzi egin zenuen.' saxʷəb aditzak esan nahi du, hitzez hitz, "jauzi egin, salto egin edo lasterka joan, batez ere energia-bolada labur batean", eta behar bezala erabiltzen da ʔu-rekin. Aldiz,  aditza, 'denbora tarte luze batez jauzi edo lasterka joan' esan nahi duena, lə-rekin erabiltzen da: 'Jauzi egiten ari zara'. 

 Ezeztapena 
Lushootseederazko ezeztapenak xʷiʔ aditzondoa ('ez, bat ere ez, ezer ez'), ezeztatu behar den perpausaren hasieran beti agertzen dena. Bi modutan eraiki daiteke: bata zerbaiten ezaz hitz egitean eta bestea nortasunik ezaz. Nortasunik ezaren forma hartuz gero, hurrengo aditzondoko esaldiari lə- proklitiko bat gehitu behar zaio. Perpausean adberbio gehiagorik ez badago, proklitoak predikatuaren hitz nagusiari eransten dio, xʷiʔ čəxʷ sixʷ ləbakʷɬ ("Ez ezazu berriz minik har") perpausean bezala.

 Bestelako morfologia 

 Jabetza 
Bost morfema posesibo daude, izenordainetatik eratorriak:
+Jabetza-morfemakLehen pertsonaBigarren pertsonaHirugarren pertsonaBereziad-ad--sPlurala-čəɬ-ləp(bat ere ez)
-s hirugarren pertsona singularra marjinaltzat hartzen da eta ez du benetan jabetza lexikorik adierazten.

 Eratorpen morfologia 
Lushootseedak hainbat eratorri-morfema ditu. Gehienak izeneei aplikatzen zaizkie esanahi zehatza aldatzeko, baina hainbatek izenak aditz bilaka ditzakete, edo alderantziz.

 dxʷ- aurrizkiak esan nahi du, guztiz lepo, guztiz lepo, estalirik. Erroak markatzen ditu '[izCategory:Articles containing Lushootseed-language texten]' bihurtuz "edukitzeko balio duen gauza", jatorrizko substantiboa modu banatuan eusten duten edukiontzientzat; alderatu ezazu itxurarik gabe - ali "mantentzeko lekua" [izena]". Aurrizki hori, adimenarekin lotura duten hitzek ere eramaten dute, dxʷ- bezala ezagutzen dena. Erro asko modu egokian hasten dira lushootseedez, hizkuntzaren beraren izena barne (dxʷləšucid)*.
 -ali: atzizki horrek bere erroa gordetzeko leku edo eraikin bati egiten dio erreferentzia: dxʷ- aurrizkiarekin parekatuz gero, desberdina da, ez baitu esan nahi "zerbait zerbaitez betea edo estalia". Horregatik, dᶻədisali hitzak ("hortzoiak", hitzez hitz, "hortzak gordetzeko lekua") ezin dio "hortzez estalitako" zerbaiti erreferentzia egin.
 -alʔtxʷ (halaber, -ʔalʔtxʷ): atzizki horrek, orokorkiago, «hango [erroa] leku edo eraikin» bati egiten dio erreferentzia. ZerCategory:Articles containing Lushootseed-language text Category:Articles containing Lushootseed-language textbaiten kokapenari ere egin diezaioke erreferentzia. Esate baterako, Duwamish aspaldiko herri baten kokalekuak, "sardinzar etxea" esan nahi du, ez sardinzar etxe bati erreferentzia hitzez hitz eginez, bertako sardinzar ugariei baizik.
*Ipar lushootseedaz: dxʷləšucid; hego lushootseedaz: txʷəlšucid; Muckleshoot eta Snoqualmie dialektoez: xʷəlšucid

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Hess, Thorn (1995). Lushootseed Reader with Introduction Grammar. Vol. I. Dallas: Tulalip Tribes.  LCCN 95-060060