Elizabeth Rona

Elizabeth Rona (Budapest, 1890eko martxoaren 20a - Tennessee, 1981eko uztailaren 27a) Hungariako kimikari nuklearra izan zen, isotopo erradioaktiboekin egindako lanagatik ezaguna. Nazioartean, isotopoak bereizten eta polonioa prestatzen aditu nagusia izan zen, polonio laginak prestatzeko metodo hobetua garatu ondoren.

1914 eta 1918 artean, George de Hevesyrekin doktoretza osteko ikerketan, hedatze-abiadura nukleidoen masaren araberakoa zela zioen teoria garatu zuen. Elementu atomiko gutxi batzuk bakarrik identifikatuta zeudenez, "Uranio-Y" (orain torio-231 bezala ezagutzen dena) existitzen zela baieztatzea ekarpen garrantzitsua izan zen kimika nuklearrean.  Austriako Zientzien Akademiak Haitinger Saria eman zion 1933an. 1941ean Estatu Batuetara emigratu zuen eta Carnegie beka bat eman zioten bere ikerketarekin jarraitzeko. Polonioa erauzteko metodoei buruzko informazio teknikoa eman zion Manhattan Proiektuari. Aurrerago, Oak Ridgeko Ikasketa Nuklearren Institutuko kimika nuklearreko irakasle izatera pasatu zen, eta 15 urteren ondoren, Miamiko Unibertsitateko Itsas Zientzien Institutura joan zen. Oak Ridge-n zein Miamin, itsas hondoko elementuen geokronologiari eta datazio erradiometrikoari buruzko lanarekin jarraitu zuen. 2015ean, Tennesseeko Emakumearen Ospearen Aretoan sartu zuten hil ostean.

 Biografia 
Elizabeth Rona 1890eko martxoaren 20an jaio zen Budapesten, Hungarian. Bere aita mediku judu aberatsa zen, eta Louis Wickham eta Henri-August Dominicirekin lan egin zuen, erradioterapiaren sortzaileekin, Budapesten teknikak sartzeko, eta X izpien lehenengo makinetako bat instalatu zuen bertan. Ronak mediku izan nahi zuen bere aita bezala, eta berak emakume batentzat lortzea zailegia izango zela uste bazuen ere, animoak eman zizkion eta zientziarekiko interesa suspertu zion txikitatik. Bere bigarren urtean Budapesteko Unibertsitatean kimika, geokimika eta fisika ikasten ari zela, aita hil zen. 1912an, Berlingo Animalien Fisiologiako Institutuan eta Kaiser Wilhelm Institutuan hasi zuen doktoratu ondoko prestakuntza Ronak, legamia erreaktibo gisa aztertuz.

 Ibilbide profesionala 
1913an, Karlsruheko Unibertsitatera joan zen, Kasimir Fajans isotopoen aurkitzailearen zuzendaritzapean, hurrengo zortzi hilabeteetan. 1914ko udan, Londresko University Collegen ikasi zuen, baina Budapestera itzuli zen Lehen Mundu Gerra hasi zenean.

Budapesteko Kimika Institutuan hasi zen lanean, "radona uretan hedatzeko konstanteari" buruzko artikulu zientifiko bat osatuz. George de Hevesyrekin lan egin zuen, eta honek elementu berri bat egiaztatzeko eskatu zion. Une horretan Uranio-Y zuen izena, orain Th-231 bezala ezagutzen dena. Beste batzuek ezin izan zuten elementua baieztatu, baina Ronak uranioa -Y- elementu interferenteetatik bereizi ahal izan zuen, batez beste 25 orduko bizitza zuen beta igorlea (beta desintegrazioa) zela frogatuz. Hungariako Zientzien Akademiak bere aurkikuntzak argitaratu zituen, eta berak sortu zituen lehen aldiz "isotopoen etiketak" eta "trazatzaileak" terminoak ikerketa honetan, eta difusio-abiadura nukleidoen masaren araberakoa zela adierazi zuen. Orri-oineko ohar batean agertzen den arren, hori izan zen beste zientzialari batzuek masen espektrometria eta ur astuna aztertzeko egindako ikerketen oinarria.

Bere gaitasun zientifikoaz gain, ingelesa, frantsesa, alemana eta hungariera hitz egiten zuen Ronak.

1918an, Hevesyk Budapest utzi zuenean, Franz Tangl Budapesteko Unibertsitateko biokimikari eta fisiologo ospetsuak irakasle-lanpostua eskaini zion. Kimika irakatsi zien Tanglek ikasketa-lana burutzeko ezagutza nahikorik ez zuten ikasle hautatuei, Hungariako unibertsitate mailan kimika irakasten zuen lehen emakumea bihurtuz.
ezkerrera|thumb|George de Hevesy
1919an Rona eta bere ama bizi ziren apartamentua konfiskatu egin zuten komunistek Hungaria inbaditu zutenean. Ezegonkortasun politikoagatik eta Hungarian Izu Zuriaren aurkako borrokan sinpatia komunistak zituztenen jazarpenagatik, Institutuan gero eta lan gehiago Ronari egokitu zitzaion. 1921ean, Otto Hahn-ek Dahlem eta Kaiser Wilhelm Institutura itzultzeko postu bat eskaini zionean, Ronak uko egin zion lanari eta Hahn-ek Berlinen zuen pertsonalarekin bat egin zuen, ionioa (orain Th-230 bezala ezagutzen dena) uraniotik bereizteko. 

Weimarko Errepublikako hiperinflazioak Kaiser Wilhelm-en Ehun-zuntzaren Institutura transferitzea behartu zuen, ikerketa praktikoa baitzen une hartan baimendutako lan bakarra.  Funtsezko aplikaziorik gabeko ikerketa teorikoa ez zen lehentasun bat. Bere prestakuntzari esker, Hungaria egonkorrago batera itzuli zen eta postu bat onartu zuen hango ehun-fabrika batean 1923an.

1924an Ronak alde egin zuen, eta Vienako Erradioaren Ikerketa Institutuko langileekin bat egin zuen Stefan Meyerrek hala eskatuta. Bere ikerketa hidrogeno izpien xurgapena eta irismena neurtzean zentratu zen, baita polonioa radioaren ordezko material erradioaktibo gisa garatzen ere. 
1926an, Meyer-ek Irène Joliot-Curie-ri idatzi zion Ronak berarekin lan egin zezala iradokiz, bere laborategiak polonio laginak nola egin zitzakeen ikusteko. Hans Pettersson-ek Ronaren gastuak ordaintzeko funtsak lortu zituenean, Joliot-Curie-k Parisko Curie Institutura polonioaren bereizketa ikastera etortzeko aukera eman zion. Ronak polonio iturriak prestatzeko eta alfa-igorpenak sortzeko metodo hobetu bat garatu zuen (α-igorpena). Arloko aditu gisa aintzatespena lortuz, Radium Institutura eraman zituen trebetasun horiek poloniozko disko txiki batekin batera. Disko honek polonioaren laborategiko aleak sortzeko aukera eman zion, Institutuaren ondorengo ikerketetan erabili zirenak.

Bere trebetasunak eskaera handia izan zuen eta kolaborazio ugari sortu zituen Vienan, Ewald Schmidt-ekin Paul Bonét-Maury-ren polonioa lurruntzeko metodoaren aldaketan lanean; Marietta Blaurekin hidrogeno izpien emultsio fotografikoei buruz; eta Hans Petterssonekin.

1928an, Petterssonek itsas hondoko sedimentu lagin bat aztertzeko eskatu zion, bere radio edukia zehazteko. Lan egiten zuen laborategia kutsatuta zegoenez, laginak Bornöko (Stora Bornö, Gullmarsfjorden, Suedia) itsas ikerketarako estazioko laborategi ozeanografikora eraman zituen, hurrengo 12 urteetan udako ikerketa-helmuga izango zena. Berta Karlik-ekin egindako analisiek uranioaren, torioaren eta aktinioaren desintegrazioaren erdibizitzei buruz datazio erradiometrikoak eta alfa partikulen barruti elementalak identifikatu zituzten.

1934an, Rona Parisera itzuli zen Joliot-Curie-rekin ikasten, erradioaktibitate artifiziala aurkitu baitzuen. Handik gutxira, Curie hil eta Rona gaixotu egin zen, eta hurrengo urtearen amaieran Vienara itzuli zen, ikasitakoa Pettersson, Elizabeth Kara-Michailova eta Ernst Føynek osatutako ikertzaile talde batekin partekatzeko. Haien ikerketak neutroiekin erradionukleidoak bonbardatzeak eragindako efektuaren ikerketan zentratu ziren. 

1935ean, Ronak harreman horietako batzuk sendotu zituen, Stora Bornön lan egin zuen, gero Gleditsch bisitatu zuen Oslon, Kopenhagera bidaiatu zuen Hevesy ikustera eta, geroago, Kålhuvudet, Suediara, Karlik eta Petterssonekin elkartzera. Taldea hainbat urtez lanean aritu zen proiektuetako bat uraren sakoneraren eta radio-edukiaren artean korrelaziorik ba ote zegoen zehaztea zen, eta itsasoko urari buruzko bere ikerketak hainbat lekutan bildutako itsasoko uretako elementuen kontzentrazioa ebaluatu zuen.

1938ko Anschluss-aren ondoren, Ronak eta Marietta Blauk Radium Institutua utzi zuten, juduen herentziagatik eta laborategian jasan zuten jazarpen antisemitagatik. Rona lehen aldiz itzuli zen Budapestera eta laborategi industrial batean lan egin zuen, baina hilabete gutxira, bere postua kendu egin zuten. 1938ko urritik abendura Suedian lan egin zuen, eta gero Gleditschek eskainitako aldi baterako lanpostu bat onartu zuen Osloko Unibertsitatean, urtebeterako. Osloko urte amaieran, Rona Hungariara itzuli zen. Han, Budapesteko Radium-Cancer Hospital-ean kargu baterako izendatu zuten, radioa sendagaietarako prestatzen.
 Emigrazioa 
Alde batetik errusiarren erasoaren aurrean eta bestetik Bigarren Mundu Gerran Hungarian nazien parte-hartzearen aurrean, 1941 hasieran Ronak bisitari-bisa lortu zuen eta Estatu Batuetara ihes egin zuen. Hiru hilabetez langabezian egon zen, eta espioia zela susmatzen zen, nahiz eta Europan lan egin zuen zientzialarien laguntza bilatu zuen lana aurkitzeko. Estatu Batuetako Fisika Elkartearen bilera batean, Karl Herzfeld austriar fisikaria ezagutu zuen, eta honek Washingtongo Trinity College-n irakasle postua lortzen lagundu zion. Aldi horretan, Carnegie beka bat eman zioten Carnegie Institute-ko Laborategi Geofisikoan ikertzeko, itsasoko uraren eta sedimentuen analisian lan eginez. 

1941 eta 1942 artean, lan bat egin zuen Woods Hole Instituzio Ozeanografikoarekin batera, itsasoko eta ibaiko uretan zegoen radio kopurua neurtzen. 1942an amaitutako bere ikerketak erakutsi zuen erradioaren eta uranioaren arteko erlazioa txikiagoa zela itsasoko uretan eta handiagoa ibaietako uretan. Los Altos-en (Kalifornia) udako bisita batetik bueltatu ondoren, Ronak telegrama lauso bat jaso zuen Rochester-eko Unibertsitateko Optika Institutuaren eskutik, gerra-lana eta polonioa aipatzen zituena, baina esleipen baten xehetasunik ez. Ronak erantzun zuenean gerra ahaleginean lagundu nahi zuela baina immigrazio arazoak zituela, Brian O'Brien bere bulegoan agertu zen eta Manhattan Proiektuaren lan konfidentzialaren izaera azaldu zion. Polonioa ateratzeko metodoa erostea proposatu zioten, eta jarraibide espezifikoak eman zizkioten erabil zezakeen laguntzaile motarako: kimika edo fisika ezagutzen ez duen norbait. Herritarra ez izateak ez zion eragotzi Ikerketa Zientifiko eta Garapenerako Bulegoan (OSRD) lan egitea, eta hari bere metodoak eman zizkion kalte-ordainik gabe. Manhattan Proiektuaren aurretik, polonioa lagin txikietan bakarrik erabilia zen, baina proiektuak proposatzen zuen polonioa eta berilioa erabiltzea neutroiak kanporatzera behartzen zituen erreakzio bat sortzeko eta bonba atomikoarentzat behar den fisio erreakzioa pizteko. Plutonio instalazioak, elementua prozesatzeko behar zenaren zehaztapenetan oinarrituta, Mexiko Berriko basamortuan eraiki ziren Los Alamos National Laboratory-n, baina Ronari ez zioten xehetasunik eman. 

Ronaren metodoak Giza Erradiazio Esperimentazioen Bulegoak gizakiaren erradiazioarekiko esposizioaren ondorioak zehazteko egindako esperimentuen barruan ere erabili ziren. Bere ibilbidearen hasieran, erradioaren arriskuen eraginpean egon zen, gas maskara babesleen eskaerak ukatu baitzitzaizkion, Stefan Meyerrek esposizioaren arriskuak murriztu baitzituen. Babes-ekipoak erosi zituen bere diruarekin, arriskurik ez zegoela sinetsi gabe. Material erradioaktiboko bideak lehertu eta laborategia kutsatu zenean, Rona ziur zegoen bere maskarak salbatu zuela. Rona gaixorik eta Parisen bizi zen urtean, Joliot-Curie hil zenean, arriskuez ere ohartarazi zuen Gleditschek, erradioarekin lotutako anemia arriskua nabarmenduz. 1978an bere esperientziei buruz idatzitako liburuan, erradioaktibitatea aztertzen duten zientzialarien hezur, esku eta birikei egindako kalteaz idatzi zuen Ronak. Eskularrurik erabiltzen ez zutenez eta babesik gabeko bideetan maiz substantziak isurtzen zituztenez, hatz lodia, erakuslea eta nagia sarri hondatuta zituela konturatu zen. Proiektuaren inguruko sekretua dela eta, zaila da jakitea zuzenean inongo proiektutan lan egiten ez duen zientzialariren batek ba ote zekien zehazki zertarako erabiltzen ari ziren bere ekarpenak.

Ronak 1946ra arte jarraitu zuen irakasten Trinityn. 1947an, Argonne Laborategi Nazionalean hasi zen lanean, eta han ioi-trukaketako erreakzioetan zentratu zen. Hainbat lan argitaratu zituen AEBetako Energia Atomikoaren Batzordearentzat. 1948an, bertakotutako estatubatuar herritar bihurtu zen. 1950ean, Oak Ridge-ko Ikerketa Nuklearren Institutuan hasi zuen bere ikerketa-lana, ikerketa nuklearretako zientzialari eta kimikari gisa.  Aldi horretan, itsas hondoko sedimentuen geokronologian lagundu zion Texas A&M Unibertsitateari, eta nukleoen laginak datatu zituen haien desintegrazio erradioaktiboa zenbatetsiz. 1965ean Oak Ridge-tik erretiratu zen eta gero Miamiko Unibertsitatean lan egitera joan zen, Itsas Zientzien Institutuan irakatsiz 10 urtez. 1976an, Rona bigarren aldiz erretiratu zen, eta Tennesseera itzuli zen. Han, bere trazatzaile erradioaktiboen metodoei buruzko liburu bat argitaratu zuen 1978an.

1981eko uztailaren 27an hil zen Tennesseeko Oak Ridgen. 

 Hautatutako argitalpenak 

  Rona, Elizabeth (1978). How it came about: radioactivity, nuclear physics, atomic energy. Oak Ridge, Tennessee: Oak Ridge Associated Universities. ISBN 978-0-930-78003-6. 
 Rona, Elizabeth (1967ko uztaila), Natural radioactive elements in marine environment, Miami, Florida: Atomic Energy Commission.
 Rona, Elizabeth (1964ko ekainaren 26an). «Geochronology of Marine and Fluvial Sediments». Science (Washington, D.C.  American Association for the Advancement of Science) 144 (3626): 1595-1597. Bibcode:1964Sci...144.1595R. ISSN 0036-8075. PMID 17741249. doi:10.1126/science.144.3626.1595



  Rona, Elizabeth (1949).  Argonne National Laboratory, ed. Some aspects of isotopic exchange reactions. Oak Ridge, Tennessee: U.S. Atomic Energy Commission. OCLC 794877518. 
  Rona, Elizabeth (1948).  Argonne National Laboratory, ed. Exchange reactions of uranium ions in solution. Oak Ridge, Tennessee: U.S. Atomic Energy Commission. OCLC 702211487. 
  Rona, Elizabeth; Föyn, Ernst; Karlik, Berta; Pettersson, Hans (1939). The Radioactivity of seawater. Göteborg, Sweden: Elanders boktryck. OCLC 459915451. 
  Róna, Elisabeth; Scheichenberger, Herta; Stangl, Robert (1938). Weitere Beiträge zur Frage der künstlichen Aktivität des Thoriums (alemanez). Vienna, Austria: Hölder-Pichler-Tempsky A.G. OCLC 72698425. 
  Róna, Elisabeth; Neuninger, Elisabeth (1936). Beiträge zur Frage der künstlichen Aktivität des Thoriums (alemanez). Vienna, Austria: Hölder-Pichler-Tempsky A.G. OCLC 72698423. 
  Róna, Elisabeth; Hoffer, Margarete (1935). Verdampfungsversuche an Polonium in Sauerstoff und Stickstoff (alemanez). Vienna, Austria: Hölder-Pichler-Tempsky A.G. OCLC 72698437. 
  Rona, Elizabeth; Rieder, Fritz (1932). Untersuchungen über Reichweiten von Alpha-Strahlen der Actinium-Folgeprodukte (alemanez). Vienna, Austria: Hölder-Pichler-Tempsky. OCLC 457925762. 
  Rona, Elizabeth; Rieder, Fritz (1932). Untersuchungen über Reichweiten von Alpha-Strahlen der Actinium-Folgeprodukte (alemanez). Vienna, Austria: Hölder-Pichler-Tempsky. OCLC 457925762. 


  Róna, Elisabeth; Schmidt, Ewald A W (1927). Untersuchungen über das Eindringen des Poloniums in Metalle (alemanez). Vienna, Austria: Hölder-Pichler-Tempsky A.G. OCLC 72698433. 
  Róna, Elisabeth (1926). Absorptions- und Reichweitenbestimmungen an "natürlichen" H-Strahlen (alemanez). Vienna, Austria: Hölder-Pichler-Tempsky A.G. OCLC 72698422. 




 Róna, Erzsébet (1912). A bróm és az egyértékű aliphás alkoholok (PhD) (hungarieraz). Budapest, Hungary: Budapesti Tudományegyetem. 

 Sariak eta aintzatespenak 

 1933an, Ronak eta Karlikek Austriako Zientzien Akademiaren Haitinger Saria irabazi zuten.
 Bere garaian egindako lorpenengatik ez zuen erabateko aitortzarik jaso, baina Tennesseeko Emakumeen Ospearen Aretoan sartu zuten hil ostean, 2015ean.
 2019an, azkenean, obituario bat jaso zuen New York Times egunkarian, " Overlooked (obituarioa) " seriearen barruan.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Worldcat argitalpenak Erzsébet Róna
 Worldcat argitalpenak Elisabeth Róna
 Worldcaten argitalpenak Elizabeth Rona

Kategoria:Emakume fisikariak
Kategoria:Hungariako zientzialariak
Kategoria:Emakume zientzialariak
Kategoria:Hungariako kimikariak
Kategoria:Budapestarrak
Kategoria:Emakume irakasleak
Kategoria:Emakume ikertzaileak