Erano i capei d'oro a l'aura sparsi

Erano i capei d'oro a l'aura sparsi ("Egunsentian barreiatutako urrezko biloak ziren"). Francesco Petrarcaren Canzoniereko laurogeita hamargarren lirika da (RVF 90), baita LXIX hamalauduna ere (69.a); bertan, egileak Lauraren aingeru-edertasuna goraipatu eta emakume harekiko maitasuna justifikatzen du.

 Testua eta itzulpena 
Testua parafrasia / Itzulpena Erano i capei d’oro a l’aura sparsi
che ’n mille dolci nodi gli avolgea,
e ’l vago lume oltra misura ardea
di quei begli occhi, ch’or ne son sì scarsi;

e ’l viso di pietosi color’ farsi,
non so se vero o falso, mi parea:
i’ che l’esca amorosa al petto avea,
qual meraviglia se di sùbito arsi?

Non era l’andar suo cosa mortale,
ma d’angelica forma; e le parole
sonavan altro che pur voce umana;

uno spirto celeste, un vivo sole
fu quel ch’i’ vidi: e se non fosse or tale,
piaga per allentar d’arco non sana.Egunsentian barreiatutako urrezko biloak ziren,
mila korapilo gozotan bildurik,
eta argi ederra neurrigabe erretzen zen
orain hain urriak diren begi eder horietatik;

eta aurpegia kolore errukitsuko egin zen,
ez dakit egia ala gezurra den, iruditzen zitzaidan:
Ni, maitasunaren ardagaia bularrean neukana,
nor harrituko ote, bat-batean kiskaltzeaz?

Haren ibilera ez zen izaki hilkor batena,
aingeru itxurakoa baizik; eta haren hitzak
giza ahotsa ez bezala aditzen ziren;

zeruko espiritu bat, eguzki bizi bat
ikusi nuena zen: eta orain hala ez balitz,
arkua askatutakoan, ez da zaurik sendatzen.

 Poemaren analisia 
Sonetoak hamalau lerro ditu, guztiak hendekasilaboz idatzita, lau estrofatan banatuta: bi lauko nagusi eta bi hiruko nagusi. Errimak ABBA, ABBA; CDE, DCE egitura metrikoen arabera eraikita daude.

 Figura erretorikoak 
Testuan agertzen diren figura erretorikoak hauek dira: 

 bosgarren lerroan, hipalage bat: pietosi color ("kolore errukitsua");
 sinestesia bat, bigarren bertsoan: dolci nodi ("korapilo gozoak");
 hiperbole bat bigarren  bertsoan: mille ("mila");
 hirugarren eta laugarren bertsoetako hiperbatona esaldiaren / bertsoaren desitxuraketa osoa da: che'n mille dolci nodi gli avolgea ("mila korapilo gozotan bildurik");
 poliptoto bat, hirugarren eta zortzigarren bertsoetan: ardea ... arsi ("dirdira egiten zuen... suak hartuko balu");
 hainbat metafora: d'oro ("urrezkoa", lehen bertsoan); ardea ("dirdira egiten zuen", hirugarren bertsoan); esca amorosa ("maitasunezko ardagaia", 7. bertsoan); arsi ("suak hartuko balu")
 galdera erretorikoa, zortzigarren bertsoan: qual meraviglia se di subito arsi ("zer harridura, bat-batean suak hartuko balu?");
 kiasmoa: uno spirito celeste, un vivo sole ("zeruko espiritu bat, eguzki bizi bat", hamabigarren bertsoan);
 epifonema: piaga per allentar d'arco non sana ("arkua askatutakoan, ez da zauririk sendatzen", hamalaugarren bertsoan);
 hiru anastrofo: a l'aura sparsi ("airean barreiatuak", lehen bertsoan); farsi, / non so se vero o falso, mi parea ("egin zen, / ez dakit egia ala gezurra den, iruditu zitzaidan", bosgarren eta seigarren bertsoetan); Non era l'andar suo ("Haren ibilera ez  zen", bederatzigarren bertsoan);
 antitesia: Non era l'andar suo cosa mortale, / ma d'angelica forma ("Haren ibilera ez zen izaki hilkor batena, / aingeru itxurakoa baizik", bederatzigarren eta hamargarren bertsoetan);
 senhal bat (jarraian ikus)
 paronomasia (jarraian ikus).

 Interpretazioa 

 Senhala: Laura, lauro, l'aura, l'auro 
Petrarcak poema bere maiteari, senhalari, erreferentzia egiten dion izen fiktizio batekin hasten du: prozedura hori, egia esan, Canzoniereko beste konposizio batzuetan agertzen da jada, baina hor bere esanahia biderkatzen du. Izan ere, badago anbibalentzia bat Laura-l'aura (= Laura, emakume maitearen izena / airea), Erdi Aroko tradizioak areagotua, non apostrofoak ez ziren markatzen, baizik eta bata bestearen atzetik idazten ziren. Horren ondorioz, Erano i capei d'oro a l'aura sparsi lerroa "Lauraren bilo horiak sakabanatuta zeuden" eta "Lauraren biloak haizean sakabanatuta zeuden" moduan irakur daiteke: Petrarcak, horrela, testuari bere musa inspiratzailea ematen dio, eta orain figura sotil bezain nonahiko bihurtu da. 

Senhalarekin, Petrarcak Dafneren mitoa ere aipatzen du, Apolo jainkoaren maitasun eroaren biktima den ninfa bat, bere gortetik ihes egiteko erramu bihurtua. Poetak, bere maiteari greziar mitologian hain errotutako izen bat esleituz, Apolorengan haragitu nahi du bere burua, arte guztien jainkoa eta, beraz, poesiarena ere bai. Ez da kasualitatea erramua (Dafneren metamorfosiaren emaitza) aintzaren eta garaipen literarioaren sinboloa ere badela, hainbeste, non Petrarcaren anbizio handiena erramu poetikoarekin koroatzea baitzen. 

Beste bi esanahi ezkutatzen dira Petrarkako jenioaren fruitu honen atzean. Aura, hain zuzen ere, egunsenti gisa uler daiteke, egun berri baten hasiera; analogia horrek, hain zuzen ere, Petrarcak hainbeste nahi zuen berritzea sinbolizatzen du. Gainera, l'auro "urrea" latinismo bat ere bada, garbitasunaren ikurra, Lauraren biloaren kolorera ere iristen dena, zatarkeriatik eta mediokritasunetik urrundutako sentimendu garbia adierazteko. 

 Paronomasia, liskarra edo oharra 
Egiaz, proventzar senhala interpretatzeko saiakera interesgarria da, Lauraren ordez (proventzar eratorpen modu bat) l'aura esatean gauzatzen den fikzioaren eztabaida, erudizio eta teorizazio helburu soilerako.

Hala ere, goian azaldutako teoria berriro ulertu eta berrikusi ondoren, agerian geratzen da senhala ez dela Petrarcaren bertso ospetsurako erretorika-figura egokia. Egokia dirudi, horren ordez, Dante Cerilli idazleak emandako azalpenarekin bat etortzea: hitzaldi publiko batean, argudiatu baitzuen atribuzio erretoriko egokiena "figura paronomastikoa" dela, hau da, antzeko idazkera (edota antzeko erro etimologikoa) duten hitzak lotzen eta aipatzen dituen figura erretorikoa, baina ez berdinak eta, egia esan, soinu bera eta hitzez hitzezko esanahi desberdina dutenak (zehazki, Laura hitzaren homofonoa da l'aura, baina bakoitzak esanahi bateraezina du). Gauzak horrela, hitz-joko bat, izenen asonantzia terminologiko bat eta sinkresi bat edo anominazio bat gertatzen da.

 Memoriaren gaia 
Hamalaudun horretako xehetasun erabakigarri batek Petrarcaren pentsamendua Guinizzelli edo Cavalcanti bezalako poeten pentsamendutik bereizten duela dirudi: gizonaren eta Jainkoaren arteko bitartekari den emakume-aingeruaren gaia presente dago, baina hor Petrarcaren poesiaren aginduen arabera berregin da. Dolce Stil Novoak objektiboki berehalakotasunez deskribatzen duen bitartean, poetaren begien aurrean balego bezala hari buruz hitz egiten duenean, Petrarcarentzat emakume bera iragan zehaztugabe batera proiektatzen da, poetaren oroitzapenetan bakarrik finkatzen den presentzia batean. 

Ez da kasualitatea Petrarcak aukeratutako aditz denbora inperfektua izatea: ia aditz guztiak denbora horretan jokatu dira: erano ("ziren"), avolgea ("estaltzen zuen"), ardea ("dirdira egiten zuen")... Orainaldiari, ordea, rol marjinala esleitu dio, poetaren psikean oso ohikoak diren zalantza-adierazpenetarako soilik erabiltzen baita: non so se vero o falso ("ez dakit egia ala gezurra den"), se non fosse or tale ("orain horrelakoa ez balitz"). 

Kontzepzio hori azpimarratzen da Dantek eta Petrarcak parere ("iruditu") aditzaren erabilera askotarikoan. Beatrice Vita Nuovan jator eta zintzo agertzen da, agerikoa da hala dela; Laurak, ordea, aingeru-ñabardura hiperboliko hutsak agertzen ditu (Siziliako lirikako poesian bezala); hainbeste, non dimentsio guztiz subjektibo batean kokatzen den, poetaren zalantza eta duda-mudak direla eta urratuta (che l'esca amorosa al petto avea, "maitasunaren ardagaia bularrean neukana, / nor harrituko ote, bat-batean kiskaltzeaz?", zazpigarren eta zortzigarren bertsoak). 

 Oharrak 

 Zerikusia duten sarrerak 

 Petrarcaren Canzoniereko hitzen zerrenda
 Bere mendeku dotorea hartzeko
 Ur garbi, fresko eta gozoak