Objektuetara bideratutako ontologia

Metafisikan, objektuetara bideratutako ontologia (OBO edo OOO, bere ingelesezko siglekin) XXI. mendeko Heidegger-en eraginpeko pentsamendu-eskola da, giza existentziaren pribilegioa objektu ez-gizatiarren existentziaren gainetik baztertzen duena. Hori ez dator bat filosofia post-kantiarraren joerarekin, hau da, "munduaz gizakirik eta mundurik gabeko gizakirik gabe hitz egitea" ukatzeko joerarekin.  Objektuetara bideratutako ontologiak mantentzen du objektuak gizakiaren pertzepziotik independenteki existitzen direla (Kanten noumena bezala) eta ez daudela ontologikoki agortuta gizakiekin edo beste objektu batzuekin dituzten harremanengatik. Objektuetara bideratutako ontologoentzat, harreman guztiek, ez-gizakien artekoak barne, beren erlazionatutako objektuak giza kontzientziaren oinarrizko modu berean desitxuratzen dituzte eta elkarren arteko maila ontologiko berdinean existitzen dira.

Objektuetara bideratutako ontologia, askotan, errealismo espekulatiboaren azpimultzo gisa ikusten da, pentsamendu eskola garaikide bat, ikerketa filosofikoaren murrizketa post-kantiarra pentsamenduaren eta izatearen arteko korrelazio batera (korrelazionismoa) kritikatzen duena, halako moldez non korrelazio horretatik kanpoko edozeren errealitatea ezagutezina den.  Objektuetara bideratutako ontologia, ordea, errealismo espekulatiboaren aurretikoa da, eta objektu-harremanen izaerari eta berdintasunari buruzko baieztapen ezberdinak egiten ditu, zeinekin errealista espekulatibo guztiak ez dauden ados. "Objektuetara bideratutako filosofia" terminoa Graham Harmanek, mugimenduaren sortzaileak, sortu zuen 1999ko "Tool-Being: Elements in a Theory of Objects" doktore-tesian. 2009an, Levi Bryantek Harmanen jatorrizko izendapena "objektuetara bideratutako ontologia" bezala birformulatu zuen, mugimenduari gaur egungo izena emanez.

 Mugimenduaren sorrera 
"Objektuetara bideratutako filosofia" terminoa Graham Harman filosofo espekulatzaileak erabili zuen 1999ko "Tool-Being: Elements in a Theory of Objects" doktore-tesian (geroago Tool-Being: Heidegger and the Metaphysics of Objects gisa berrikusi eta argitaratua). Harmanentzat, Heideggeren Zuhandenheit, edo prestutasuna-eskura (readiness-to-hand), objektuak giza pertzepziotik ekintza praktiko edo teoriko baten bidez agertu ezin den errealitatera erretiratzeari dagokio. Ideia hau sakonduz, Harmanek baieztatzen du objektuak modu honetan baztertzen direnean, beste objektuetatik urruntzen direla, baita gizakiengandik ere. Heideggerren pentsamenduaren interpretazio pragmatikoei aurre eginez, Harman gai da substantzia metafisikoen objektuetara bideratutako kontakizun bat proposatzeko. Harmanen lehen lanaren argitalpenaren ondoren, hainbat arlo desberdinetako adituek objektuetara bideratutako printzipioak erabiltzen hasi ziren beren lanean. Levi Bryantek Harmanekin "posta elektroniko bidezko truke filosofiko oso bizi" gisa deskribatzen duena hasi zuen, eta, horren ondorioz, Bryant objektuetara bideratutako pentsamenduaren sinesgarritasunaz konbentzitu zen. Bryantek, ondoren, "objektuetara bideratutako ontologia" terminoa erabili zuen 2009an, Harmanen objektuetara bideratutako filosofiatik izaki diskretuz osatuta egotearen kontu batekin konprometitutako ontologia horiek bereizteko, objektuetara bideratutako filosofiaren (OBP edo OOP ingelesezko terminoetan) eta objektuetara bideratutako ontologiaren (OBO) arteko aldea markatzeko.  Harman-ek idatzi izan du " "Objektuetara bideratutako filosofia" terminoa, hasieran txantxetan, informatikatik hartu zen, baina bere bidea egin du."

 Oinarrizko printzipioak 
Nahiz eta objektuetara bideratutako filosofoek ondorio desberdinetara iritsi, printzipio komunak partekatzen dituzte, besteak beste, antropozentrismoaren eta korrelazionismoaren kritika, finitudearen babesa, "erretiratzea" (withdrawal), eta objektuak azpiratzen edo gehiegi goraipatzen ("overmine") dituzten filosofien baztertzea.

 Antropozentrismoa arbuiatzea 
Antropozentrismoak gizakiak "subjektu" gisa pribilegiatzen ditu gizaki ez direnen gainean, alegia, "objektu" direnak. Antropozentrismo filosofikoak zenbait atributu (adibidez, adimena, autonomia, agentzia morala, arrazoia) gizakietara mugatzeko joera du, beste izaki guztiak "objektuaren" aldaera gisa kontrastatzen dituen bitartean (hau da, lege deterministei, bulkadei, estimuluei, institoari eta halakoei men egiten dieten gauzak). Kanten epistemologiatik hasita, filosofo modernoak antropozentrismo transzendental bat artikulatzen hasi ziren, zeinaren arabera Kanten argudioak, objektuak giza gogamenaren kategoria inposatuetatik at ezagutezinak direla dioena, era berean, babestu egiten dituen diskurtsoak, non objektuak askotan giza ezagutzaren produktu huts bihurtzen diren.Bryant, Levi (12 January 2010). "Onticology–A Manifesto for Object-Oriented Ontology, Part 1". Larval Subjects. Retrieved 9 September 2011. Kanten iritziaren aurrean, objektuetara bideratutako filosofoek mantentzen dute objektuak giza pertzepziotik aparte existitzen direla, eta gizakiak ez diren objektu-harremanek beren erlazionatutako objektuak giza kontzientziaren funtsezko modu berean desitxuratzen dituztela. Beraz, objektu-harreman guztiak, gizatiarrak eta ez-gizatiarrak, elkarren arteko maila ontologiko berdinean existitzen direla esaten da.

 Korrelazionismoaren kritika 
Antropozentrismoarekin lotuta, objektuetara bideratutako pentsalariek baztertu egiten dute korrelazionismo idealista espekulatiboa, Quentin Meillassoux filosofo frantsesak honela definitzen duena: "Ideia horren arabera, pentsatzearen eta izatearen arteko korrelazioa baino ez dugu inoiz eskura, eta inoiz ez besteaz aparte kontsideratzen den termino bat edo bestea".  Objektuetara bideratutako ontologia filosofia errealista bat denez, kontraesanean dago korrelazionismoaren ibilbide antierrealistarekin, zeinak ulermen filosofikoa pentsamenduarekin duen korrelaziora murrizten baitu, korrelazio horretatik kanpoko edozein errealitate eskuraezin gisa baztertuz, eta, horrela, ez du lortzen giza esperientziaren "reifikazio" ontologikotik ihes egitea. Askok hau hartzen dute objektuetara bideratutako ontologoek objektu inerteak edo bizigabeak gizakien berdinak direla ikusten dutela esateko. Objektuetara bideratutako ontologoek, aldiz, ulerkera hori arbuiatzen dute, argudiatuz gizakiek egiten duten modu berean existitzen diren objektuen baieztapena ez dela gauza guztiak balio moral, etiko edo estetikoari dagokionez berdinak direla baieztatzearen sinonimoa.

 Azpiraketa ("undermining"), goraipamena ("overmining") eta bien bateraketa ("duomining") baztertzea 
Objektuetara bideratutako pentsamenduak dio bi estrategia nagusi daudela objektuen inportazio filosofikoa debaluatzeko. Lehenik eta behin, objektuak azpiratu ("undermine") egin daitezke, azpian dagoen substantzia edo indar sakonago baten efektua edo agerpena direla esanez. Bigarrenik, objektuak goraipatu ("overmine") egin daitezke idealismo baten bidez, buruan agertzen denaren azpian ezer ez dagoela dioena, edo, gizarte-eraikuntzan bezala, hizkuntzatik, diskurtsotik edo boteretik kanpoko errealitate independenterik ez izatearen bidez. Objektuetara bideratutako filosofiak, funtsean, arbuiatu egiten ditu bai azpiraketa, bai goraipatzea, biak gutxitzen baitituzte objektuak, errealitatearen beste elementu funtsezkoago batzuei egotziz haien existentzia.

2013ko lan batean, Graham Harmanek duomining kontzeptua ere eztabaidatu zuen. Konputazio zientziatik hitza maileguan hartuz, Harmanek "duomining" erabiltzen du aldi berean objektuak azpiratu zein gain-hartzen dituzten ikuspegi filosofiko edo ontologikoak izendatzeko. Harmanek baieztatzen du Quentin Meillassouxen ontologia "duomining posizio klasiko batean" oinarritzen dela. Izan ere, "gauzen ezaugarri primarioak matematika daitezkeenak direla dio eta Pitagorikoa dela ukatzen du, behin eta berriz esanez zenbakiek ez dutela mundua agortzen, baizik eta, besterik gabe, "materia hil" moduko bat seinalatzen dutela, zeinaren estatus metafisiko zehatza ez den inoiz argitzen".

 Erretiratzea ("withdrawal") 
Objektuetara bideratutako ontologiak dio objektuak independenteak direla, ez bakarrik beste objektuekiko, baita edozein kokapen espaziotenporal zehatzetan animatzen dituzten ezaugarriekiko ere. Horren arabera, objektuak ezin dira agortu gizakiekin edo beste objektu batzuekin teorian edo praktikan dituzten harremanengatik, esanez objektuen errealitatea beti dagoela prest-eskura (ready-to-hand). Errealitateko objektu batek edozein harreman baino gehiago atxikitzeari erretiratzea ("withdrawal") esaten zaio.  Eta objektu guztiak, bere osotasunean, bata besteari partzialki erretiratuak direnez, erlazio oro itzulpen-ekintza dela esaten da, hots, ezein objektuk ezin duela beste objektu bat bere nomenklatura propiora perfektuki itzuli; Harmanek "parafrasiaren arazoa" bezala aipatu du hori. 

 Graham Harmanen Metafisika 

"Tool-Being: Heidegger and the Metaphysics of Objects" lanean, Graham Harman-ek Martin Heidegger-en "Being and Time"-n jasotako tresna-analisia objektuen beren ontologia baten inaugurazio gisa interpretatzen du, ekintza praktikoaren edo signifikazio sareen balorizazioaren ordez. Harman-en arabera, Heideggeren Zuhandenheit-ek, edo prestutasuna-eskura, objektuak ekintza praktikotik zein teorikotik erretiratzea [withdraw] adierazten du, halako moldez non errealitate objektala ezin baita agortu ez erabilera praktikoan ez ikerketa teorikoan. Harmanek, gainera, objektuak giza elkarrekintzatik ez ezik, beste objektu batzuetatik ere erretiratzen direla dio. Berak dio:Etxe edo zuhaitz baten giza pertzepzioan inoiz presente ez dauden gauzen ezaugarri batzuk betiko ezkutuan badaude, gauza bera gertatzen da harkaitz edo euri-tanten arteko elkarrekintza kausal hutsarekin. Gauza bizigabeek ere, bata bestearen errealitateak ahalik eta neurri txikienean erakusten dituzte, bata bestearen karikatura bihurtuz... nahiz eta arrokak ez izan izaki sentiberak, ez dute inoiz elkar aurkitzen beren izate sakonenean, baizik eta soilik “eskura-presente” [present-at-hand] gisa; Heideggerrek “gisa-egituraren” [as-structure] bi zentzu ezberdinez egindako nahasketak bakarrik eragozten du emaitza bitxi hori onartua izatea.

Hortik abiatuta, Harmanek ondorioztatu du ikerketa ontologikoaren gune nagusia objektuak eta harremanak direla, Kanten osteko enfasiaren ordez giza-mundua korrelazioan. Gainera, hau egia da entitate guztientzat, izan gizakiak, ez-gizakiak, naturalak edo artifizialak, Dasein-en garrantzia kentzen dutenak lehentasun ontologiko gisa. Bere ordez, Harmanek objektu kontzeptu bat proposatzen du, partikuletan nahiz giza pertzepziora murriztezinak direnak, eta "sar litezkeen harreman oro gainditzen dutenak".

Heideggerren tresnen analisia Edmund Husserlen ikuspegi fenomenologikoekin uztartuz, Harmanek bi objektu mota sartzen ditu: objektu errealak eta objektu sentsualak. Objektu errealak esperientzia orotatik aldentzen diren objektuak dira eta objektu sentsualak esperientzian soilik existitzen direnak. Horrez gain, Harmanek bi ezaugarri mota iradokitzen ditu: kualitate sentsualak, edo esperientzian aurkitzen direnak, eta kualitate errealak, lanketa intelektualaren bidez eskuratzen direnak.  Objektu eta ezaugarri sentsual eta errealak parekatzeak lau "tentsio" hauek ematen ditu:

 Objektu erreala/ezaugarri errealak (RO-RQ ingelesezko siglez): parekatze honek objektu errealek elkarren artean desberdintzeko duten gaitasuna arrazoitzen du, substratu mugagabeetan kolapsatu gabe. Tentsio horrek, beraz, "objektu erreal edo deskribaezin bati" egiten dio erreferentzia, esperientziaz ulertu ezin diren "propietate errealekin" inkrustatuta. Harmanek "esentzia" gisa aipatzen du hori.
 Objektu erreala/Ezaugarri sentsualak (RO-SQ ingelesezko siglez): Tresna-analisian bezala, erretiratutako objektu bat atzemate sentsualera itzultzen da pentsamendu edota ekintzaz atzitutako "gainazal" baten bidez. Tentsio honek, beraz, "objektu batek kanpoko munduari erakusten dizkion askotariko alderdiei" egiten die erreferentzia, eta edozein printzipio antolatzaile [erreal, erretiratu] gai da ezaugarri horiek batera mantentzeko. " Harmanek "espazio" gisa identifikatzen du hori.
 Objektu sentsuala/Ezaugarri errealak (SO-RQ ingelesezko siglez): Fenomeno kontzienteen egitura, intelektualki intuitutako ezaugarri eidetikoetatik [eidetic], edo esperientzialki interpretatzaileetatik, forjatzen da. Tentsio honek, beraz, "erabat irisgarria den objektu bati" egiten dio erreferentzia, zeinaren ezaugarriak [osotasuneko] azterketatik erretiratzen diren".  "eidos" esaten dio.
 Objektu sentsuala/Ezaugarri sentsualak (SO-SQ ingelesezko siglez): Objektu sentsualak presente daude, baina "ezaugarri eta profil akzidentalen nahasketa" baten barruan sartuta. Tentsio honek, beraz, "objektu sentsual iraunkor bat eta bere kualitateen desplazamendua une batetik bestera" adierazten du, Harmanek "denbora" bezala identifikatzen duena.

Erretiratutako objektuek elkarren artean nola erlazionatzen diren azaltzeko, Harman-ek "kausazio bikarioaren" [vicarious causation] teoria aurkezten du, zeinaren bidez bi entitate hipotetiko hirugarren entitate baten barnean biltzen diren, alboz albo existitzen dena zerbait gertatzen den arte interakzioa abiatzeko. Harman-ek ideia hori kausazio formalaren nozio klasikoarekin alderatzen du, non formek ez duten zuzenean elkar ukitzen, baizik eta espazio komun batean eragiten duten, "zeinetatik denak neurri batean kanpoan dauden". Kausazioa, dio Harmanek, beti da bikarioa, asimetrikoa eta moteldua:"Bikario" esan nahi du objektuek bata besteari eragiten diotela soilik ordezkarien bidez, profil sentsualekin soilik agertzen direnak beste entitate baten barnean soilik agertzen direnak. "Asimetrikoa" esan nahi do hasierako elkarreragina bakarrik gertatzen dela objektu erreal eta sentsual baten artean. Eta "moteldua" esan nahi du objektu errealak ez direla bateratzen objektu sentsualetan, ezta objektu sentsual objektuak beraien ondoko objektu sentsualetan. Objektu baten barne-bizitza asimetriko eta moteldutik, batzuetan, konexio bikarioak sortzen dira... objektu berriak sortuta, euren barne-espazio propioekin.Beraz, kausazioak kontzientziaren norabidetasunaren barruan bizi den objektu erreal baten, edo "intentzio" bateratu baten, eta intentziotik kanpo bizi den beste objektu erreal baten arteko lotura dakar, non intentzioa bera ere objektu erreal gisa sailkatzen den. Hemendik, Harmanek objektuen arteko bost erlazio mota estrapolatzen ditu. "Eusteak" [containment] erlazio bat deskribatzen du, non intentzioak objektu erreala zein objektu sentsuala "biltzen" dituen. "Hurbiltasunak" [contiguity] intentzio baten barruan alboz albo etzanda dauden objektu sentsualen arteko erlazioak gordetzen ditu, bata besteari eragin gabe, halako moldez non objektu sentsual baten albokoak berrantolatu daitezkeen objektuaren identitatea hankaz gora jarri gabe. "Zintzotasunak" [sincerity] objektu erreal bat objektu sentsual batek xurgatzea ezaugarritzen du, objektu sentsuala "serio hartzeko" moduan, objektu hori eduki edo haren ondoan egon gabe. "Konexioak" [connection] objektu errealek intentzioaren sortze bikarioa adierazten du, elkarrekin zeharka topo eginez. Azkenik, "eralazio-ezak" [no relation] errealitatearen ohiko egoera adierazten du, objektu errealak ez baitira zuzeneko interakziorako gai eta beste objektu batzuekiko duten kausazko eraginean eta erlazioan mugatuak baitira.

 Teoriara Kritikak 

Batzuek diote objektuetara bideratutako ontologiak zentzua degradatzen duela gizakiak eta objektuak maila berean jarriz. Matthew David Segallek argudiatu du objektuetara bideratutako filosofoek beren ideien inplikazio teologiko eta antropologikoak aztertu beharko lituzketela, "errealista espekulatibo batzuen nihilismoan irrist egitea saihesteko, non giza balioak kasualitate bat diren unibertso arduragabe eta entropiko batean".

Beste iruzkingile kritiko batzuek, hala nola David Berryk eta Alexander Gallowayk, prozesu konputazionalak eta baita metaforak eta konputazio-lengoaia ere ispilatzen dituen ontologia baten egoera historikoa aipatu dute. Pankonputazionalismoak eta fisika digitalak ideia horiek sakonago aztertzen dituzte.

Joshua Simonek, teoriaren ospearen gorakada arte garaikideko zirkuluetan testuinguratu zuen, "commodity fetishism" aldakuntza gisa -objektuaren nagusitasunera itzultzea, 2008az geroztiko arte-merkatu batean.

Scott Sundvallek objektuetara bideratutako ontologiaren eta pentsamenduaren inplikazio erretorikoak azpimarratu zituen (objektuetara bideratutako erretorika), berez ezinezkoa den abstrakzio horren determinazio ontologiko eta metafisiko faltsua argituz, baita halako posizio ontologiko eta metafisiko baten porrot etikoa eta "politika iluna" zehaztuz ere. 

Rein Raudek argudiatu du objektuetara bideratutako ontologiak ez duela lortzen aldarrikatutako helburuetako bat, hau da, antropozentrismoa baztertzea, eztabaidatzen dituen "objektuak" beti giza aparatu kognitiboak erraz hautematen dituenak edo giza adimenak kontzeptualizatzen dituenak baino ez direlako.

Steven Shaviro kultura-kritikariak objektuetara bideratutako ontologia kritikatu du, prozesu-filosofiarekiko mespretxuzkoegia delakoan. Shaviroren arabera, Alfred North Whitehead, Gilbert Simondon eta Gilles Deleuzeren prozesuen filosofiek objektuak denboran zehar existitzera eta jasatera nola iristen diren kontatzen dute, objektuetara bideratutako ikuspegien objektuak "dagoeneko hor daudela" iritziarekin kontrastean.Shaviro Harmanaren baieztapenaren aurka agertzen da, alegia, Whitehead, Simondon eta Iain Hamilton Grantek objektuak azpiratzen dituztela, objektuak azpiko substantzia sakonago baten adierazpen gisa kokatuz; esanez pentsalari horien aurrekariak, bereziki Grant eta Simondonena, "benetan existitzen diren objektuen pluraltasuna" barne hartzen duela, objektuak epifenomeno hutsak diren substantzia bakar baten ordez.

Peter Wolfendale filosofoak objektuetara bideratutako ontologiari buruzko liburu-kritika bat du, filosofia ez-erlazionalistaren promesa betetzeko gai ez dela argudiatuz. "Aldiz, Wolfendalek dioenez, Harman korrelazionista xelebre bat besterik ez da, mundua agintzen duena, baina keinu mordo bat besterik ematen ez diguna, munduari buruzko egiazko edozein adierazpen egiteko aukera etengabe ezkutatzen duen aipu-mozorroa".
 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Estetikaren teoria
Kategoria:Teknologiaren filosofia
Kategoria:Fenomenologia