Gorliz eta Meaztegietako itsas garraioa

Maria Jose Torrecillak garraio mota honen berri ematen du  eta zera azpimarratzen du, ekimen honek itsas jarduera bultzatu zuela. Normalean aldizkakoa izaten zen, batipat apirila-maiatza eta iraila-urrian. Garraioa untzi  txikietan egiten zen, batipat, bela eta arraunak konbinatzen zituzten untzietan. 

Baserrietako autokontsumoa uztiapenarekin batera burutzea posible zen eta honek baserritarrek ez zituzten eta beharrezkoak ziren beste merkagaiak erosteko dirua eskeintzen zien. 

Arriskuak handiak baziren ere etekinak onuratsuak zirela esan behar da, Eskuarkiro garraio sariak olagizonekin edota administrariekin aurretik akordatzen ziren. Era berean, maestreak (gehienetan untziaren parte bat izaten zirela), tripulatzailekin urteko denboraldi zehatz batetarako egokitzen zitzaien. 

Ba zegoen negozioan sartzeko beste era bat, hain zuzen, untziaren parte bat erosiz, Honela, untzia denboraldia bukatzerakoan (tripulazioaren etekinak eta gastuak deduzitu ondoren), jabe bakoitzari dirutza bat esleitzen zitzaion beren partaidetzaren arabera. Itsasontzien jabego parteak erdi bat eta hamaseigarren parte bat bitartekoak izan zitekeen; ba ziren erehogeitamabigarreneko parteak ere. Gutxi gora behera akzioko sozietate bat bezala funtzionatzen zuten parte hauek. Ordenantzetan azaltzen den bezala, praktikak eta ohiturak tajutzen zuten mozkinen formulak.

Azpimarratu beharra dago nola aktibitate honi esker itsas betekizunekin harreman zuzena ez zuten jendearen partaidetza lotu zela. Kofradiako kideen alargunek eta semeek partaidetzak heredatu onodoren partaidetza hauek mententzen zituzten dirutza iturri gisa. Dena den diru turri hauek murriztu egiten ziren lan aktiboari zegokion irabazia ez bait zuten eskuratzen. 

Gehienetan eta bereziki untzi txikietan partaidetzadunek tripulazioa osatzen zuten eta armadore gisa aritzen ziren ere. Torrecillak lehen aipatutako lanean, Lopategi eta Orbeta-Bidezarreta senideen adibidea aipatzen du,  

Beste aldetik tamaina handiagoko untzietan (kabotaia handiago eta ibilbide luzeagotan ari zirenak), tripulazioaren kontzeptuan bereizketa bat egin beharra dago: alde batetik eta bestetik jabeak. Dena den, kapitainak  partaidetza bat eukitzen zuen. Untziek fletatzea-pleitatzea kostu handia suposatzen zuen; are gehiago denboraldi hasieran jarri behar zen dirua aurreratzea edota partaidetza baten erosketa. Horregatik tartean nabigatzaile eta jabedun hedatuak sartzen dira. Hauen artean Artaza, Oñate, Arteaga eta Hormaza sendiak aurki genezake.  

Azkenik, negozio honen barruan maileguak ere bere tokia zeukan. Askotan garraio jarduera honen mailegu kontratuak eskribauen aurrean burutu ziren. Garraioaren gastu nagusia denboraldi hasieran untziaren horniketa egitea izaten zen. Aparailuak eta tresneria berrezarri eta untziaren kalteak konpontzea, janariak erostea eta hainbat pagu aurreratzea beharrezkoa zen. Untzien partaidetza zutenak behar zen dirutza hori ez zuten beti eukitzen eta horregatik askotan mailegura jotzea guztiz beharrezkoa zen. Aztertu dezagun mailegu hauen funtzionamendua nolakoa zen. 

Mailegua eskeintzen zuenak dirua entregatu ondoren, diru hori eskatzen zuena diru hori amaieran osorik bueltztzera behartuta zegoen. Orduan dirutza horren gaineko irabazia era ezberdinetan egiten zen. 

Lehendabiziko eraren arabera, XVII mendean zehar, untziak egindako bidai bakoitzeko, errealen kopuru zehatz bat finkatzen zen. Adibidez, A.G.S.V. Protocolos Notariales Gonzalo Sarachaga (1672-88), 1672eko urtarrilaren 30eko Mailegua, idazkian agertzen den testuan deskribatzen digu Torrecillak. Plentziako Sebastian Aguirre, Juan Cuculluri (gorlizkoa) 30 dukatu  ematen dizkio meategi gaiak garraiatu dezan. Emankizun honen truke uda amaieran Cuculluk diru horretaz gain bidai bakoitzeko bederatzi erreal eman behar dizkio Aguirreri. Juan Cuculluk urte horretan garraioen bitartez 50 dukatu atera zituen. Gainera, bidaia erratuko balitz edota gertakizun  batengatik garraioaren etekina galduko balitz, orduan prestatzailek ez zuen garraioaren bere partea kobratzen. 

Era berean, erdikatutako zamako bidai bakoitzeko ordainketa egitea akordatu zezaketen nahiz eta mota hau hain erabilia ez izan (A.G.S.V. Protokolos Notariales Gonzalo Sarachaga 1672-88) 1671eko azaroaren 20ko ) los 22 ducados: Plentziako Maria Arambalzak bidai bakoitzeko 10 erreal jasoko ditu eta bidaia erdibitua ba doa orduan jasotzekoa 5 errealekoa izango da.  

XVII mende amaieran beste kontratu mota berriak agertzen dira. Kontratu hauen etekina irabazbidezkoa da. Hau da, ez dago errealen kopuru finko bat  baizik eta maileguan emandako dirua eta kostera etekinaren proportzioan kalkulatutako dirutza bat. Kontratu mota hauek gauzatu zituzten Plentziako Thomas Lopategui eta Antonia Basaldua senar-emazteak Pascual Lopategui edo Martin Achutegui maestreekin (A.G.S.V. Protocolos Notariales Juan Igartua 1696-1706). 

Azken kontratu mota batek, XVIII mendean oso erabilia, lehendabizikoa bezala zen baino ez zuen bidai bakoitzeko pagua kontuan izaten. Adibidez, 1705eko urtarrilaren 7ko izkribua), Juan Artazak Diego Artegari 22 dukatu ematen dizkio “en gananzia y pérdida sobre el navío del segundo “Santiago”; por cada viaje le dará un interés de diez reales menos los de flete y con obligazion (de devolver) los 22 ducados mas su gananzia al finalizar el verano”. Plentzian auzatutako mailegukariak anitzak dira baino Gorlizeko jendeak ere halako kontratuan parte hartu zuten: Antonio Cucullu, Martin Gana, Martin Zugasti edo Juan Artaza. Dirudienez beharretsipen ekonomiko hau galduz joan zen XVIII mendearen bigarren erdian, hain zuzen, Maria Jose Torrecillak adierazten duenez gizaldi horretako  urte horietan ez bait dira ikuskatutako protokoloetan halakorik aurkitu. 

Hasieran esan dugunez mineralaren garraioa, Erdi Arotik Bizkaiko mendebaleko kostaldetik burdina garraiatzen zen Bizkaiko, Gipuzkoako, Frantziako Hegoaldeko eta Kantabriako burdinolak hornitzeko. Mineralaren onrziratzea portu eta badia babestuetatik abiatzen zen edukiera txikiko txalupetan.  

Dokumentu multzo baten arabera begibistan geratu da urteko uda garaian eta mendetan zehar ikusi dugu lan tratu bazegoela, batez ere Plentzia, Barrika, Gorliz e.a.eko Kofradietako nabigatzaileak era desberdineko erlazioak hedatu zituzten Nerbioi ibaiko meaztegi aldearekin, hots, Bilbo, Portugalete eta Muskizekoekin. 

Beste aldetik, Juan Alonso de Mugica y Butron hainbat burdinolen jabea zen 1564 urtean eta aktibitate horren ekoiztasunak Plentziako ibaiaren eta portuaren garapena bultzatu zuen. Azken pertsonaia honen aitonak, Gomez Gonzalez de Butron 1506 urte zera esaten zuen: Plentziako ibaian itsasotik eta itsasora gai anitzak garraitzen dira, besteak beste, budin-zainetako mineralea, garia, tresneria...  

Bitartean, Jaurerri barruko barne garraioa egiteko arraun eta bela untzi txikiak nahikoak dira, estaldura ala estaldurarik gabekoak; txalupa handiak, berriz, ibaiak goratzeko Galizia, Santander, Asturias edota Gipuzkoarako bidaiek garatzeko.itxura handikoak, azkarragoak eta ondo hornitutako untziek behar dituzte. Batzuk mineralagarraiatzen dute, ikatza eta beste tresna eta enkarguak. Besteak, aldiz, mineralaz gain beste merkagai asko ere garraiatzen dituzte: burni landua, kakaoa, zukrea, larruak, makailoa, bale koipea, egurra... Gainera gero eta adibide luzeagoak egite badira, oduan bueltako garraioak aurkitzeko aukera errazten du.  

Uribeko burdinolei eskaintzen ziren zerbitzuen gain (Palados eta Arbinan desontziratzeko), beste eskualde batzuetan ere aritu ziren. Baina, dirudienez, Busturiako eskualdean ez ziren aritzen. 1780 urtean Busturiako olagizonek zerbitzu txarra eta garestiagatik kexu agertu ziren (garraiolariak salneurri altua guda gatazkaren ondorioz justifikatzen zuten). Kexua zela eta Korregidoreak aginduta ekainean erauzpena debekatu zen. Plentziako Kofradiak neurri hori berriro gogortzea eskatu zuen eta erabilitako argudioa zera zen, eskualde hartatik ez zirela aritzen bertako hondoa baxua zelako (orduan bertan aritzen ziren untziak Mundaka, Ea eta ingurukoak ziren) eta batez ere beraien bidaiak kanporantz bideratzen zituztelako (A.G.S.V. A. Alto, Venas, Reg. I, Expedientes sobre venas 1780-1800; 1780eko ekainaren 9an).  

Gipuzkoako portuetara egiten ziren joanetorriak ugariak ziren, (adibidez, Deba, Zumaia Zarautz, Orio Donosttia

Gipuzkoako portuetara egiten ziren joanetorriak ugariak ziren, (adibidez, Deba, Zumaia Zarautz, Orio Donosttia eta Hondarribiako portuak), protokolo anitzetan errepikatzen denez. Beste helmuga urrunagoak ere aipatzen dira: Donibane Lohitzune edota Ribadeo. 

Mea untziratzen zen tokiak Muskizeko eta Barakaldoko Desertu-Galindo ziren. Bertako minerale finkatzaileek Gorlizeko haibat jendeekin tratuak burutu zituzten. Muskizen kofradiako kideekin hondoari buruzko komenioak sinatu baziren ere, Nerbioi ibaian zama txandak eta porturatzeko gune desegoniei buruzko kexuak ugariak izan ziren (A.G.S.A. A. Alto Venas, Reg. I, Expedientes sobre venas 1780-1800, 23 fol. eta ondorengoak).  

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak