Los Gorosko krisketa

Los Gorosko krisketa Erdi Aroaren hasierako gerriko baten krisketa edo belarria da, Otogoiengo Los Goros leizean aurkitua. Bere estiloagatik bisigodo edo frankoei esleitu zaie, baina azken urteetan baskoien krisketa dela proposatu da. Gaur egun Arabako Arkeologia Museoan dago.

 Aurkikuntzaren testuingurua 
Los Goros Gasteizen dago, Otogoien herritik gertu. Leizeak hainbat sarbide ditu, eta guztira 2.000 metroko garapena du karst sistema batean, Badaiako mendilerroaren azpian. XIX. mendean Manuel Iradierrek aztertu zuen, eta handik mende batera Luis Heintzek eta "Manuel Iradier Talde Txangozalea"k arreta jarri zuen bertan. 1954an hainbat hezur aurkitu ziren, baita material arkeologikoa ere, garaian bisigodoei esleitu zitzaizkienak. Objektuen artean, ikusgarriena krisketa zen. Lehen ikerketa 1957an argitaratu zuen Pedro de Palol arkeologo katalanakde Palol, P. (1957). Los objetos visigodos de la cueva de Los Goros (Hueto Arriba-Alava). 

Kobazulo horretan bertan aur­kitu ziren, halaber, burdinaz­ko aizto bat, mutur batean buka­tzen den angeluzuzeneko orria eta kirten zatia duena, 145 mm luze eta 22 mm zabal dena, azken aldian aizto baten ordez arropari eusteko kako gisa interpretatu dena. Horrekin batera, 145 mm‑ko frantziska motako aiz­kora, luzean 102 mm‑ko aho indartsua eta beso luzea eta ahoaren bestaldeko tutuaren luzamenaz kirtena estalia duena, esleipenerako garrantzi berezia duena. Azkenik, aihotz oker bat ere bazen, bi aldeetan aho-biko zorro­tza duena, 220 mm da bere gehiengo luzera eta 65 mm-koa zabalera. Berriki egindako ikerketek aihotzaren interpretazioa baztertu eta larrua ontzeko tresna bat dela proposatu dute.

 Deskribapena 
Metalezko krisket edo belarri bat da, gerriko batean erabiltzen zena. 35 milimetro altu eta 105 milimetro luze da, hiru ataletan. Xafla burdinazkoa da. Deskribapenean liriformea dela esaten da, xafla laukizuzenarekin, baina estuagoa erdialdean. Bi alde dekoratu ditu, bata xafla nagusian, eta bestea zirkulu bat, gerrikoari lotzen zaion aldean. Haren dekorazioa damaskinatu teknikaren bidez egin zen, letoi eta zilarrezko hariekin. Damaskinatua egiteko letoian moztu ziren formak, eta burdinari lotu, gero zuloak zilarrezko hariekin betetzeko. Horrela, hiru kolore lortzen dira: urrekara, marroi iluna, eta zuri distiratsua, hiru materialen kontrastearen bidez. Teknika hori Bizantziar inperioan antzeko krisketak egiteko erabiltzen zenarekin parekatuta desberdina da, baina Mediterraneo ekialdetik iristen ziren kalitate artistiko handiko produktuen imitazio moduan har liteke.

Dekorazioan launa hankako bi animalia ikusten dira, eta zirkuluaren barruan hirugarren bat dago, antzekoa dena. Txakur bat eta orein bat dira, de Palolen arabera; aldiz, Gilen ustez, grifoak ; eta Hierroren iritziz, lehoiak. Batak bestearen isatsari kosk egiten dio. Haginka jasotzen duenaren bularretik lerro kurbatuak agertzen dira, Palolek hego moduan interpretatu zuena, baina Hierrok hori ukatzen du. Zirkuluaren barruan dagoena salto egiten ari dela ematen du, eta hainbat lerro ditu azpian. Gainontzean, lerroekin osatzen da dekorazioa. Urrea eta kobrea aipatzen ziren de Palolen lehen deskribapenean, nahiz eta ez den zuzena:

 Esleipena 
 Bisigodoak 
Mendebaldeko Erromatar Inperioaren erorialdiaren osteko lehen mendeetako arkeologia nahiko iluna da, eta horregatik zaila izan da objektu baten esleipen zehatza egitea. Horregatik, Los Gorosko krisketa eztabaida iturri da.

Bertatik igarotzen ari ziren bisigodoena dela proposatu zuen de Palolek bere lehen interpretazioan, VII. mendekoa, nolabait Hispanian logikoena izango zelakoan: "Gure iritziz, ez da garai bereko franko edo burgundiar artean hain arrunki azal­tzen diren eta VII. mendeko hispaniar‑bisigodoen lantegietan hainbesteko eragina duten kanila horietako bat." Jatorri bisigodoa beste argitalpen askotan agertu da, de Palolen irakurketa horretan oinarrituta. Hierroren arabera damaskinatua eta forma ez dira ohikoak merovingiarren artean, eta Iberiar penintsulako diseinua da, non antzeko beste hogei bat elementu aurkitu diren. Tesi berbera defendatu dute beste ikerlari batzuek, Iberiar penintsulan aurkitutako damaskinatutako gerrikoak ikertzean. Hala ere, diseinu eta elementuen eboluzioaren aldetik Los Goroskoa zaharrena dela proposatu du Hierrok, eta zuzenean bizantziar ikonografiari lotuta egotea, hainbat katalogotan ikus daitezkeenen antzekoak. Schulze-Dörrlammen arabera, bizantziar ikonografiako bi animalia horiek Physiologusen agertzen diren pantera eta herensugea dira. Hierrok ez du aukera baztertzen, baina Joben liburuko  pasartea ere aipatzen du:

Joben liburuko pasartea Leongo probintzian aurkitutako antzeko krisketa batean ere agertzen da, kasu horretan argiago, eta aurrerago egindako bizantziar ikonografian ere antzeko irudiak aurki daitezke. VII. mendean Omeiatar Kalifa-herrian oso modan egon ziren horrelakoak, bereziki Sirian, eta horregatik Hierrok proposatu du garai horrekin lotuta egotea, agian VIII. mendean jada, siriar merkatariak Toledoko Erresuma bisigodoarekin merkataritzan jarduten zutenean.

 Frankoak edo merovingiarrak 
Aldaietako nekropolia aurkitu ostean, H. W. Böhme historialariak proposatu zuen 541ean Txildeberto I.ak eta Klotariok egindako Hispaniaren inbasioan hildako soldaduak lurperatzeko lekua zela, bertan aurkitutako arma kopuru handia eta motak argudiatuta, bereziki frantziska izeneko aizkorak. Frantziska horretako bat da Los Gorosko krisketaren ondoan aurkitutako aizkora, eta Aldaietako gizonezko asko euren armekin zein gerrikoarekin ere lurperatu zituzten. Merovingiarren hipotesiaren alde dago damaskinatua ez zela teknika erabilia Hispanian, baina nabaria dela merovingiarren eta burgundiarren artean. Merovingiar jatorriko (edo eragineko) hipotesiak krisketa VI-VII. mendeetan kokatzen du.

Plazaolak Aldaietako ehorzketak eta Iruñea ondoko Buzagakoak lotu ditu, eta horiek ere Pirinioen iparraldeko tipologia dutela proposatu du, nahiz eta ez duen defendatzen frankoenak direnik. Buzagan ere gerrikoak dituzte lurperatutako askok. Hierrok, aldiz, Aldaieta eta Los Gorosen arteko lotura ukatzen du. Beste norabide batean bada ere, Agustin Azkarate historialariak ez du babesten Böhmeren Aldaietako irakurketa, Los Gorosko eta beste aztarnategi batzuek antzeko tipologiak dituztelako, eta ezin direlako guztiak izan 541eko inbasioan hildako soldaduen ehorzketak. Era berean, de Palolek Los Gorosko aizkora alderantzizko posizioan interpretatu zuela defendatu du, eta tipologia Arabako berezkoa dela, Böhmek ere aipatzen duen berezitasuna. 

 Baskoiak 
Azken urteotan, narratiba berri bat agertu da erromatar inperioaren erorketaren ostean Euskal Herriko boterearen antolaketaren inguruan. Mikel Pozok bere doktoretza tesian proposatzen du baskoiak zirela Ab Asturica Burdigalam bidearen zaintza egiten zutenak III. mendeko krisialdiaren ostean. Proposamen horren arabera, herri germaniarren inbasioen ostean, erromatar agintari berriek baskoiei (rustici gisa aipatuak) bidearen kontrola kendu zieten, eta horietako batzuk altxatu ziren, sueboekin bat eginda, bisigodoei eta erromatar zein baskoi lurjabeei aurre eginez, Bagauden matxinada gisa aipatu zutena garaiko iturriek, nahiz eta soilik aipatzen duten Aracilum izeneko lekua, beharbada bidean zegoen Uharte-Arakilekin lot daitekeena. Gatazka horren ostean bisigodoek maiz aipatzen zituzten baskoiak, eta Pozok defendatzen du Orreaga, Iruñea eta Iruña-Veleia arteko eremua kontrolpean zuen elite militar baskoi batek hartu zuela lurraldearen nagusigoa, eta Aldaietako nekropolia edo Los Gorosen aurkitutako objektuak baskoien botere horri dagokiela, Argarai edo Santsoleko aztarnekin batera. Los Goros Iruña-Veleiatik eta galtzadatik gertu dago, bost bat kilometrora iparraldean eta, beraz, eremu horren kontrolpeko eremuaren barnean.

Plazaolak egindako laburpenaren arabera, euskal lurraldeak frankoen eta bisigodoen artean geratu ziren, eta nabarmen aritu ziren bataren zein bestearen kontra, indar militar antolatu gisa. Maria Angeles Mezkiritz arkeologoak antzeko ildotik jotzen zuen, Iruñean aurkitutako nekropolietako elementuak aipatzerakoan:

Pozoren ustez, gerrikoek izaera mistoa dute, batzuk argiki dira merovingiar estilokoak, baina Los Goroskoak baditu paraleloak bisigodoen artean, azken urteotan aurkitutako beste batzuekin, bereziki. Baliteke Iruñean iparraldetik inportatzea gerrikoak, baina Los Gorosen kasuan, bere itxurarengatik, hegoaldetik inportatutako objektu bat izatea. "Aldaieta fazies" gisa izendatu duenak ez du babesten ez bisigodoen kontrolpeko lurraldearena ez frankoek kontrolpekoa, baizik eta produktuen eta objektuen fluxua zuen muga ez itxi batena. Gainera, Los Gorosen lurperatutakoak familia bat izan litekeela dio, bi gizonezko, emakumezko bat eta gazte bat baitira, Palolek proposatutako bisigodoen partida militar galdu batekin bat ez datorrena. Baskoien hipotesia defendatzeko argudio nagusia da garai horretan aurkitutako ehorzketa gehienetan armak eta gerrikoak daudela, elkarrekin lotuta: hau da, gerriko bat aurkitu den bakoitzean, arma batekin lotuta egon da, baita Los Gorosen kasuan ere. Eta kasu batzuetan, Aldaietan adibidez, hildakoak ez bazuen gerrikoa jantzita, bere ondoan jarri zuten hil ondoren, ostilamenduaren parte, baskoiek gerrikoei garrantzi berezia ematen ziotela pentsatzera garamatzana, erromatarren artean cingulum militarea bezala.

 Antzeko aurkikuntzak: Lazaldai kobazuloan (Zuia, Araba) aurkitutako gerriko plaka 
2022an egindako esku-hartze arkeologiko batean, Antzinaro Berantiarreko gerriko-krisketaArtikuluan gerriko-klabe terminoa erabiltzen dute. bat aurkitu zuten. VII. mendeko pieza barrunbearen galeria batean zegoen eta Akitaniako toreutikaren eragin argia erakusten du, bere morfologia tipikoki hispaniarra izan arren. Bere dekorazioa erdiko lotura handiengatik eta puntuzko marraduraren erabileragatik nabarmentzen da, eta horrek iparraldeko Pirinioetako ekoizpenekin lotzen du. Pizaren azterketak, kobazuloetan, nekropolietan eta inguruko herrietan aurkitutako beste aurkikuntzekin batera, Antzinaro Berantiarrean penintsulako "Baskoniako" tradizio hispano-bisigodo eta akitaniar elementuen elkarrekintza islatzen du. Kultura nahasketa horrek Pirinioen bi aldeetan elkarrekintza bizia iradokitzen du, bai hileta ohituretan bai objektuen zirkulazioan ikusgai dagoena. Beraz,  Lazaldai kobazuloko gerriko plaka ikertu dutenen hitzetan "funtsezko pieza da Euskal Herriko kultur hibridazio prozesu hauek ulertzeko."

 Erreferentziak 

 Bibliografia gehigarria 

 Azkarate Garai-Olaun, Agustin (1993) Francos, aquitanos y vasconestestimonios arqueológicos al sur de los Pirineosneos.pdf Archivo español de arqueología,  0066-6742,  66, 167-168 zk. 149-176. or.
 (2007) “Necrópolis de Buzaga”, La tierra te sea leve. Arqueología de la muerte en Navarra, Pamplona, 195-198. or.
 Azkarate Garai-Olaun, Agustin eta García Camino, Iñaki (2013) “Materialak. Gerriko belarriak”. Arkeologi museoaren koadernoak, 5. Arkeologi museoa eta Bibat museoa. 44-53 or.

 Ikus, gainera 
 Aldaieta
 Finaga

 Kanpo estekak 

Kategoria:Baskoiak
Kategoria:Arabako historia
Kategoria:Euskal Herriko Erdi Aroa
Kategoria:Antzinaro Berantiarra Euskal Herrian
Kategoria:Artefaktu arkeologikoak