Ophrys speculum

Ophrys speculum Orchidaceae familiako orkidea espezie bat da, monopoidala eta lurrekoa, Orchidinae azpiko-tribukoa. "erle orkidea" deitzen zaionetako bat da.

 Etimologia 
Ophrys Izena grezieratik dator, bekain esan nahi duen “ophrys” hitzetik. Genero honek duen estimu handiari erreferentzia eginez.

Speculum hitza grezieratik dator, ispilua esan nahi duen “especulum” hitzetik, ispilu batean ikusita, erle baten sabela bezala pasa daitekeelako, bere labeloari egiten dio erreferentzia.

Ophrys Plinio zaharraren (K.o.23-79) idatzitako “Historia natural” liburuan aipatzen da.

Orkidea horiei “erle orkidea” deitzen zaie.

 Habitata 
Lurreko espezie monopoidal hau Mediterraneo osoan (Espainia, Frantziako hegoaldea eta Korsika) eta, oro har, Europa osoan banatuta dago. Belardietan, garrigetan, sastrakadietan eta basoetan, 25 eta 30 cm bitarteko altuera hartzen dute.

 Deskribapena 
Orkidea hauek udan lozorroan egoten dira lurpeko erraboil tuberkulu gisa,  elikagai-erreserba gisa balio duena. Udaren amaieran eta udazkenean hostoen erroseta bat garatzen dute. Tuberkulu berri bat ere garatzen hasten da eta hurrengo udaberrira arte heltzen da, tuberkulu zaharra poliki-poliki hil egiten da. Hurrengo udaberrian lore-zurtoina garatzen hasten da, eta loraldian zehar hostoak zimeltzen hasten dira. Ophrys orkidea gehienak onddo sinbionte baten menpe daude, hau dela eta, bi hosto alterno txiki bakarrik garatzen dituzte. Sinbiosi honen ondorioz ezin dira transplantatu. Oinarriko hosto txikiek lurrari atxikitako erroseta bat osatzen dute. Lantzeolatu oblongoak dira koskarik gabeko biribilduak eta kolore berde-urdinxka dute. Udazkenean garatzen dira eta neguko izozteetan iraun dezakete.

Ophrys speculum lurreko orkidea da, eta lurpeko tuberkulu txiki globularra du eta bertatik 30 cm inguruko lore-zurtoin tente, soil eta adargabe bat ateratzen da. Loreek labelo handia dute. Labeloa, hiru-lobulatua eta marroi iluna da, erdiko lobulu belusatua, triangeluarra, luzanga eta sabelduna duena. Labelo marroi-gorrixkak, 13 eta 18 mm bitarte inguruko luzera izaten dute eta hiru lobulu ditu, alboko biak triangeluarrak, apur bat aurrerantz biratuta, ile ugariekin, finak eta zetadunak, intsektuen elitroak imitatuz. Tarteko lobulua glabroa da eta albokoak baino handiagoa, zeinetan espekulua urdin-altzairu kolorekoa da, I itxurakoa, erdiko ispilua eremu iletsutik mugatzen duen ertz horiarekin.
Aldaera honek tamaina berdineko bi albo sepalo ditu, hirugarrenak apur bat aurrera egiten du. Hiru sepaloek 7 mm inguruko luzera dute eta kolore berde argi uniformea dute alboetan bi marra marroiekin eta erdian hainbat marrarekin. Barneko petaloak sepaloak baino dezente txikiagoak dira, estuak eta zorrotzak (intsektu baten antenak imitatzen dituzte), baina sepaloen kolore berde argi bera, eta kontraste handia egiten dute labeloaren tonu ilunekin. Bi eta hamar lore garatzen dira lore-zurtoinean hosto basalekin. Loreak paregabeak dira, ez bakarrik ezohiko edertasunagatik, kolore-gradazioagatik eta aparteko formagatik, baita intsektuak erakartzeko duten asmamenagatik ere. Kasu honetan, bere labeloak Dasyscolia ciliata baten sabelaldea imitatzen du, Scoliidae familiako liztor batena. (Espezie hau oso aldakorra da bere patroietan eta kolore mailan. Martxoaren erdialdetik apirilera loratzen dira.

Iradokizun bisual honek erakargarritasun intimo gisa balio du. Polinizazio mimiko hori areagotu egiten da, intsektu emeak araldian izaten duen usaina sortzen baitu. Feromona haiek intsektua ikertzera hurbiltzea eragiten dute. Aldi jakin batean bakarrik gertatzen da hori, hau da, arrak araldian daudenean eta emeak oraindik kopulatu gabe daudenean. Intsektua hain dago asaldatuta lorearekin kopulatzen hasten da. Horri “pseudokopulazioa” esaten zaio eta labeloaren irmotasuna, leuntasuna eta ile belusatuak dira intsektuak lorean sartzeko pizgarririk handienak. Polinia intsektuaren buruan edo sabelaldean itsasten da. Beste lore bat bisitatzen duenean, poliniek estigma jotzen dute. Poliniaren harizpiak posizioa aldatzen dute garraioan, polen zereoen aleek estigma jo dezaten, horixe baita ugalketaren fintze-maila. Filamentuek posizio berria hartzen ez badute, baliteke poliniek orkidea berria ez ernaltzea.

Orkidea bakoitzak bere intsektu polinizatzailea du eta espezie polinizatzaile honen erabateko menpe dago bizirauteko. Are gehiago, litekeena da ar engainatua ez itzultzea. Horregatik guztiagatik, Ophrys populazioaren %10 inguru bakarrik polinizatzen dira. Hori nahikoa da Ophrys populazioa kontserbatzeko, kontuan hartuta ernaldutako lore bakoitzak 12.000 hazi txiki-txiki sortzen dituela.

 Sinonimoak 
 Ophrys vernixia Brot. 1804
 Ophrys scolopax Willd. 1805
 Ophrys ciliata Biv. 1806
 Ophrys speculum var. lutescens J.J. Rodr. 1904
 Ophrys vernixia ssp. ciliata (Biv.) Del Prete 1984
 Ophrys vernixia ssp. orientalis Paulus 2001

 Galeria   

 Erreferentziak   

 Kanpo estekak 
 Ophrys speculum en Granada, Spain
 Campsoscolia ciliata (Scoliidae) - Pseudocopulación en Ophrys speculum (Orchidaceae), y Polinción. IWF Wissen und Medien GmbH. Con video!  

Kategoria:Orchidaceae