Esklabotza Euskal Herrian

Esklabotza Euskal Herrian urtetan diru iturri handia izan zen. Euskal Herriko ekonomia ez zen inoiz nagusiki esklabista izan, baina, dena den, euskal herritar asko aberastu ziren giza esplotazioari esker. Trafikoa debekatu ostean ere, XIX. mendean, esklaboen salerosketan segitu zuten merkatari askok. Euskal Herrian, bestetik, esklaboen presentzia ere ezagutu zen baina odol garbitasunaren kezkarekin ez ziren hainbeste izan.

 Esklabistak 
Euskal herritarrak, hala nola katalanak, andaluziarrak, kantabriarrak... Espainiako monarkiaren menpeko herri oro esklaboen trafikoan eta esklabotza kolonialean inplikatuta egon ziren maila batean ala bestean. 

Erdi Aroan jada bazeuden esklaboak Euskal Herrian, baina Amerikaren konkistaren ondotik hauspotu zen praktika hori. XVI. mendean, makina bat euskal herritar joan zen kontinente hartara, eta hasi ziren aberasten, batik bat nekazaritza industriala sortzeari esker: kakaoa, azukrea, tabakoa, kafea eta beste produktu kolonial batzuk ekoizteko lursailak ugaritu egin ziren. Lur horiek ustiatzeko beharrezkoa zen bortxazko lana, hau da, esklabotza: «Milioika esklabo eraman zituzten Ameriketara garai hartan, ordura arte inoiz ikusi baino gehiago», azaldu du Oscar Álvarez Gila EHUko historialariak.

Kasu baterako, egungo Haitin, Frantziako Saint-Domingue kolonia izan zen. 1804an independentzia lortu zuen arte, gaskoiak, bearnesak eta Iparraldeko euskal herritarrak izan ziren esklabistarik behinenak uharte hartan. Martin Lopez Isasi Eibarko merkatariak (Gipuzkoa, 1525-1597), esaterako, etekin mardulak lortu zituen esklaboen salerosketari esker. Eta esklabotzan oinarritu zen, ezinbestean, gure herrian zabaldu zen txokolatearen inguruko arrakasta: Caracasko Gipuzkoar Konpainiak hornitu zituen kakaoz hemengo ekoizleak, 1728tik 1785era bitartean. «Baina kakaoa ekoizteko langileak behar dira...», gogorarazi du Alvarezek. Jakina nondik zetorren eskulan hori.https://irutxulo.hitza.eus/2022/02/02/euskal-herria-tromelin-erakusketa/ 

Edozelan ere, Hego Euskal Herrian XIX. mendean izan zuen esklabotzak indar handiena. Hain justu, noiz-eta haren kontrako iritziak indartsuenak zabaldu ziren garaian eta Atlantikoko giza trafikoa jada debekatua zegoenean. Espainiako Erresumaren kolonia zen Kuba artean, eta loraldi ekonomiko bat izan zen han, batik bat azukrearen, kafearen eta tabakoaren ekoizpenean oinarritutakoa. Beharginen sekulako eskariari erantzuteko, debekuei muzin egin zieten plantazioetako jabeek. 

XIX. mendekoak dira osperik handiena duten hemengo esklabistetako batzuk: esaterako, Manuel Calvo Portugaleteko (Bizkaia) indianoa eta Julian Zulueta arabarra, «bere garaiko giza trafikatzailerik inportanteenetako bat». Merkataritza horretatik eskuratutako diruarekin eraiki ziren, esaterako, Gasteizen Zulueta eta Agustin Zulueta jauregiak; azken horrena Arte Ederren Museoaren egoitza da gaur egun. 

1833an, El cazador santurzano ontziaren espedizioa antolatu zen: euskal inbertitzaile talde batek dirua jarri zuen esklaboak lekualdatzeko propio diseinatutako ontzi hura egiteko. Baionako ontziolan ondu zuten El cazador santurzano. Itsasoratuta, 681 pertsona hartu zituen Afrikako Beninen, Kubara eramateko. Euskal herritarren diruarekin sustatu zen espedizio hura, baita euskal herritarren lanarekin burutu ere.  

Komertzio horrek gurean zuen garrantzia adierazteko beste datu bat: Sierra Leonako tribunalean 1835 eta 1836 urteetan epaitutako Espainiako Erresumako barku esklabisten artean, laurdenak baino gehiagok euskal abizeneko kapitaina zuten.  

 Euskal esklabu trafikatzaile batzuk 
Esklabu trafikatzaile gehienak "indianoak" ziren, hots, Ameriketan aberastu ondoren, penintsulara itzuli zirenak.
 Fernando Aguirre Gaztelu
 Domingo Akasuso
 Domingo Aldama
 Martin Altzaga
 Lorenzo Ariztegui
 Juan Anton Astigarribia
 Gabriel Raymundo de Azcárate Lascurain
 Juan Bono de Quejo
 Dominique Cabarrus
 Manuel Calvo Agirre
 Pedro Nicolás de Chopitea
 Tomas Jose Epaltza
 Frantzisko Garai
 Agustín Goytisolo
 Jean Laffite
 Pierre Laffite
 Ramón de Llano
 Jose Matia
 Claudio Menchacatorre
 Fermin Mundaka
 Jose Antonio Ybarra
 Juan José Zangroniz
 Julian Zulueta

 Esklaboak Euskal Herrian 
Urte askoan Euskal Herrian esklabotza ez zela eman pentsatu zen. Odol garbitasuna zela eta, legeek eta instituzioek esklabotzaren aurkako jarrera erakutsi zuten, baina Jose Antonio Azpiazuk erakutsi zuen moduan, nahiz eta kopuru txikiagoetan izan, Euskal Herrian ere esklaboen presentzia XVI. mendearen hasieratik ezaguna da, batez ere musulmanak eta beltzak. Gehienak hiriburuetan zeuden, Baiona, Bilbo, Donostia, Gasteiz edo Iruñean, baina barnealdeko hogeita hamar herri inguruetako jauregi eta maiorazko etxeetan ere mantentzen zituzten, hasi Donibane Lohizunen edo Ziburun eta Markina edo Lekeitioraino. Prestigio soziala ematen zuen etxean zerbitzari beltzak edo mulatoak izatea, eta kasu asko dokumentatuta daude, esaterako Bergarako Otzaetarrenak, Oñatiko Berganzotarrenak, edo Azkoitiko Oiartzabaldarrenak. Bestalde, hainbat komentu eta abade-etxeetan ere esklaboak mantentzen zituzten. 

Orokorrean, euskal herritar trafikatzaileek esklaboak Andaluziako portuetatik ekartzen zituzten, Sevillatik eta Cádiztik bereziki Hego Euskal Herri aldera, eta Arroxelatik Ipar Euskal Herrira. Garai hartan ohikoa zenez, salerosketako produktu bat gehiago zen, kontzientzia eragozpen handirik gabe. Bestalde, Ameriketara joandako euskal konkistatzaile, militar edo itsasgizon asko lursail handien jabe egin ziren, eta eskulana bertako indigenak esklabotzara derrigortuz, edo Afrikako beltzen zein txinatarren inportaziotik lortzen zuten. Trafikatzaile asko euskal herritarrak ziren, bereziki Afrikatik eta Txinatik Kariberako bidean, eta nahiz eta esklaboen etorrera Euskal Herrira murriztuz joan, trafikatzaileenak XIX. mendearen amaiera arte iraun zuen. Kasu batzuetan esklabista indibidualak ziren, eta indiano aberats bilakatu ondoren jaioterrian filantropiarako diru asko utzitakoak, hala nola, Julian Zulueta, Jose Matia edo Manuel Calvo. Eta beste batzuetan, Caracasko Errege Konpainia edo Konpainia Transatlantikoa bezalako euskal merkataritza elkarteek aritu ziren esklaboen salerosketekin dirutza egiten. Urko Apaolazaren esanetan Orduko fortuna handienek Antilletako irla hartan dute jatorria. Nekez uler dezakegu Euskal Herriko ekonomiaren historia Kuba eta azukre-kanaberak aipatu gabe.

 Euskal Herriko esklabo jabeak 
Hona hemen batzuk: 
 Domingo Aldama
 Gabriel Raymundo de Azcárate Lascurain
 Patricio Castaño Capetillo
 Juan Eulate
 Agustín Goytisolo
 Antso Ximeno Orozko
 Hernando Ugarte
 Juan Zaldibar

 Abolizionismoa Euskal Herrian 
Euskal Herrian esklabuen presentzia ez zen hain handia izan eta, ondorioz, abolizioaren aldeko mugimenduak ez ziren hainbeste garatu. Esklabotzaren aurkako borrokan izen handiak izan ziren gure herrian hala ere, esaterako Francisco de Vitoria eta Charles Martial Lavigerie.

 Literaturan 
Ziur aski Pío Baroja izan zen esklabotza Euskal Herriaren ikuspuntutik gehien landu zuen egilea. Orobat ageri da errealitate hori, itsasoko inguruko eleberrietan, esaterako Los pilotos de altura (1929), eta La estrella del capitán Chimista (1930) liburuetan.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Esklabotza
 Odol garbitasun

 Kanpo estekak 



Kategoria:Esklabotza Euskal Herrian