Europako gizon gaixo

Europako gizon gaixoa historian zehar Europako herrialde ezberdinetan erabili izan den esamoldea da. Azalean normala dirudien gobernu baten erregimenaren eta/edo ekonomiaren ahultasunari edo erorketari erreferentzia egiteko erabili ohi da. Gainera, maiz erabiltzen da zailtasun handiei aurre egiten dien Europako herrialde bat izendatzeko, bai istilu politikoak bai ekonomikoak direla eta.

1960ko hamarkadatik 1980ko hamarkadara arte, terminoa bereziki Erresuma Batuari aplikatu zitzaion, potentzia gisa zuen estatusa galdu eta bertako irlak desindustrializazio handia, inflazio altua eta gatazka ekonomikoak jasaten ari zirenean. Horren adibide dira Nahigabearen Negua bezala ezagutzen den krisia eta Nazioarteko Diru Funtsari (IMF) laguntza eskatu beharra. 2010eko hamarkadaren erdialdetik 2020ko hamarkadara arte, terminoa berriro erabiltzen hasi zen Erresuma Batuko egoera ekonomikoa dela eta, Brexitaren, bizitza-kostuen krisiaren eta lan-gatazken ugaritzearen ondorioz.

2024. urtetik aurrera, Alemania da gehienetan "Europako gizon gaixoa" izendapena jasotzen ari den herrialdea. COVID-19 pandemiaren ondoren bere ekonomiak ez du hazkunde nabarmenik izan, batez ere industria-sektorean. Gainera, Errusiak Ukraina inbaditu ostean, Errusiako gas natural merkeak jasotzeari uzteak egoera okertu du. Horren ondorioz, Alemaniak G7 herrialdeen artean Barne Produktu Gordinaren (BPG) hazkunde-tasa txikiena izan du pandemiaren aurreko mailarekin alderatuta.

 Jatorria 

 Otomandar Inperioa 
Otomandar Inperioa 1299tik 1922 arte turkiarrak buru zituen inperioa izan zen, etnia eta erlijio anitzekoa. Boterearen erpinean (XVI. eta XVII. mendeetan), hiru kontinentetan zehar hedatzen zen: hego-ekialdeko Europan, Ekialde Hurbilean eta Iparraldeko Afrikan. Konstantinopla hiriburua izanik, eta Mediterraneoko arroaren inguruko lurren kontrola hartuta, Otomandar Inperioa ekialdeko eta mendebaldeko munduen arteko elkarrekintzen erdian egon zen sei mendez.

XIX. mendean, Otomandar Inperioak lurralde galera handiak jasan zituen, baina aldi berean modernizazio prozesu bati ekin zion, bere boterea eta oparotasuna berreskuratzeko asmoz. Prozesu hau 1808ko Aliantzaren Gutunarekin (Sened-i Ittifak) hasi zen, non sultanak eta buruzagi feudalen artean boterea berregituratu zen. Ondoren, 1839an Tanzimat (Berrantolaketa) aroa hasi zen, administrazio zentralak erreformak bultzatu zituenean Inperioa modernizatzeko. Erreforma horien artean esklabotza indargabetzea (1847) eta 1876ko lehen Konstituzio monarkikoa nabarmentzen dira.

Europako potentziek, hala nola Frantziak eta Erresuma Batuak, eragin handia izan zuten Inperioan. Greziak independentzia lortu zuen 1830ean, eta Egiptoko Mehmet Alik autonomia handia lortu zuen. Krimeako Gerrak (1853-1856) Inperioaren ahultasun finantzarioa agerian utzi zuen, eta Balkanetako herrialdeek independentzia lortzen jarraitu zuten. 1876an, Bosniarren matxinadak eta Bulgariako altxamenduek krisialdi larria eragin zuten, Errusiaren eta Otomandar Inperioaren arteko gatazka militarra eraginez. Krisi horrek finantza-merkatuan kezka handia sortu zuen, mailegu publikoen balioak nabarmen jaitsiz. 

1908an, Turkiako Gazteen Alderdiak boterea hartu zuen Abdulhamid II.a sultan zurrunaren eta erreformisten arteko tentsioen ondoren, baina Inperioak lurralde galera handiak jasan zituen Ipar Afrikan, Dodekaneson eta Balkanetan (1912-1913). Lehen Mundu Gerran Alemaniarekin aliatu arren, porrot militarrek, barne tentsioek eta Arabiar matxinadak (1916-1918) Inperioa ahuldu zuten. Gainera, 1915ean armeniarren aurkako genozidioa gertatu zen, 1,2-1,5 milioi hildako eraginez, egungo Turkiak ukatu egiten duena. 

Lehen Mundu Gerraren ostean, Sèvresko Itunak (1920) Inperioaren zatitzea ekarri zuen: lurralde arabiarrak Britainia Handiaren eta Frantziaren esku geratu ziren, Greziak eta Italiak kostaldeak hartu zituzten, eta Armenia eta Kurdistan independente izateko aukera planteatu zen. Sultanak burujabetza osoa galdu zuen, eta itunak herriaren eta armadaren artean zilegitasun krisi larria eragin zuen.

 Erabilera goiztiarra 
Esaldiaren jatorria Errusiako Nikolas I.a tsarrari egozten zaio, XIX.mendean Otomandar Inperioa zeharkatzen ari zen egoera adierazten du (Otomandar Inperioa gainbeheran zegoen). Tsarrak, Ekialdeko Auzia gertatzen ari zen bitartean, Otomandar Inperioko zati batzuetan barrena zabaltzea bilatzen zuen, eta Turkia “gaixo” edo “gizon gaixo” moduan deskribatu zuen Austriako Metternich kantzilerrarekin (1809-1848) Münchengrätzen eduki zuen bilera batean, 1833ko irailean Unkiar Skelessi tratatua sinatu eta bi hilabetetera. Matternichek berak karakterizazio horren kontra egin zuela esan zuen bere idatzietan.

Konbentzionalki, Metternich ministroa Otomandar Inperioa “Boforoko gizon gaixoa” deitzearen kontra zegoela esaten da, horrek bere herrialdea, Inperio Austriarra, “Danubioko gizon gaixoa” deitzea eragin zezakeelako.  1853an Sir George Hamilton Seymour enbaxadore britainiarrarekin izandako elkarrizketa batean, Otomandar Inperioa "gizon gaixo bat, gizon oso gaixo bat" bezala izendatu omen zuen. "Europako" zehaztasuna, berriz, ez dirudi Nikolas I.ak berak erabili zuenik, baina 1860ko maiatzaren 12ko The New York Times egunkariko artikulu batean ageri da Austria-Hungariako Inperioa.

Kontzeptu hau "Ekialdeko galdera" izenez ezagutzen den garai diplomatikoan erabili zen, non Otomandar Inperioaren gainbehera Europako botere-orekari lotuta ikusten zen.  XX. mendearen hasieran Otomandar Inperioa desegin ostean, esamoldea beste estatu batzuei aplikatzen hasi zen. Gaur egun, bere jatorriagatik eta gehiegizko erabilera polemikoagatik kritikak ere jaso ditu.

 Krimeako Gerra 
Esamolde honen erabilera Krimeako Gerran zabaldu zen.

John Russell britainiar estatu-politikariak 1853an, Krimeako Gerrari begira, jakinarazi zuen Errusiako Nikolas I.a honela deskribatu zuela Otomandar Inperioa: "gizon gaixoa —gizon oso gaixoa—, "hondatze egoeran erori den gizona", eta "gizon gaixoa ... larriki gaixoa". 

Aipamenaren iturriari buruzko eztabaida maila bat egon da, non askotan, pertsonalki mantendu edo komunikatutako dokumentu historikoetan oinarritzen dena. Harold Temperley historialariak (1879–1939) 1853ko urtarrilaren 9an eman zuen lehen elkarrizketarako data, Goldfrankek bezala. Temperleyren arabera, Seymourrek elkarrizketa pribatu batean tsarra estutu behar izan zuen Otomandar Inperioari buruz zehatzagoa izateko. Azkenean, Tsarrak esan zuen:Turkey seems to be falling to pieces, the fall will be a great misfortune. It is very important that England and Russia should come to a perfectly good understanding ... and that neither should take any decisive step of which the other is not apprized [sic].

(Turkia pikutara doala dirudi, erorketa zorigaitz handia izango da. Oso garrantzitsua da Ingalaterrak eta Errusiak elkar ondo ulertzea... eta ez dezatela urrats erabakigarririk egin, besteari jakinarazi gabe).Eta ondoren, esleitu zaion esaldiari erreferentzia eginez:We have a sick man on our hands, a man gravely ill, it will be a great misfortune if one of these days he slips through our hands, especially before the necessary arrangements are made.

(Gizon gaixo bat dugu eskuartean, guztiz eri dagoen gizon bat. Ezbehar handia litzateke egunotan ihes egingo baligu, batez ere beharrezko akordioak egin baino lehen gertatuko balitz). 

Krimeako Gerraren garairako interpretazio desberdinak zeuden bi herrialdeen artean “Ekialdeko Auziari” buruz. G.H Semour britainiar enbaxadorea bat zetorren Nikolas tsarraren diagnostikoarekin, baina oso modu deigarrian ez zetorren bat tsarrak gaixoari emandako tratamendu gomendagarriarekin: erantzun zuen,Your Majesty is so gracious that you will allow me to make one further observation. Your Majesty says the man is sick; it is very true; but your Majesty will deign to excuse me if I remark, that it is the part of the generous and strong man to treat with gentleness the sick and feeble man. 

(Berorren Maiestatea hain da atsegina, ezen beste ohar bat egiten utziko baitit. Berorren Maiestateak dio gizona gaixo dagoela; egia da, baina berorren Maiestateak desenkusatu egingo nau, iruzkintzen badut gizon eskuzabal eta sendoaren parte dela gaixoa eta ahula goxotasunez tratatzea). 

Temperley-k orduan baieztatzen du,The 'sickliness' of Turkey obsessed Nicholas during his reign. What he really said was omitted in the Blue Book from a mistaken sense of decorum. He said not the 'sick man' but the "bear dies … the bear is dying … you may give him musk but even musk will not long keep him alive.

(Turkiaren 'gaixotasunak' Nikolas obsesionatu zuen bere erregealdian. Benetan esaten zuena alde batera utzi zen Liburu Urdinean, decorumaren zentzu oker batetik. Ez zuen esan "gaixoa", baizik eta "hartza hiltzen da [...] hartza hiltzear da [...] musketa eman diozaiokezu, baina musketak ere ez du luzaroan bizirik mantenduko.)Christopher de Bellaiguek argudiatu zuen ez Nicholasek ezta Seymourrek ez zutela epitetoa osatu "Europakoa" esaldi preposizionalarekin. “Europako gizon gaixoa” The New York Times egunkarian agertzen da lehen aldiz (1860ko maiatzak 12an). The condition of Austria at the present moment is not less threatening in itself, though less alarming for the peace of the world, than was the condition of Turkey when the Tsar Nicholas invited England to draw up with him the last will and testament of the 'sick man of Europe.' It is, indeed, hardly within the range of probability that another twelvemonth should pass over the House of Habsburg without bringing upon the Austrian Empire a catastrophe unmatched in modern history since the downfall of Poland.

(Austriako egungo egoerak ez dakar berez mehatxu txikiagoa, baina bai munduko bakearentzat arrisku txikiagoa, Nikolas Tsarrak “Europako gizon gaixoaren” testamentua berarekin idazteko Ingalaterra gonbidatu zuenean Turkiak bizi zuen egoerak baino. Esan dezakegu, beraz, ia ez dela probabilitatearen eremuan sartzen Habsburgoko Etxea beste urtebetez erreinatzen egotea, eta Austriar Inperioaren gain Poloniaren gainbehera gertatu zenetik historia modernoan ezin parekatuzko hondamendi bat ez eragitea).Artikuluaren autorea Europako bigarren “gizon gaixo” bati, hain zuzen ere Habsburgotarren monarkiari, erreferentzia egiteko erabiltzen ari da terminoa.

 Lehen Mundu Gerra 
Bereziki, Otomandar Inperioari aplikatu zitzazion Lehen Mundu Gerra baino lehen, noizbait bereak izan ziren lurraldeen etengabeko galerengatik. Ondoren, ikuspegi honek aliatuek Lehen Mundu Gerran Otomandar Inperioa gutxiestera eraman zituen, eta, horrek, parte batean gutxienez, Galipoliko gudua eragin zuen. Edonola ere, “gizon gaixoa” behera etorri zen Lehen Mundu Gerrako Ekialde Hurbileko Frontean galdu ondoren.

 Ondorengo erabilera 

 Erresuma Batuan 
1960ko eta 1970eko hamarkadetan, batzuek Erresuma Batuari aplikatu zioten esamoldea, Europako beste herrialde batzuek baino egoera ekonomiko okerragoa bizitzen ari baitzen. "Europako gaixoa" esamoldea 60ko hamarkadaren bigarren erdialdean erabili zen Frantzian Erresuma Batua deskribatzeko, Frantzia eta Ingalaterraren arteko hazkunde-diferentzial bati erreferentzia eginez libra esterlinak 1967an erreserbako txanponaren estatusa galdu ondoren. Baina egia esan, inoiz ez du izan Britainia Handiak Hogeitamar Loriotsuak-en (batez beste %2,5eko hazkundearekin,1820-1870ko urrezko aroaren bikoitza) pareko oparotasunik bere historian. Esamolde hau Nicole Bernheimek 1973ko amaieran Le Monde-n idatzitako artikulu batean erabili zen berriz ere, petrolioaren lehen krisiaren ondoren, Britainia Handian 1972-73an elikagaiek jasan zuten prezioen inflazioa deskribatzeko. Yorkshire eta Galesko "aurpegi beltzak" ohartu ziren "ekonomiarako ezinbestekoak" zirela, eta "urteetan zehar sinetsita" egon ziren "euren lanbideak ez zuela jada etorkizunik". Egoera horrek Erresuma Batua "1973ko krisiaren herrialde enblematikoenetako bat" bihurtu zuen.

Terminoa modu orokorragoan erabili zen XX. mendearen bigarren erdiko Ingalaterra deskribatzeko, haren zeregina eta boterea gutxitzen zirenean, desabantailarik handienetako bat, Erresuma Batuko eskualde pobreenei eragiten zien eskualde-desoreka baitzen. Honez gain, Bruselan eskualde-garapenerako Europako funtsa aplikatzeko zailtasunak zeudenean, Asiako ehungintza-industria pixkanaka garatzen urteak eman ondoren, Asiako ehungintzarekin lehiatzen zen. Meatze horiek, 30eko hamarkadako krisi ekonomikoak jada kaltetuak, Bigarren Mundu Gerran salbatu ziren. 1973ko abenduaren 14an eta 15ean Kopenhagen egindako goi-bileran ez zen erabakirik hartu eskualde-funts bati buruz, energia-lankidetzari buruz edo Erresuma Batuaren ahuleziak onartzen zituen diru-laguntzari buruz. 1973ko urtarrilaren 1ean erreferendumik gabe atxiki zen Europar Batasuna, Irlandarekin eta Danimarkarekin batera, eta ez zirudien “espero zen salbazio-taula” zenik, eta horrek ondorio garrantzitsuak izan zituen Europarekiko harremanetan.

Britainia Handiko dozenaka mila etxe argindarrik gabe geratu ziren ordu eta erdiz 1973ko abenduaren 15eko 22:30etan, eta 1973ko abenduan eta 1974ko urtarrilean beste argindar mozketa batzuk Britainia Handiko eguneroko bizitzaren parte bihurtu ziren. 1974an britainiar meatzariek grebari eutsi ziotenez, Edward Heath Lehen Ministro kontserbadoreak telebistan iragarri zuen 1974ko urtarrilaren 1etik aurrera enpresen energia-kontsumoa murriztuko zela. 

 Beste herrialde batzuetan, erabilera desberdinak 
Gauza bera gertatu zen Espainiarekin 1980ko hamarkadaren hasieran.

Irlanda ere epiteto horrekin izendatu zuten 1980ko hamarkadaren aurreko pobrezia epe luzean. Garai horretan ere izen horrekin lotu zuten Portugal.

1990eko hamarkadan, “Europako gizon gaixoak” deitu zieten Errusia eta Ekialdeko Europako beste herrialde batzuei, garai hartako krisi ekonomiko latza, hies, alkoholismo eta biztanleriaren beherakada tasa altuak zirela eta. Hamarkada horren amaiera aldera, bateratzeak ekarri zituen kostu altuak medio, prentsak deitura hau Alemaniarekin lotu zuen.

2000. hamarkadan Britainia Handiko prentsak gutxiesteko erabiltzen zuen termino hori; herrialde euroeszeptiko nagusia baita, euroguneko herrialdeak kritikatu izan dituzte goitizen hau erabiliz.

2005ean, The Economist-ek Italiari eman zion postu hori, Europako benetako gizon gaixoa izenburupean (ingelesez: "The real sick man of Europe"), herrialdearen arazo estruktural eta politikoei erreferentzia eginez.

2006an, Mark Steyn-ek «Europako gizon gaixoa» deitu zion Errusiari America Alone: The End of the World as We Know It liburuan, batez ere perfil demografikoari erreparatuz, herrialdeak gaur egun duen hazkunde ekonomiko azkarra eta boom demografikoa kontuan izan gabe.

2007. urtean, Morgan Stanleyk artikulu batean Frantzia “europako gizon gaixo berria” deitu zuen. Urte bereko apirilean, The Economist egunkariak Portugal ere “Europako gizon gaixo berria” deitu zuen.

2008an The Daily Telegraph egunkariak Italiari eman zion goitizen berau.

2009ko uztailean, EurActiv-ek Greziari hala deitu zion, protesta masiboak, langabezia tasaren igoera eta gobernuaren ustelkeria, eraginkortasun falta eta burokrazia zirela eta.

2011. urteko udaran, Eurozine-k iradoki zuen Europako Batasuna zela “Europako gizon gaixoa”, eurokrisian zentratutako ekitaldi bati "EB: Europako benetako gizon gaixoa?" izenburua jarrita.

2015 eta 2016 urteen artean Finlandiari egokitu zitzaion “Europako gizon gaixoa” goitizena jasotzea haren adierazle ekonomikoek atzeraldi larria erakusten zutelako. Gainera, ez zuten benetako hazkunde ekonomikorik erakusten, gainontzeko Europako ekonomiak Atzeraldi Handitik osatzen ari ziren bitartean.

Eskoziari "Europako gizon gaixoa" ere deitu izan zaio behin baino gehiagotan, bertako biztanleen osasunagatik, faktore ekonomikoengatik baino gehiago.

2017ko udararako, Erresuma Batuari "Europako gizon gaixoa" deitu zioten berriz ere, aurreko urtean EBren kide izateari buruzko erreferendumaren emaitzen ondoren, bere ekonomian eragin kaltegarriak ekarri baitzizkion.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Gutxiesgarri politikoak
Kategoria:Otomandar Inperioko politika
Kategoria:Europako politika
Kategoria:Historia ekonomikoa