1841eko Espainiako jazarraldia

1841eko jazarraldi militara,  izenez ere ezaguna, Maria Kristina Borboikoa Espainiako erreginaorde ohiak eta haren senar Agustín Fernando Muñozek babestu eta sustatutako Baldomero Espartero jeneralaren aurkako altxamendua izan zen. Erreginaordearen frantziar erbestetik prestatu zuten, erbestean ere zeuden Alderdi Moderatuko kideekin eta aldeko militarrekin batera.

 Aurrekariak 
1841. urtearen hasieran, Maria Kristina eta bere senarra, Agustín Fernando Muñoz, Italiara joan ziren Gregorio XVI.a aita santuarekin hitz egitera, ezkontza morganatikoagatik bedeinkazioa lortzeko. Maria Kristinaren egoera politikoan, egoera hori funtsezkoa zen. Francisco Cea Bermúdez diplomazialariak bidaia antolatu zuen. Senar-emazteek absoluzioa lortu zuten, senarrarentzat noblezia-tituluren bat lortzeari uko egitearen kontura. Horrela, moderatuek Maria Kristinak bere historia pertsonalean inolako kalterik gabe Alderdiaren buru izateko itxaropena berpiztu eta Muñozekin erretiratzeko nahia elikatzen zutenei entzungor egin zien. Horrela, otsailean moderatuek Frantziako gobernuari Esparterok Ingalaterrarekin zituen aliantzen aurrean Maria Kristina laguntzeko eskatu zioten.

1841eko maiatzean, Gorte Nagusiek Esparterori erregeordetza bakarra eman ziotenean, Maria Kristina Parisera iritsi zen, eta han Luis Felipe Orleanskoak bertan bere egoitza finkatzeko eskatu baitzion. Behin Frantziako hiriburuan, moderatuek erreginaorde ohiaren Gortearen aurrean desfilatu zuten, Muñozen zaintzapean, zeina mugimendu politikoen giltzarri bihurtu baitzen. Maria Kristinaren eta bere senarraren konfiantza lortu zuen lehen gizonetako bat Juan Donoso Cortés izan zen, geroago Alderdi Progresistarekiko moderatuen paladin bihurtu zena. Francisco Javier de Istúriz, Diego de León, Juan González de la Pezuela eta mugimendu kontserbadoreeneko beste moderatu batzuek Donosorekin bat egin zuten.

 Gertaerak presaka doaz 
Ez Maria Kristina ez haren senarra ez zeuden traidoretzat jotzen zituztenekin Esparteroren aurkako mugimendu bat babesteko eta, are gutxiago, finantzatzeko asmotan. Biek moderatuei beren etsaitasuna erakutsi zieten, erreginaordetza defendatzen jakin ez zutelako eta 1834ko Errege-Estatutua traizionatu zutelako kritikatzen zituztenei. La Granjako sarjentuen eskaeren aurrean kapitulatu behar izan zuenean moderatuek erreginaordea kritikatzen zuten jarrera eta ondorengo hilabeteetan liberalen aurrean izan zuen gelditasuna, Muñozekiko ezkontza sekretua jazartzeko Madrilgo kaleetan zehar jaurti zituzten panfletoekin batera, ziren gaitzespenik ohikoenak. Muñozek aurreko aldia ere ekarri zuen gogora, Hamarkada Deitoragarriakoa, non monarkiak izan behar zuenaren isla ikusten baitzuen: erregimen absolutista.

Hala ere, hainbat gertakariren ondorioz egoera aldatzen hasi zen. Alde batetik, adingabea zen Elisabet erreginaren tutoretza, Agustín Argüellesi eman ziote, Maria Kristinak nahi ez zuen gizona; bigarrenik, erreginaren inguruko pertsonak ordezkapena Jauregian, Esparteroren konfiantzazko jendea jarriz. Hirugarrenik, Maria Kristinaren asmoetarako mehatxua zen Elisabet bere alabarengandik hurbil egotea Luisa Karlota infantarengandik, erreginaren eta haren semeren baten arteko ezkontza batean tematuta baitzegoen. Arrazoi horiengatik guztiengatik, azkenean Maria Kristinak matxinadaren finantziazioa ziurtatu zuen.

Antonio González Gonzálezen gobernuak, Espartero jeneralaren konfiantzazko gizonak, aurre egin behar izan zion Parisetik Maria Kristina erreginaordeak Alderdi Moderatuaren laguntzarekin antolatutako jazarraldiari. Ramón María Narváez burua zuen, eta Joan Prim koronel gaztea ere, aurrerakoiengandik hurbilago egon arren, inplikatuta zegoen. Parte hartu zuten politikarien artean, Andrés Borrego moderatua eta liberalismoaren historiko bat, Antonio Alcalá Galiano, orain moderantismoaren lerroetan dagoena, nabarmentzen ziren.

 Jazarraldiaren helburuak 
Inplikatuen iritziaren justifikazioa izan zen progresistek «erregina bahituta» zutela, Agustín Argüelles tutorearen eta hark izendatutako Espoz Mina kondesaren (Francisco Espoz Mina nafar gerrillari ospetsu eta militar liberalaren alarguna) bitartez; izan ere, aurrerakoiak beren funtsezko helburuetako bat praktikan jartzen ari ziren: erreginaren hezkuntza kontrolatzea, «erregina liberal» baten ideiari buruz.

Horregatik, Maria Kristina itzultzea zen jazarraldiaren helburua, «formalki baztertua izan zen Erreginaordetza eta errege-tutoretza berreskuratzeko asmoz, azken hori oinarrizkoa baitzen, erabaki politiko eta ekonomikoak hartzeko egitezko botere gisa Jauregiaren baliabideak kontrolatzea zekarrelako».

Juan Francisco Fuentes historialariaren arabera, esparterismoaren aurkakoa ez ezik, antiliberala ere bazen jazarraldia, «erreginaorde ohiak – altxamendua zortzi milioi erreal baino gehiagorekin finantzatu zuenak – eta Fernando Muñoz senarrak kolpearen zuzendaritzan izan zuten pisu erabakigarriagatik eta Bergarako Hitzarmena ustez ez betetzearekin pozik zeuden sektore karlistek bertan parte hartzeagatik azaltzen dena... baita foru aldundien konplizitate nabarmenagatik ere, gobernuak euskal foruei eman berri zien irtenbide zentralistaren kontrakoak baitziren».

Era berean, pozik ez zeuden militar karlista ohien laguntza zuen, oraindik ere Lehen Karlistaldian lortutako graduazioaren aitorpenaren zain zeudelako, eta, ondorioz, armadan sartzearen zain, Bergarako besarkadan hitzartu bezala. «Kontua ez da karlisten auzia zela adierazpenaren gakoa, baina oinarri soziala eta lurralde-estaldura lortu zituen. Esanguratsua da jazarraldi-sekuentziaren nukleo nagusiak Euskal Herrian kokatzea».

Era berean, elementu karlista asko, gerraren amaierarekin pozik ez zeudenak, prest zeuden Esparterori lezio bat emateko, Karlistaldian garaile nagusia izan zen jeneralari. Moderatu erreakzionarioenek ez zuten zalantzarik izan haiekin aliatzeko, Elisabet erreginak etorkizunean Don Karlos infantearen oinordeko zuzen batekin bat egiteko itxaropena ere erakutsiz, horrela Borboien bi adar kontrajarriak elkartuz.

Felipe Gutiérrez Llerenarentzat, jazarraldiak Esparteroren erregeordetza amaitzeko helburu politiko bakarrari erantzuten dio, Maria Kristinak Elisabet eta Luisa Fernandaren tutoretza eta zaintza berreskuratzearekin batera. Hala ere, bi jokalekuak bereizi behar dira: Errege-Jauregia eta iparraldeko probintziak (Zaragoza, Nafarroa, Bizkaia eta Araba). Horietan, babesa lortzeko argudioa, Javier Tuselli aipatuz, «Espainiako gainerako lurraldeetan erabat integratu berri ziren lurraldeen foraltasuna salbatu nahi zuten argudioen erabilera» izan zen.

 Jazarraldiaren porrota 
María Cristinak, matxinada finantzatuta ere, zibil eta militarrei beren inplikazioa ukatu zien, bi gauza bermatzen zitzaizkion arte: Errege-Jauregiaren babesa eta, beraz, alabena; eta, matxinadak porrot eginez gero, haiengandik ihes egiteko aukera, erreakzio liberala izango zen beldurrez.

Istúrizek, de facto konspirazio zibilaren burua zenak, Antonio Alcalá Galianorekin batera, erreginorde ohiaren eta bere bankari frantses eta espainiarren diru gehiena jaso zuen. Konspirazioan Ramón María Narváez eta Leopoldo O'Donnell militarrak ere inplikatuta zeuden, baina azken hori konbentzimendu txikiagoarekin, tramaren espiritu absolutista zela eta, eta, antza denez, baita Juan Palarea jenerala ere, Cartagenako espetxean (1842) egoera arraro eta inoiz argitu gabean hil zena. Beste militar batzuk ere sartu behar izango ziren, hala nola Manuel Gutiérrez de la Concha eta Diego de León jeneralak Madrilen, Gregorio Piquero-Argüelles jenerala Gasteizen, Cayetano Carlos María Borso di Carminati Zaragozan, José Santos de la Hera Bilbon (nahiz eta Santanderren preso egon), Francisco Urbina Burgosen, eta Nazario Karrikiri liberal moderatua Iruñean.

Esparteroren gobernuak 1841eko irailean izan zuen mugimendu zibil eta militarren berri, eta, operazioak oraindik hasi aurretik porrot egin zezakeelakoan, O'Donnellek Iruñean matxinatu behar izan zuen operazioa hasi baino lehen.

Mugimendu militarra irailaren 27an antzeman eta salatu zuten Iruñean garnizioko zenbait ofizialek agintari zibilen aurrean, baina ez zuen ondoriorik izan «zegokion kausa militarra irakatsi behar zutenen artean konspirazioan inplikatutako pertsonak zeudelako». Urriaren 1eko iluntzean, Leopoldo O'Donnell jeneralak, zenbait ofizialekin batera, Iruñeko zitadelan kuarteleratutako tropen laguntza lortu zuen, baina ez zuen lortu Udalak Maria Kristina erreginorde aldarrikatzea, nahiz eta Iruñeko alkatea preso hartu eta hiria hainbat aldiz zitadelatik bonbardatzea agindu urriaren 5etik 11ra bitartean. Bi egun geroago, hiritik irten eta Etxaurin jarri zen, 2.000 soldadu eta 250 zaldirekin, Erdialdean zehar partidak bidaliz, kausarekin bat egingo zuten boluntarioen bila. Lege Hitzartua onartu eta hilabete eta erdi eskasera, babes karlista bilatzen zuen, euskal foruak errespetatzearekin batera indargabetzeko promesarekin. 1841eko urriaren 16ko lege-proiektua, abuztuan Nafarroan hartutako irtenbide bera Hego Euskal Herriko beste herrialdeetan aplikatu nahi zuena, gobernu zentralak bere kabuz onartu zuen.

Eraginkorragoa izan zen Piquero jeneralak urriaren 4an Gasteiz matxinatu izana, Urbiztondo jeneralak Bergaran Maria Kristina erreginaorde aldarrikatu ondoren. Era berean, haren izenean Montes de Oca buru zuen «Gobernu Batzorde Gorena» eratu zen.

Beste hiri batzuek, hala nola Zaragozak edo Bilbok, urriaren lehen egunetan jarraitu zuten, baina plangintzak huts egin zuen, Narváezek zuzendutako lehen matxinada handia Andaluzian, eta, ondoren, beste mugimendu batzuk egin zirelako Madrilen beharrezkoak zirelako.

Urriaren 7an izan zen jazarraldiaren unerik adierazgarriena: Errege-Jauregiari eraso zioten Elisabet II.a eta haren arreba harrapatzeko eta «Euskal Herrira eramateko; han Maria Kristinaren tutoretza eta erregeordetza aldarrikatuko zen berriro, eta Istúriz buru izango zuen gobernu bat izendatuko zen. Urriaren 7an, euri-gau batean, Diego de Leon eta Manuel Gutiérrez de la Concha jeneralak, kanpoko guardiaren laguntzarekin, Errege-Jauregian sartu ziren, baina ez zuten bi neskatilez jabetzerik lortu, eskailera nagusian alabardariek aurre egin baitzieten». Diego de Leon jeneralak bere burua entregatu zuen, Esparterok ez zuela fusilatuko sinetsita.

Beraz, operazioa erabateko porrota izan zen, Domingo Dulce Garay koronelak maisuki zuzendutako Errege Guardiako alabardarien erreakzio gogorragatik. Aurreko egunean, don Karlos infanteak ukatu egin zuen matxinadan parte hartu izana, eta Ramón Cabrerak ez zuen saiakeran parte hartu.

 Ondorioak 
Inplikatutako militar nagusiek, hala nola O'Donnellek eta Manuel de la Conchak, Espainiatik ateratzea lortu zuten. Beste batzuk, hala nola Borso di Carminati, Manuel Montes de Oca eta Diego de León, preso hartu eta hil zituzten.

Esparteroren erantzunak hautsi egin zuen militarren artean jazarraldiei buruz idatzi gabeko arauetako bat – garaituen bizitza errespetatzea –, Manuel Montes de Oca, Borso de Carminati eta Diego de León jeneralak fusilatzea agindu baitzuen, eta horrek eragin handia izan zuen armadaren zati handi batean eta iritzi publikoan, baita aurrerakoian ere – Diego de León jeneral gaztearen heriotza, «Esparterok indultatzeari uko egin ziona, herriaren oroimenean geratu zen, erregeordearen krimen barkaezin gisa» –. Bestalde, Esparterok egindako errepresio gogorrak ez zuen konspirazio moderatua amaitu, eta Espainiako Ordena Militar klandestinoaren bidez jarduten jarraitu zuen.

1841eko erabaki moderatuaren beste ondorioetako bat izan zen zenbait hiritan altxamendu aurrerakoi bat gertatu zela hori eragozteko, nahiz eta, behin batzuk garaituta, Esparterok desegiteko emandako aginduari desobeditu eta erregeordearen autoritateari desafio egin zioten. Gertakari larrienak Bartzelonan gertatu ziren. Bertan, Juan de Llinás buru zuen «Zaintza Batzordeak», Antonio Van Halen kapitain-jenerala Nafarroara joan ez zela aprobetxatuz, moderatuen jazarraldiarekin amaitzeko, Filipe V.ak ondorengotza-gerra irabazi ondoren eraikitzea agindu zuen zitadela gorrotatua eraitsi zuen, zeina bartzelonar gehienek zapalkuntza-tresnatzat jotzen baitzuten. Gainera, neurri horrekin langabezian zeuden langile askori lana eman nahi zitzaien. Esparteroren erantzuna izan zen Batzordea kentzea «askatasunaz abusatzeagatik» eta milizia desarmatzea, Bartzelonako Udala eta diputazioa desegiteaz gain eta hiriari jada eraitsita zeuden zitadelako harresiak berreraikitzea ordainarazteaz gain.

Handik gutxira, 1841eko abenduan, udal-hauteskundeak egin ziren, eta zenbait hiritan – Bartzelonan, Valentzian, Sevillan, Cadizen, Kordoban, Alacanten edo Donostian, esaterako – errepublikanismoaren gorakada nabarmena gertatu zen lehen aldiz; beraz, herri-aldarrikapen tradizionalei, hala nola kontsumoak kentzea eta kintak abolitzea, monarkia kentzea, gastu militarra murriztea edo lurra banatzea gehitu zitzaien. Horrela, Alderdi Progresitaren ezkerreko mugimendu erradikal bat sortu eta sendotu zen, «demokrazia osoaren aldeko borroka, errepublikarekin eta federalismoarekin identifikatua, gizarte berdinzaleago bat lortzeko helburuarekin batzen zuena».

 Erreferentziak 

 Bibliografia 






 Kanpo estekak 

Kategoria:Jazarraldiak
Kategoria:Elisabet II.a Espainiakoaren erregealdia
Kategoria:1841 politikan
Kategoria:1841 Espainian
Kategoria:1841 Euskal Herrian