Paul Ariste

Paul Ariste (1927 baino lehen Paul Berg; Rääbise, Võtikvereko udalerria, 1905eko otsailaren 3a – Tallinn, 1990eko otsailaren 2a) estoniar hizkuntzalari eta folklorista izan zen, fino-ugriar hizkuntzak (batez ere estoniera, votiera eta udmurtera), yiddisha eta erromaniera aztertu zituena. 1954az geroztik, Estoniako Zientzien Akademiako kidea izan zen.

 Bizitza 
Aleksander Berg errementariaren eta Liisa Berg sukaldariaren semea, Paul Berg Võtikvereko udalerriko Rääbise landetxean jaio zen 1905ean. Bi urte zituela, familia Tartuko konderriko Puurmani landetxera joan zen eta hiru urte geroago jaioterrira itzuli zen, eta Paulek Sätsuvere herriko eskolan ikasi zuen hiru urtez. 1916an Tallinnera lekualdatu zen familiarekin eta 1925ean Gustav Adolf gramatika eskolan graduatu zen. 

14 urterekin esperantoa ikasten hasi zen, eta lehen artikulu zientifikoa, La livoj, hizkuntza horretan argitaratu zuen 1921ean. Bizitza osoan livonierari buruzko artikuluak batez ere esperantoz idatzi zituen eta livonierazko herri poesia esperantora itzuli zuen. 1921eko eta 1923ko esperanto biltzarretan parte hartu zuen.

Eskolan ikasten zuen bitartean, yiddisha menperatu zuen, eta 1926an Friedrich Reinhold Kreutzwalden Kalevipoeg poema epikoaren yiddishezko itzulpenaren berrikuspen bat argitaratu zuen.

1925-1929 urteetan Tartuko Unibertsitatean ikasi zuen, aldi berean Estoniako Museo Nazionalean arituz. 1926an Setumaa eskualdera joan zen ikerketa egitera. 1927an Ariste abizen estoniarra hartu zuen, garai hartan ohikoa zen bezala. 1929an masterreko programan sartzeko azterketak gainditu zituen. 1931n estonierak dituen suedierazko hitz mailegatuei buruzko master amaierako lana defendatu zuen, eta 1939an Hiiumaa uhartean hedatuta zegoen estonierazko dialektoaren fonetikaren inguruko doktore-tesia. 1944-1977 urteetan, estonieraren eta fino-ugriar hizkuntzen saileko burua izan zen. 1965-1990 urteetan Sovetskoie finno-ugrovedenie (gaur egun Linguistica Uralica) aldizkaria zuzendu zuen.

1945eko maiatzaren 10ean NKVDk atxilotu zuen, eta 1946ko maiatzera arte espetxean egon zen. Tartuko Unibertsitateko irakasleetako batek Aristeren aurkako salaketa faltsua egin zuen, britainiarren aldeko espioia zela esanez. Torturatua izan zen bitartean, bere buruaz beste egiten saiatu zen, baina ez zuen lortu. Askatu ondoren, hiru hilabeteko soldata eman zioten urtebeteko espetxe-zigorraren kalte-ordain gisa. Hala ere, eskatu arren, ez zuen inoiz bere errugabetasuna baieztatzen zuen agiririk jaso. 1958an, KGBko intelligentsia sarean ere errekrutatzen saiatu ziren, baina Aristek ezezkoa eman zuen.

1983ko udaberriko seihilekoa Aristeren 100. seihilekoa izan zen Tartuko Unibertsitatean. 1989ra arte aritu zen irakasle.

1954an Estoniako Zientzien Akademiako kide izendatu zuten, eta 1967 eta 1976 artean Esperantoren Akademiako kidea izan zen.

Hungariako Zientzien Akademiako (1966) eta Finlandiako Zientzien Akademiako (1969) ohorezko kidea ere izan zen, baita Helsinkiko (1969), Szegedeko (1971), Tampereko (1975) eta Letoniako (1989) unibertsitateetako honoris causa doktorea ere.

Tallinnen hil zen 1990eko otsailaren 2an, 85 urte bete bezperan, eta Tartuko Raadi auzoko Vana-Jaani hilerrian lurperatuta dago. Kristau ortodoxoa baitzen, hileta tradizio ortodoxoen arabera egin zen.

 Bizitza pertsonala 
Erna Alvine Ariste (Potsepp) etnologo eta arkeologoarekin (1904-2000) ezkonduta zegoen eta bi seme-alaba izan zituen: Marju-Ilona eta Andri.

1936an, Rahvaleht egunkariari egindako elkarrizketa batean esan zuen begetarianoa zela gaztetatik, nahiz eta «garai horretan haragia hainbat aldiz probatu».

 Lan hautatuak 
 Ariste, Paul (1939). A quantitative language. Proceedings of the 3rd International Congress of Phonetic Sciences. Ghent. P. 276–280.

 Estonierari buruzko lanak 

 Ariste, Paul (1953). Eesti keele foneetika. Tallinn: Eesti Riiklik Kirjastus.
 Ariste, Paul (1981). Keelekontaktid: Eesti keele kontakte teiste keeltega. Tallinn: Valgus.

 Votierari buruzko lanak 

 Ariste, Paul (1960). Vadjalaste laule. Tallinn.
 Ariste, Paul (1968). A Grammar of the Votic Language. Bloomington: Indiana University. 

 Yiddishari buruzko lanak 
"Kalevipoja" juudikeelne tõlge (1926). Eesti kirjandus 4. Lk. 224–229.
 Etlexe jidiše folkslider in dem lider-repertuar fun di estn (1932). JIVO bleter 3, Z.148-157.
 Juut eesti rahvausus (1932). Eesti Kirjandus 1, Lk. 1-17; 3, Lk. 132–150; 5, Lk. 219–228.
 Juudi keel (1933). Kevadik 6, Lk. 74–76.
 Cu der hašpoe fun jidish ojf nit-idiše špraxn (1937). JIVO bleter 11, Z. 83–85.
 Ch. Lemchenas. Lietuvių kalbos įtaka Lietuvos žydų tarmei (1970). Baltistika. 6 (2), Psl. 250–252. [Berrikuspena.]

 Sariak eta aintzatespenak 

 1954: Estoniako SESko Zientzien Akademiako kidea
 1959: Estonia Sobietarraren Saria
 1965: Estoniako SESko meritu oneko zientzialaria
 1966: Hungariako Zientzien Akademiako ohorezko kidea
 1969: Finlandiako Zientzien Akademiako atzerriko kidea
 1969: Helsinkiko Unibertsitateko honoris causa doktorea
 1971: Szegedeko Unibertsitateko honoris causa doktorea
 1971: Lanaren Bandera Gorriaren Ordena
 1972: Linguistic Society of Americako ohorezko kidea
 1975: Tampereko Unibertsitateko honoris causa doktorea
 1975: Herrien arteko Adiskidetasunaren Ordena
 1975: Kalevala elkarteko ohorezko kidea
 1976: Finlandieraren Elkarteko ohorezko kidea
 1977: Hungariar Filologiaren Nazioarteko Elkarteko ohorezko kidea
 1980: Hungariako Hizkuntzalaritza Elkarteko ohorezko kidea
 1981: Leninen Ordena
 1982: Estoniako SESen Estatu Saria
 1985: Lanaren Bandera Gorriaren Ordena
 1989: Letoniako Unibertsitateko honoris causa doktorea

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Estoniako hizkuntzalariak
Kategoria:Sobietar Batasuneko hizkuntzalariak
Kategoria:Gizon hizkuntzalariak
Kategoria:Erromanierazko hizkuntzalariak
Kategoria:Esperantozaleak
Kategoria:Estoniako itzultzaileak
Kategoria:Estoniako folkloristak
Kategoria:Estoniako irakasleak
Kategoria:Honoris causa doktoreak
Kategoria:Tartuko Unibertsitateko ikasleak
Kategoria:Estoniako Zientzien Akademiako kideak
Kategoria:Leninen Ordenarekin sarituak
Kategoria:Estoniako ekialdeko ortodoxoak
Kategoria:Torturatuak
Kategoria:Tallinnen hildakoak