San Frantzisko kalea (Bilbo)

San Frantzisko kalea Bilboko izen bereko auzoan dagoen kale bat da, Bizkaiko lurralde historikoan.

 Kokapena 
San Frantzisko kalea Hiru Zutabe Plazan hasi eta Zabalburu plazan amaitzen da. Ibaiondo barrutian dago, Bilboko 5. barrutian.Bere ibilbidean Abandoko geltokiaren trenbidea zeharkatzen du Cantalojas zubiaren bitartez.

 Jatorria 
San Frantzisko kalearen jatorria Bizkaiko Batzar Nagusiek 1818ko uztailaren 17an Bilbo eta Balmaseda lotuko zituen Errege Bide berri bat eraikitzeko hartutako erabakian dago. Ordura arte, eta 1857ko Francisco Coelloren Atlasaren Bilboko planoan ikus daitekeenez, inguru hartan ez zegoen San Frantzisko komentuaz aparteko eraikinik. Bide horren delineazioa, lerro laburrenetik, 1819an Silbestre Perez arkitektoari, garai hartan Donostian bizi zenari, agindu zitzaion.. XIX. mendeko 30eko hamarkadaz geroztik, obren zuzendaritza Antonio Goikoetxea bermeotar arkitektoak (San Frantziskoko zubi esekiko arkitektoa) egin zuen, eta bidearen hirugarren eta laugarren zatiak egungo Hiru Zutabe plazatik Zabalburu plazaraino doan zatiari dagozkio. Lanak 1848. urterako amaitu ziren, eta inguruko urbanizazioa bide horrekin lerrokatu zen.

 Historia 
Bilbok bereganatu arte Abandoko Elizateko lurrak izan ziren tokian kokatua, kaleak San Frantzisko komentuari zor dio bere izena, paraje hauetan egon baitzen.

 San Frantzisko komentua 
San Frantziskoko komentu inperiala Ibaizabalen ezkerraldean kokatuta egon zen. XV. mendearen amaieran hasi ziren eraikitzen Juan Arbolantxakoa eta bere emazte Elvira Fernandez Basabekoaren lurretan, eta 1475eko uztailaren 14an Sisto IV.a aita santuak Erroman emandako buldari esker. 1539an, Karlos V.a enperadoreak bere armarria erabiltzeko zedula bat eman zionean, titulu inperiala jaso zuen. Lanak 1501ean amaitu ziren, eta kronika guztiak bat datoz bere garaiko bikainenetako bat izan zela esatean. Pertsonentzat Bermeoko Santa Maria eliza baino gaitasun handiagoa zuen, garai hartan elizarik handiena baitzen. Inauguratu eta gutxira, fraideek komentua eta Bilbo lotuko zituen zubi bat eraikitzeko baimena eskatu zioten Valladolideko Errege Kantzelaritzari, eta azpiegitura hori ezinbestekotzat jo zuten bere historia osoan zehar. Komentua Bilboko aire zabaleko lehen hilerriaren kokalekua izan zen, 1820 eta 1823 urteen artean egina,eta haren gainbehera XIX. mendean iritsi zen. Napoleonen tropek Bilbo Iberiar Penintsulako Gerra bezala ezagutzen den horretan okupatu zutenean, fraideak desalojatu eta komentua kuartel bihurtu zuten. 1808ko abuztuan Merlin jeneralak komentua sutan zegoela jakinarazi zion udalari eta urte bereko abenduan udaletxeak lur guztien jabetza hartu zuen hilerri bat eta ospitale orokor bat ezartzeko. 1856an dorrea eraistea agindu zuten, erortzeko mehatxua zuelako, eta komentua hustu egin zuten. 1865ean, orube berean, Alfontso Printzearen Kuartela eraiki zen.

 Alfonso printzearen kuartela 
Komentuaren aurriak eraitsi ondoren, 1859 eta 1861 urteen artean, Don Alfontso Printzearen kuartela eraiki zen, 1873an handitu zena, Udaltzaingoarentzat eta haren zalditeria-kuartelarentzat eraikin bat eginez. 1930ean, kuartela eraistea eta orube berean Mariaren Bihotza plaza eta Tomás Meabe eskola taldea eraikitzea erabaki zen. Talde horrek San Frantziskoko eskola zaharren lekukoa hartu zuen, Martzanako eskolak izenez ere ezagutzen zirenak. 

 Aztarnategi arkeologikoa 
San Frantzisko kaleko 12. zenbakian  Mariaren Bihotza aztarnategia dago, Bilboko Berreginen Museoak kudeatzen duena. Bertan, San Frantzisko komentu zaharraren eta Don Alfonso printzearen kuartelaren aztarna arkeologikoak kontserbatzen eta erakusten dira. 2011n Mariaren Bihotzaren plaza berritu ondoren, klaustroa horretarako eraikitako begiratoki batetik ikus zitekeen, baina 2015ean egurrezko eta kristalezko estalki bat eta bisitarientzako sarrera bat jartzea erabaki zen.

 Salón Vizcaya 
San Frantzisko kalean, gaur egungo 40. eta 42. zenbakietan, Salon Vizcaya aretoa egon zen, Bilboko zinema historikoetako bat izan zena, 1910eko martxoan antzoki gisa inauguratu zena, eta zinema-proiekzioak antzerkiarekin eta ikuskizunekin bateragarri egiten zituena. 1977an itxi zuten, eta berriro irekitzeko saiakera batzuen ondoren, 1981ean itxi zuten behin betiko, eta hamar urte geroago eraitsi zuten.

 Areiltza doktorea 
Kaleko 15. atarian jaio zen, 1860. urtean, Enrique Areiltza Arregi mediku eta zirujau ospetsua, Areiltza doktorea izenez ezagunagoa. Bere bokazio medikoak, beharbada haurtzaroan Miribillako burdin meategien hurbiltasunak eraginda, urte askoan Trianoko meatze ospitalea zuzentzera eraman zuen, Basurtuko ospitaleko zuzendari izan aurretik. Haurren artean zegoen tuberkulosiaren hedapen handiagatik kezkatuta, batez ere meatzaldean, Gorlizen eraikiko zen haurrentzako prebentzio-proiektu bat aurkeztera eraman zuen, eta hura onartzea lortu zuen. 1926ko ekainean hil zen.

 Ekipamenduak 
 Haurreskola 
San Frantziskoko haurreskola kaleko 12. zenbakian dago, lehen San Frantziskoko eskolak egon ziren lekuan, 2005ean hauek lekuz aldatu ziren arte, Miribilla Ikastetxe berria eraiki zelako.Eraikina egokitzeko lanak amaitu ondoren, 2010ean ireki zituzten ateak, 0 eta 2 urte bitarteko umeentzako 42 plazarekin.

 Berreginen Museoa 
Bilboko Berreginen Museoa 1927an sortu zen, hiriko kultur eskaintza osatzeko eta Arte Ederretako ikasleei beren ikaskuntzan laguntzeko. 1955etik dago auzoan, eta gaur egun, 2006tik, Mariaren Bihotzaren Eliza zaharra du egoitza, kalearen 14. zenbakian. Eliza hori 1891 eta 1894 urteen artean eraiki zuten, estilo neogotikoan, eta Jose Maria Basterra arkitekto bilbotarrak egin zuen.

 Denda kalea 
San Frantzisko kalean, historikoki Bilboko merkataritzaren gune nagusietako bat izan dena, gaur egun saltoki klasikoek (horietako batzuk ehun urtetik gorakoak dira) eta Hego Amerikako edo Afrikako produktuak eskaintzen dituzten beste saltoki batzuekin partekatzen duten kalea da, azken hamarkadetako aldaketa demografikoen isla, eta, ondorioz, zonalde hori etnia anitzeko auzo bihurtu da. 2020. urteko udal ikerketaren datuen arabera jatorri atzerritarreko bizilagunen portzentajea % 39,3koa zen San Frantzisko auzoan, eta horietatik gizonak kopuru osoaren %59,1 ziren.80ko hamarkadaren hasieratik, Europako Batasunetik kanpoko immigrazioa nabarmen igotzen hasi zen San Frantziskon, eta hazkunde hori hurrengo hamarkadaren hasieran bizkortu zen, auzoa Bizkaiko kultura-aniztasun handieneko auzoa bihurtuz.

 Saltoki berriak 
90. urtean ireki ziren biztanle afrikarren lehen dendak San Frantziskon (bat senegaldarra eta bestea marokoarra), eta hirugarren bat 92. urtean, ordutik aurrera haien kopurua modu naturalean handituz.Horien artean Azhar jatetxea aurki dezakegu, Bilbon irekitako lehen kebab gisa aldarrikatzen dena.

 Saltoki historikoak 
Auzoko denda klasikoen adibide dira Unceta farmazia, 1892tik Bailen kalearen izkinan dagoena, edo kaleko 17. zenbakiko estankoa, 1900eko apirilaren 20tik martxan dagoena. Azken hori San Frantziskoko eraikin zaharrenaren ondoan dago, 1850ekoa, nahiz eta Mirasol kondearen kaleko 4. zenbakiko ataria izan. 1945. urteaz geroztik irekita dagoen Romaña janari-denda, edo Abaroa taberna, 11. zenbakian, 60ko hamarkadan Eibar eta Galizia lotzen zituen autobus-linearen geraleku garrantzitsua izan zena, XX. mendearen bigarren erdialdeko saltoki klasikoen ordezkari dira.

 Galeria 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 





 Kanpo estekak 

 La orilla del hierro y la lentejuela / Burdinaren eta lentejuelen ertza


Kategoria:Bilboko kaleak
Kategoria:San Frantziskoko kaleak (Bilbo)