Arkixako ingurunea

Arkixako ingurunea Nafarroako erdialdean kokatuta dago, Eztuinaga eta Acedo artean. Mendialde ertaineko Baso Mediterraneoa da nagusi, eta landarediari dagokionean, Arteak antzeman daitezke paisai osoan zehar. Balio natural handiko eremua da. Izenkide duen errotaren eremua ZEC babes bereziko gunea da, baita natur-erreserba ere. Ega ibaia igarotzen da bertatik, eta bere urak seinaldun ibai-karramarroa arrantzatzeko dira erabiliak. 

Bertan elementu ezberdinak aurki daitezke. Alde batetik, Vasco-Navarro trenbide zaharretik abituta sortu zen bide berdea igarotzen da, eta Arkixako zubia zein tunela aurki daitezke, eremuan dauden azpiegitura goraipagarrienak direlarik. Horretaz gain, errepide ondoan Arkixako ama birgina gotortzeko gotorleku bat aurki daiteke, eta mendian, berriz, Arkixako baseliza dago kokatuta. Aurrez adierazitako elementuak paraje berdinaren barruan daude kokatuta, eta NA-132-A errepideak erditik zeharkatzen du eremua.

Lehen Gerra Karlistaren kontestuan gune garrantzitsua izan zen. Zumalakarregiren Karlistek eta armada Isabelinoak "Arkixako Gudua" osatu zuten, eta garai horren lekuko da Ega ibaiaren gainean hautsita dagoen harrizko zubi zaharra.

 Kokapena eta ezaugarri nagusiak 

 Geografia 
Nafarroako mendebaldean dago kokatuta, Lizarraldeako merindadean eta Eztuinagako udalerrian. Arabatik hurbil geratzen da, eta Kostalera mendiaren azpian dago. Eremu malkartsua da, desnibel handikoa. Bere koordenatu geografikoak 42.679851, -2.280769 dira eta 500-600m arteko altuera du zonaldearen arabera. 

 Klima 
Trantsizio klima da nagusi ingurunean, eta negu hotzak zein uda beroak izaten dira. Prezipitazioak urte osoan zehar ematen dira, sarritan 800mm-tik gora. Urteko batez-besteko tenperatura 12ºC-koa da. Hezetasuna handia izaten da, batez ere negu garaian. Haizeari dagokionean, ipar-ekialdeko haizeak nagusitzen dira. Klima horrek baso mediterraneoak agertzea ahalbidetzen du, eta eragin zuzena dauka tokian-tokiko landaredian.  

 Landaredia 
Eremuan Mendialde Ertaineko Baso Mediterraneoa da nagusi. Landarediak klima mediterraneoaren ezaugarriei erantzuten die, eta lurzoru ezberdinen eskakizunen arabera aldatu egiten da. Arteak (Quercus Ilex) dira nagusi, baina horien artean sarri agertzen dira Mediterraneoko zuhaixka espezieak, hala nola, Gorostiak (Ilex aquifolium) eta Ezpelak (Buxus sempervirens). Basoaren estratu baxuetan, sastrakadi txikiak ageri dira. Kanpezutik Lizarrara doana Europako Artadirik handiena da. 

 Fauna 
Nafarroako Baso Mediterraneoetan Basurdeak (Sus scrofa), Orkatzak (Capreolus capreolus), Oreinak (Cervus elaphus) eta Azeriak (Vulpes vulpes) bizi dira. Ega ibaian, ostera, Seinaledun ibai-karramarroak (Pacifastacus leniusculus) eta Amuarrainak (Salmo trutta) aurki daitezke.  Seinaledun ibai-karramarroari dagokionean, aipatzekoa da Bisoi-amerikarrarekin batera espezie inbaditzaile bat dela. 

 Historia eta Azpiegiturak 

 Vasco-Navarro trenbidea 
Vasco-Navarro-Trenbidea 1889. urtean sortu eta 1967an itxi zen 143km-ko trenbide bat izan zen. Lizarratik Bergararako bidea egiten zuen, eta behin bere trenbide garaiari amaiera eman zitzaionean, ibilbide natural bilakatu zen. Egun txirrindulari eta oinezkoek erabiltzen dute, burdinbidearen azpiegitura zaharra baliatuz. 

 Arkixako zubia 
Juan Carlos Ereñok eraiki zuen 1925. urtean, 176.533 pezetako kostuarekin. 156,8m luze da, eta lurrarekiko ia 30m-ko altueran dago kokatuta. 9 harlanduzko harrik osatzen dute, bakoitzak 11 metroko zabalera duelarik. Burdinbide osoko zubirik luzeena da, eta egun paisaiaz gozatzeko gune ezberdinak daude zubian zehar. 

1939ko urriaren 28an, alabaina, istripu bat egon zen zubian, salgai-tren eta pertsonen garraiorako tren batek talka egitearen ondorioz. Talkaren bortizkeria zela medio, bagoiak zubitik eskegita geratu ziren, eta makinista bat zendu zen. Bidaiarien artean, berriz, ez zen hildakorik egon. Zubiaren hasieran kokatutako informazio fisikoa. Argazkirago esteka: 

 Arkixako tunela 
Zubia amaitu eta metro batzuk aurrera egiterakoan, Arkixako tunela aurki daiteke. Zubia eraiki zuen berdinak eraiki zuen 1924. urtean eta 1.849.432 pezetako kostua izan zuen. 1.415m luze da. Egun, ibilbide berdearen parte da eta argiztapen sistema bat du, eguzki-plakei esker funtzionatzen duena. 

Tunelaren hasiera zein bukaeran, zulo batzuk daude, behar izatekotan tunela lehertu ahal izateko helburuarekin eraikiak izan zirenak. Era berean, tunelaren barnealdean bazterbideak aurki daitezke trena zetorrenean babestu ahal izateko, eta erdialdean kanpora ematen duen pasabide  bat dago, zehazki sabaian. Pasabide horretatik gora eginez, kupula baten antzerako estruktura bat aurki daiteke, eta trenbidea indarrean egon zen garaian hori zen larrialdietako irtenbidea. Gaur egun tunelaren argiak hornitzen dituzten eguzki-plakak daude kanpoaldean, eta pasabidea itxita dago.  

 Geralekua 
Arkixako tunelaren hasieran geraleku bat aurki daiteke. 1924. urtean eraiki zuen Tomas Urbinak, tunelean lan egiten zuten beharginei babesa eta lo egiteko tokia eskaintzeko helburuarekin. Bi solairuko harrizko eraikin bat da. Beheko zatian biltegi bat zegoen, eta goikoan, aldiz, logelak, komuna eta sukaldea. 

 Ondare erlijiosoa 
Parajean bertan hainbat eraikin erlijioso aurki daitezke. Bata, guruztokia, errepidearen alboan dago , eta Arkixako baseliza, berriz, mendian gora dago kokatuta. Bietan Arkixako Ama Birgina gotortzen da. Polikromatutako figura bat da, koro eta beloduna. Eskuak erdian gurutzatuta ditu, eta ezkerreko besoan Haurra biluzik eusten du. Inguruan, aurpegidun aingerutxoak ageri dira. 

 Guruztokia 
XVII. mendean eraikitako guruztoki bat da. Errepidearen alboan dago kokatuta, eta NA-132-A errepidea igarotzen da horren albotik. Bere kontserbazio egoera ona da, eta Eztuinagako parrokiak kudeatzen du. 

 Arkixako Baseliza 
Guruztokitik gora eginez, artadiz osaturiko baso bat aurki daiteke. Mendiko bidean gora, zuhaitzik gabeko eremu lau batean dago kokatuta Arkixako baseliza. XIII. mendearen hasieran eraikitako ermita gotikoa da, zistertar estilokoa eta landa eremuko arkitektura baliatzen duena. Latindar gurutze formako egitura du, eta harri txikiz egina dago. Barnean, harrizko gangak daude: batzuk jatorrizkoak dira eta beste batzuk XVI. mendekoak. Kanpoaldean, XIII. mendeko arku puntadun ate bat eta plateresko estiloko hornazina bat ikus daitezke. Baselizaren eraikin nagusiaren ondoan dauden eraikinek erabilera monakala izan zezaketela uste dute historialari batzuek. 

Gaur egun utzikeria egoeran dago. Hainbatetan egin izan dira obrak, baina ez da inoiz bere osotasunean zaharberritua izan. Arkixako ama birgin originala aspaldi lapurtu zuten. Hori horrela izanik, bi erreplika egin ziren, bata eskaiola eta erretxinez eta bestea egurrez. Errepliketako bat guruztokian dago, eta egurrezkoa Eztuinagako elizaren barruan dago gordeta eta babestuta. Irailean eta maiatzean erromeria bat egiten da, eta orduan eramaten da Arkixako ama birgina Eztuinagatik baselizara. 

 Ingurune naturala 

 Ega ibaia 
Ega ibaiak adar ezberdinak ditu, baina adar nagusia Lagrango herrian jaiotzen da. Gero, Azazetako adarra eta Urbisutik datorren Istora ibaia batzen zaizkio. Kanpezuko udalerrian adar guztiak elkartu eta Nafarrora sartzen da. Errepide alboan bainu naturalerako eremu bat aurki daiteke, batez ere udan erabiltzen dena. Sakontasun urria dela medio, bertaratzen direnek harri txikiz osatutako presa bat osatzen dute urtero, uraren maila zentrimetro batzuk igoaraziz. 

 Karlisten zubia 
Bainatzeko gunearen alboan harrizko zubi bat aurki daiteke. 1834. urtean gertatutko Lehenengo Gerra Karlisten kontestuan, Zumalakarregik Ega ibaia zeharkatzen duen harrizko zubi zaharra moztu zuen, armada Isabelinoa igarotzea eragozteko helburuarekin. Nahiz eta Karlistek defentsa handia egin, armada Isabelinoak irabazi zuen guda, eta Lizarrara bidean jarraitu zuten.  Hala, gaur egun zubiaren bi aldeak ikus daitezke. 

 Lasiako babestutako eremua 
Mendian barneratuz, Lasiako parajea aurki daiteke. 70Ha dituen ingurune naturala da, eta paisaia aldatu egiten da Artez beteriko gainontzeko eremuekin alderatuta. Bertan landaredia mota asko aldatzen da Egarekiko distantziaren arabera. Hala, ibaiaren inguruan  Lizarrak aurki daitezke. Mendixketan, ordea, beste mota bateko zuhaixkak dira nagusi, besteak beste, Kandanak eta Txaparrak. Natura 2000 sarearen barnean dago, eta ZEC (Babes Berezirako Eremua) eremua da.  

 Arkixako errota 
Ibaian aurrera eginez, Arkixako errota dago, bere alboan eraikitako presarekin batera. XVI. mendean hasi ziren agertzen lehen errotak zonalde horretatik. Eztuinagan ere horrelako bat eraiki zuten. Harriz eginda dago, eta ondoan presa bat dauka, 60m luze dena. Harlangaitz-harriz eginda dago, eta bertatik 2,2m-ko zabalera duen kanal bat dago errotan ura sartzeko. XX. mendera arte gari-aleak xehetzeko erabiltzen zen, eta gero, sistema modernoago bat, labe bat eta turbina hidroelektriko bat txertatu ziren. Errotaren jardunak iraun zuen azken urteetan, ogia ere egiten zen bertan.  Turbinari esker herritarrek argindarrerako sarbidea izan zuten, eta gerra garaian kontrabandoan alea xehetzeko erabili zuten. 

 Sistema hidroelektrikoa 
XX. mendean zehar, lehenengo sistema elektrikoak agertzen hasi ziren herrietan. Herriaren arabera, tentsioa altuagoa edo baxuagoa izan zitekeen. Eztuinagaren kasuan, sistema hidroelektriko primitibo bat zegoen, eta errotatik herrira eramaten zen argindarra burdinezko sare baten bidez. Sistema horrek soilik 15 VA sortzen zituen, eta ez zion gizartearen benetako eskari elektrikoari erantzuten. Era berean, ezin zen elektrizitatea Antoñanako azpiestaziotik ekarri, oso urrun baitzegoen, eta gainera, Iberduerok ez zeukan herri bat gehiago hornitzeko gaitasunik. 

Herriak bizi zuen gabezia elektrikoa ikusita, 1955ean dagoeneko existitzen ziren instalazioak berritzeko erabakia hartu zen. Horretarako sortu zen "Electrazuñiga" enpresa, Eztuinagako udalaren jabetzakoa. Enpresak Espainiako Industria Sailari 1,1 metro kubiko segundoko ura erabiliz energia sortzeko baimena eskatu zion. Aldi berean, transformadore elektriko bat instalatu zen, eta 2,2 km luze zen sare elektriko berria eraiki zen herrira energia eramateko. Sare horretan 70 zutoin ipini ziren, eta trenbidearekin bat egiten zuen guneetan lur azpitik igaro behar izan zen. Aurreko azpiegituraren zati batzuk ere berrerabili ziren. 

1956an, 298.723 pezetako aurrekontua izan zuen obra gauzatu zen, eta ingeniari arduraduna Narciso Buesa Buesa izan zen. Ez dago jasota lanek zenbat iraun zuten, baina 1966rako bi turbina hidrauliko zeuden martxan, bakoitza 120 zaldiko potentziarekin (zp) eta 4,5 metroko ur-jauziarekin. Zentralak 140 kVA-ko potentzia eta urtean 60.000 kWh sortzeko gaitasuna zuen. Industria sailburuarekin izandako korrespondentzia baten arabera, "Landa eremuko beharrak ez ziren hirian bezalakoak, eta herriak eraikitako zentrala, behar propioen halako hiru asetzeko gai zen". 

KWh-ren prezioa 1,44 pezeta zen (1,37 + 0,07 zergak), eta sistemak 56 etxe, herriko industria (zerratokia) eta baratzetako oilotegiak hornitzen zituen. Sistema hau indarrean egon zen Iberdrolak hornikuntza elektrikoa bere gain hartu zuen arte.

 Errotaren gainbehera 
Erabilera murriztuz joan zen, eta 2025. urtera arte oso utzita zegoen eraikina, baina urte berean Ebroko Arro Hidrografikoak botatzea erabaki zuen. Berau egiteko arrazoien artean bertako faunaren mugikortasuna hobetzea, ekosistema bere oinarrizko egoerara itzultzea eta ibaiaren ibilguan oztoporik ez egotea gailendu zituzten. Hori horrela izanik, dagoeneko ez dira existitzen ez errota ez presa. Obra horrek, hala ere, bizilagun askoren protesta eragin zuen. 

 Gertakariak 

 Geralekuko hileta 
1908ko abuztuaren 8an erailketa bat eman zen Arkixako geralekuan. Jesús Fernandez de Quincoces eta Maria Visitación geralekura joan ziren bizitzera bi urte lehenago. Bikotearen ezkontza baino 4 hilabete lehenago, Mariak harremana mantentzen zuen bere bikotekide ohi batekin, eta honek luxuz beteriko bizitza bat eskaini zion. Hala, bere senargaia desagerrarazteko plan bat diseinatzen hasi zen. Zuñigan Artseniko pote bat erosi eta hamaiketakorako tortillan jarri zion konposatua. Hala izanik, gaixorik jarri eta medikua deitu zuten. Medikuak, dena den, ezin izan zuen ezer egin, eta sei egun geroago Jesus hil egin zen. 

 Arkixako Ama Birginaren erreplikaren lapurreta 
2010eko abenduaren 6an Arkixako ama birginaren kopia bat agertu zen Alfaroko herrian. Lapurrak guruztokiko kristala hautsita sartu ziren, eta ikustean lapurtutako ama birgina erreplika bat zela eta ez zeukala balio handirik, Ega ibaira bota zuten. Hala, 85km egin zituen ibaian zehar Alfaroko presan jaso zuten arte. Gertakizuna LaRioja.com egunkariak jaso zuen 2010ean. 

 Juan Griego sendalaria 
XVI. mendean Arkixan ermitaño bat bizi izan zen, Juan Griego. Bera sendalaria zen, eta medikuntza ilegalki praktikatzea egotzi zioten. Hori dela eta, 1575ean atxilotu eta Iruñean preso egon zen, 3 urteko erbestera kondenatzearekin batera. 

 Erreferentziak