Estoniako Konstituzioa

Estoniako Konstituzioa () Estoniako Errepublikaren oinarrizko legea da, eta estatu-ordena errepublika demokratiko bezala ezartzen du, non botere gorena  hiritarrengan etzaten den. Estoniako Biltzar Konstituziogileak onartu zuen lehen Konstituzioa, 1920ko ekainaren 15ean, eta urte bereko abenduaren 21ean sartu zen indarrean. 1933an egindako erreferendum baten ondoren, 1934ko urtarrilaren 24an nabarmen aldatu zen eta bigarren Konstituzioa indarrean sartu arte, 1938ko urtarrilaren 1era arte, indarrean jarraitu zuen. De facto, 1940ko ekainaren 16ra arte jarraitu zen aplikatzen, Sobietar Batasunak Estonia okupatu zuenean, eta de iure, 1992ko ekainaren 28ra arte, orduan onartu baitzen erreferendum bidez Estoniako Errepublikaren hirugarren eta egungo Konstituzioa.

 Aurrekariak 
Estoniako Konstituzioa Estatuaren egintza juridiko gorena da, botere konstituziogileak hartua, eta aldatzeko lege arruntek baino prozedura zorrotzagoa behar duena. Ikuspegi materialetik, estatuaren botere antolaketa ezartzen du, gobernu-organo nagusien eskumenak definitzen ditu, oinarrizko eskubide eta askatasunak bermatzen ditu eta Estatuaren oinarrizko balio eta printzipioak finkatzen ditu.

Konstituzioak, bere arautze-funtzioaz gain, zeregin bat ere betetzen du nortasun nazionalaren eta helburu kolektiboen adierazpen gisa, eta testuinguru historiko eta kulturala islatzen du. Sorkuntza unetan, herriak, subiranotasunaren jabe denez, konstituzio-ordena berria ezartzeko ahalmena du, batez ere indarrean dagoenak bere funtsezko balioak ordezkatzeari uzten badio.

Estonieraz, pæhiseadus terminoak —euskaraz: Konstituzio— adiera arauemailea du argi eta garbi, Estatuaren oinarrizko ordenamenduak zehazten duen lege-testuari erreferentzia eginez. Bestalde, konstitutsioon terminoa, jatorri atzerritarrekoa, zentzu arauemaile zein enpirikoan erabil daiteke, azken hori praktika politikoa benetan arautzen duten arauei lotuta.

 Historia 

 Lehen Konstituzioa (1920-1933/38) 
Lehen Konstituzioak Jean-Jacques Rousseauren subiranotasun nazionalaren ideia islatzen zuen. Boterea botere judizialaren, exekutiboaren eta legegilearen artean banatzen zen, Montesquieuren printzipioei jarraituz. Konstituzioak herri ekimen maila handia eta erreferendumen erabilera aurreikusten zuen, autonomia kulturala aurreikusteaz gain. Estoniako kasuan, Montesquieuren ideietan inspiratuta egon arren, boterearen banaketan desoreka bat zegoen. Dokumentua erabat parlamentarioa zen, Riigikogu ganbera bakarrari botere exekutiboaren eta judizialaren gaineko ahalmen zabalak emanez, eta horrek ezegonkortasuna eta gobernu aldaketak ekarri zituen maiz. Estatuburuak —Estatuko Adinekoa zeritzonak— aldi berean estatuburu eta gobernuburu gisa jarduten zuen.

Gobernuaren ezegonkortasun kronikoa zela eta, —1920 eta 1934 artean 10 pertsonek gidatutako 18 kabinete gertatu ziren— Konstituzioa birformulatzen saiatu ziren. 1932an egindako erreferendum batean, boto-emaileek atzera bota zituzten Konstituzio berri baten bi zirriborro. Hala ere, Estoniako Independentzia Gerrako Beteranoen Ligak proposatutako zuzenketa konstituzional bat —Vaps mugimendua— 1933an onartu zen erreferendumean, eta 1934ko urtarrilaren 24an jarri zen indarrean. Estatuko Zaharrari botere zabalak ematen zizkion eta Riigikoguren tamaina eta autoritatea murrizten zituen emendakin honek. Gobernu sisteman hain eragin sakona izan zuen, non sarritan konstituzio guztiz berri batekin nahasten den —«1934ko Konstituzioa»—. Estatuko Adinekoak lege eragina zuten dekretuak eman zitzakeen.

Vaps mugimendua Konstituzio berri honen pean boterera iristea galarazteko, Konstantin Pätsek, hauteskundeak espero ziren bitartean «Estatuko Adineko jarduneko lehen ministro» gisa jarduten zuenak, boterea atxiki zuen 1934ko martxoaren 12an emandako autogolpe baten bidez. Aldatutako konstituzioa autoritarioegia zela iritzita, Pätsek Konstituzio berri baten erredakzioa sustatu zuen.

 Bigarren Konstituzioa (1938-1940/92) 
1936an, erreferendum batek Asanblea Nazional bat eratzea onartu zuen, Konstituzio berri bat idazteko helburuarekin. Konstituzio horrek, 1938ko urtarrilaren 1ean indarrean sartu zena, bi ganberako Batzar Nazionala ezarri zuen: Diputatuen Ganberaketa Kontseilu Nazionala osatua. Kontseilu Nazionalak Diputatuen Ganberatik zetorren legedia berrikusi eta berresteaz arduratzen zen eta hauek osatzen zuten: tokiko gobernuetako ordezkariak, erakunde profesionalak eta goi-funtzionarioak osatzen zuten. Beste aldetik, Diputatuen Ganbera herriak aukeratzen zuen zuzenean.

Estatuburuak «presidente» titulua jaso zuen eta jada ez zuten herritarrek zuzenean aukeratzen, Asanbleada Nazionaleko bi ganberek eta tokiko gobernuetako ordezkari gehigarriek osatutako hautesle talde batek baizik. Presidenteak botere nahiko zabalak zituen —parlamentuak onartutako legeen gaineko beto-eskubidea barne—, nahiz eta 1934ko zuzenketen arabera Estatuko Adinekoak baino botere txikiagoa izan.

1940ko abuztuaren 25ean Sobietar Batasunak babestutako gobernu txotxongilo batek modu ilegalean sartu zuen «konstituzio» bat —erreferendumik egin gabe, 1938ko Konstituzioak eskatzen zuen bezala—, Estonia potentzia horrek inbaditu, okupatu eta anexionatu eta aste gutxira. Konstituzio honek 1936ko konstituzio sobietarra zuen oinarri. Gerora, 1978an, beste batek ordezkatu zuen, 1977ko Sobietar Konstituzioan oinarrituta.

1990ean, Estoniako Sobiet Gorenak legez kanpokotzat jo zuen 1940ko botere-hartzea, eta 1938ko Konstituzioa partzialki berrezarri zuen, de facto independentziarako trantsizio-prozesuaren parte gisa.

 Hirugarren Konstituzioa (1992-gaur egun) 
Egungo Konstituzioa 1992ko ekainaren 28an egindako erreferendum baten ondoren onartu zen. 1920ko eta 1938ko konstituzioetako elementuak barneratzen ditu. 1938an sortutako presidentzia-irudia mantendu arren, 1920an ezarritako ganbera bakarreko botere legegilea berrezarri zuen. Estoniar Estatua 1918 eta 1940 artean zegoen bezala jarraitzen duela esplizituki baieztatzen du, eta horregatik Estoniaren independentzia egoerara lehengoratzearen oinarria da. Izan ere, erreferendum bidez hartu zuten, 1938ko agiriarekin bat eginez.

1920ko Konstituzioak bezala, estatuburuak —presidente tituluduna, Estatuko Adineko titulu zaharraren balizko zaharberritzeari buruzko eztabaida baten ondoren— rol zeremoniala betetzen du neurri handi batean. Hala ere, 1938ko Konstituzioan bezala, lehen ministro bat da gobernuaren buru.

 1992ko Konstituzioaren hamabosgarren urteurrena 
2007an egungo Konstituzioaren hamabosgarren urteurrena ospatzen zela eta, A Le Coq  garagardotegiak garagardo marka berri bat kaleratu zuen, Pæhiseaduse Pilsner izenekoa —«Pilsener Konstituzionala»—, Estoniako Justizia Ministerioarekin elkarlanean.

 Konstituzioaren hitzaurrea 
Hitzaurrea Konstituzioaren parte da, haren asmoen erakusle gisa. Konstituzio-boterearen iturria aitortzen du, eta botere hori baliatzean lortu behar diren funtsezko helburuak ezartzen ditu. Hitzaurretik ondorioztatzen denez, Konstituzioa errespetatua izan behar da, ez bakarrik idazkeraren dotoreziagatik edo printzipioen balioagatik, baizik eta, batez ere, herriak sortu eta onartu duelako.

 2007ko Konstituzioaren Hitzaurrea (1992koaren aldaketa): Estoniarrek nazio-autodeterminaziorako zuten eskubide iraungiezinean oinarritutako Estatu bat finkatzeko eta garatzeko fede eta borondate sendoarekin, eta 1918ko otsailaren 24an aldarrikatua, askatasunean, justizian eta eskubidean oinarritua, estoniar herriak ondoko Konstituzio hau onartu du 1938ko Konstituzioaren 1. artikuluaren arabera.Eesti Vabariigi põhiseadus. – Riigi Teataja, RT I, 15.05.2015, 2, § 164.
 1992ko Konstituzioaren hitzaurrea (jatorrizko bertsioa): Estoniar herriak autodeterminazio nazionalerako duen eskubide iraungiezinean oinarritutako Estatu bat finkatzeko eta garatzeko fede eta borondate sendoarekin, eta 1918ko otsailaren 24an aldarrikatua, askatasunean, justizian eta eskubidean oinarritua, barne- eta kanpo-bakerako babes gisa balio duena eta gaur egungo belaunaldien garapen sozialerako eta ongizate orokorrerako berme gisa balio duena.Eesti Vabariigi põhiseadus. – Riigi Teataja, RT I, 15.05.2015, 2, § 164.
 1938ko Konstituzioaren hitzaurrea: Estoniako herriak, fede sendoz eta borondate sendoz, Estoniako herriak autodeterminazio nazionalerako duen eskubide iraungiezinean oinarritutako Estatu bat finkatu eta garatzeko, justizian, legean eta askatasunean oinarritutakoa, barneko eta kanpoko bakerako babes gisa balio duena eta aurrerapen sozialerako eta oraingo eta etorkizuneko belaunaldien ongizate orokorrerako berme gisa balio duena.
 1933ko Konstituzioaren hitzaurrea: Estoniako herriak, fede sendoz eta justizian, legean eta askatasunean oinarritutako Estatu bat sortzeko borondate sendoz, barneko eta kanpoko bakea babesteko eta oraingo eta etorkizuneko belaunaldien gizarte-aurrerapena eta ongizate orokorra bermatzeko balio izango duena, Biltzar Konstituziogilearen bitartez eta ondoren erreferendum bidez, honako hau onartu eta ezarri zuen.
 1920ko Konstituzioaren hitzaurrea: Estoniako herriak, fede sendoz eta justizian, legean eta askatasunean oinarritutako Estatu bat sortzeko borondate sendoz, barne eta kanpo bakea babesteko eta oraingo eta geroko belaunaldien gizarte aurrerapena eta ongizate orokorra bermatzeko balio izango duena, Biltzar Konstituziogilearen bitartez, ondorengo Konstituzioa onartu eta ezarri zuen.Lõhmus, U. Põhiseaduse muutmine ja muutused põhiseaduses (estonieraz). Juridica 2011/1. 4-17. orr.

 Xedapenak 
Gaur egungo Konstituzioak 15 kapitulu ditu.
 1. kapituluan estatuaren izaerari buruzko aurreikuspen orokorra egiten da. Zazpi artikulu ditu.
 2. kapituluan pertsonen eskubideak, askatasunak eta betebeharrak ezartzen dira.
 3. kapituluan, Estoniako biztanleria eta herritartasuna definitzen dira.
 4. kapitulua Estoniako Parlamentuaz arduratzen da (Riigikogu).
 5. kapitulua Estoniako presidenteari dagokio, eta bere betebeharrak, erantzukizunak eta eskubideak.
 6. kapitulua Estoniako Gobernuari buruzkoa da.
 7. kapituluak legediaren prozesuari heltzen dio.
 8. kapituluan finantza gaiak eta aurrekontua lantzen dira.
 9. kapitulua nazioarteko harremanei eta itunei buruzkoa da.
 10. kapitulua gai militarrei buruzkoa da.
 11. kapitulua Auditoretza Bulego Nazionalaren eta Auditore Nagusiaren funtzioari eta eginkizunari dagokio.
 12. kapitulua Justizia Kantzilerraren eskubide, funtzio eta izendapenari dagokio.
 13. kapitulua sistema judizialaren eta auzitegien egiturari eta funtzionamenduari buruzkoa da.
 14. kapitulua Estoniako toki administrazioaren jurisdikzio, administrazio eta aurrekontu atalei dagokie.
 15. kapitulua Konstituzioa aldatzearekin zerikusia duten mekanismo eta prozedurei buruzkoa da.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Konstituzioak
Kategoria:Estoniako historia politikoa