Eguneko zeru-higidura

Astronomian, eguneko zeru-higidura deitzen zaio zeruko objektuek (adibidez Eguzkiak eta izarrek) egun batean zehar Lurraren ardatzaren, edo bi zeru-poloetatik igarotzen den ardatz baten, inguruan egindako itxurazko higidurari. Lurrak bere ardatzaren inguruan duen errotazioak eragiten du itxurazko mugimendu hori; haren ondorioz, ia izar guztiek arku zirkularreko bideak jarraitzen dituztela baitirudi,

Zeru-esferan finkaturik dirauten puntu bakarrak zeruko poloak dira; beste puntu guztiak (izarrak kokatuta daudenak barne) polo horien inguruan zirkulu zentrokideetan biraka dabiltzala dirudi.

Ipar hemisferioan zeruko ipar poloa ipar puntu kardinalaren gainean dago, behatzailearen latitudearekin bat datorren altitudean.

Latitude bakoitzean beti zeruertza baino gorago agertzen diren eta, beraz, latitude horri dagokion zeru-poloaren inguruan zirkulu osoa deskribatzen duten izarrak latitude horretako izar zirkunpolarrak direla esaten da.

Latitude horretan, gainerako argizagiak, Eguzkia eta planetak barne, edo sekulan ez dira agertzen zerumuga baino gorago edo zeru-poloaren inguruan zirkulu baten zati bat baino ez dute deskribatzen, astroaren irteera eta astroaren sarrera deitutako toki eta uneetan horizontea baino gorago agertzen eta hura baino beherago ezkutatzen direla.

Haien izarraren (haien “eguzki”ren) eta haien biraketa-ardatzaren inguruan Lurrarenak bezalako noranzkotan mugitzen diren planeten kasuan, eguzki-egun oso batez amaitzen diren urte zikloetan planetek ziklo osoan izan diren eguzki-egun  gehi zikloaren urte kopurua bira ematen dituzte; haien errotazio-ardatzaren inguruan.

Lurraren kasuan urtebetean izaten diren eguzki-egunen kopurua 365,25tik hurbil dago eta, horren ondorioz, 4 urteko ziklo batean izaten diren eguzki-egunak 365,25*4 = 365*3 + 366 = 1461 izaten dira; eta denbora horretan Lurrak bere ardatzaren inguruan egindako birak 1465.

Lurraren eguzki-egunen batez besteko luzera 24 ordukoa da eta, beraz, lau urteko zikloaren luzera osoa 1461 * 24 ordukoa; eta denbora horretan Lurrak 1465 bira egin duenez bere errotazio ardatzaren in guruan bira bat emateko behar duen denbora 1461*24/1465=23,9344709897611 ordu.

Egiatan  balio hori hurbilago dago 23,934469591898 ordutik, urtebetean gertatzen diren eguzki-egunak ez direlako 365,25 zehatz-mehatz.

Hori horrela, biraketa oso baten denbora 23 ordu, 56 minutu eta 4,09053083 segundokoa da. eta izarrak zeruan daukaten abiadura angeluarra eguzkiaren 15º/h-koa izan barik 15,0410686402619º/h-koa da eta 24 ordutan biraketa bat baino gradu bat inguru gehiago biratzen dira zeruan, 59' 8,33” gehiago.

Higidura honen lehen frogapen esperimentala Léon Foucaultek egin zuen.

Norabide erlatiboa

Lurraren Ipar hemisferioan, eguneko higiduraren norabide eta noranzko erlatiboak honako hauek dira:
400px|thumb|Eguneko zeru-higidura ekaineko solstizioan 43°N latitudean (Bilbo, Milwaukee, Sapporo, Vladivostok...)

Irudikatutako izarrak hauek dira: α Cma, α Car, α Boo, α Lyr, α Aur, α Cmi, α ​​​​Eri, α Ori, α Aql, α Sco, α PsA, α Cyg, α Uma, α Umi eta α Ari

Gutxi gorabeherako simulazioa; eguzkiak egun osoa solstizioan okupatu zuen posizio berean jarraitzen duela, une zehatz batean bakarrik gertatzen dena, eta eguzki-eguna eta izar-eguna berdinak direla suposatuz egina.

Bi sinplifikazio hauek egin ez balira, irudikapenak zertxobait desberdinak izango lirateke aipatutako leku bakoitzeko, eta eguzki-egun batean izarrak 360º baino pixka bat gehiago biratuko lirateke (360º 59' 8,33” inguru).

Aldeak, ordea, ez lirateke nabarituko irudikapenetan.
 Iparralderantz begira, Polaris (Iparrizarra) baino beheragoko astroak eskuinerantz edo ekialderantz.
 Iparralderantz begira, Polaris baino goragoko astroak ezkerrerantz edo mendebalderantz.
 Hegoalderantz begira: eskuinerantz edo mendebalderantz; ikusgai dauden tartearen lehenengo erdian gorantz eta bigarren erdian beherantz.
Hori horrela, iparraldeko izar zirkunpolarrak erlojuaren noranzkoaren kontra mugitzen dira Polaris Ipar poloko izarraren inguruan.

Lurraren Ipar poloan norabide kardinalak ez dute zentzurik izarren eguneko mugimendua azaltzeko. Bertatik ikusten diren izar guztiak zirkunpolarrak dira eta eskuinerantz  mugitzen dira; edo zuzenean gorantz, ia zenitean dagoen  Iparrizarrerantz, begiratuz. haren inguruan biraka dabiltzala dirudi; erloju-orratzak higitzen direnaren aurkako noranzkoan.

Lurraren Hego hemisferioko behatzaileek iparra eta hegoa eta eskuina eta ezkerra trukatu behar dituzte azalpenetan; ekialdea eta mendebaldea, aldiz, ez dira aldatu behar. Gainera, Polaris batzuetan hego poloko izarra deitzen den Sigma Octantisekin ordezkatu behar dute, Hemen izarrak Sigma Octantisen inguruan biraka dabiltzala dirudi; erloju-orratzak higitzen diren noranzkoan.

Ekuatoretik begiratuz, bi zeru-poloak zeruertzaren iparraldean eta hegoaldean daude; eta Ipar poloko Polaris izarrerantz begiratuz beste izar guztiek haren inguruan bira egiten dutela dirudi, erloju-orratzak  mugitzen direnaren aurkako noranzkoan; eta Hego poloko Sigma Octantis izarrerantz begiratuz izar guztiak izar horren inguruan biratzen direla dirudi, erlojuen orratzak biratzen diren noranzkoan. Bi puntu finkoak (bi zeru-poloak) izan ezik, zeruko beste guztia mendebalderantz doala ematen du.

Latitude guztietan latitudeari dagokion zeru-polotik latitudea baino diztantzia angular txikiagora (biak balio absolututan) dauden izarrak bakarrik dira zirkunpolarrak. Hori dela eta, Lurraren poloetan bertatik ikusten diren izar guztiak dira zirkunpolarrak eta ekuatorean ez dago izar zirkunpolarrik.

Aldaerak latitudearen eta urte garaiaren arabera
Eguneko zeru-higidura ezberdina da latitude ezberdineko tokietan eta latitude bakoitzean urteko garaiaren arabera, hurrengo iruditan ikusten den legez.

Lehenengo hiru irudietan garai bateko latitudearen araberako aldaerak ikus daitezke.

Hurrengo lau irudietan latitude batean urte garaien araberakoak

Itxurazko abiadura
Zeru-esferaren gaineko objektu guztien abiadura angeluarra antzekoa da (15º/h, 15'/min edo 15"/s; hau da 15º orduko, 15' minutuko edo 15" segundoko ingurukoa, objektu urrunena zehatzago 15,041068º/h-koa); eta haien itxurazko abiadura lineala haien deklinazioaren kosinuari proportzionala da.

Ekuatorearen hurbil dagoen objektu baten diametro angeluarra jakinda zeruko puntu immaterial batek objektu hori zeharkatzeko behar izango duen denbora diametro angeluarra zati zeruaren abiadura angeluarra da.

Beraz

 Eguzki edo Ilargiaren diametro angeluarra 0,5° (edo 30 ')koa izanik, ekuatorearen inguruan puntu immaterial batek (edo meridiano bat bezalako lerro immaterial batek) 30'/(15'/min) = 2 minututan zeharkatuko du objektua.
 Artizarraren diametroa lerrokatze hurbilean 1'edo 60'koa da eta egoera horretan puntu immaterialak  60/(15/seg) = 4 segundotan zeharkatuko luke.

Deklinazio handiagotan zeharkatze denborak kalkulatzeko balio hauek deklinazioaren kosinuaz zatikatu beharko lirateke, denbora luzeagoak emanez. Hala ere hau ez da guztiz zehatza deklinazio diametro angeluar guztiekin.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Astrometria
Kategoria:Izarren astrofisika