Euskal Herriko meatzaritza

Euskal Herriko meatzaritza Euskal Herriko lehen sektore ekonomikoaren jarduera bat izan da  mendeetan zehar, meategietatik mea eta beste produktu mineralak ustiatzearekin lotuta. 

XIX. mendean meagintzak garapen handia izan zuen Euskal Herrian eta Bilboko inguruetako hazkunde industrialaren ardatza izan zen hamarkada askotan. Hasieran Boluetako Santa Ana fabrika (1841-1905) orduko Begoña elizatean, baina inguru horretako meategiak agortu zirenean, labe garai gehienak Meatzaldera mugitu ziren Trapagaran eta Gallarta ondoko meategietatik ateratako burdina ustiatzeko. Portuko ontzietan kargatzen zuten mea eta burdina Europako hainbat herrialdetara eramaten zen.

Begoñako Larreagaburu, Abusuko Ollargan eta Bilbo Zaharreko meategiak XIX. mendean-edo agortu ziren, gero Meatzaldekoak ere XX. mendean. Eskualde horietan meatzaritza jarduera hori eduki dute historikoki, gaur egun meatzeak agortuta badaude ere. Gallartan dagoen Meatzaritzaren Museoan jaso dute jarduera historiko horren lekukotza.

 Geologia 

Eskuineko mapan hobi mineral nagusiak agertzen dira. Ikus daitekeenez 4 jatorri ezberdinetako hobi mineralak daude. Lehenengoa, bere antzinatasunaren arabera, Paleozoikoko mazizoetan dauden berun, zink, magnesio, fluor eta burdin hobiak dira. Horiek erromatarren garaian ustiatzen ziren, batez ere Aiako Harrian eta gero Oiassoko portuan garraiatu. Horretaz gain, Aldude eta Bortzirietan ere agertzen dira mineral horiek. Haietako askotan zilarra ere aurki daiteke. Ariben merkurioa ere ustiatu zen bere garaian.Rincones singulares de Navarra

Kretazeoko mineralak bi mota ezberdinetan agertzen dira. Alde batetik, Bilboko Antiklinalaren ardatzean burdinazko hobi oso garrantzitsuak daude. Burdina leku askotan atera badaiteke ere (burdinolak oso ugariak izan ziren garai batean), inon ez dago Euskal Herrian Meatzaldea eskualdean bezainbeste. Triano mendia gaur egun guztiz zulatuta dago, bertan zegoen minerala ateratzeko. Gallarta, Bilbo eta Otxandion ere ola garrantzitsuak egon dira. 1878tik 1898ra 80,5 milioi tona burdin atera ziren Triano ingurutik, 1899an 6,5 milioi tona atera ziren, hogei urte lehenago 1,3 ateratzen baziren ereMONTERO, M. La minería en Vizcaya durante el Siglo XIX.

Antiklinorioaren bi alpetan kareharria da nagusi, eta uharri ugari daude. Bertako askotan beruna eta zinka atera daiteke. Meatze horiek txikiak dira, baina ugariak. Bizkaiko sinklinorioaren iparraldeko alpean ere agertzen dira, hiru banda osatuz.

Hirugarrenik diapiroei lotutako gatz mineralak daude. Horiek gatzaga askotan ustiatu izan dira eta gaur egun Iruñea inguruan badute garrantzia. Nafarroan gatz arruntaren ustiaketak interes ekonomikoa du, 2004an 112.741 tona ekoitzi ziren.Sales 2005. IGME

Azkenik, hobi minerala izan ez arren, bere balio ekonomikoa dela eta, aipatzeko modukoa da Bermeotik iparraldera aurkitu zen gas natural boltsa. Bertan kokatu zen Gaviota izeneko gas ustiatzailea. Gaur egun, ez dago ustiatzeko adina gas.

 Bilbo inguruko burdin meategiak eta Boluetako siderurgia-fabrika (1841-1905) 
Industria-prozesua goiz abiatu zen Begoñan, eta goiz azaldu zen Boluetako Otxaibai leku-izena. Legizamon abizeneko familiakoak ziren XV. mendean bertako burdinola eta erroten jabeak; eta lantegi horiek 1828an zutik irauten omen zuten. Gertu zuten burdin mea Larreagaburun (Mina del morro). Bitxia bada ere, bertan kokatu zen 1841ean Bizkaiko lehendabiziko siderurgia-fabrika, lingoteetatik burdinurtua eta ijezketak (laminazioak) egiten zituena. Euskal Herriko lehen fabrika moderno aitzindaria izan zen. Beraz, nahiz eta azkenaldian Bizkaiaren irudi industriala beti itsasadarraren ezkerraldearekin lotu izan den, Begoñako errepublikan izan zuen jatorria: Boluetan. Han sortu ziren lehen labe garaiak. Geroago, 1846an, labe garaia jarri zen martxan; horretarako burdin-mea Ollargan meategitik (gertu zegoen, Ibaizabal ibaiaren beste aldean) eta egur-ikatza inguruko basoetatik ekarri ziren. 

Ollarganeko meategiaz gain,  Bilbon ere, Bilbo Zaharra auzoan jarduera hau nagusi izan zen XIX. mendean bereziki, Miribillako meatzeak hustu ziren arte.

 Bizkaiko Meatzaldeko burdin-meategiak eta Bizkaiko Labe Garaiak (1880-1990) 
Trianoko mendiak ezagunak dira aspalditik, bertan burdin mea ugari eta kalitatezkoa zegoelako. Orain dela bi mila urte, Kristo osteko I. mendean, Plinio zaharrak esan zuen Bizkaiko Itsasoaren ondoan burdinazko mendi handia zegoela. Halaber, Oiola edo Loiola (Trapagaran) urtegiaren ingurumarietan K.o. III-IV. mendeetako erromatar zeramika aurkitu da, eta Triano izena erromatar jatorrizkoa da.

Erdi Aroan eta ondorengo mendeetan, ingurumarietako herrietako biztanleek eskuz ustiatzen zituzten meatzeak, batez ere Somorrostroko haranean, eta eskualde horretako Europa osoan.

Hala ere, mendi horietako meategien ustiakuntza intentsiboa XIX. mendeko amaieran eta XX. mendeko hasieran gauzatu zen. Meak pribatizatzeak eta atzerriko baltzuak heltzeak teknika berriak ekarri zituzten, eta hori dela bide, lan irizpide kapitalistak erabiltzen hasi ziren, bada, gero eta mea gehiago erauzten hasi zen, Europako –Ingalaterrakoa batez ere– siderurgiaren eskariari aurre egiteko asmoz. Lan eskuko eskaria asetzeko, milaka eta milaka etorkin heldu ziren, eta horren ondorioz, auzune ugari agertu ziren mendietako gainaldean.

XX. mendeko lehenengo hamarkadetan hasi zen meategietako gainbehera, meatokirik aberatsenak agortzen ari zirelako eta esportazioa gutxitzen ari zelako. Hirurogeiko hamarkadatik, itxi ez ziren meategiak tokiko siderurgiaren eskariari aurre egiteko baino ez ziren erabili. Lanpostuak galdu ahala, mendi eta auzuneak hasi ziren biztanlerik gabe geratzen. Azkenean, 1990eko hamarkadan itxi ziren azken meategiak eta siderurgiako enpresa enblematikoena: Bizkaiko Labe Garaiak. Modu horretara, burdin mearen erauzketa eta lantzean oinarritutako mende askotako zikloari eman zitzaion amaiera.

 Bankako kobre- eta burdina-meategiak Nafarroa Beherean 
Bankako kobre meategiak eta burdinola XVIII. eta XIX. mendeetan ibili zen.

 XVIII. mendeko kobre galdategia 
1730ean kobre-zain aberatsa atzeman zuten. Handik hurbil Zubiarin galdategia eraikiarazi zuen, Frantzia osoko handienetakoa. Haren inguruan sortu zen Banka herria, hasieran Baigorriko auzo bat (La Fonderie) besterik ez zena. 1746 hasi zen lanean galdategia, eta 1756an 130 tona kobre ekoiztera iritsi zen. Garai hartan 400 behargin aritzen ziren lanean, ikazkinak eta mandazainak barne. Kobre ola gainbehera etorri zen XVIII. mendearen amaieran, eta 1793an, Konbentzioaren Gerran, fabrika erre zuten.

 XIX. mendeko burdinola eta labe garaia 
1802an, eraitsitako kobre olaren hondakinen gainean, burdinola bat eraiki zuten burdina-mea tratatzeko; alabaina, hiru urte besterik ez zuen iraun. Geroago, 1823an, fabrika siderurgiko handi bat eraiki zuten, eta harlanduzko labe garai ederra abian jarri. Bankako burdinak, manganesoz aberatsa baitzen, estimazio handia zeukan. Mandoen bizkarrean garraiatzen zen Baigorrira, eta handik Baionara, bidetik edo Errobi ibaian barrena. Gehiena, Nantesera edo Le Havrera eramaten zen itsasoz. 1830etik aurrera gainbehera hartu zuen eta 1861ean betiko itxi zuten. Arazo nagusia burdinaren salneurriaren jaitsiera izan zen; halaber, Lehen Karlistaldiaren eraginez 1833tik aitzina arazoak izan zituztela ikatza lortzeko (1785eko Elizondoko Hitzarmenaren ondotik, Aldude mendiko oihan gehienak Nafarroa Garaian geratu ziren, eta Nafarroa Garaiko ikazkinek hornitu behar zuten Bankako labe garaia).

 Nafarroako potasa-hobiak (1957-1997) 
XX. mendearen erdian Nafarroako Beriain herrian potasa aurkitu eta meategi bat ustiatzen hasi ziren. Potasas de Navarra izeneko enpresa sortuta. Horrekin batera, 1950eko hamarkadatik aurrera, hainbat industria txiki garatzen hasi ziren. Hori guztia Beriain herri zaharretik aldenduta, N-121 errepidearen ondoan non Poblado de Potasas izena eman zitzaion auzoa sortu zen, lehenago Getzaurre deitzen zen lekuan.Iturria: Mikel Belasko, Diccionario etimológico de los nombres de los pueblos, villas y ciudades de Navarra, Pamiela, Iruñea, 1999; 362.or.  1970eko hamarkadan sindikalismo indartsua zuen lantegiak eta bertan aurrera eraman ziren grebak ospetsuak izan ziren.
Potasa-hobi handi bat ustiatu zuten. Oso lantegi mekanizatua zen. Bost izan ziren ireki ziren putzuak: Undiano I eta II, Beriain, Gendulain eta Espartza. Itxi egin zen urtean, 1985ean, 2.021 langile zituen. Hobitik ateratzen zen minerala bertan tratatu egiten zen, ondoren bidaltzeko Pasaiako portura non lantegiak kaiak eta biltegia zituen. Handik munduko toki askotara bidaltzen ziren produktuak: Ameriketako Estatu Batuetara, Ipar Europara, Marokora, Aljeriara...

Lantegia itxi ondoren, urte berean, abenduaren 28an, INIk eta Nafarroako Gobernuak «Potasas de Subiza» sortu zuten. Lantegi berriak 1990ean 533 langile zituen eta ongarriak ekoizten zituen. Azkenik, 1990eko hamarkadan, betiko itxi zuten XX. mendean Nafarroako enpresarik handiena izandakoa.

 Beste meategi batzuk 
Burdin meategi ospetsu horiez gain, izan dira Euskal Herrian beste meategi garrantzitsu batzuk historian zehar, besteak beste hauek:

 Arditurriko erromatar meatzeak. Oiartzungo meatze horiek erromatarren goi inperio garaitik 1984 arte ustiatu dira. Erromatarrek galena zilarduna ateratzen zuten Arditurrin. Galena berun sulfurozko (PbS) minerala da, eta askotan zilarra izaten du nahastuta.Rementeria Argote, Nagore (2005), Arditurri, mendeetan aberastasun-iturri, Elhuyar aldizkaria (orain Zientzia.net-en) Zilarraz gain, zink, burdina, kobre eta fluor espato mineralak ere erauzi zituzten.Urteaga, Mertxe (2012): El acueducto subterráneo, cuniculus, de Arditurri y otros modelos de drenaje y evacuación de aguas en el distrito minero romano de Oiasso (Gipuzkoa), in L’eau : usages, risques et représentations, Revue Aquitania.
 Basajaun Etxearen leizea (Lantz). Barrunbe horren barruan, Foru Erkidegoko kobre aztarnategi garrantzitsuenetako bat dago. Bere barrutik erromatarrek urrea, kobrea eta beste mineral batzuk atera zituzten I. mendetik.https://www.sakon.es/2019/06/cueva-de-aierdi-iii-ayerdi-ii-o-cueva.html

 Diana meategia (Lotza). Aire zabaleko asfalto naturalen ustiapen zaharra da, Lotzako kontzejuan dagoena, Urizaharreko udalerrian, Arabako Mendialdeko koadrilan. XIX. mendearen bigarren erdian eta XX. mendearen lehen erdian egon zen martxan.
 Durruma Kanpezuko meategia. Kanpezuko San Roman meatzea asfalto naturalezko meatze ireki bat da Arabako Mendialdeko Koadrilan. Egun ez dago ustiapenean.

 Lucia meategia.  Asfalto naturalezko meategi bat da, Atauriko kontzejuan dagoena Arabako Mendialdeko kuadrillan. 1872tik 1920ko hamarkada amaierara arte egon zen martxan, gutxi gorabehera.  Lucia meategia 2023ko martxoan zabaldu zuten bisitarientzat, lehenbizi Arabako Mendialdeko herritarrentzat eta ondoren bisitari guztientzat. Meategiaren berreskurapenari esker, egoera txarrean zeuden inguruak leheneratu dira, bai dibulgazio eta zabalkunde didaktikorako bai industria- eta aisialdi-turismorako. Bertan, asfalto natural jarioak ikus daitezke.

 Troiako meategia. Gipuzkoako Mutiloa herrian dago, Zeraindik gertu. Gaur egun utzita dago. Meategiak 1972an aurkitu zen eta 1986an hasi ziren ustiatzen. Ustiapen lanek zazpi urte iraun zuten, 1993 arte alegia, Eximesa multunazionalaren eskutik. Meategi horretatik zinka eta beruna ateratzen zen.https://web.archive.org/web/20171022193841/http://www.euskadi.eus/contenidos/informacion/planes_pee/es_doc/adjuntos/Informacion_poblacion_MINA_TROYA.pdf 

 Urre-putzu (Aritzakun). Harea auriferoaren aspaldiko ustiaketa dokumentatuta dago: Nafarroa konkistatu osteko garaiko ustiapen-baimen bat gordetzen da, Carlos I.aren erregetzakoa; bertan aipatzen da Nafarroako azken erregeen garaian leku horretan urrea jasotzen zela.
 Urrobiko meategiak. Nafarroa Garaiko Urrobi herri hustuan kokatutako meategiak dira, Artzibar udalerrian.  1340ko errefeentzia batek adierazizuen Paulo Giraldo florentziar meatzari teknikariak 617 libra zilarrezko eta kobrezko mineral atera zituela urte horretan. Geroago hainbat saiakera egin dira mineralak erausteko, azkena 1990eko hamarkadaren hasieran.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Euskal Herriko Meatzaritzaren Museoa
 Ikazkintza
 Meatzaritza eta giza eskubideak

 Kanpo estekak 

 Euskal Herriko Meatzaritzaren Museoaren webgunea
 Euskal Herriko meategien mapa interaktiboa (query.wikidata.org)
 Meatzarien 1890eko greba historikoari buruzko erreportajea Argia astekarian (2008-05-04)

Kategoria:Euskal Herriko ekonomia