Konrad Mägi

Konrad Vilhelm Mägi (1878ko azaroaren 1a - 1925eko abuztuaren 15a) Estoniako eta herrialde nordikoetako lehen margolari modernistetako bat izan zen, zeinaren ondare sortzailearen muinean paisaia ameslariak dauden. Hamasei urtez baino ez zuen lan egin, hala ere, bere lanaren bolumen osoa 400 margolan ingurukoa dela uste da.

Haren lanen erakusketa ugari egin dira Estonian, eta, azken urteetan, haren artea Europan aurkitu da: 2017an, Konrad Mägiren margolanen bakarkako erakusketa bat egon zen Erromako Galleria Nazionale d'Arte Modernan; 2018an, haren lanak Wild Souls: Symbolism in the Art Of the Baltic States erakusketan egon ziren ikusgai Orsay museoan; 2021ean, Mägiren ehun lan baino gehiago egon ziren ikusgai Espooko EMMA museoan, eta 2022an Lillehammer Arte Museoan erakutsi ziren lan berberak.

Konrad Mägiren lanak bereziki preziatuak dira bere kolore bizi eta oldarkorrengatik eta naturarekiko ikuspegi panteistagatik, XX. mendearen hasierako Europako modernismoan bakarra bihurtuz. Mägik Europako hainbat tokitan lan egin zuen, eta horren arabera bere oeubea nahiko kapitulu disimilatuetan banatuta dago: Danimarka, Norvegia, Frantzia, Saaremaa uhartea, Estoniako hegoaldea, Italia, etab.

Bere artearen harrera ere hainbat alditan igaro zen. 1920 eta 1930eko hamarkadetan, Konrad Mägiren obrek eragina izan zuten garai hartan sortutako Estoniako artearen zati handi batean. Bigarren Mundu Gerran bere artea kondenatua izan zen (sobietar agintariek bere lanak erakusketetatik kentzeko agindu zuten, bere gutunak suntsitzeko, etab. ); debekatuta jarraitu zuen 1950eko hamarkadaren bigarren erdira arte. 1950eko hamarkadaren amaiera aldera, austeritate politikoa lasaitu ahala, Mägiren oldarraldia "berriro sartu" zen eta hainbat atzera begirako egin ziren.

Mägik bere bizitzaren zatirik handiena herrietan eman arren, bere lanketa batez ere paisaien ingurukoa da: gizakirik gabeko inguruneak, non naturak esperientzia irrazionalak, mistikoak, metafisikoak eta erlijiosoak eskaintzen dituen. Konrad Mägiren oldarraldia tentsio existentzialetan errotuta dago, eta tentsio horiek beste mundu potentzial batzuekiko irrika piztu zioten. Gaztetan aktiboki parte hartu zuen mugimendu iraultzailean, baina gero politikatik erabat erretiratu zen eta erabat artean zentratu zen. «Zoriontasuna ez da guretzat, lurralde pobre bateko seme-alabentzat», idatzi zuen behin Mägik. «Guretzat, artea da aterabide bakarra, arima bizitzaren betiko sufrimenduz betetzen denean, bizitzak eman ezin diguna emango baitu arteak. Hor, artean, norbere uberan, aurki daiteke bakea».

Paisaiazko margolanez gain, Mägik erretratuak margotu zituen (emakumeen mugimenduko kideen hainbat erretratu barne) eta, hala ere, izadi hilak. Pallasen lehen zuzendaria izan zen, Estoniako lehen goi mailako arte eskola.

Konrad Mägiren osasunak arazo larriak eragin zizkion bere sormen-ibilbide osoan: hainbat gaixotasunek osasuna azkar hondatzea ekarri zioten 1920ko hamarkadan. Konrad Mägik 46 urte baino ez zituen hil zenean. Bere lanen erdiak baino gehiago non dauden ez dakigu oraindik.

 Biografia 

 Haurtzaroa 
Konrad Mägi 1878ko azaroaren 1ean jaio zen Estoniako hegoaldean. Haurtzaroa Elva ondoko Uderna herri txikian igaro zuen, baso handi birjinek inguratzen baitzuten eta trenbide handi bat igarotzen baitzen bertatik. Bere aita, Andres Mägi, higiezinen agentzia bateko zuzendaria zen, eta aktiboki parte hartu zuen Estoniako esnatze nazionalaren mugimenduan XIX. mendearen bigarren erdian. Ia ez da ezer ezagutzen Konrad Mägiren amari buruz, Leena Mägi. Konrad Mägi familiako umerik gazteena zen: lau anaia zaharrago eta arreba zaharrago bat zituen; beste anaia zaharrago bat umetan hila zen. Ziur asko, Konrad lehen izena aukeratu zen, garai hartan Estoniako landa-biztanleriaren artean alemaniar izenak ezagunak zirelako. Udernan, bertako lehen hezkuntzako eskolara joan zen hilabete eskas batzuez.

Andres Mägiren osasun mentalari zerbait gertatu behar zitzaion: gero eta maizago hasi zen lanez aldatzen. Horrek familia desegitea ekarri zuen: 11 urte zituela, Konrad Mägi Tartura joan zen bere ama eta arrebarekin. 1890eko udazkenean, Konrad Mägi Tartuko Eliza Ortodoxo Apostolikoaren hiru urteko lehen hezkuntzako eskolan ikasten hasi zen, eta pare bat hilabeteren ondoren bakarrik utzi zuen. Urte batzuk geroago, Tartuko Udal Eskolan matrikulatu zen, baina han ere ez zituen inoiz ikasketak amaitu. Horren ordez, arotzaren aprendiz bihurtu zen herriko altzari fabrikan. Garai hartako altzari diseinu gutxi batzuek iraun dute.

 Artea ezagutuz 
XIX. mendeko Estonian, batez ere baltiko-alemaniarrek eskura zituzten arte ederrak. Landa eremuko populazio indigenak ez zuen arte handirik ikusten, sortzea zer esanik ez. Hala ere, mendearen amaiera aldera, hainbat kultura-jarduera sortu ziren, besteak beste, artearekiko interesa. Konrad Mägi eta bere lagunak kultura fisikoan eta kiroletan buru-belarri murgildu ziren, baina antzerkian, literaturan, filosofian eta musika klasikoan ere interesa izan zuten.

1897an, Konrad Mägi Bandelier Altzari Fabrikako langilea izan zen, eta erroseta eta boluta konplikatuak egiteko ardura eman zioten. Fabrikako jabeek beren produktuen kalitatea hobetu nahi zutela eta, Mägi eta beste langile batzuk Rudolf von zur Mühlen marrazketa klaseetan matrikulatu ziren. Han, Mägik perspektiba marrazketa ikasi zuen baita marrazketa teknikoa ere eta, beharbada, pinturarekin lehen topaketak izan zituen. 1902an, Mägik San Petersburgoko Stieglitz Marrazketa Teknikoko Eskolara artea ikastera joatea erabaki zuen.

 Bidaiak 

 San Petersburgo 
Konrad Mägi San Petersburgora iritsi zen 1903ko urtarrilean, Amandus Adamsonen agindupean eskultura ikastera, Stieglitz eskolan. Bere ikasketak arrakastatsuak izan ziren, eta beste hainbat estoniar ezagutu zituen artista izateko helburuarekin, Nikolai Triik barne. Hala ere, ez zegoen pozik Stieglitz-en marrazketaren ikuspegi tekniko eta nahiko lehorrarekin. Handik denbora batera eskultura saila itxi zutenean, Mägik pixkanaka ikasketekiko interesa galdu zuen. Ezaguna da museoak aktiboki bisitatu dituelako eta batez ere Mikhail Vrubel eta Nicholas Roerichen lanek liluratu dutelako.

1905eko iraultza piztu zenean, Mägik ekitaldietan parte hartu zuen: elizetan hainbat probokazio antolatu omen zituen eta baita iraultzaileen laguntza izan omen zuen armak cachean.

Mägik hainbat argitalpen politikorekin kolaboratu zuen Estonian, azpimarra sinboliko bat zuten ilustrazio satirikoak bidaliz. Ikasle greba ere izan zen Stieglitz eskolan, eta antolatzaileetako bat Mägi izan zitekeen. Atzera begirako eskola batean ikasten jarraitzeari uko egin zion, eta kargutik kendu zuten. Jakob Goldblatten estudioan ikastera joan zen eta arte eskolak ematen ere hasi zen, baina 1906ko apirilean San Petersburgo utzi zuen.

 Åland uharteak eta Helsinki 
Mägik 27 urte zituen, eta ez zuen artelan bakar bat ere osatu, nahiz eta artista izateko gogoa areagotzen ari zitzaion. San Petersburgo utzi ondoren, 1906ko uda lagunekin Åland uharteetan igarotzea erabaki zuen. Inguru erromantikoak liluratuta eta Nikolai Triiken ereduari jarraituz Mägik lehen aldiz heldu zion margotzeari. Ezagunak dira bere alokatutako gelan hainbat pintura-zirriborro egon zirela, eta horietako bakar bat ere ez da kontserbatu.

Åland garaiko pintura iraungitu bakarra dago. Gerora Konrad Mägiren estiloaren adierazgarri bihurtu ziren ezaugarri horietako oso gutxi ditu. Azkenean, Mägik modu sendoan lan egitea lortu zuen, naturan inspiratuta egonik, eta herri batean bizitzeko eta landa eremuan margotzeko eredu horrek ezaugarritu zuen ordutik aurrera bere bizimodua.

1906ko irailean, Mägik eta bere lagunek Åland utzi zuten Helsinkira, eta Mägik Ateneum marrazki eskolan ikasi zuen aldi labur batez. Anni eta August Vesantori arte eskolak ematen ere hasi zen, eta laster bihurtu ziren haren lagun eta mezenas. Anni Vesantok Mägiren akuarelak saldu zituen bere tabako-dendan, baina Mägik bertatik jasotzen zituen diru-sarrerak hutsalak ziren. Batez ere, Estoniako herri kantuak berridatziz lortu zuen bizimodua, eta dirutza nahikoa alde batera utzi bezain laster, Parisera bidaiatzea erabaki zuen 1907ko abuztuaren amaieran.

 Paris 
Mägiren lehen aldia Parisen 1907ko irailetik 1908ko udaberrira arte iraun zuen. «Bi egun daramatzat Parisen. Alemania ez zitzaidan batere gustatzen. Haien teknologia zoragarria zen, baina haien ergelkeria are fantastikoagoa. Frantzia zeharo ezberdina da, frantsesak berak zinez atseginak dira. Paris oso hiri interesgarria da. Hemen arte asko dago ikusteko. Oro har, gustuko dut hemen, nahiz eta iritsi nintzenean franko batzuk baino ez nituen poltsikoan», idatzi zuen Mägik Parisera iritsi eta bi egunera.

Parisen, Mägi Jaan Koort eskultorearen lekuan geratu zen hasieran, baina ondoren La Ruche artisten koloniara joan zen. Marrazketa ikasi zuen Colarossi Akademia eta Grande Chaumière Akademia erakunde independenteetan.

Mägi erakusketetara maiz joaten zen, baina arte modernistarekin ia ez zen liluratzen. «Noski ez dituela gauzak hobeto egiten: askotan ikus daitezke halako zaborrak han, eta ez du zentzurik horretaz hitz egiteak», idatzi zuen gero Parisko arte erakusketei buruz.

Pentsatzekoa da Mägik garai hartan oraindik ez zuela margotzen, diru eskasia zela eta. "Neukan diru guztia, asko ez zena, noski, tabakoan eta paperean gastatu nuen (tabakoa ikaragarri garestia eta txarra da), materialerako ezer utzi gabe", idatzi zion August Vesantori. Litekeena da, hala ere, pintura egin izana, baina pinturak desagertuta geratu dira, besterik gabe.

1908ko neguan, Nikolai Triik Norvegiatik iritsi zen Parisera, eta Triikek bultzatuta, Mägik ere Kopenhagen zehar Norvegiara bidaiatzea erabaki zuen udarako, eta udazkenean Parisera itzultzea.

 Norvegia 
Konrad Mägik hilabete pare bat baino ez zuen igaro nahi Norvegian, Parisera itzuli aurretik. 30 urte zituen, eta lan gutxi batzuk baino ez zituen sortu; haren heath-a, ordea, hondatzen ari zen pixkanaka. 1908ko abuztuan, landara joan zen bizitzera, eta, azkenean, artea egiteari ekin ahal izan zion: bere ogibidea praktikatzeko ikasketak egin zituen, udazkenean Parisko Arte Ederren Akademian sartzeko azterketak egitea baitzuen helburu. Zoritxarrez, ez zuen nahikoa diru Norvegia uzteko, eta, beraz, beste bi urtez geratu zen.

Norvegian, azkenik, Mägi margotzen hasi zen. Ez zituen bere lanak zehaztasunez datatu, ezta motiboaren kokapen zehatza eman ere: bere helburua errealitatea alde batera uztea zen, eta gauzen eta fenomenoen benetako esentzia osatzen duten erritmo eta egiturak sumatzea. Osloko Blomqvist galerian erakusketa batean parte hartu zuen, baina ez zen aurrerapausorik izan. Hala ere, Estoniara ere bidali zituen bere lanak, Noor-Eesti (Estonia Gaztea) literatura-taldeak 1910ean antolatutako erakusketa batean erakusteko, eta hantxe hasi zen bere jaioterrian gailentzen.

 Mägiren Norvegiako paisaiek naturaren ikuspegi panoramiko zein errealistak eta bog paisaia ia haluzinagarriak biltzen dituzte.

 Parisera bueltan 
1910ean, Konrad Mägi Parisera itzuli zen. Udan Normandiara egindako bidaian berriro hasi zen margotzen, eta garai horretako lan gutxi batzuek iraun dute. Parisen, ezaguna da gutxienez margolan bat sinatu zuela frantses ortografia batekin: K. Maegui. Bere hiru margolan Salon des Indépendants-eko 1912ko erakusketan erakutsi ziren. Depresioak jota, 1912ko udaberrian bere gauzak paketatu eta Estoniara itzuli zen.

 Estoniara bueltan 
1913ko udan, Konrad Mägik Saaremaara bidaiatu zuen. Osasuna okertzen ari zitzaionez, bertako lokatz sendagarriak eta klima hobeak nolabaiteko arintzea ekarriko ziolakoan zegoen.

Mägik batez ere Vilsandi uharte txikian margotu zuen, azkar lan eginez eta gutxi gorabehera mugitu gabe. Bere pintzelkada Norvegian baino dentsoagoa eta biziagoa da, eta margolanak koloretako puntu txikiz osatuta daude, inpresio errealista baino abstraktua sortzen dutenak. Estoniako paisaiak arte modernoaren bitartekoak erabiliz irudikatzen ziren lehen aldia izan zen. Mägiren Saaremaa paisaien kopuru zehatza ezezaguna da orain arte.

Hurrengo urteetan, Mägi Tartun kokatu zen eta bere udak Estoniako hegoaldean margotzen eman zituen (Kasaritsan, Pühajärve aintziratik gertu, Otepäään etab. ). Bere lanak bere mundu ikuspegi pertsonala eta bizipenak gehiago azaleratzen hasi ziren. 1910eko hamarkadaren erdialdean, Mägiren paisaiak konparatiboki ilunak bihurtu ziren, zuhaitzez eta zeru kezkagarriz osatutako hormak espazio piktorikoan sartu zirelarik.  Iluntasun hori Mägiren depresio iraunkorrak eta pixkanaka okerrera egiten ari diren osasun-arazoek azal dezakete.

 1910eko hamarkadaren erdialdean, Mägi artea irakasten hasi zen, eta hamarkadaren amaieran, berak eta bere kideek Pallas arte eskola sortu zuten; Mägi, berriz, eskolako lehen zuzendari hautatu zuten. 

 Italia 
Ia hamar urtez, Mägi ez zen Estoniatik atera, baina 1921eko irailean, Italiara joatea erabaki zuen. Bidaia horretan, hiri-motiboak lehen aldiz agertzen dira haren obran, baina ez modernitatearen sinbolo gisa, baizik eta eraikinetan, eskaileretan eta beste objektu arkitektoniko batzuetan foku nagusia duen ilusio gisa. 1922ko udan, Mägik Erromara bidaiatu zuen, non harrigarriro hiri-motibo zehatz gutxi margotu zituen eta, horren ordez, ur-masetan eta zeruan zentratu zen, hiria urrunean zerrenda estu batera murriztuz. Capri uhartean eta Venezian ere margotu zuen. 

 Azken urteak 
Tartura itzuli ondoren, Mägi oraindik izadi hil eta paisaia pintura irakasten hasi zen. Zoritxarrez, 1920ko hamarkadaren erdialdean, gaixo terminala zen. Bere bizitzan zehar eta begi bistan, medikuek urdaileko ultzerak, gastritisa, erreumatismoa, erradikulitisa eta tuberkulosia izan zitzakeela susmatu zuten. 1924an, Mägi Alemaniara abiatu zen erietxe batean artatua izateko. Han igaro zituen bi hilabeteetan, hiruzpalau egun eskas egin zituen zutik. 1925ean, Estoniara itzuli zen, eta gaixotasunaren barne-klinika batean artatu zuten. Bere suminkortasuna areagotu egin zen eta hori, begi bistan, eskizofreniaren balizko diagnostiko batekin lotu da, tratatu gabeko neurosifiliak eragin zezakeena. Maiatzaren bukaeran, bere ikasleek buruko ospitale batera eraman zuten, eta han osasuna okertu zitzaion, atzera bueltarik gabe. Konrad Mägi 1925eko abuztuaren 15ean hil zen, 13:20ean, 46 urte zituela.

 Erretratuak 
Estoniara itzulita, Mägi ahizparen lekuan geratu zen, Tartun. 1913an, erretratu enkargatuak margotzen hasi zen, eta hurrengo urteetan batez ere goi mailako andreak margotu zituen. Balizko modeloetara bera ere hurbilduko zen, beretzat posatuko ote zuten galdetuz. Interes berezia zuen beste talde etniko batzuetako pertsonaiak irudikatzeko: juduak, ijitoak edo poloniarrak, etab.

 Desagertuak eta aurkituak 
Konrad Mägiren lanaren nondik norako osoa oraindik ezezaguna da, bere bizitzan Mägik ez zuelako inoiz bere lanaren erregistro erregularrik gorde eta estimazioak gutxi gorabeherakoak baino ez direlako, baina Mägiren 290 margolanen froga dago, horietako batzuk zuri-beltzeko erreprodukzio moduan bakarrik existitzen direlarik. Mägik guztira 400 margolan egin zituela aldarrikatu izan da, baina zifra hori bera ere suposizio bat baino ez da. Artista hil ondoren, bere apartamentuan aurkitutako artikuluen inbentario batek 88 margolan, 60 akuarela, 16 koloretako marrazki eta 242 marrazki zerrendatu zituen.

Konrad Mägiren lanaren nondik norako osoa oraindik ezezaguna da, bere bizitzan Mägik ez zuelako inoiz bere lanaren erregistro erregularrik gorde eta estimazioak gutxi gorabeherakoak baino ez direlako, baina Mägiren 290 margolanen froga dago, horietako batzuk zuri-beltzeko erreprodukzio moduan bakarrik existitzen direlarik. Mägik guztira 400 margolan egin zituela aldarrikatu izan da, baina zifra hori bera ere suposizio bat baino ez da. Artista hil ondoren, bere apartamentuan aurkitutako artikuluen inbentario batek 88 margolan, 60 akuarela, 16 koloretako marrazki eta 242 marrazki zerrendatu zituen.

Gaur egun, Konrad Mägiren margolanak mundu osoan zehar sakabanatuta daude eta ez dago bere lana non dagoen jakiteko erregistro sistematikorik. Maie Raitarrek (1944-2008) Mägiren dozenaka lan aurkitu eta artearen historiara itzuli ahal izan zituen, baina gaur egun arte bere artxibo sakona ere desagertu egin da, zoritxarrez. 2018an Konrad Mägi Fundazioa sortu zen, eta bere helburuetako bat Mägiren desagertutako lanak bilatzea izan zen. Orain arte, gutxi gorabehera, 40 lan berri edo aurretik desagertuta zeudenak aurkitu dira, Konrad Mägi erakusketan sartu zirenak. Ikusi gabeko margolanak Estoniako Museo Nazionalean (2023ko urriaren 13a – 2024ko urtarrilaren 7a) baita honekin batera doan katalogoan ere.

 Gutunak 
Konrad Mägiren lanez gain, bere artxiboetan bere lagun eta kideei bidalitako gutunak eta postalak ere badaude. Konrad Mägik existitzen dituen gutun gehienak eskuragarri daude Konrad Mägiren web-orrian https://konradmagi.ee/en/letters/. Jatorrizko gutunak Estoniako Literatur Museoko Artxibo Historiko Kulturalean [EKLA], Estoniako Arte Museoko artxiboetan [EKM arhiiv], Tartuko Arte Museoko artxiboetan [TKM arhiiv], eta Helsinkiko bilduma pribatu batean gordetzen dira. [RP] anotazioak Rudolf Parisek (1932) idatzitako monografikoan argitaratutako gutunak esan nahi du, jatorrizkoak desagertuz joan direlarik. Hainbat kasutan, Parisek Mägiren gutunen zatiak bakarrik sartu zituen. Aipu zuzenak ziren Parisek argitaratutako gutunen zatiak baino ez dira sartu; Parisek Mägiren gutunen parafrasiak kanpoan geratu dira. Irakurketaren bideragarritasunagatik, Konrad Mägiren agurrak ere, zeinekin bere gutunak amaitzen dituen, kanpoan geratu dira, informazio garrantzitsurik ez badute behintzat.  

August Vesantori errusieraz idatzitako gutunak estonierara itzuli ditu Ilona Martsonek. Gutunak Mareli Reinhold, Liisi Tee, Kadi Kass, Aili Kuldkepp eta Aili Grichinek berpiztu zituzten. Cf.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 Konrad Mägi, Hasierako orri ofiziala
 Konrad Mägiren lanak Estoniako Arte Museoan

Kategoria:Margolari espresionistak
Kategoria:Estoniako margolariak