Gaztelaren Gipuzkoako kanpaina militarra (1199-1200)

Gaztelaren Gipuzkoako kanpaina militarra (1199-1200) Gaztelako Alfontso VIII.a erregeak agindurik 1199tik 1200era zuzendutako espedizio sorta bat izan zen. Testuinguru zabalago batean kokatu behar da: Nafarroako Erresumaren mendebaldean barrena eta haren muineraino eginiko gaztelar kanpaina militarra. Une horretan, egungo Gipuzkoako lurraldeak ez zuen batasunik, eta hiru nafar tenentziatan banatzen zen. Gainera, kanpaina horretan, Araba eta Durangaldea okupatu ziren. 

Kanpainaren ostean, euskal erresuma hori itsasoko irtenbiderik gabe geratu zen, eta nabigazioa eta hari lotutako industria zein merkataritza garatzeko ahalmenik gabe. Lurraldea Gaztelaren orbitan sarturik gelditu zen ia betiko. Alfontso VIII.a gaztelar erregeak berretsi egin zion Donostiari ordu arteko nafar forua eta, hurrengo urteetan, beste herri batzuetara hedatu  zuen Donostiako forua, hala nola Hondarribiara (1203), Getariara (1209) eta Mutrikura (1209).

 Une erabakigarria: Nafarroatik Gaztelara 
Dokumentuetan ez ezik (lausoki, Josef Moreten XVII. mendeko kontakizunean), orain arte egindako zenbait gaztelu aztarnaren indusketetan ere indarrezko okupazio kanpainaren berri geratu da. Azken aldiko ikerketek Nafarroa mendebaldea militarki okupatua izan zela argitzen badute ere, Gipuzkoa Gaztelara bakez sartu zelako kontakizuna nagusitu da historiografian orain arte («voluntaria entrega de Guipúzcoa» eta antzeko esaldiak erabiliz). Artean ere hipotesi horren aldeko argudioak entzuten dira, aldeztuz gipuzkoarrek beren gogoz erabaki zutela Gaztelarekin bat egitea. 

Hipotesi horren oinarri garrantzitsu bat garai berean Ximenitz Arradakoa Toledoko artzapezpikuak idatzitako De rebus Hispaniae izan da, anbiguetate handikoa, gaztelarren okupaziorako adquisivit eta obtinuit aditzak erabili zituena («bereganatu zituen» eta «eskuratu zituen»).Atxorrotxeko gaztelua, denboraren talaiatik / El castillo de Atxorrotx (bideoa). Hernani Errotzen. 00:12'00" Aro Moderno eta Garaikidean, Juan Antonio Llorente kalonjeak hitz egin zuen lehendabiziko aldiz argi eta garbi Gipuzkoa hitzarmen bidez Gaztelari lotu izanaren kontra. 

 Konkistaren berri 

Mutriku izena («Motrico») lehenbiziko aldiz 1200. urteko abenduak 31ko latinezko testu batean agertzen da. Bertan ipintzen du Alfontso VIII.a Gaztelakoak erabaki zuela «Mutrikuko gizonek» (homines de Motrico) urtero Erregeari eman behar zioten balea Santiagoko Ordenari ematea.Martínez Díez, G.; González Díez, E.; Martínez Llorente, F.J.: Colección de documentos medievales de las villas guipuzcoanas (1200-1369). Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia, 1991. 17. orria. (Liburua, PDF formatuan.) Uste izan da hiribildu gisa Mutrikuren sorrera 1209. urtean izan zela, aipatu errege gaztelauak Mutrikuri Donostiako hiri gutuna berrestean. Egun desagerturik dauden zenbait dokumentu ikusteko aukera izan zituen Esteban Garibai historialariak, berriz, 1571ean argitaratu Compendio Historial idazlanean, gaineratu zuen Alfonso VIII.ak urte hartan herria eta bere harresiak berreraikitzeko agindua ere eman zuela.Garibay Zamalloa, Esteban: Compendio historial de las Chronicas y universal historia de todos los reynos de España...(1571), XII. liburua, 29. kapitulua, 728. orria. Aipuaren jatorria: Arrieta, Idoia: "Donostiaren konkistaren agiri ezkutuaren aurkezpena: ikerketaren ibilbidea eta ekarpen historiko-kritikoa" (227-248 orriak). In: 1512. Euskal lurraldeak eta nafar estatua. Euskal Herriko historialarien II. Biltzarreko aktak. Donostia: Txertoa, 2011. 234. orria.

Egungo Gipuzkoaren lurraldea 1200. urte arte Nafarroako Erreinuan zegoen.Idoia Arrieta Elizalde: «Ezkutatu digutena: Donostiaren konkista», Berria, 2011-04-08. Hori dela eta, zenbait historialariren ustez, aipatu bale hori Alfonso VIII.ak Santiagoko Ordenari ematea Gipuzkoaren konkistan egindako zerbitzuak ordaintzeko modu bat izan zitekeen, Santiagoko Ordena militarra baitzen. Beste zenbait historialariren arabera, berriz, ez du zentzurik hiri gutuna eman aurretik mutrikuarrek Erregeari zerga hori ordaindu behar izatea.Serapio Mugicaren Geografía de Guipúzcoa liburuaren argitalpen elektronikoa 

Esteban Garibaik badio ere Alfonso VIII.ak Mutrikurekin batera Getaria ere berreraikitzeko eta bertako harresiak konpontzeko agindu zuela. Jakinik Getaria Antso VI.a Nafarroakoak sortu zuela, baliteke Mutrikuren kasua ere berdina izatea eta errege horrek sortua izatea 1200. urtea baino lehen. Mutrikun bezala Getarian, harresien berreraikuntzak hiribildua armaz konkistatua - eta ondorioz suntsitua - izan zela esan nahiko omen luke.Arrieta, Idoia: "Donostiaren konkistaren agiri ezkutuaren aurkezpena: Ikerketaren ibilbidea eta ekarpen historiko-kritikoa" (227-248 orriak). In: 1512. Euskal lurraldeak eta nafar Estatua. Euskal Herriko historialarien II. Biltzarreko aktak. Donostia: Txertoa, 2011. 235. orria Iñaki Sagredok berretsi du Atxorrotx gazteluan garai honetako gerra aztarnak atzeman direla, hala nola balezta punta okertuak.Atxorrotxeko gaztelua, denboraren talaiatik / El castillo de Atxorrotx (bideoa). Hernani Errotzen. 00:14'10"  
Gaztelar kanpaina militarra ez zen Ipuzkoa nafar tenentzian gelditu, Hernani deitu eskualde edo tenentziara ere egin zuen aurrera. Alegia, Donostialdea, Oarsoaldea eta Bidasoaldea. Nafar administrazioak Urgull, Beloaga eta Hondarribiko gazteluak zituen egoitza eta gotorleku nagusiak. Haien buru zebilen Joan Bidaurre tenentea. Ez dago Donostiaren konkistari buruzko zuzeneko lekukotzarik, baina bai zeharkakoak. Gaztelar okupazioaren ondotik, Bidaurre Nafarroako beste tenentzia batzuetan agertzen da erregearen ordezkari, gaztelarren kanpainan aurre egin eta bere posizioa irmo defendatu zuen seinale, eta harekin konfiantza galdu ez zuen seinale. 

Hurrengo hamarkadetako baieztapenek orduan bizi izan zen gatazka armatua ekartzen digute gogora, hala nola Gilen Aneliers Tolosakoak 1276an idatzi poemak. Bertan, ohartarazten zaio Antso Azkarra Nafarroako erregeari Marokon den bitartean Erresuma galtzen ari dela, traizio egiten ari zaizkiolako eta bertan barrena Alfontso VIII.a errege gaztelarra «suz eta ezpataz» sartu zelako, eta hainbat hiribildu eta gaztelu menderatu:

Hipotesi hori berresten da ehun urte eta gehiago geroago, 1330ean, uztailaren 9an Zangozan argitaratu dokumentuan (Nafarroako Artxibo Nagusian gordea), Gaztelako Alfontso printzeak sinatua, Nafarroako koroari aitortuz Gipuzkoa, Araba eta Errioxa lurraldeen gainean zuen eskubidea; halaber, baieztatzen zen haiek zilegitasunik gabe, indarkeriaz, kendu zitzaizkiola Nafarroari:



Bi urte geroago, 1332an, baieztapen beretik jotzen du Traslado del fuero de San Sebastián sacado a petición del concejo de la villa de Guetaria agiriak. Errege gaztelarrarentzako barkamena erregutuz («Gaztelako Don Alfontsok, Jainkoak barka biezaio, zeinak aipatu herria konkistatu zuen»), hauxe dio:

 Alfontso VIII.aren damua (1204) 
1204. urteko abenduan, Alfontso VIII.a hiltzeko zorian zen gaitz batek jota, eta testamentu bat idatzi zuen: eginiko usurpazioa onartzen zuen, eta agintzen ere itzuliko zituela nafar erregeari kendutako Arabako Mendialdeko posizioak (tenentziak) eta Hondarribia, eta Araniello deitu leku ezezagunerainoko guztia.Fortún Pérez de Ciriza, L.J. 2000 

Jesus Perez de Viñasprek 2020ko martxoan argitaratutako azterketaren arabera, Debako Punta Arnillo, Buradon eta Hondarribia arteko eremua izan daiteke testamentu horretan aipatzen den lurraldea; hala balitz, gaztelar erregeak okupatutako lurralde guztia itzultzea agindu bide zuen. Agindu horrek, ordea, ez zuen asko iraun. Gaztelar erregea suspertu egin zen, eta gerrari heldu zion berriz.

 Inbasioaren jarraipena: Gaskoiniako kanpaina 
1204. urteko abuztuan, Antso Azkarra erregeak irismen handiko aliantza bat lotu zuen Baionako burgesiarekin gaztelarren erasoari aurre egiteko, eta Baionak ateak itxi zizkien. Ingalaterrako Koroa (Joan Lurgabea), bestalde, oso interesatuta zegoen gaztelarrei Baiona eta Guienako bidea moztearekin. Hitzarmenean, Antsok konpromisoa hartzen zuen baionesekin Iruñetik Baionarainoko merkataritza ibilbidea babesteko. Hitzarmen horrek oinarriak jarri zituen ordudanik geroko garaietan ere Baiona Nafarroaren portu naturala bihurtzeko, Gaztelak okupatutako Donostiaren lekua hartuz.Narbaitz, P. 2007. 

2004ko abenduko Alfontsoren gaitzak ez zuen asko iraun. Gaztelar erregea suspertu egin zen, eta gerrari heldu zion berriz. Lagun zituen Baiona eta Akizeko apezpikuak, batez ere azken horretako Beñat Lakarrakoa, haren elizbarrutia Donostiaraino hedatzen baitzen.Narbaitz, P. 2007. 1204tik 1206 arte, Alfontso Gaskoinian (Guienan) barrena zabaldu zen, baita zenbait posizio kontrolpean hartu ere, baina ihes egin zioten Bordelek eta La Reolek; gaztelarrak suteak eragin zituen Baionan.Urzainqui, T. Olaizola, J.M. 1998, 213-228. or. Azkenean, ordea, Alfontso VIII.ak ez zuen Gaskoinian arrakastarik izan, eta atzera egin zuen Bidasoaz mendebaldera okupaturiko eskualdeetara.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 



 Ikus, gainera 
 Nafarroako Erresumaren inbasioa (1199-1200)
 1520-1521eko Gipuzkoako matxinada
 Euskal Herriko gazteluak

Kategoria:Gipuzkoako Erdi Aroa
Kategoria:Nafarroako Erresumako historia militarra
Kategoria:1199ko gatazkak
Kategoria:1200ko gatazkak