Zanbonba

Zanbonba igurtzidun musika-tresna  da. Espainian, zanbonba gabon kantak, gabonsariak eta kanta herrikoiak jotzeko erabili ohi da. Hispanoamerikako herrialde askotan ere erabiltzen da bere musika tradizionalean. Oro har, alabaina, bere erabilerarik ohikoena Gabonetako ematen da. Baita gaita zuliarrean eta gabonsarietan ere.

Zanbonba hitza, beste termino batzuez ere ezagutzen da. Murtzian, esaterako, pandorga esaten zaio. Kolonbian, aldiz, runcho edo marrana bezala ezagutzen da. Venezuelan, bestetik, furruco edo furro bezala ezagutzen da (Zulia estatuan).

 Forma eta erabilera 
Zilindro huts batez (tamaina aldakorrekoa izan daitekeena) osaturiko musika-tresna da, zeramikaz, zuraz, metalez edo plastikoz egina egon daitekeena. Muturretako bat adabaki edo mintz tenkatu batez estalita dago, eskuarki larruz edo material sintetikoz egina dagoena. Mintz horren erdigunetik hagaxka bat zeharkatzen da zurezkoa, metalezkoa, banbuzkoa edo bestelako material erresistentez egina egon daitekeena, baina kasu batzuetan aldaera bat dago eta hagaxka hori, soka batez ordezkatzen ohi da.

Instrumentu honen soinua, hagaxka edo haria bi eskuekin gora eta behera igurtzean sortzen da. Askotan, hau bustita egin ohi da hagaxka edo hari horren mugimendua errazteko. Modu horretan, marruskadurak bibrazio moduko bat egiten du, zuzenean adabakira transmititzen dena; horrela, adabakiak bibratu egiten du eta soinu grabe, sakon eta berezi bat igortzen du, tinbre oso bereizgarri batekin. 

 Terminoaren beste denotazio batzuk 

 Espainiako hainbat eskualdetan, zanbonba hitzak musika-tresnari ez ezik, gabon garaian egiten den ospakizun tradizionalari ere egiten dio erreferentzia. Zanbonba izenez ezagutzen diren jai hauetan, jendea gabon kantak eta gabonetako beste abesti herrikoi batzuk abesteko biltzen dira, instrumentu honen berezko soinuaz lagunduta. Elkartaratze horiek normalean, familia edo lagun artean egiten dira: etxeetan, patioetan, plazetan edo tabernetan, eta giro alaia, parte-hartzailea eta tradizioz beterikoa sortarazten dute. Zanbonba, ekitaldi gisa, herri askoren gabon tradizioa da, esaterako, Andaluziarena. Andaluzian, jai hauek berebiziko garrantzia hartu dute kultura- eta gizarte-arloan.
 Malagan, zanbonba terminoak ezohiko esanahi bat hartu du ere, zenbait testuingurutan, musika-tresna herrikoi gisa duen adiera tradizionaletik urrunduta. Harrigarria badirudi ere, musika elektronikoaren esparruan  hitz hori erabiltzen da, erritmo bizkorra, atmosfera trinkoak eta soinu biziak dituzten techno estiloak aipatzeko. Zehazki, acid techno eta schranz azpigeneroekin lotzen da, biak ere soinuaren gordintasunagatik eta erritmo errepikakorrarengatik nabarmentzen direlarik. Zanbonba terminoaren berrinterpretazio honen jatorria AstralTech izeneko DJ eta musika-ekoizleen batetik dator, Malagan oso ezaguna dena. Talde hori arduratu da musika-estilo horiek sustatzen eta indarrean mantentzen, izan ere, zanbonbak uneren batean ospea izan bazuen ere, gaur egun nahiko zaharkitua edo lekuz kanpo dago industriaren barruan. Horrela, zanbonba ezizen ironiko bat bihurtzen da, Andaluziako azpikultura musikalaren barruan, tradizioa eta modernitatea modu berezian uztartzen dituelarik.

 Jerezeko zanbonba 

 Jatorria 
Andaluziako Jerez de la Frontera herrian, Zanbonba  terminoak musika-tresna tradizional bati ez ezik, hiriaren kultura-identitatean oso errotuta dagoen ospakizun bati erreferentzia ere egiten dio, izan ere, gabon gauaren aurreko egunean ospatzen diren jai herrikoiak dira, eta folklorearen agerpen bizi eta benetakoenetako bat osatzen dute.

Ospakizun horiek XVIII. mendean hasi ziren, elkarbizitzarako guneetan, hots: bizilagunen patioetan eta gañanietan (Andaluziako landa-inguruneko nekazal haztegietan edo nekazal ogasunetan lan egiten zuten langileentzako egoitzak). Gune partekatu horietan, familiak eta bizilagunak berez biltzen ziren gabonen gertutasuna ospatzeko. Elkartaratze horietan, etxeko gozokiak, pestiñoak edo olio-opilak jaten zituzten, lurraldeko ardoaz — batez ere jereza—lagunduta. Honekin batera, gabon kanta hauek abesten zituzten.    Gabon-kantak hauek, koruan abesten ziren, zanbonba, panderetak, koilaraz kolpatutako anis botilak eta, noizean behin, tresna inprobisatu gisa erabiltzen ziren eguneroko beste objektu batzuek sortutako erritmo aberatsez lagunduta. Askotan, topaketak aire zabalean egiten ziren, eta ohikoa zen parte-hartzaileak su baten inguruan biltzea neguko hotza arintzeko eta giroari izaera intimo, festazale eta erabat komunitarioa emateko. 

 Zambomba aflamenkatua 
Ijito eta flamenko tradizio handia duten Jerezeko hainbat auzoetan, hala nola Santiagon, San Migelen edo San Pedron, zanbonbek izaera berezia hartu zuten. Inguru horietan, gabon kanta tradizionalak flamenkoaren bidez berrinterpretatu ziren, eta, ondorioz, gaur egun gabon-kanta aflamenkatuak bezala ezagutzen direnak, sortu ziren. Bertsio horiek, flamenkoaren erroak dituzte, hala nola buleriak, tangoak edo fandangoak, eta ospakizunari musika-nortasun paregabea ematen diote, konpas eta sentimendu ugarikoa.

Eguberrien eta flamenkoaren arteko bateratze horri esker, auzo horietako zanbonbak benetako musika- eta emozio-ikuskizun izatera bihurtu ziren, eta, horren ondorioz, artista flamenko ospetsu askok aktiboki parte hartu zuten ikuskizun horietan. Horrela eta gaur egunera etorrita, festetako zuzeneko emanaldietan eta berariazko grabazio diskografikoetan, tradizio hori Jerezetik haratago joaten da eta Andaluziako erreferente kultural gisa sendotzen da.