Rita Lee

Rita Lee Jones de Carvalho, Rita Lee bezala ezagunagoa, (São Paulo, 1947ko abenduaren 31 - São Paulo, 2023ko maiatzaren 8a) brasildar rock konpositore eta abeslaria izan zen. Oso ezaguna izan zen bere herrialdean eta azken urteetan bere telebista saioa zuzendu zuen. "Brasilgo rockaren erregina" izenez ezagutzen dena disko gehien saldu zituen emakumeetako bat izan zen, 55 milioi disko saldurekin, Brasilen salmenten emakumezko artista arrakastatsuen bigarrena bihurtuz eta orokorrean bosgarrena, Tonico & Tinoco, Roberto Carlos, Nelson Gonçalves eta Angela Mariaren atzetik.

Rockarekin hasitako karrera bat eraiki zuen, baina urteen poderioz genero ezberdinekin aritu zen, hala nola psikodelia, tropikalismoa, pop rocka, diskoa, new wave, popa, bossa nova eta elektronika, nazioarteko eta nazio generoen arteko hibridismo aitzindari bat sortuz.

 Biografia 
Rita Lee São Paulo hirian jaio zen. Aita estatubatuarra eta ama italiarra zituen. Eskola frantses batean hezia izan zen, eta, ondorioz, arin hitz egin zuen portugesez, italieraz, ingelesez, eta frantsesez.

"Esoterismoa eta ovniak gurtzen zituen masoi" baten eta "Aita Santua baino askoz katolikoagoa" zen pianista baten alaba, Rita nerabeak bonba bat leherrarazi zuen bere etxeko bihotz burgesean, eskolako antzokiari su eman zionean. "Leherketa horren ondorioz, Teenage Sisters lehen taldearen lotura iritsiko zen", idatzi zuen Leonardo Tarifeño kazetariak La Nación egunkarian, 2008an, hiru DVD kaleratu zituela eta, errepaso biografiko gisa.

Rita San Paulon jaio eta hil zen: 1947ko abenduaren 31n mundura etorri zen Rita Lee Jones bezala eta 2023ko maiatzaren 8ko gauean abiatu zen. Brasildar orok bezala, futbolarekiko pasioak bere bizitza zeharkatu zuen, eta paulista ona zenez, Corinthians-en koloreak maite izan zituen. Hari futboleko ereserki bihurtuko zen abestia idatzi zion: "Amor branco e preto", 1972an.

Aktorea, abeslaria, multiinstrumentista eta feminista, emakumeen eskubideen alde aritu zen bere ibilbidearen hasieratik bertatik. Tropikalismoa izan zen marea indartsu horren erdian, kanpoko osagai batekin nabarmendu zen: rocka. Os Mutantes-en buru zela, unibertso paralelo psikodeliko bat sortu zuen, bat-bateko errekonozimendurik izan ez zuena, baina, hamarkada batzuk geroago, melomanoen, Kurt Cobain, Beck eta Stephen Malkmus bezalako rock musikarien belarrietara iritsi zena. 90eko hamarkadan world music izena hartu zuen soinu-mendiko bandaren hastapenak berreskuratu zituzten, entzute sakona emateko.

"Rita Leek sexu-heziketa pribilegiatuena eskaini zien Brasilgo nesken belaunaldiei bere abestien bidez, sexu-pedagogikotzat har zitezkeenak. Abesti ederren bidez entzun zuten sexuaz hitz egiten, modu alaian, modu barregarrian batzuetan, modu zintzoan, Eros Tanatos baino presenteago zegoen moduan", adierazi zuen behin Tom Zé tropikalistak.

 Os Mutantes 
1966an, Leek Os Mutantes taldea sortu zuen Arnaldo Baptista eta Sérgio Diasekin. Haiekin Os Mutantes, Mutantes, A Divina Comédia/Ando Meio Desasociados, Jardim Elétrico, Mutantes E Seus Cometas No País Dos Bauretz eta Technicolor albumak erregistratu zituen. 1972an, Ritak taldea utzi eta bakarlari gisa hasi zen. Arnaldo Baptistarekin ezkondu eta urtebetera hartu zuen erabaki hori. 1977an banandu egin zen. Ia hogei urte geroago, 1996an, Roberto de Carvalhorekin ezkondu zen, bere klasikoen zati handi baten egileetako batekin. Berarekin izan zituen Beto, Joao eta Antônio semeak.
 Bakarkako hasiera 
Hasieran Lúcia Turnbull abeslariarekin "Cilibrinas do Éden" izeneko emakumezkoen bikote baten parte izan zen, eta denbora gutxira bikoteak Lisergia ezagutu zuen, azkenean Leeren talde laguntzaile bihurtuko zena "Tutti Frutti" izenarekin. 1974an, taldeak Atrás do Porto Tem Uma Cidade (Hiri bat dago portuaren atzean) bere lehen diskoa grabatu zuen eta abesti bikainak ekarri zituen, hala nola "Mamãe Natureza", "Menino Bonito" eta "Pé de Meia". 1975ean, Fruto Proibido diskoa grabatu zuen taldearekin. Albuma kritikariek goraipatu zuten, 700.000 kopia baino gehiago saldu zituzten eta Leeri "Brasilgo Rockaren erregina" izenburua eman zioten. 2007an, Rolling Stone aldizkariaren Brasilgo edizioak album hau garai guztietako 16. brasildar diskorik onena bezala sailkatu zuen bere "100 Onen Zerrendan". Ekoizlea Andy Mills izan zen, Alice Cooperren ekoizlea eta gero Leeren mutil-laguna.

1970eko hamarkadaren amaieran, Lee bere senarrarekin, Roberto de Carvalhorekin, lankidetzan hasi zen, eta ondorengo album asko Lee/Carvalho bikoteari kreditatu zizkioten. 1970eko hamarkadaren amaieran, Lee aipatu zuten Caetano Velosoren "Sampa" abestian.
1976an, haurdun zegoen lehen aldiz, marihuana edukitzeagatik atxilotu zuten eta urtebeteko kartzela-zigorra ezarri zioten. Lanean jarraitu zuen, baimen judizial bereziekin. Paulo Coelhorekin batera 200.000 ale saldu zituen "Arrombou a Festa" singlea osatu zuen. Handik gutxira, "Doce de Pimenta" singlea grabatu zuen Elis Regina abeslariarekin, eta Gilberto Gilekin batera grabatu eta bira egin zuen Refestança ikuskizun/diskoarekin.

1978an, Babilônia kaleratu zuen, bere laugarren eta azken diskoa "Tutti Frutti" taldearekin. Taldeko kideen arteko desadostasunen ostean etorri zen azken lana. Luis Carlini gitarristak taldea utzi zuen, "Tutti Frutti" izena berekin hartuta. Leek eta gainerako taldeek "Rita Lee & Cães e Gatos" izenarekin amaitu zuten bira. Lee bere senarrarekin, Roberto de Carvalhorekin, grabatzen hasi zen. Bikoteak "Mania de Você" (1979), "Lança Perfume" (1980), "Saúde" (1981), "Flagra" (1982) eta "On the Rocks" (1983) bezalako arrakastak idatzi zituen.

 Beste lan batzuk 
Bere musika ibilbide bikainetik kanpo, "Radioamador" izeneko irratsaio umoretsua izan zuen bederatzi hilabetez 1986an. Lau liburu idatzi zituen haurrentzat, gai ekologistekin, eta haientzat ere 1989an narratzaile gisa eta orkestra filarmoniko batekin Prokofieven Pedro eta otsoa haurrentzako ipuin ezaguna grabatu zuen. Hainbat aldizkaritako zutabegilea izan zen, eta Brasilgo zinema eta telebistako filmetan agertu da, 2002 eta 2004 artean. GNT katean audientzia-buru izan zen "Saia Justa" saioa gidatu zuen beste hiru emakumezko aktore ezagunekin batera. 2005ean, berak eta bere senarrak eztabaida saio berri bat hasi zuten, Madame Lee izenekoa. 1989ko Better Days Ahead filmean aktore gisa lan egin zuen eta 2002ko Durval Discos filmean cameo labur bat egin zuen.

2008-09an, Pic Nic Tour izeneko ikuskizun berria egin zuen. 2010ean, Etc...Tour izeneko beste ikuskizun berri bat egin zuen, bere ibilbide luzeko ahaztutako abesti batzuk berreskuratuz. 2011n, bi disko berri ekoizten eta grabatzen hasi zen. Lehenak orduan argitaratu gabeko abesti berriak zituen, eta bigarrenak Bossa'n Movies izena du, non 1991n Bossa'n Roll eta Bossa'n Beatles-ekin (Aqui, ali, em qualquer lugar) hasitako proiektuarekin jarraitu zuen.
2011n, "Pistis Sophia" abestian lagundu zuen Red Hot Organization-en ongintzazko disko berrienean, Red Hot+Rio 2. Diskoa 1996ko Red Hot + Rio-ren jarraipena izan zen. Salmentatik lortutako dirua HIESari eta harekin lotutako beste osasun eta gizarte gaiei aurre egiteko kontzientziatzeko eta dirua biltzeko bideratu zen.

2008ko abenduan, dueto batean agertu zen Roberto Carlos astro brasildarrarekin urte amaierako bere saio berezian, bien abesti arrakastatsuen popurri bat abestuz. Beto Lee (bere semea) eta Roberto Carvalho (senarra) izan zituen lagun; parte-hartze hori Rede Globok telebistaratu zuen Brasilen.

 Heriotza 
2023ko maiatzaren 8an hil zen, biriketako minbiziaren ondorioz, 75 urte zituela. Luiz Inacio Lula da Silva Brasilgo presidenteak hiru eguneko dolu ofiziala deklaratu zuen Leeren heriotzagatik.

 Diskografia 

 Estudioko albumak 

 Build Up (1970)
 Hoje É o Primero Dia do Resto da Sua Vida (1972)
 Atrás do Porto Tem uma Cidade (1974)
 Fruto Proibido (1975)
 Entradas e Bandeiras (1976)
 Babilônia (1978)
 Rita Lee (1979)
 Rita Lee (1980)
 Saúde (1981)
 Rita Lee e Roberto de Carvalho (1982)
 Bombom (1983)
 Rita e Roberto (1985)
 Flerte Fatal (1987)
 Zona Zen (1988)
 Rita Lee e Roberto de Carvalho (1990)
 Todas as Mulheres do Mundo (1993)
 Santa Rita de Sampa (1997)
 3001 (2000)
 Aqui, Ali, Em Qualquer Lugar (2001)
 Balacobaco (2003)
 Reza (2012)

 Zuzeneko albumak 

 Refestança (With Gilberto Gil) (1977)
 Rita Lee em Bossa n Roll (1991)
 A Marca da Zorra (1995)
 Acústico MTV (1998)
 MTV Ao Vivo (2004)
 Multishow Ao Vivo (2009)

 Nazioarteko albumak 

 Baila Conmigo (1982)

 Os Mutantes-ekin 
 Os Mutantes (1968)
 Mutantes (1969)
 A Divina Comédia ou Ando Meio Desligado (1970)
 Jardim Elétrico (1971)
 Mutantes e Seus Cometas no País do Baurets (1972)

 Liburuak 

 1986: Dr. Alex
 1988: Dr. Alex e os Reis de Angra
 1990: Dr. Alex na Amazônia
 1992: Dr. Alex e o Oráculo de Quartz
 2013: Storynhas
 2016: Rita Lee: Uma Autobiografia
 2017: Dropz
 2018: favoRita
 2019: Amiga Ursa – Uma história triste, mas com final feliz
 2023: Rita Lee: Outra autobiografia

 Filmografia hautatua 

 Telebista 
UrteaTítuluaPertsonaiaOharrak1980Rita Lee JonesBere buruaSérie "Grandes Nomes"1981Saúde1982O CircoUrte amaierako berezia1985Rita e Roberto1986Cida, a Gata RoqueiraSunda Morgana1990Top ModelBelatrix KunderaAtala: "urtarrilak 7-10"1991VampLita ReeAtala: "irailak 17"1991–92TVLeezãoAurkezlea1995A Marca da ZorraBere buruaUrte amaierako berezia1997Sai de BaixoScarlet AntibesAtala: "Presepada de Natal"2002–04Saia JustaAurkezlea1—3 denboraldiak2004CelebridadeBere buruaAtala: "urtarrilak 19–22"2005Madame LeeAurkezlea2011Ti Ti TiBere buruaAtala: "martxoak 18"2017Manual para se Defender de Aliens, Ninjas e ZumbisGrão MestreAtala: "13"

 Zinema 
UrteaTítuluaPertsonaiaOharrak1968As AmorosasKlubeko abeslaria1988Fogo e PaixãoNeska-laguna piknikean1989Dias Melhores VirãoMary Shadow1994Tanta Estrela Por Aí...Raul Seixas2002Durval DiscosJulieta2006Wood & Stock: Sexo, Orégano e Rock'n'RollRê Bordosa (ahotsa)Bikoizketa2010Uma Noite em 67Bere buruaDocumentala2012Tropicália2013MinhocasMartha (ahotsa)Bikoizketa2014A Primeira Missa ou Tristes Tropeços, Enganos e UrucumPirata

 Legatua 
Lee Brasilgo pop kulturaren ikono bihurtu zen bere ibilbidean zehar. Artista rock brasildarraren historiako izar handientzat jotzen da, "Brasilgo rockaren erregina" izendatu baitzuten, generoan arrakastatsuena izateagatik. Bere espiritu aitzindaria markatu zuen: gitarra jo zuen lehen emakumeetako bat izan zen, soilik maskulinotzat jotzen den instrumentua. Garai hartako emakumezko artista bakarrenetakoa ere izan zen, interpretea izateaz gain, abestien hitzak eta moldaketak konposatzen zituena.

Lee emakumeen askatasuna eta eskubideak argi eta garbi jorratu zituen segmentuko lehen artistetako bat izan zen, bere letretan mugarik gabeko emakume desioetara hurbilketa bat ekarriz. Bere ibilbidean zehar, bere musika eta irudi propioa erabili ditu emakumeen askatasunaren eta berdintasunaren alde borrokatzeko, musikaren industrian eta gizarte osoan genero estereotipoei aurre eginez. Horrek jazarpen politikoa eta zentsurarako hainbat saiakera argi irabazi zituen. Bere konposizioetan, gizartean dauden gai tabuei buruz hitz egin zuen, hala nola, abortua, homosexualitatea, drogak, eta bere lanaren zati handi bat emakumezkoen emantzipazioa defendatzera eskaini zuen.

Rita Leeren ondarea, bere musikaren bidez ez ezik, 2023an Vila Marianan jarritako mural baten bidez ere hilezkortu zen.
 Sariak eta aintzatespenak 

 2007an karioka titulua lortu zuen, Rio de Janeiroko hiritar ospetsu izendatu baitzuten, paulista gisa meritu eta harrotasun handia.
 2008ko urrian, Rolling Stone aldizkariak Brasilgo Musikako 100 Artista Onenen Zerrenda sustatu zuen, eta 15. postua lortu zuen.
 2022an Grabazioaren Akademia Latinoaren Musika Bikaintasunaren Saria jaso zuen. 
 2024an São Pauloko alkateak Ibirapuera parkeko Praça da Paz berrizendatu zuen Rita Leeren omenez, "Praça da Paz - Rita Lee" izena jarriz. Urte bereko uztailean, São Pauloko Udalak abeslariari omenaldia egin zion maiatzaren 22a Rita Lee Eguna ezarriz.
 2003an, Ordem do Mérito Cultural jaso zuen, Komandante tituluarekin.
 2023an, Ordem do Rio Branco jaso zuen, Komandantea (hil ondorengoa).

 Sari eta izendapen ugari jaso zituen bere ibilbidean zehar, besteak beste, Grammy Latino, Prêmio Sharp de Música, Troféu APCA, Prêmio Shell...

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Rita Lee-ren blogspot-a
 Rita Lee Uol-en
 3001 / Fan-entzako posta-zerrenda Yahoon!
 Os Mutantes
 Rita Lee Spotifyn

Kategoria:Brasilgo telebista aurkezleak
Kategoria:Brasilgo haur literaturako idazleak
Kategoria:Multiinstrumentalistak
Kategoria:Brasilgo mezzosopranoak
Kategoria:Brasilgo gitarra-jotzaileak
Kategoria:Portugesezko abeslariak
Kategoria:São Paulon hildakoak
Kategoria:Emakume musikariak
Kategoria:Emakume aktoreak
Kategoria:Emakume abeslariak
Kategoria:São Pauloko Unibertsitateko ikasleak