Amy Levy

Amy Levy (Clapham, Londres, 1861eko azaroaren 10a - Londres, 1889ko irailaren 10a) idazle britainiar judua izan zen. 13 urterekin ekin zion lanari, olerkiekin eta lehen narrazio lan batzuekin. Brighton School for Girls eta Cambridgeko Unibertsitatea bezalako erakunde ospetsuetan egin zituen ikasketak, eta, azkenean, idazle profesional izateari ekin zion. Oscar Wilde edo Eleanor Marx bezalako pertsonaia garrantzitsuekin harremana izan zuen. 1889an bere buruaz beste egin zuen, Miss Meredith azken argitalpena baino lehentxeago.

 Biografia 

 Haurtzaroa 
Amy Levy 1861eko azaroaren 10ean jaio zen Claphamen. Klase ertaineko familia judu batekoa zen, judu britainiarrek eskubide zibil osoak lortu eta 3 urtera. Amy Levy Lewis Levy burtsa-artekariaren eta Isabelle Levy (ezkon aurretik Levin) etxekoandrearen alaba izan zen.  Zazpi anai-arrebetatik bigarrena zen, Katie ahizpa baino urtebete gazteagoa (harreman estua izan zuen harekin bizitza osoan) eta David anaia baino 13 urte zaharragoa. Levytarrak intelektualak eta berdinzaleak ziren, eta ingelestzat zein semitarren komunitateko kidetzat zuten beren burua.

Nerabe zirela, Amyk eta Katiek The Poplar Club Journal aldizkaria sortu zuten, Brönte ahizpen Gondal eta Angria sagen antzeko narrazio, poema eta ilustrazioekin. 13 urterekin, Elizabeth Barrett Browningen Aurora Leigh poema feministaren erreseina egin zuen Amyk, eta 14 urterekin, David biblikoari buruzko saiakera bat argitaratu zuen, juduen eta emakumeen kontzientzia goiztiarra islatzen zuena.

Bere hazpegi hebrearrek eta bere azalaren azalak konplexutu egiten zuten beti. Bestalde, bere familia liberala ere ez zuen onartzen bere komunitate erlijiosoak. Horri guztiari gehitu behar zaio laster lesbiana kontsideratu zela, juduen artean zerbait are irainduagoa.

 Brighton School eta Cambridge 
Bere adineko emakume gehienek senarra bilatzeko ikasketak uzten zituzten bitartean, Levy, 15 urterekin,Brighton High School for Girls en sartu zen, emakumeen eskubideen aldekoek sortutako eskola. Eskolako zuzendaria, Edith Creak, Cambridgen lizentziatutako lehen bost emakumeetako bat izan zen. Bere izaera independentea, intelektuala eta modernoa zela eta, eredu bat izan zen Amyrentzat; hura isilpean maite izan zuen.

Garai horretan, depresioa (bere bizitza osoan zehar ohikoak izango zirenak) eta antisemitismoa jasan zituen. Gertaera horiek, homosexualitatea eta emakume intelektuala izatearekin batera, Amy bere bazterketa hirukoitzaz kontziente izatea eragin zuten: emakume, judu eta lesbiana zen.

1879an “Jewish Women and Women’s Rights” ("Emakume juduak eta emakumeen eskubideak") gutuna argitaratu zuen Jewish Chronicle aldizkarian, bere jarrera feminista liberala agerian utziz.  urte berean, “Run to Death: A True Incidente in Pre-Revolutionary France” bere poema Victorian Magazineko uztaileko zenbakian agertzen da.  1879an ere, Cambridgeko Unibertsitatean ikasi ahal izateko beharrezkoak ziren kalifikazio altuak lortu zituen (1872an juduei sarrera oztopatzen zien galdeketa erlijiosoa kendu zuen). Unibertsitate horretan ikasi zuen bigarren emakume judua izan zen eta lehena Newnham Collegen; 1881 urtera arte izango zen bertan . Han, Constance Black eta bere ahizpa Clementina Black bezalako emakumeen lagun egin zen; azken hau lider sindikal feminista, eleberrigilea eta Amyren lagunik onena bere bizitza osoan. Herabe izan arren, Hizkuntza Klasiko eta Modernoetako ikasketak hainbat gizarte jarduerekin uztartzeko gai izan zen. Olerki asko idatzi zituen eta Swinburne, Robert Browning, Shelley, Shakespeare, Goethe eta Heine irakurri zituen; baita Elizabeth Gaskell, Charlotte Brontë, George Eliot, William Makepeace Thackeray eta Henry James eleberrigile kutunak ere.

 Idazlea 
1880 urtean, “Xantippe” bakarrizketa dramatiko luzea Dublingo Unibertsitateko Aldizkarian (Dublin University Magazine) argitaratzen da; “Mrs. Pierrepoint” ipuin laburra Temple Bar-en agertzen da ekainean; eta“Euphemia, a Sketch” Victorian Magazinen.

1881ean, hogei urterekin, argitaratuko du bere lehen poema-bilduma, Xantippe and Other Verse (Jantipa eta beste bertso bat).1881ean ere Amyk Cambridgeko Unibertsitatea utzi zuen.  Linda Hunt Beckmanek idatzitako Amy Levy: her life and lettersHunt Beckman, Linda  (2000), Amy Levy: her life and letters, Ohio University Press, Athens. biografiari esker, jakina da Cambridge uzteko erabakia bere lehen poema-bildumaren (Xantippe and Other Verse) arrakastaren ondoren hartu zuela, eta une horretan idazle profesional izateko hautua egin zuela.

Udazken horretan, 20 urterekin, Europan zehar bidaiatzeari ekin zion, Alemania, Suitza eta Londres artean joan-etorrian, eta hainbat bizi-esperientzia ekarri zizkion. Dresdenen hainbat poema idatzi zituen, amaitu gabe utzi zuen nobela bat zirriborratu zuen eta bere kabuz ikasten jarraitu zuen. Gainera, ingeleseko klaseak eman zizkien zenbait ikasleri, ez baitzuen bere familiarentzat zama bat izan nahi (bere ekonomia ahultzen ari zen) eta autosufiziente izatea nahi baitzuen.

1882an, Amy Londresera itzuli zen (1883. urtearen zatirik handiena idazten eman zuen tokia), eta 1883aren amaieran itzuli zen Dresdenera, non A Minor Poet bere bigarren poema-bilduma amaitu zuen, heriotza eta suizidioaren gaiak ardatz dituena; Cambridge utzi ondoren idatzitako bertsorik onenak biltzen ditu. 1884. urtearen hasieran, Amy Londresera itzuli zen. Abuztuan Alsaziara joan zen eta gero, Badenera. 1884ko amaieran edo 1885eko hasieran itzuli zen Ingalaterrara eta London Society aldizkarian argitaratutako bere poema eta ipuinetatik bizitzen hasi zen (bizitza independentea izan arren, Amy gurasoen etxean bizi zen Londresen zegoenean).

 British Museum-eko liburutegia 
1885eko abuztutik aurrera, British Museumeko liburutegian ikasten eta idazten hasi zen, familiarekin Bloomsbury auzo hurbilera bizitzera joan ondoren. Bertan, bere heziketarako funtsezkoak ziren pertsonak ezagutu zituen, hala nola, Eleanor Marx idazle, itzultzaile eta ekintzaile sozialista eta feminista (Karl Marxen alaba gazteena), Olive Schreiner idazle hegoafrikarra, Margaret Harkness langile klasearen eskubideen aldeko kazetari eta aktibista, Beatrix Potter haur ipuinen idazlea eta Dollie Maitland poeta (Radford,  Ernest Radford idazlearekin ezkondu ondoren). Elenanor eta Amy lagun minak egin ziren, askotariko testuen ingeleserako itzulpenak egiten zituzten bitartean. Amyk eraginda, Eleanor izan zen bere jatorri judua aldarrikatu zuen Marx familiako kide bakarra. Hala ere, Amy ez zetorren bat bere lagunaren ideia sozialistekin, baina bai depresiorako joerarekin. Eleanor bere buruaz beste egiten saiatu zen 1887an eta azkenean 1898an egin zuen.

Fabian Societyko kide izan zen. 1885. urtearen amaieran, arteaz eta literaturaz eztabaidatzen zen klub batean sartu zen, gizonez zein emakumez osatua. Orduan gorreria nozitzen hasi zen, eta horrek gogo-aldartea ahuldu zion. Hori oso ondo islatzen da bidaltzen zituen gutunetan, batez ere bere arreba Katieri.

Londresen eman zuen urte osoa. Bere ahizpa udazkenean ezkondu ondoren, depresio bat izan zuen eta Kornuallesen berreskuratu zen.

 Florentzia 
Berak eta Clementina Blackek 1886ko negua eta udaberria Florentzian igaro zituzten (1881ean egon ziren han, Amy beste depresio batetik suspertzen ari zen bitartean). Han, bere jatorriaren onarpenerako urrats handi bat emanez, Florentziako ghetto juduari buruzko artikulu bat argitaratu zuen Jewish Chronicle egunkarian (“The Ghetto at Florence”) non bertako biztanleekin enpatizatzeaz gain, ordura arte hebrear kultura eta erlijioari buruz zuen ikuspegia kritikatzen zuen. Levyk saiakera gehiago egiten ditu Jewish Chronicle egunkariarentzat, besteak beste, “The Jew in Fiction” , non hainbat eleberrigilek pertsonaia juduei emandako tratua kritikatzen duen, besteak beste, Disraeli, Dickens eta George Eliot, “Jewish Humour” eta “Middle-Class Jewish Women of To-Day”. Gainera, Violet Page idazlea ezagutu zuen, zeinak «bere emakume izenarekin inork seriotan hartuko ez zuela jakinda», Vernon Lee gizonezko izengoitia erabiltzen zuen. Ordurako, Leek arte italiarrari buruzko hainbat liburu eta bi eleberri argitaratuak zituen; Henry James, Oscar Wilde, Robert Browning, William Morris eta Walter Paterren laguna zen eta, 1880ko udazkenetik aurrera, Agnes Mary Robinson poeta eta eleberrigilearen bikotekidea izan zen. Amy Leerekin maitemindu zen, honek Robinsonekin zuen harremanari jaramonik egin gabe, baina Leek ez zuen maite.

 Azken urteak 
Clementina Black, Eleanor Marx eta Radford senar-emazteen aktibismo sozialista biziaren ondorioz, Amy haiengandik urrundu eta Leerengana gehiago hurbildu zen. 1886ko neguan, Black ahizpetako hiruk Londresko apartamentu bat alokatu zuten, bertan bizi, lan egin eta militante sozialistak eta anarkistak hartzen zituztelarik. Amy hara joaten zen eta bertan oinarritu zen The Romance of a Shop eleberria idazteko.

1887an Levyren bi soneto agertzen dira Elizabeth Sharpek editatutako Women's Voices: An Anthology of the Most Feature Poems By English, Scottish, and Irish Women liburuan. 1887an, aita eta osaba ekonomikoki hondatu ziren. Hala ere, familiarentzako ezbeharrik handiena Amyren anaia gaztearen, Alfred-en, heriotza izan zen, sifilisaren ondorioz. 1886 eta 1888 artean, nolabaiteko ongizate mentala izan zuen Leerekin zuen adiskidetasunari esker, bere gutunen batean erakusten duen bezala.

1888an bi saiakera argitaratu zituen Oscar Wilderen Woman's World-en, "The Poetry of Christina Rossetti" eta "Women and Club Life". Levy bera A Men and Women’s Club-eko kide izan zen, Karl Pearsonek, sozialista eta matematika irakasleak, sortutako eztabaida erradikaleko kluba. Udazkenean, Florentzian, The Romance of a Shop argitaratu zen, bere lehen eleberria, kritika eta salmenta aldetik nolabaiteko arrakasta izan zuena. Albiste on horiek gorabehera, bere egonaldia mingotsa izan zen. «Nire azken aukera jokatu dudala eta galdu dudala jakitea besterik ez dut espero», idatzi zuen bere egunerokoan. Amy Dororthy Blomfieldekin maiteminduta zegoen, baina harekiko itxaropen oro bertan behera utzi zuen, eta, hala, aurre hartu zion haren balizko gaitzespenari.

1889ko urtarrilean, Italiatik Parisera abiatu zen, eta han jakin zuen Reuben Sachs eleberria argitaratu zela. Horri esker, Londresera iritsi ondoren, Oscar Wilde, Thomas Hardy eta W.B. Yeats poeta ospetsuak ezagutu ahal izan zituen. Hala ere, bere liburuak kritika gogorrak jaso zituen, eta Amyrengan eragina izan zuen. Handik gutxira, aldartea ahultzen hasiko zitzaion. Urte hura lan handikoa eta bizitza sozial handikoa izan zen: bere hirugarren eleberria, Miss Meredith (aristokrata toskanar batzuen etxean zegoen ingeles irakasle bati buruzkoa) sei astetan idatzi zuen eta bere ahizpak, Clementina Black eta aspaldiko lagun juduak maiz bisitatu zituen. Hala eta guztiz ere, gero eta goibelago zegoen. Amyk Cohen of Trinity eta beste lau eleberri argitaratu zituen, denak oso tristeak. Bien bitartean, gorreria aurrera zihoan.

Abuztuan, bere egunkariak depresio egoera eta aitaren etxean giltzapetzea erregistratzen ditu. Hilaren azken egunean bakarrik irten zen Olive Schreinerrekin kostaldera joateko, eta aitortu zion «bere onera etortzeko bezain itxiegia» zegoela. Irailaren 7an Katie ahizparekin afaldu zuen eta egun bat geroago bere egunerokoaren azken sarrera izango zena idatzi zuen: «bakarrik etxean egun osoan».

Amyk bere buruaz beste egin zuen irailaren 10ean, leihoak itxita zituen bere gelako sutontzitik karbono monoxidoa arnastuz. Hogeitazazpi urte besterik ez zituen. Idatzirik utzi zuen erraustua izateko eta bere gauzak anai-arreben artean banatzeko borondatea. Clementina Blacki bere liburuak, gutunak eta eskuizkribuak utzi zizkion, baita bere erreprodukzio-eskubideak ere.

1890ean Oscar Wildek  Levy hil ondoren argitaratu zuen "Wise in her Generation", Levyri buruzko saiakera,  bere aldizkarian.

1899an Amy Leviren azken poema bilduma, A London Plane Tree, hil ondoren agertzen da.

Oscar Wildek bere heriotzaren ondoren eskaini zizkion goraipamenek ez zuten eragotzi Amy Levyren obra ia mende batez ahaztuta egotea, autore viktoriar berrantiarrek tradizioz izan duten arretarik faltagatik. Izan ere, bere bizitzaren xehetasunak ezagutzen ditugu Ella bere ahizpa gazteari esker, Amyren dokumentuak Beth Laski, 1920ko hamarkadan Londresen juduen ongileari, eman baitzizkion. Emakume juduen historia interesatzen zitzaion Laski, eta, Amy Levyren paperak (Camellia Collection) zaintzeko pertsona egokia zela zioen Ellak .

Levy Emakume Berria (ingeleraz New Woman)  izeneko mugimenduko kidea izan zen. Mugimendu horren helburua zen emakumeen eskubideak ikusaraztea, gizonezko ezkontide soiletik harago, eta berdintasun eraginkorra lortzea, ez besteen nahietara egokitua.

 Eragina 
Levyren lana gizarte-aldaketa eta adierazpen indibidualaren antzeko gaiak aztertu zituzten beste idazle viktoriar batzuen artean koka daiteke, hala nola George Eliot eta Olive Schreiner, biak ere ezagunak gizartearen itxaropenekin borrokatzen diren pertsonaia femenino sendoen irudikapenengatik. Gainera, Levyk forma poetiko tradizionalak sentsibilitate modernoarekin erabiltzea XX. mendearen hasierako poeten lanaren aitzindari gisa ikus daiteke, hala nola Charlotte Mary Mew, zeinak identitate femeninoaren eta borroka pertsonalaren gaiak ere aztertu baitzituen. Charlotte Mewren obra viktoriar poesiaren eta modernismoaren artekoa da.

Gaur egun, Amy Levy-ren lan guztiak kongresu eta artikuluetan birbalorizatzen dira, non literatura modernista mugimendu berriaren aitzindaritzat hartzen den. Gerora mugimendu literario horretako kide izango da Virginia Woolf  eta bere Dalloway andrea (1925). 

 Idazlanak 
Amy Levyk hainbat eleberri bikain argitaratu zituen, baina bere saiakera eta poemen bidez fruitu hobeak lortu zituen. Horietako asko Oscar Wildek zuzendutako Women's World aldizkari mitikoan argitaratu ziren.

 Poema liburuak 

 Xantippe and Other Verse (1880; berrargitalpena: 1881)
 A Minor Poet and Other Verse (1884)
 A London Plane-Tree and Other Verse (1889, hilondoko lana)

 Xantippe and Other Verse 
Antologiak Amy Levyren poema onenetako batzuk ditu. Bere obran azpian dagoen feminismoa argi ikusten da. Izan ere, bere poema nagusiak, Xantippe (Xantipa) izenekoak, Sokratesen emaztearen ahotsa entzuteko aukera ematen du, zeinaren ideiak filosofoaren pentsamenduari emakumeen eskubideetan askoz ere fokatuagoa den begirada gehitzen dioten.

Poemak:

 To Death (heriotzari)
 In the Black Forest (Baso beltzean)
 In the Night (Gauean)
 A Crossroad Epitaph (Epitafioa bidegurutzean)
 ¿Is it Love? (Maitasuna al da?)
 The Two Terrors (Bi izuak)
 On a Person Who Died in Bed (Ohean hil den pertsona bati buruz)
 Run to Death (Heriotzerantz doa korrika)
 Ralph to Mary (Rarlphek Maryrentzat)
 Felo de Se
 Sonnet (Soneto)
 Translated from Geibel
 A Prayer (Otoitza)
 Xantippe (Xantipa)

 A Minor Poet and Other Verse 
Maitasunaren, galeraren eta giza espirituaren borroken gaiak aztertzen dituenpoema liriko sorta da, genero-murrizketek eta sufrimendu pertsonalak markatutako gizarte batean. Levyren lanak, askotan, emakume eta poeta gisa izandako bizipen propioak islatzen ditu, bere ahotsa literatura viktoriarrari egindako ekarpen esanguratsua bihurtuz.  "A Minor Poet" lanak aitortza eta ulermena irrikatzen dutenek sentitzen duten isolamendua deskribatzen du . Beste pieza batzuek, hala nola "Medea" eta "Magdalen", pertsonaia klasikoak birirudikatzen dituzte introspekzio feminista baten bidez, traizioaren eta gizarte-judizioaren mina ilustratuz. 

1882ko  Medea draman, genero-arazoak ez ezik, arraza-arazoak ere azaleratzen ziren, bera emakume judua zen aldetik. Jarrera hori Medearekin partekatzen zuen, bere aberriari uko egin zion atzerritarra, urteak igaro arren eta lurralde berrian jaiotako seme-alaben artean bizi arren. Lanak Medea bakarti bat aurkezten zuen, emakumea eta atzerritarra, onartua izan zedin borrokatzen zena, non mito klasikoaren harrotasuna fatxada bat baino ez zenPatricia González Gutiérrez (2024), ¿Existieron las romanas?, Akal, 30 or..
 A London Plane-Tree and Othe 
Londresko hiri-paisaia eta bizipenak islatzen ditu, naturaren, maitasunaren, ametsen eta kontenplazio existentzialaren gaiak jasoz. 

 Prosa liburuak 

 Mrs. Pierrepoint (1880)
 The Romance of a Shop (1888)
 Reuben Sachs (1888)
 Miss Meredith (1888)
 Wise in Her Generation (1890, hilondoko lana)
 The Complete Novels and Selected Writings of Amy Levy: 1861-1889

 The Romance of a Shop 
Lorimer ahizpen aita hil denean, pobrezian utzi ditu eta argazki-denda bat irekitzea erabaki dute. XIX. mendearen amaieran negozioa goraka doa, eta bere patuaren erantzule bihurtzen dira. Gertrude idazlea eta argazkilaritza negozioaren sustatzailea da, Lucyrekin batera, Lorimerren artean pragmatikoena. Biek New Women irudikatzen dituzte, baina Phyllis eta Fanny ederrek pentsamolde kontserbadorea dute.

 Reuben Sachs 
Londresko komunitate juduari buruzko tragikomedia satirikoa da. Kritikari juduak berak izango dira horren aurka egingo dutenak. Dibertigarria, garratza, garrasi batean bezala idatzia, Jane Austenen estiloa ia parodiatuz, baina juduen munduan

 Miss Meredith 

 Bibliografia 

 Hetherington Naomi and Nadia Valman, eds. Amy Levy: Critical Essays. Athens, Ohio: Ohio University Press, 2010.
 Beckman, Linda Hunt. Amy Levy: Her Life and Letters. Athens: Ohio University Press, 2000.
 Levy, Amy. The Complete Novels and Selected Writings. Edited by Melvyn New. Gainesville: University Press of Florida, 1993.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Emakume poetak
Kategoria:Viktoriar Aroa
Kategoria:Ingalaterrako feministak
Kategoria:Erresuma Batuko juduak
Kategoria:Ikasketa Klasikoak
Kategoria:Ingalaterrako poetak
Kategoria:Erresuma Batuko suizidak
Kategoria:LGBT idazleak
Kategoria:Lesbiana feministak
Kategoria:XIX. mendeko emakume idazleak