Orchis purpurea

Orchis purpurea
Orchis purpurea orkidea familiako espezie lurtarra da, Europako Mediterraneoan eta ipar-mendebaldeko Afrikan zehar hedatuta dagoena.

 Deskribapena 
Hostoak oblongoak dira, 8 zentimetroko luzera dute, eta, oro har, purpura-marroi ilun koloreko orban uniformeak izaten dituzte. Braktea foliarrak ere baditu (hiru eta lau artean), zurtoina luzeraren zatirik handienean biltzen dutenak. Hostoak lurpeko noduluetatik hazten dira. Nodulu horiek gehienez 6 cm-ko tamaina izaten dute eta elipsoideak dira.

Infloreszentziaren zurtoina, tentea, oblongo formakoa  buruarekin, hosto lantzeolatudun erroseta basaletik ateratzen da, batzuetan tanto purpura-marroixka kolorekoz zipriztinduta daudenak. 7,5 cm-tik 12,5 cm-ra bitarteko zurtoina du.

Lorearen forma luzanga da, lore txikiekin (8tik 18ra). Hiru sepaloak berdinak dira tamainan eta purpura ilun kolorekoak, erpin aldera konbergitzen diren purpura argiago koloreko marra sakabanatuekin. Sepaloak alboetatik gainjarrita daude, zutabea estaltzen  duen erdian, apur bat puztutako txapel bat eratuz.

Labeloa kroskoaren ¾ azpitik irteten da eta kolore purpura-zurixka du. Trapezoide-formako labeloak hiru lobulu ditu. Erdikoak oso sakona ez den koska du erpinean, bi lobulutan banatzen duena, ertz osoa oxkarratua eta purpura biziagoko kolorekoa. Erdiko lobulua nabarmen handiagoa eta zabalagoa da alde banatako bi lobuluak baino, hauek kanporantz eta gorantz apur bat okertuta baitaude. Labelo osoa purpura bizi koloreko  tantoz zikindua dago. Gainera, bi petalo oso txiki ditu, eta ez dira ikusten eta lorearen barruan daude.
Martxotik ekainera loratzen da. Kolorea zurixkatik hasi eta arrosa eta purpura tonu ezberdinetara alda daiteke.

 Habitata 
Belardietan eta joera azidoko lurretan garatzen da, eguzkiak zuzenean jotzen duen lekuetan edo erdi itsalean. Mediterraneoan eta Afrikako ipar-mendebaldean hazten da.

 Taxonomia 
Orchis purpurea William Hudson-ek deskribatu zuen eta Flora Anglica 334.1761 liburuan argitaratu zuen.

 Etimología 
Orkidea hauek grezieratik hartzen dute izena, barrabilak esan nahi duen όρχις "orchis" hitzetik, lurreko espezie batzuen lurpeko tuberkuluen itxuragatik.

Orchis hitza Teofrastok (K.a. 371/372 - 287/286) erabili zuen lehen aldiz “De historia plantarum” (Landareen historia naturala) liburuan. Aristotelesen ikaslea izan zen, eta Botanikaren eta Ekologiaren aitatzat hartzen da.

Purpurea: latinetik datorren epitetoa, purpura kolorekoa esan nahi duena lorearen purpura koloreari erreferentzia eginez.

 Naturako hibridoak Orchis purpurearekin. 
Orchis × hybrida (Orchis militaris × Orchis purpurea)

 Sinonimia 
Orchis fuscata Pall. 1773

Orchis fusca Jacq. 1776

Orchis moravica Jacq. 1785

Orchis militaris Hornem. 1806

Strateuma grandis Salisb. 1812

Orchis maxima K.Koch 1846

Orchis caucasica Regel 1868

Orchis lokiana H.Baumann 198

 Izen arruntak gazteleraz 
Orquidea de dama, orquidea de la dama, zapatitos de la Virgen.

 Galeria 

 Erreferentziak 

 Bibliografía 

 Leroy-Terquem,	Gerald and Jean Parisot. Orchids:	Care and Cultivation.	London: Cassel Publishers Ltd., 1991.
 Schoser,	Gustav.  Orchid Growing Basics.New	York: Sterling Publishing Co., Inc., 1993.
 White,	Judy. Taylor’s Guide to	Orchids.Frances Tenenbaum, Series	Editor. New York: Houghton-Mifflin, 1996.
 Alec	Pridgeon. The Illustrated	Encyclopedia of Orchids. Published	by the Timber Press.
 Bechtel,	Cribb and Launert. The	Manual Of Cultivated Orchid Species.	Published by The MIT	Press.
 Williams,	N. H. A reconsideration of Ada and	the glumaceous brassias. Brittonia	24: 93–110., 1972