Elizabeth Catlett

Elizabeth Catlett Mora (Washington Hiria, AEB, 1915eko apirilaren 15a – Cuernavaca, Mexiko, 2012ko apirilaren 2a) mexikar nazionalizatutako eskultore eta grabatzaile afroestatubatuarra izan zen. Batez ere, hirurogeiko eta hirurogeita hamarreko hamarkadetan sortu zituen eskultura beltz, espresionista eta laminengatik da ezaguna, esanahi politikoz beteta daudela uste baita.

Catlett hiru anai-arrebetatik gazteena zen. Bere bi gurasoak irakasleak ziren. Marrazketa, grabatua eta diseinua ikasi zituen Howardeko Unibertsitatean. Graduatu ondoren, Ipar Karolinan maistra gisa aritu zen bi urtez, baina lana bertan behera utzi zuen beltzen irakaskuntza-soldata baxuengatik. Harlemen (New York) bizi eta lan egin zuen, eta Charles Whiterekin ezkondu zen.

Catlett New Orleansen, Chicagon eta New Yorken bizi eta lan egin zuen, berrogeiko hamarkadaren amaieran Mexikon kokatu zen arte. Mexikora 1946an iritsi zen lehen aldiz, Rosenwald Fundazioaren beka irabazi ondoren, Mexiko Hiriko Herri Grafikaren Tailerrean grabatu batzuk ekoizteko, eta 1962an mexikar naturalizatu zen.

1947an, Francisco Mora artista mexikarrarekin ezkondu zen, eta Mexiko bihurtu zuen bizileku iraunkor. Geroago, mexikar herritarra bihurtu zen. Hiru seme-alaba izan zituzten, horietako bat Juan Mora zinema-zuzendaria. 1975ean erretiratu zenetik, Mexikoko Cuernavacako komunitate artistikoan aktibo mantendu zen.

 Bizitza 

 Haurtzaroa 
Elizabeth Catlett 1915ean jaio zen eta Washington Hirian hazi zen. Bere aita John Catllet eta ama Mary Carson Catlett esklabo liberatuen seme-alabak ziren. Bere genealogia eta historiatik ikasi zuen, hala nola Afrikako beltzen harrapaketa-kontakizunetatik eta plantazioetako bizimodutik, amonak txikitatik kontatzen zizkion ipuinei esker. Aita matematika irakaslea zuen eta ama gizarte ikuskatzailea. Baina, aita hil egin zen bera jaio baino lehen, eta, beraz, amak hazkuntzan eta etxeari eusteko hainbat lanetan jardun behar izan zuen, John, Cera eta Elizabeth, seme-alabak, zaintzen zituen bitartean.

 Prestakuntza 
Catlett 1921ean sartu zen Washington Hiriko Lucretia Mott Elementary Schoolen; bertan, artista izateko gogoaz jabetu zen. Bigarren Hezkuntzan, Dunbar High Schoolen, eskolak jaso zituen Haley Douglasekin.

Lanbide-heziketa 1931 eta 1935 urteen artean hasi zuen Howard Unibertsitatean. Han, Arte Zientzietako batxilergoa egin zuen, eta ohoreekin graduatu zen. Izan zituen irakasleen artean honako hauek zeuden, besteak beste: Lois Mailou Jones, James Herring, James Wells eta James A. Porter, artearen historialaria izango zena. Bere unibertsitate-prestakuntzaren barruan, Deltha Sigma Theta sororitate feministako taldean eta Club Liberalen parte hartu zuen. 1936an Durham-era (Ipar Carolina) joan zen, amaren jaioterrira. Bertan, eskola publikoetan eta Hillside High School-en irakasle aritu zen. Ondoren, University of Iowako programan sartu zen, eta 1940an Arte Ederretako ikasketak amaitu zituen unibertsitate horretan. Jaso zuen eraginen artean Grant Wood dago, pintura-irakaslea, gehien ezagutzen zituen gaietan sartzera gonbidatuko zukeena (emakumea eta beltza izatea). Henry Stintson eskultura-irakaslearekin eta Horst Jansen artearen historiako irakaslearekin ere izan zuen harremana. Hala ere, Margaret Walkerrekin izan zuen harreman garrantzitsuenetako bat. Azken hau Sormen Idazketan maistratza ikasten ari zen, eta horrek idazle eta poeta afroondorengoa izatera eraman zuen. Walkerrekin urteetan zehar adiskidetasun-harremana bizi eta landu zuen.

Iowatik bueltan, artista New Orleansera joan zen Dillard Universityn lan egiteko, eta Chicagon igaro zituen udak. Garai hartan, zeramika ikasi zuen Chicagoko Art Institute of Chicagon eta litografia South Side Communitary Art Center-en. Garai horretan ezagutu zuen Charles White artista, eta harekin ezkondu zen 1941ean. 1946an Mexiko Hirira bidaiatu zuen, Taller de Gráfica Popular-ean (TGP) lan egiteko. Elkarrekin New Yorkera joatea erabaki zuten, artistak arte-eskolak eman zitzan George Washington Carver Schoolen, Harlemen; eta bien bitartean Art Students League of New Yorken litografia-eskolak hartu. Bere prestakuntza anitza eta integrala, Ossip Zadkine eskultore frantziarrarekin jasotako klaseekin osatu zuen. Aldi horretan, halaber, Margaret Burroughs poeta eta hezitzaile afroondorengoarekin partekatu zuen etxea, biek adin bera zuten eta gogo biziz sartu ziren belztasunaren aldeko intelektual eta aktibisten zirkuluetan. New Yorken ezagutu zituenen artean zeuden, besteak beste, Gwendolyn Bennett, W. E. B Duboiak, Ralph Ellison, Langston Hughes, Jacob Lawrence, Aaron Douglas eta Paul Robeson.

1946an Rosenwald Fundazioaren beka irabazi zuen, emakume beltzari buruzko hainbat grabatu, pintura eta eskultura ekoizteko. Beka horri esker, Taller de Gráfica Popular (TGP) talde mexikarrarekin litografia ikastea erabaki zuen, eta Charles Whiterekin bidaiatu zuen; baina, "iritsi eta gero, Francisco Mora TGPko kide batekin maitemindu, eta biak ezkondu ziren" 1947rako. Aldi horretan, artistak bere lan grafikoa nabarmendu zuen, ezkerreko kausa politikoak, kausa sozialak eta hezkuntzakoak sustatuz. Izan ere, Alderdi Komunistako kide izan zen, Francisco Morarekin batera. Mexikoko arte giroan murgilduta David Alfaro Siqueiros, Diego Rivera eta Frida Kahlo ezagutzeko aukera izan zuen, baita bederatzi urte formazioan zeramatzaten artisten komunitate osoa ere. Era berean, 1945ean, kolektiboak bere Printzipioen Adierazpena ezarria zuen, eta, beraz, Catlettek berak "mexikar herriaren interes aurrerakoi eta demokratikoen arabera ekoiztera atxiki behar zuen, batez ere faxisten erreakzioaren aurkako borrokan". Printzipio horiei beroriei jarraiki, 1960an, beren ikusmoldea aldatu zuten, "Mexikoko herriari kultura nazionala, independentzia, askatasuna eta bakea defendatzen eta aberasten lagunduko zion" ekoizpena sortzeko.

Mexikon, La Esmeralda Pintura, Eskultura eta Grabatuaren Eskola Nazionalean ikasi zuen, eta, Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan, zurezko eskultura eskolak hartu zituen José L. Ruíz-ekin eta zeramikazko eskultura, Francisco Zuñigarekin. 1958an, UNAMen klaseak ematen hasi zen, eta eskulturako eskolak eman zituen lehen emakumea izan zen. Handik urtebetera, Eskultura Saileko buru izendatu zuten, eta horrek hainbat kritika ekarri zizkion, bai emakumea izateagatik, bai eskola nazionalean atzerritarra izateagatik. Hala ere, lehiaketa publiko baten bidez lortu zuen postua, eta kritika hori 1962an irauli zen, artistak, Estatu Batuetako enbaxadarekin gatazka politiko batzuk izan ondoren, bere jaioterriari uko egin eta mexikar gisa nazionalizatzea erabaki zuenean. 1975ean erretiratu zen arte jarraitu zuen irakasle gisa, eta orduan erabaki zuen Cuernavacan finkatzea eta bere ekoizpen artistikoarekin jarraitzea, adinean aurrera egin arte.

 Ekoizpen artistikoa 
Elizabeth Catletten lana teknika eta material ugarirengatik nabarmentzen da; izan ere, lan bera erraz egokitzen zuen material, forma eta kolore desberdinetara. Artearen historialariak saiatu izan dira beren ekoizpen estatubatuarra eta mexikarra bereizten; izan ere, 1946tik aurrera Herri Grafikako Tailerrarekin harremanetan hasi eta Latinoamerikako herrialdean bizi izan baitzen; hala ere, ondorioztatu dute elkarrekin lotuta dauden sorkuntzak direla.

Herri Grafika Tailerraren (TGP) barruan sormenaren alorreko hainbat mexikar ospetsu ezagutu zituen, taldeko kideak izan zirenak, Leopoldo Méndez, Ignacio Aguirre, Jean Charlot, Raúl Anguiano, José Chávez Morado, Pablo O'Higgins, Alfredo Zalce, Mariana Yamcelsky, Andrea Gómez, Fanny Rabel, Celia Calderón, eta Sarah Jiménez beste askoren artean. Charles White bera ere, artistaren lehen senarra, TGPko kidetzat jotzen dute. Artisten eta grabatzaileen kolektibo hori 1937an sortu zen, eta XXI. mende hasieran ere aktibo dagoena. Elizabeth Catlett, 1946an hasi zen talde horretan lanean, Julius Rosenwald Fundazioarekin lortu zuen bekari esker, eta 1966ra arte kide garrantzitsua izan zen, urte hartan erretiratzea erabaki baitzuen. Aldi horretan, Celia Calderónekin eta Mercedes Quevedorekin batera, Tailerreko zuzendaritza-karguak bete zituen, eta garai horretan "mugimendu feministarentzat kartel eta grabatu asko egin zituzten". TGPren barruan egindako ekoizpena nabarmentzen da mendearen bigarren erdiko Mexikoko problematika politikoetan arrazari eta generoari buruzko gaiak sartzeagatik. Irudikapen horiek eskolak ixteari, elikagai eta esne faltari, landa-eremuetako hezkuntza-moduei eta nekazaritza-gatazka batzuei buruzkoak dira, besteak beste. TGPren barruan egindako ekoizpena nabarmendu egiten da, arraza eta generoari buruzko gaiak sartzen baititu XX. mendearen bigarren erdiko Mexikoko arazo politikoetan. Hala, haren artelanetan irudikatzen dira, besteak beste, eskolak ixtea, elikagai eta esne falta, landa-eremuetako hezkuntza-moduak eta nekazaritza-gatazka batzuk.

 Jorratutako gaiak 
Bere ekoizpenek, oro har, ondorengo gaietako batzuk ukitzen dituzte:

Emakumeak eta generoa: Emakumeengan haurren hazkuntzaren eragina, ama eta seme-alaben arteko harremana edo ama beltzek jasotako tortura mota seme-alaben hilketengatik.

Biztanleria afroamerikarra: Protesta sozialak, testuinguru politikoetan emekumeen hitza hartzeak, protestantearen rola eta preso politikoak, hainbat kanpainatan atxikimendua eta parte-hartzea erakusten duten sorkuntzak dira: Black is beautiful (Beltza ederra da), Civil Rights Movement (Eskubide zibilen aldeko mugimendua), Black Arts Movement (Artista beltzen mugimendua), besteak beste.

 Target practice (Objektu praktikoa), 1970eko eskultura. Pieza hau 1969an Chicagoko poliziak Fred Hampton eta Mark Clark Pantera Beltzak taldeko aktibisten hilketari erantzunez egin zuen. Errifle baten bisorearen bidez, ikusleak erasoaren eta bidegabekeriaren konplize bihurtzen ditu obrak.
 Black unity (Batasun beltza), 1968ko eskultura.
 Homage to women black poets (Emakume poeta beltzei omenaldia), 1984ko eskultura.
 Homage to my young black sisters (Nire ahizpa beltz gazteei omenaldia), 1984ko eskultura.

Lanari eta langile-kontzientziari lotutako beste lan batzuk:

 War worker (Gerrako langilea), 1944ko litografia.
 Black worker (Beltz langilea), 1945eko masonite gaineko olio-pintura.
 Red cross woman (Gurutze Gorriko emakumea), 1944ko paper gaineko tenpera.

Pertsonaia historikoak: Bere aktibismoak eta uste sendoak zenbait pertsonaia publiko nabarmentzera eraman zuten; euren rolagatik, ideiengatik, gizartean zein bere baitan izan zuten eraginaren. Egindako erretratu batzuetan honakoak nabarmendu zituen: Phillis Wheatley, Martin Luther King, Jr., Sojourner Truth, Louis Daniel Armstrong, Malcolm X, Harriet Tubman.

Gizartea eta kultura: Artistarentzat, bizitzan zehar egin zuen gogoeta garrantzitsu bat giza izaerarekin eta giza harremanekin lotzen zen; alde horretatik, bere bizi-ikuspegiaren isla ziren lanak ditu, hala nola: Reconocimiento (Aintzatespena), Hermana (Ahizpa), Embarazo (Haurdunaldia), Abrazo (Besarkada) edo Mujer arreglando su cabello (Emakumea bere ilea konpontzen). Era berean, kulturak aztertzean, gizarte bakoitzaren alderdi sinboliko eta hunkigarriak nabarmendu zituen, batez ere afroondorengoak eta latinoamerikarrak bereizita. Beren sorkuntzek, hala nola Máscara mágica (Maskara magikoa), El canto (Kantua), Rebozos edo Cabeza cantando (Burua kantari)  lanek beren berezitasunak islatzea dute helburu; eta, Cabeza india (Indiar burua) edo Afroamericanos (Afroamerikarrak) obrek, berriz, arrazatzat hartzen diren eraikuntza sozialen desberdintasun fisikoak arakatzea.

 Aktibismoa 
Egileak artea gizarte-arazoekin lotu zuen, eta behin eta berriz adierazi zuen arteak herritik etorri behar duela eta herriarentzat izan behar duela. Halaber, irmotasuna erakusten zuen, bere artea erakusteko deitzen zioten tokira joango zela esatean, arte demokratiko eta beti eskuragarri baten beharra adieraziz. Oro har, bere lanek "jende beltzaren edo hirugarren munduko jendearen beharrak eta kezkak" aitortu, identifikatu eta erakusten dituzte; diskriminaziorik handiena jasaten duten eta bidegabekeria eta desberdintasun soziala jasaten duten komunitateetako bat izateagatik. Helburu horien artean, artistak dei politikoa egiten du parte hartzeko eta kontzientzia hartzeko:Beltzek eta Hirugarren Mundukoek aktiboki kontziente izan behar dute beren ondare komunaz eta beren interesez, baita beren komunean dituzten etsaien mehatxuaz ere.

Artearen eremuan eta emakume artista gisa zuen jardunari dagokionez, agerian uzten zituen gizonen eta emakumeen ibilbide eta aintzatezpen profesionala berdintasunez egitea zailtzen duten egiturazko oztopoak. Diskriminazio horiek guztiak gorabehera, Melanie Herzog arte-historialari ezagunak "bere belaunaldiko artista afroamerikar garrantzitsuena" izendatu zuen. Hala ere, onartzen du egitura instituzional, sozial eta historikoek mesede egin diotela artistaren irudia lanbide maskulino, zuri eta heterosexual moduan erakusteko. Ildo beretik doa Griselda Pollock arte historialari britainiarrak esandakoa: “Lehenik eta behin, praktika (artistikoa) klase, arraza eta generoen arteko borroka sozialen zati gisa kokatu behar da, eta beste irudikapen-leku batzuekin artikulatu behar da. Baina, bigarrenik, aztertu behar dugu edozein praktika espezifikok nola jarduten duen, zer esan nahi duen, nola ekoizten duen eta norentzat”. Kontzientzia eta aktibismo maila hori lortu zuen Elizabeth Catlett-ek, eta, gainera, bazterketak aldatzeko paradigma eta harreman berrien sustatzailea izan zen.Beste eremurik ez dago itxita zuriak eta gizonak ez direnentzat, ikus-arteak diren bezala. Artista izatea erabaki nuenetik, sinetsi behar nuen lehenengo gauza zera zen, ni, emakume beltz bat, eszena artistikoan sar nintekeela, eta, gainera, nire belztasunaren, feminitatearen edo gizatasunaren zati bat sakrifikatu gabe egin nezakeela hori. 

 Azken urteak 
Elizabeth Catlettek, 1975ean erretiratu ondoren, jarraitu zuen erakusketak, hitzaldiak, lan berriak eta hainbat bidaia egiten, horietako asko bere bigarren senarra zen Francisco Morarekin batera. Izan ere, arteen alorrean parte-hartze aktiboa izan zuen hil zen egunera arte. Cuernavacan egon zenetik, kontzientzia soziala eta aldaketak sustatzen zuen artea bultzatzen jarraitu zuen, diskriminazioa desagerrarazteko.

Francisco Morarekin hiru seme-alaba izan zituen, arteari lotutako ibilbide profesionalak jorratu zituztenak; Francisco Mora Catlett jazz musikan, Juan Mora Catlett zineman eta David arte bisualetan, amari lagunduz honek jarduera fisiko batzuk egin ezin zituenean. Gainera, hamar biloba izan zituen, horien artean Naima Mora modelo mexikarra eta sei birbiloba.

Artista lo zegoela hil zen 2012ko apirilaren 2an, Cuernavaca hirian, 98 urte bete baino egun batzuk lehenago. Bere semeak, Francisco Mora Catlettek esan zuen, bere amak, zera zioela: "Mexikar herria asko maitatu zuen. Cuernavacan duen etxea bere lanaren, bere humanismoaren, bere maitasun unibertsalaren testigantza dela esango nuke; ez baita hainbeste Estatu Batuetako herri beltza edo mexikar herria: gizakia da funtsean".

 Bildumak 
Bere lanak hainbat galeria, kultur erakunde eta museotan daude:

 Arte Modernoaren Museoa
 Arte Museo Metropolitarra
 Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuaren Liburutegia
 Minneapoliseko Arte Institutua
 Pragako Museo Nazionala
 Toledoko Arte Museoa
 Clark Atlanta University Art Galleries
 Arte Ederren Jauregia Mexikon
 Institutu Politekniko Nazionala
 Carnegie Mellon Unibertsitatea
 Iowako Unibertsitatea
 June Kelly Galeria
 Schomburg Center for Research in Black Culture New Yorken
 Detroiteko Arte Institutua

 Iruditegia 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Helga Prignitz-Poda. TGP. Ein Grafiker-Kollektiv in Mexiko von 1937–1977. Berlin 1981,    
 Helga Prignitz-Poda. Taller de Gráfica Popular. Werkstatt für grafische Volkskunst. Plakate und Flugblätter zu Arbeiterbewegung und Gewerkschaften in Mexiko 1937–1986. Berlin 2002,    
 Melanie Anne Herzog. Elizabeth Catlett an American Artist in Mexico, 2000. University of Washington Press,   
 Samella Lewis. The Art of Elizabeth Catlett. Los Angeles,1984, ISBN 0-941248-06-2(HC),    SC)

 Ikus, gainera 

 Emakumeak arkitekturan

 Kanpo estekak 
 Elizabeth Catlett en ArtCyclopedia 
 Elizabeth Catlett en el Art Institute of Chicago

Kategoria:Washington Hiriko jendea
Kategoria:XX. mendeko emakumeak
Kategoria:Afro-estatubatuarrak
Kategoria:Afro-mexikarrak
Kategoria:Giza eskubideen aldeko ekintzaileak
Kategoria:Emakume artistak
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako artistak
Kategoria:Mexikoko artistak