Trena Gipuzkoan

Gauza jakina da trenbideak beste garraiobideen aldean baduela abantaila nabari bat: gurpilak altzairuzko errailaren gainean biraka ibiltzerakoan oso erresistentzia txikia sortzen dela. Abantaila horrek berak, ordea, badakar eragozpen bat: maldan gora ibili behar izatean gurpilek ez diotela errailari ondo heltzen. Horregatik, trenek normalean ezin izaten dituzte %2tik gorako maldak behar bezala igo, erraz irrist egiten baitute.

Dena den, hasieran atzera samar geratu arren, behin trenbideak egiten hasi zirenez gero berehala zabaldu ziren ia Gipuzkoa osora, orografiaren zailtasuna menderatuta. Aldi berean, hegoaldean, Altsasu eta Beasain arteko tarte konplexua amaituta, 1864ko abuztuaren 15ean ireki zen bide osoa. Bide honen zubirik interesgarriena Ormaiztegiko bidezubia da.

Horrela, XX. mendearen bukaeran, Gipuzkoako trenbideek 353 kilometro zituzten. Proportzioan Europako herrialdeen artean trenbide-sare handienetako zuen Gipuzkoak, 196 trenbide-metro herrialdeko kilometro koadroko, edo 1,28 metro biztanleko.
+Europako herrialde batzuen trenbide-kilometroak 1995eanHerrialdeaTrenbide kilometroakAzaleraBiztanleakTrenbide m/km2Trenbide m/biztanle Alemania63.760540.50064.926.0001180.98 Belgika8.81429.5007.426.0002910.98 Frantzia65.290536.40039.192.0001291.66 Ingalaterra37.717316.60045.360.0001190.83 Italia17.634286.60034.670.000620.50 Suitza4.87341.4003.753.0001171.28 Espainia 15.840497.22519.506.000320.81 Gipuzkoa 3531.800274.0001961.28 

 Hasierakoak 
Iraultza handia ekarri zuen trenak XIX. mendean, ordura arte garraioa oinez, zaldiz, mandoz edo idiek tiratutako gurdiz egiten zen. Diligentziaz egunean 100 km inguru egin zitezkeen, baina ez egun euritsuetan, noski. Bestalde, garraiatu ahal zen pisua mugatua zen oso, animalien indarrez ezin baitziren zama handiak eraman. Hasierako "tren" haiek oso ibilbide laburrak egiten zituzten arren zama astunak garraiatzeko gauza ziren, gehienetan meategi inguruetan.

Orain dela bi mende Donostiatik Bilbora joateko, adibidez, hiru egun luze behar izaten zituen jendeak oinez edo zaldiz joateko. Egunean bertan Donostiatik Errenteriara joateko modua izango zuen ozta-ozta, ez urrutirago behinik-behin. Garai hartan inori ez zitzaion bururatu ere egiten lantegitik bi kilometro baino gehiagora bizitzerik. Duela berrehun urte mundua itxiagoa zen, eta oso jende gutxi zen jaiolekutik kanpora noizbait irteten zenik. Herenaiton-amonen mundua ez zen baserria, eliza eta inguruko mendiak baino askoz harantzago iristen.
1804. urtean Richard Trevithickek lehenengo lurrinezko lokomotora probatu zuen. 1830era arte, ordea, ez zen martxan jarri Liverpooletik Manchesterrera zihoan trenbidea, lurrin lokomotoraz bakarrik hornitutako lehenbizikoa izan zena munduan. Lokomotoraren asmatzailea Robert Stephenson izan zen.

Burdinbide honen ustiapenean izandako arrakastari esker, trenbide gehiago egiten hasi ziren handik gutxira, lehenbizi Ingalaterran bertan eta, segidan, Europa eta Amerikako herrialde aurreratu guztietan. Han-hemen hedatutako burdinbide haiek pixkanaka elkarrekin lotzen hasi ziren eta, horrela osatutako sare oparo haren bitartez, ordura arte elkarrengandik oso urrun egondako tokiak bat-batean gerturatu egin ziren. Dena aldatu zen handik aurrera. Artean distantziak ezarritako muga eta oztopo gaindiezin asko ezereztu egin ziren.
+Noiz zabaldu zen trena Europako herrialdeetanUrteaHerrialdeaNondik nora1830IngalaterraLiverpool eta Manchester artean1835BelgikaBrusela eta Malinas artean1835AlemaniaNuremberg eta Furth artean1837FrantziaParis eta Versailles artean1837ErrusiaSan Petersburgo eta Pavlosk artean1837AustriaFlorisdorf eta Wagram artean1839HolandaAmsterdam eta Haarlem artean1839ItaliaNapoli eta Portici artean1847SuitzaZurich eta Basilea artean1848KataluniaBartzelona eta Mataró artean1855Lapurdi (EH)Akize eta Baiona artean1856SuediaGoteborg eta Joosered artean1856PortugalLisboa eta Carregado artean1863GipuzkoaBeasain eta Donostia artean

Baina Euskal Herriko orografia zaila denez, trenbide askok bide estua aukeratu zuten, eraikitzen merkeago. 1882ko ekainaren 1ean Bizkaiko Trenbide Nagusia ireki zen, Bilbo eta Durango artean. 1885ean Durango eta Zumarraga batzeko konpainia eratu zen, modu horretan Bilbo eta Irungo muga artean tren aldaketa bakarra lortzeko asmoz. Aldi berean Maltzagarainoko trenbidea eraikitzen hasi zen. 1887an ireki zen trafikoa Eibarreraino eta 1889ko abuztuaren 26an Bergara eta Zumarraga arteko trenbidea ireki zen, Debako trenaren parte. 1891ean Manuel Martík Elgoibar eta Donostia batzeko trena diseinatzen hasi zen, merkantzien aldaketa ekiditeko asmozIzan ere, Bilbotik Zumarragara joaten ziren merkantziak trenez aldatu behar ziren, metrika ezberdina zutelako. 1893ko abuztuaren 3an Zarautz-Donostia zatia ireki zen; baina Itziar eta Meaga zati zailak ziren, eta 1901eko urtarrilaren 1era arte ez zen lortu Bilbo-Donostia trenbidea irekitzea, kostu ekonomiko altuarekin. 

Topoa Donostia eta Hendaia artean 1913ko uztailaren 13an ireki zen, Plazaolako trena Lasarte eta Iruñea artean 1914ko urtarrilaren 20an eta Bidasoko trena Irun eta Elizondo artean 1916ko maiatzaren 28an. 1882an Herran anaiek Anglo-Vasco-Navarro trenbidea eraikitzeko Ingalaterrako dirua jaso zuten. Helburua Lizarra eta Bergara batzea zen, pixkanaka lortu zuten helburua: 1927ko irailaren 23an ireki zen guztiz. Behin trenbide hau eginda, Gipuzkoako bailara guztiek Urolak ezik zuten trenbidea; horregatik, Gipuzkoako Foru Aldundiak Urolako trena eraiki zuen 1926an.
+Gipuzkoako trenbideakTrenaBide estua/zabalaNondikNoraNoiztikNoiz arteEgoera 2024anMadril Hendaia
Donostiako Renfe Aldiriak

(Norteko Ferrokarrila)ZabalaIrunMadril1864TrenbideaAnglo-Vasco-NavarroEstuaBergaraLizarra18891967Anglo-Vasco-Navarro - Bide berdeakDebako trenaEstuaSoraluzeEskoriatza18891975BidegorriaIrun-Elizondo trena

Tren TxikitoaEstuaIrunElizondo18981956BidegorriaBilbo-Donostia trenbidea
E1 linea (Euskotren) EstuaDonostiaBilbo1901TrenbideaTopoaEstuaDonostiaHendaia1913TrenbideaPlazaolako trenaEstuaLasarteIruñea19131958Plazaolako bide berdeaUrolako trenaEstuaZumaiaZumarraga19261988BidegorriaArditurriko mea-trenaEstuaOiartzunArditurri19301966Bidegorria

 Automobilaren garaian trenak abandonatuta (1960) 
1956an hasita bost trenbide itxi ziren Gipuzkoan: Irun-Elizondo trena 1956an. Plazaolako trena 1958an, Anglo-Vasco-Navarro 1967an, Debakoa 1975ean eta Urolakoa 1988an. Gaur egunean, orduko trenbideetako zati gehienak bide berde edo bidegorri bihurtu dira.  

1960ko hamarkadaz geroztik, automobilen erabilera izugarri hazi zen eta autobide modernoak eraiki ziren (Bibo Behobia autopista, esaterako). Bazirudien trenarenak egin zuela, eta Europa osoan mundu osoan zebilen susmo hori. Izan ere, erakunde publikoen garraio-inbertsio ia guztiak ibilgailu pribatuari begira egiten ziren, eta trenarentzat, aldiz, gero eta inbertsio eskasagoak egiten ziren. Urte gutxiren buru estrategia oker hark zirkulazio-kaosa eta kutsadura ekarri zituen.  Orduan Jendarte mailan argi geratu zen mugikortasuna hobetzeko bide onena garraio publikoa sustatzea zela, eta trena zela ingurugiroari kalterik txikiena egiten diona. Zoritxarrez, egoera horretara heldu zenean, Gipuzkoako hainbat trenbide itxita eta abandonatuta zeuden, eta zeudenak aspaldiko teknologiarekin eta abiadurarekin mugitzen ziren. Iraun zuten trenek autoak baino dezente abiadura motelagoan mugitzen ziren. 

2024an oraindik ere Donostiatik Bilbora joateko trenez joatea 160 minutu behar dira (bi ordu eta erdi pasata), autoz 60 minutu eta autobus publikoan 80. Antzera gertatzen da. Donostiatik Iruñera edo Baionara joateko. Gasteizera joateko aukera hobexeago zegoen.

 Abiadura Handiko Trenak 
Japoniako herri izan da aitzindari abiadura handiko trenak garatzen. Europan, trena, automobilarekin zuen borroka, pixkanaka-pixkanaka galtzen zihoan bitartean, biztanle-dentsitate ikaragarria duen Japonian, ordea, urrats handiak egin zuten trenbideak sustatzeko. 1962an, sare berri bat egitea erabaki zuten eta 200 km/h-tik gorako abiadurak hartzeko ondo aztertuta zegoen trazatua ezarri zioten. Lehenengo trenbidea, Tokio eta Osaka bitartekoa, 1964ko Olinpiar Jokoetan inauguratu zen. Japoniako bala-trenek eduki zuten arrakasta benetan eragingarri gertatu zitzaien Europako trenei,  Trenak frogatu zuen ez zela  garraiobide zaharkitutako bat, frogatu zuen ibilgailu pribatuaren alternatiba izan zitekeela, baita hegazkinaren alternatiba ere 800 km-tik beherako distantzietan. Erakundeek, ordea, berandu erantzun zuten trenbide sarea modernizatzeari beharrezko diru baliabideak eskaintzerakoan.

Europako lehen tren lasterra Paris eta Lyon artekoa izan zen 1981ean. Hain zuzen Frantzian garatu ziren gehien abiadura handiko trenak, bidaia asko 300 km/h-ko abiaduran egiteraino. Bordeleraino ere iritsi ziren Frantziako lautadak zeharkatuz; beste batzuk, berriz, bide konbentzionalagoa eginez eta abiadura txikiagoan, Irunaino iristen dira. Eurotunelari esker, 1994tik Londres lotuta dago Paris eta Bruselarekin.

Alemania eta Italia ere hasiak dira abiadura handiko trenbide berriak egiten; Britainia Handiak, ostera, nahiago izan zuen lehendik zeuden trenbideak hobetu, 225 eta 250 km/h bitarteko abiaduretan ibili ahal izateko. Hautabide merkeago eta inpaktu txikiagokoa izan da hori. Espainiako estatuan, Madrildik Sevillara joateko izan zen horrelako lehen trena. geroago Madrildik Bartzelonara eta Euskadiko Y grekoa deitzen zaiona, aurrekontu aldetik dauden mugengatik bertan behera gelditzeko arriskuan egon daitekeena.

Bilbo, Gasteiz, Donostia eta Hendaia lotuko dituen Y grekoa aspaldi dago eraikuntzan, lotunea Arrasate inguruan edukita. Lehen proiektua 1991ekoa da. Proiektuaren inguruan eztabaida eta arazo handiak sortu dira. Ingurugiroan sortzen duen inpaktua, ea eredu frantziarra (300km/h) edo Erresuma Batukoa (200 km/h), finantzazioa, mantentze kostuak, ea merkantzien garraiorako ere baliagarria izango den, nondik lotu Donostia eta Iruñea (Ezkiotik edo Gasteiztik)...

Eraikuntza lanak 2006. urtean hasi ziren, eta 2010ean bukatzea zen asmoa. Gerora, ordea, bukaera eguna 2012ra atzeratu zen lehenik; 2016ra, 2018ra eta 2019ra gero; 2021era eta 2023ra ondoren; 2024an, «2027aren inguruan» bukatzea espero zen.

 Bertsoak Norteko trenbideari 
Txirrita bertsolariak 1931an Norteko trenbidea-ri jarri zizkion bertso sortako bi ale:Mantendu egin dugu Antonio Zavalaren edizioan (Antonio Zavala: Txirritaren bertsoak. 1971. Auspoa.) erabilitako grafia.
Mila zortzireun irurogei ta

zazpigarrengo urtian

lehenengo trena ikusi nuen

Españiyako parian;

bide pixka bat bistan pasa ta

iñoiz sartua lurpian,

perra berriyak erantsi dizte

andikan orain artian.Modu orretan jarri zuenak

Norteko ferrokarrilla

jakinduriya aundiya zuen

entendimentu abilla;

gizonik ezin asi liteke

zaldi obiaren billa,

goizian irten Irundik eta

illuntzerako Madrilla.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 
 Donostiako Renfe Aldiriak
 Zerrenda:Donostiako Renfe Aldiriaren geltokiak
 E1 linea (Euskotren) Bilbo-Donostia
 Topo
 Debako trena (Eibar-Zumarraga, 1889-1975)

 Urolako trena
 Irun-Elizondo trena (1898- 1956)

Tren
Gipuzkoako tren geltokiak
 Iruñea-Donostia burdinbidea

 Kanpo estekak 


Kategoria:Gipuzkoako garraioa