Buruntzako herri harresitua

Buruntzako herri harresitua Buruntza mendian egon zen herri harresitu baten aztarna da. Andoain (hegoaldera), Lasarte-Oria (iparraldera) eta Urnieta (ekialdera) herrien artean dago eta Burdin Aroko garaiko herrixka gotortua txikia da (ez da hektarea batera iristen) eta 441 metroko garaieran kokatua dago, babeserako moldaturiko haitz batean, iparralderantz malda handiarekin. Hegoaldetik 200 metro inguruko harresia dago. Herrixkaren kokapena Buruntza mendiak eskaintzen duen ikuspegi zabalagatik eta babeserako aukerengatik aukeratu zela uste da.

 Indusketa arkeologikoa 
1989ko maiatzean aurkitu zuen herrixka Karlos Olaetxeak. Urte hartan Gipuzkoako Burdin Aroko herrixkak aurkitzeko prospekzio kanpaina beste zonalde batzuetan egiten ari ziren, baina Aranzadi Zientzia Elkartean abisu bat jaso ondoren Buruntza ere aztertu zuten. Tontorretik 50 metro ingurura, hegoaldeko hegalean, tamaina txikiko terraza egitura bat aurkitu zuten, gutxi gorabehera 5 metroko zabalerakoa, eta baita, harresi edo terrazari eusteko horma osatzen duen kareharrizko harri-koskor metaketa bat ere. Terraza bi aldeetatik iparraldeko malkarrak ixten du, 0,77 hektareako azalera osatuz. Terraza mozten duen mendi-bidean ontzi baten hondoko zeramika porotsu zati batzuk aurkitu zituzten. Ondoren, inguru horretan 1x1 metroko laginketa bat egin zuten 25 zentimetro sakonduz, emaitza oso positiboekin: gutxienez hiru ontziren zatiak aurkitu zituzten eta baita hainbat ikatz zatitxo ere, New Jersey-ko Teledyne Isotopes-ek egindako datazioaren arabera k.a. 860 (± 90) urtekoak direnak. Emaitza ikusirik, indusketa kanpaina abiatu zuten Andoaingo Udalak babestuta eta Gipuzkoako Foru Aldundiak diruz lagunduta. 1992 eta 1996 artean indusketa lanak egin zituzten Karlos Olaetxearen zuzendaritzapean.

Buruntzako kasuan etxebizitzak harresiaren barnealdeari itsatsita egongo ziren nonbait, horixe ondoriozta daiteke behintzat, inguru horretako material kontzentrazio handiaren, haren banaketaren eta aurkitutako eraikuntzako elementu txiki batzuen argitan, horien artean izan baitira, esaterako, zutabe-ziri batzuk eta harri-lerrokadura bat. Zona desberdinetan zuhaitz espezie asko egotearen eraginez, batzuetan zur mota bat erabiliko zen, beste bat, berriz, beste batzuetan, eta horren ondorioz teknika desberdinak ikusiko ditugu honelako lanetan. Zuraren erabilera dagoeneko dokumentatuta dago Intxurreko,    Basagaingo eta Buruntzako herrietan, are gehiago, jasotako aztarna edo hondar horietako batzuetan iltze edo ziri zuloak ere aurkitu dira. Zutabe-zuloak sarritan ageri dira, halaber, aztarnategi hauetan. Intxurreko eta Basagaingo esparruetan haritz eta pago zura dokumentatu dira.{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.077789, 43.171213]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F80303"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.0167, 43.2381]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F80303"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.1471, 43.116]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F80303"
      }
    },
        {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-2.20222, 43.09167]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F80303"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {"stroke": "#F80303","stroke-width": 3},
      "geometry": {
        "type": "LineString",
        "coordinates": [
          [-2.20222, 43.09167], [-2.1471, 43.116], [-2.0167, 43.2381], [-2.077789, 43.171213]
        ]
      }
    }
  ]
}

 Oria ibarra Burdin Aroan 
Oria ibaiaren ibarrean Burdin Aroko lau herrixka topatu dira: Buruntza Andoainen, Basagain Anoetan, Intxur Tolosa-Albizturren eta Murumendi Beasainen. Lau herriak, begi kolpe batean, bata bestearekin lotuta daude. Itsasoaren mailatik 441 metrora dago Basagain, eta hektarea bat baino gutxixeago du. 

Gure aroaren aurreko milurteko epea da Burdin Aroa, eta bigarren zatian hasi zitzaion burdina brontzeari gaina hartzen. Karbono-14 bidezko datazioak egin dituzte gertu dagoen Basagainen, eta herrixkan aktibitatea K.a. 300 urtean hasi eta K.o. lehenengo hamarkadetara bitartekoa izan zela frogatu dute.

Edo denbora-lerro luzeago batean kokatuta, mundu mailako Harri Aroatik Burdin Arora bitartean:

Nekazaritza eta abeltzaintza izan zituzten jarduera nagusiak, eta herrixken arteko merkataritza ere bazegoela uste dute indusketako arduradunek. Gune harresitua zen, baina bazuten harremanik  beste gizataldeekin. Basagain landa eremuko herria zen, eta bertakoek bazuten harremana ingurukoekin eta baita urrunagokoekin ere. Aurkitutako materialen artean, Europa erdialdetik etor daitekeen besoko bat topatu dute, beiraz eginiko bitxi bat.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 





 2017. "Andoain Burdin Aroan". Leyçaur: Andoaingo ikerketa historikoen aldizkaria.  1130-2488, 14, 2017, 49-65 or.
 2012. Iñaki Vadillo, Arantza Aranburu Artano, Begoña Urresti Estala, Eneko Iriarte Avilés, Carlos Olaetxea Elosegi, Peru Iridoy, Martín Arriolabengoa Zubizarreta, Daniel Merchán Elena: "Ensayo de trazador en la zona no saturada de la Cueva de Praileaitz (Deba, Guipúzcoa): Aplicación a la protección de cavidades kársticas". Geogaceta,  0213-683X, 52, 2012, 243-246 or.
 Carlos Olaetxea Elosegi, Xabier Peñalver Iribarren: Azken brontze aroa eta burdin aroa Euskal Herrian. Bilbo: Mensajero, D.L. 1993. ISBN: 84-271-1816-3.

 Ikus, gainera 

 Murumendiko mendilerroa
 Basagaingo herri harresitua
 Intxur (edo Iruntxur)
 Gipuzkoako mendiak

 Kanpo estekak 

 Buruntza. Mendiak.eus atarian
  Buruntza Mendia "Mendikat" webgunean.
 Buruntza Lasarte-Oriatik - Berria egunkariak Ibilkari atalean argitaratutako ibilbide zirkularra
 Burdin Aroko herri harresituak Gipuzkoan, Gipuzkoako Foru Aldundia. Xabier Peñalver eta Sonia San José Santamaría. Argazkiak: Lamia eta beste batzuk.

Kategoria:Andoain
Kategoria:Urnieta
Kategoria:Lasarte-Oria
Kategoria:Gipuzkoako Kultura Ondasunak
Kategoria:Euskal Herriko kastroak
Kategoria:Euskal Herriko aztarnategi arkeologikoak
Kategoria:Euskal Herriko Burdin Aroa
Kategoria:Burdin Aroko aztarnategi arkeologikoak