Garmendi baserriko dolarea

Garmendi baserriko dolarea (XVI. mendekoa) egurrez egindakoa. Pertikadun dolarea da, mota horretako geratzen den azkenetakoa.

 Historia 
Ustekabean aurkitutako dolarea da, Oiartzungo Iturriotz auzoko Garmendi baserrian eraikina birmoldatzeko obrak egiten hasi zirenean aurkitutakoa. OBIE, (Oiartzun Bailarako Izadi Elkartea) taldeko ikertzaileak: Iñaki Arbelaitz, Nikolas Etxebeste eta Joxe Manuel  Lekuonak erreparatu zioten dolarearen balio historikoari, XVI. mendeko dolarea zela identifikatuta. Suberri Matelo historialariaren arabera gutxi dira gordetzen diren dolareak, eta are gutxiago osorik. 

 Baserri gotikoetako dolareak  
Josu Tellabide etnologoaren arabera XVI. eta XVII. mendearen lehen erdialdeko baserrietan, baserri gotikoetan, dolareak baserriaren ia bi solairuak hartzen zituen. Etxea eta tresna gauza bera zen. Tresneria honek garai bateko erromatarren dolareetan zuen oinarria. Dolareak libre uzten zuen txokoetan bizi ziren baserrikoak. Gipuzkoan eraiki ziren bereziki era honetako dolare baserriak, Debako haranetik Oiartzuneraino gutxi gorabehera.
Ia 12 metroko luzera zuen zeharkako habe lodi bat zuten. Habe hau, dolare-haga alegia, baserria eusten zuten dolare habeen gainean zegoen: bi dolare habe iskin batean eta beste bi erdialdean. Dolare haga honen beste muturrean 8 metroko ardatza zegoen; beheko solairuraino iristen zen eta harritzar baten gainean kokatuta zegoen. Zeharkako dolare haga honek egurrezko egiturarengan presioa egiten zuen, eta aldi berean honek patsarengan. Beheko solairuan zeuden pertsonek dolare haga altxa egiten zuten ardatza biraderaren bidez biratuz. Altxagarriak ipintzen zizkioten goian eusteko. Gero, dolare haga hori bere pisuarengatik jaisten zen, patsarengan presioa eginez. Pixkanaka altxagarriak kenduz zihoazen. Muztioa beheko pisuan zegoen ontzira, tinara, erortzen zen.

Garmendiko dolarearen kasuan, dolarea ez zen egituraren parte, baizik eta eraikinaren elementu gehigarria. Horrela deskribatu zuen dolarea Iñaki Arbelaitz OBIEko kide zenak aurkikuntzaren garaian: «Bi zutabe parekoa, zirrikitu bertikalekin, non sartzen ziren sagarra prentsatzeko palankak». (Egin). Ardatzik ez zen aurkitu.

 Garmendiko dolarearen ezaugarriak 
Pertikadun dolarea da, mota horretako geratzen den azkenetakoa eta dimentsio handikoa: 4 metroko altuera eta 5x6 metroko oinarria. Oinarria ukuiluan zuen eta 1. solairua eta goiko solairuaren zatiak hartzen zituen.  

Udalak sortutako fitxan honela dago jasoa:“Teknologikoki tolarea XVI. mendekoen ezaugarriak mantentzen ditu, baina arkitektonikoki berritasun batzuk aurkezten ditu. Makina autonomoa da, ez du baserriko estrukturan euskarri modura jokatzen gainontzeko kasuetan bezala. Dimentsioak ere besteetan baino txikiagoak dira. Esan daiteke trantsizio tolare bat dela, XVI. eta XVII. mendeetako tolareen ezaugarriak nahasten dituelako”. 

 Dolarearen planoak 

 Dolarea aurkitu ondorengo ibilbidea 
1993ko abendu bukaeran egin zen aurkikuntza eta 1994ko urtarrilaren 14an atera zuten dolarea garabi erraldoi batekin baserritik, administrazio publikoak bere gain hartu zituelarik lan horiek egitea. Hilabete batzuetan Garmendiko zelaian geratu zen plastikoan bilduta. Udalak urte hartan bertan Jose Luis Lizarribar arotza kontratatu zuen garbiketa eta tratamendua egiteko eta dolarearen maketa egiteko. Garaiko 1.410.000 pezeta bideratu ziren lan horietara, balizko Oiartzungo Museoa izango zenean erakusgai jartzeko. Udal biltegietan batetik bestera ibili zen, Landetxen lehendik, Ibarren ondoren eta azkenekoz Gaetxeko biltegian, Gordailuko bidea hartu zuen arte.
 Suberri Matelok izan zuen dolarea ikusteko aukera eta honela zioen: “Garmendiko dolareak hainbat berezitasun ditu. Batetik, kontserbazio egoera. Nahiz eta urte asko egon den gordeta udaleko biltegian, ongi gorde zen eta horri esker oso-osorik dago. Halako oso dolare gutxi kontserbatzen dira Euskal Herrian eta osotasunean, are gutxiago. Antzeko batzuen piezak gorde izan dira Gipuzkoako Foru Aldundiaren Gordailu biltegian, baina oso-osorik, bat ere ez” (Udala Informatzen 89. zenbakia, 2019 abuztua.)

 Dolarea herri ondare izendatua eta Gordailuan jasoa 
1994ko urrian sinatutako hitzarmenaren ondoren jaso zuen Udalak Garmendiko dolarea dohaintzan, Iragorri familiaren eskutik. Dolarea bere horretan oso-osorik atera eta herri ondare modura jaso eta katalogatua izan zen.
Hogeita lau urtez udal biltegietan jasoa egon arren, udalak leku egokiagora aldatzea erabaki zuen eta Aldundiak Irunen duen Gordailuan dago 2021eko martxoaren 19tik, tartean ikerketa lanak egiteko. 

 Garmendi baserria 
Dolarea aurkitzeak baserriaren historian sakontzeko parada eman zien Iragorri familiakoei. Hasiera hasierako baserriaren zatia identifikatu zuten. Jatorrian baserria 20×5 metroko harrizko errektangulu bat zen eta jakin zutenez, bertan bizi ziren familia eta ganadua elkarrekin, berotasuna mantentzeko. Laukiaren hormetako bat belztuta zegoen, sua bertan egiten zuten adierazgarri. Harlanduzko harrizko pareta bat zuen, defentsa-elementu batzuekin. Dolarea hasierako errektangulutik kanpo zegoen eta elementu horiek baserriaren data aurreratzen zuten XIV. mendera; Iturriozko dorrearen garaitsura. 

Pixkanaka eta urteren poderioz baserria aldatzen joan zen, tartean dolarea hor zegoenik ere jakin gabe. Etxearen egurrezko egitura bat gehiago zela pentsatuz, dolarearen barruan bertan gela bat sortu zuten. Honela dolare zaharra etxeko gela batean erdi-ezkutuan egon zen, zer zen ere jakin gabe, artean, 1993an baserrian obrak egiten hasi eta OBIEko ikertzaile taldearen bisita jaso zuten arte. 
Aldundiak baserri elementalaren horma eta harri zatiak mantentzea behartu zituen Iragorritarrak, Garmendi berria egin zenean. (Udala Informatzen 89. zenbakia, 2019 abuztua.)

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Egin egunkaria. 1994.01.18
 Udala Informatzen 89. zenbakia, 2019 abuztua

Kategoria:Dolareak
Kategoria:Oiartzungo baserriak
Kategoria:Eraikinak
Kategoria:XVI. mendea
Kategoria:Ondarea