Manilla

Jatorria eta etimologia 
Manilla izena gaztelaniatik eratorria dela esaten da, manella «brazalete» batentzat, manillarako portugesa «manilha», edo latinezko manus-etik (eskua) edo monilia-tik, monile-ren (lepokoa) plurala. Oro har, ferra-forma izaten dute, eta bukaerak aurrez aurre egoten dira, eta erronbo-forma. Manillen lehen erabilera Mendebaldeko Afrikan izan zen. Elkartrukerako bide gisa Calabarren sortu ziren. Calabar Nigeriako kostaldeko antzinako erresumaren hiri nagusia zen. 1505ean, esklabo bat eros zitekeen 8-10 manillen truke, eta elefante-hortz bat kobrezko manilla baten truke.Einzig, 1949; Talbot, 1926

 Paralelo etnografikoak 
Manillak torkeekin nolabaiteko antza dute, zurrunak, zirkularrak eta irekiak baitira aurrealdean. — «Torque» hitza latinezko torquere hitzetik dator, «torcer», lepokoaren forma bihurrituaren ondorioz, manillen noizbehinkako ezaugarria—. Torkeak lepokoak izan ohi ziren arren, manillak ere bazeuden forma horrekin. Torkeak urrez edo brontzez eginak ziren, frekuentzia gutxiagoan zilarrez.

Hainbat iturriren arabera, hala nola hileta-ondasunak, Brontze Aroko Europako hainbat herrik torkeak erabili zituzten, K.a. 1000. urte inguruan, 300. urtera arte, galatak (Anatoliako zeltak), zenbait tribu germaniar, eszitak eta pertsiarrak barne. Objektu landuenetako batzuk Fanagorian aurkitu ziren eta Perestxepinako altxorra estepa pontikoan, baina lepoko mota hau zeltekin lotzen da oraindik, bereziki britainiarrak, galiarrak, ligureak eta iberiarrak.

 Motak 
Eskualde bakoitzeko afrikarrek izenak zituzten manilla barietate bakoitzarentzat. Beste era batera baloratzen zituzten, eta oso bereziak ziren onartuko zituzten tipo edo ereduei buruz. Manillak partzialki bereizi eta baloratu zituzten jotzen zituztenean egiten zuten soinuaren arabera.

Fernando Poo kontsul britainiarrak 1856an egindako txosten batek Nigerian erabiltzen diren bost manilla-eredu ezberdin zerrendatzen ditu. Antony Manilla ona da barne-merkatu guztietan; Congo Simgolo edo «botila-lepoa» onargarria da soilik Opungo merkatuan; Onadoo onena da Old Calabarrentzat, Igbo herriarentzat, Bonny New Kalabari eta Okrikako erresumaren artean; Finniman Fawfinna onargarria da Juju Town eta Qua Market-en, baina Antonyren balioaren erdia baino ez du; eta Cutta Antony Ambalako jendeak balioesten du.Einzig, Paul (1949). Primitive Money in its ethnological, historical and economic aspects. Eyre & Spottiswoode. London. p. 151.

Afrikako izenen ugaritzea, ziur aski, eskualde-ohiturengatik izango da, benetako manufaktura-espezializazioagatik baino gehiago. 'Mkporo' ziur aski Holandako edo Britainia Handiko manilla bat da, eta 'Popo' frantsesa da, baina gainerako guztiak Birminghamen produktu bakar baten eboluzioaren adibide dira.

Altxor garrantzitsu batek 72 piezako multzo bat zuen, patina batekin eta antzeko lur-zati batekin, ehorzketa komun bat iradokitzen zuen. 7 Mkporo, oin borobileko 19 Nkobnoca, oin obalatuko 9 Nkobnoca eta oin karratuko 37 Popo aritu ziren. 'Nkobnkobs' arinenak, altxorrean, 108 gm eta 114 gm bitartekoak ziren, eta normalean (Onoudu deituak) 80 gm-tik behera egoten dira. Horrek esan nahi du taldea puntu jakin batean lurperatu zela manillaren tamainaren eboluzioan. Mkporotarrak letoizkoak dira. Nkobnoca oin obalatuaren pisua bat dator oin biribileko lehen Nkobnoca motakoenarekin, eta horrek iradokitzen du lehenagoko edo garai bereko barietate batekoa dela. Frantziar Popoko 'square-foot' barietatea bakarrik dago, Poposen zirkulazio-taldeen artean urria da normalean, eta barietaterik zaharrena dela iradokitzen du. Frantziako lehen manillak, ziurrenik, britainiar lehen piezen garaikideak izango dira.

Batzuetan, batez ere erabilera-ahalmenagatik bereizten dira manillak. Eskualdeko diru-mota asko zeuden: «Bracelet» eta «Legband» diruak. Batzuk nahiko uniformeak dira tamainari eta pisuari dagokienez, eta manillak bezalako kontu-diru gisa balio izan zuten; beste batzuk, berriz, aberastasun-erakustaldi gisa erabili ziren. Hain aberats ez zirenek pisuaz hain itota zeuden «aberatsenen» mugimenduak imitatuko zituzten, ezen haien ibilerak oso bereizgarriak baitziren. Manilla handiagoek gainerakoak baino askoz forma irekiagoa zuten, eta, beraz, askoz gehiago mugitzen ziren.

 Historia 

 Jatorriak 
Iturri batzuen arabera, Afrikako mendebaldeko kostan zehar merkataritzan aritu ziren antzinako feniziarrekEinzig, Paul (1949). Primitive Money in its ethnological, historical and economic aspects. Eyre & Spottiswoode. London. p. 150. edo kartagotar lehen esploratzaile eta merkatariek sartu zituzten.Rees, Alun (2000). Manillas. Coin News. April 2000. ISSN 0958-1391. p. 46. Egiptoarrak ere iradoki dituzte, diru penanularra erabili baitzuten. Iradokizun bat: Nigeriako arrantzaleek Europako urperatzeen hondakinetatik aurkitu zituzten euren sareetan, edo Beningo badian urperatutako egurrezko belaontzietan erabilitako kobrezko "bernoak" egin zituzten. Teoria baten arabera, indigenak baziren, emakumeek erabiltzen zuten punta irekiko errafiazko eskumuturreko bat edo Jorubaren beste bat kopiatzen zuten, mutur erraboildunekin, eta manilla baten itxura hartzen zuen.

Kobrezko eskumuturrekoak eta hanketarako bandak "diru" nagusia ziren eta gehienetan emakumeek eramaten zituzten senarraren aberastasuna erakusteko. Hala, Portugalgo lehen merkatariek "besoko" horien kopuru mugagabea onartzeko aldez aurretik zegoen antolaketa bat aurkitu zuten, eta Duarte Pacheco Pereira  horiei buruz ari da, 1490eko hamarkadan marfilezko, esklabozko eta piperbeltzezko letaginak erosteko bidaiak egin zituztenei buruz. Brontzezko 12-15 manilla ordaindu zituzten esklabo bakoitzeko, gutxiago kobrezkoak baziren. 1522rako, Beninen, 16 urteko esklabo batek 50 eskuleku balio zituen; Portugalgo erregeak esklabo bakoitzeko 40 eskulekuko muga jarri zuen inflazio hori geldiarazteko.

Afrikako manillen erabilerari buruzko lehen txostenaren arabera, Calabarren du jatorria, Nigeriako hego-ekialdeko Cross River estatuko hiriburuan. 1505ean, Calabarren, manillak trukerako erabiltzen zirela, manilla batek elefante-hortz handi bat balio zuela eta esklabo batek zortzi eta hamar manilla artean balio zuela dokumentatu da. 1589an Beninen eta 1688an Calabarren erabili ziren, non merkatari holandarrek esklaboak erosi zituzten kobrezko besoko gris gogorretan ordaintzeko. Besoko horiek oso ondo eginda egon behar zuten edo berehala baztertzen zituzten.

Lehen txostenaz gain, Calabarrek Afrikarako eta bereziki Nigeriarako egindako manillen jatorria ere baieztatzen da Òkpòhò bezalako beste izen afrikar eta unibertsalarekin, hau da, efik hizkuntzan, txosten honetan zehar eta irudien izenburuetan artikulu honetan erabiltzen den hitza da.

 Papera esklaboen salerosketan 
Nahiz eta urrea izan portugaldarrek bilatzen zuten merkantzia nagusia eta iraunkorrena, XVI. mendearen hasieran esklaboen salerosketan parte hartzen zuten, eramaileek Afrika barrura manillak eraman zitzaten, eta pixkanaka manillak bihurtu ziren merkataritza horren diru nagusi. Britainiarrek, frantsesek eta holandarrek laster utzi zituzten alde batera portugaldarrak, denek baitzituzten Mendebaldeko Indietan lan-eskuaren landaketa intentsiboak. Ohiko bidaia bat brontzezko manillak eta objektu erabilgarriak zeramatzan, hala nola zartaginak eta katiluak Afrikako mendebaldean, gero esklaboak Amerikara eta azkenik kotoia Europako errotetara. Esklabo baten prezioa, eskulekuetan adierazia, asko aldatu zen denboraren, lekuaren eta eskainitako eskuleku motaren arabera.

 Produkzioa eta diseinuak 
Kobrea Afrikako «urre gorria» zen, eta biak Italiako eta Arabiako merkatariek Saharan salerositakoak ziren. Ez dakigu ziur nolakoak ziren Portugalgo edo Holandako manillak. Gaur egungo erregistroen arabera, badakigu lehen portugaldarrak Anberesen egin zirela erregearentzat eta, ziur aski, beste leku batzuetan ere bai, eta 240 milimetro (9,4 hazbete) luze dira gutxi gorabehera, 13 milimetro (0,51 hazbete) inguruko zabalera dute, eta 1529an 600 gramo (15 oz) pisatzen dute, nahiz eta 1548an neurriak eta pisua 250 gramo (8.8 oz) -280 gramora (9.oz) murriztu ziren. Leku askotan, letoia, merkeagoa eta errazago iragazi daitekeena, kobrea baino hobea zenez, portugaldarrek kobrez eta berunez egindako manilla hori txikiagoak sartu zituzten, zink eta beste metal batzuen aztarnekin. Beninen, Armand Duchateauren Afrikako Arte Erreala 25 zentimetroko (9,8 hazbete) zabalera eta 4,5 zentimetroko (1,8 hazbete) kalibrea duen manilla masiboa da, alde fazetatu eta higatuekin zakarki moldatua. Astunena izan liteke (pisu jakinik gabea), eta ezagutzen den manillarik zaharrena. Hala ere, liburu berean plaka bat dago, forma oso desberdineko bi piezako europar manilla bat duena, ilargi-erdi formakoa eta kanpai-muturrik gabea, nahiz eta itxuraz astunak diren proportzioak zuzenak badira. Gaur egun, tamaina eta forma erromatar horretako piezak Kongorekin lotzen dira.

1504 eta 1507 bitartean, Portugalgo merkatariek 287.813 manilla inportatu zituzten Portugaldik Gineara, San Jorge de la Mina merkataritza-estazioaren bitartez.  Holandarrak Afrikako merkataritzan nagusi izatera iritsi ziren heinean, litekeena da Anberesetik Amsterdamera aldatu izana fabrikazioa, brontzezko manillekin jarraituz, nahiz eta, esan bezala, oraindik ez dugun holandarren manillak positiboki identifikatzeko modurik. Bidaiarien kontuak ugariak eta espezifikoak dira izen eta balio erlatiboei dagokienez, baina badirudi ez dutela iraun kontu horiek gaur egun dauden manillla mota espezifikoekin lot litzaketen marrazki edo deskribapen zehatzik. Metal gogokoenak jatorriz kobrea ziren, gero letoia XV. mendearen amaieran eta azkenik brontzea 1630 inguruan.

XVIII. mendearen hasieran, Bristol, R. & W. King bezalako konpainiekin —geroago United African Company-n sartu zen enpresetako bat—, eta gero Birmingham, Europako metalen fabrikaziorako hiririk garrantzitsuenak bihurtu ziren. Litekeena da latoizko manilla mota gehienak bertan egitea, Nkobnkob-Onoudu “periodo ertain”-a barne, zeinaren pisua, dirudienez, jaitsi egin zen denborarekin, eta mota “berantiar” are arinagoak, hala nola, Okpoho, eta 1843ko Duoro naufragiotik erreskatatuak. Periodo berantiarreko moten artean, laginen pisuak gainjarri egiten dira gaur egungo fabrikazioa iradokitzen duten moten bereizketekin, moten progresio baten ordez. Popopo izenekoak, Nkobnoca eta Onoudu arteko trantsizio puntuan kokatzen dituen pisu banaketa dutenak, Nantesen egin ziren, Frantzian, eta erabiliak izateko txikiegiak ziren. 

Pieza astunagoak eta luzeagoak, ziurrenik Afrikan eginak, askotan, bildumagileek "King" edo "Queen" manillak bezala etiketatzen dituzte. Oro har, kanpai-muturrekin eta, gehienetan, kobrea letoia baino, diseinu-patroi eta fazeta ugari dituzte. Tipo sinpleenak, itxuraz, dirua lingoteetan ziren, baina luxuzkoenak errege-erreginen jabetzakoak ziren, eta emaztegaiarentzako prezio gisa eta hiletaren aurreko «heriotza-zeremonia» batean erabiltzen ziren. Diru manilla txikiagoek ez bezala, haien heina ez zen Afrikako mendebaldera mugatzen. Zaireko Jongak ekoitzi zuen brontzezko bereizgarri bat, lau fazeta lau lau lau eta mutur karratu arinki konkortuekin, 50 ontza (1.400 g) eta 150 ontza (4.300 g) artekoak. "Onganda" edo "onglese" deitzen zaio, frantsesa fonetikoa, Ingeleserako. Beste mota batzuk, askotan manilla deritzenak, kalibre handiko alanbre-zati bihurrituak dira, korapilodunak eta gabeak, Calabar-en jatorria izan dezaketenak, eta kobrezko pieza astunak, Nigeriako mutur irteneko haril ugaridunak.

 Erretira 
Nigerian 1902ko bertako monetaren aldarrikapenak manillen inportazioa debekatu zuen, Goi Mandatariaren baimenarekin izan ezik. Diru asmatuaren erabilera sustatzeko egin zen hori. Hala ere, oraindik erabilera erregularrean zeuden eta arazo administratiboa ziren 1940ko hamarkadaren amaieran. Ibo tribuak hori baino lehen ere erabiltzen zituen, eta Wukain, arto-ontzi sakon bat manilla handi baten parekotzat hartzen zen, eta kopa formako ontzi bat gatzez beteta edukitzeak manilla txiki bat balio zuen.  Manillak legezko dirua ziren arren, Afrika mendebaldeko britainiar eta frantziar txanponen kontra flotatzen zuten, eta palma olioa merkaturatzen zuten konpainiek haien balioa manipulatu zuten merkatu denboraldian aprobetxatzeko.

Britainiarrek «manilla operazioa» izeneko erretiratze garrantzitsua egin zuten 1948an, Afrika mendebaldeko britainiar monetarekin ordezkatzeko. Kanpaina arrakastatsua izan zen neurri handi batean, eta 32 milioi pieza baino gehiago txatar gisa erosi eta birsaldu zituzten. 1949ko apirilaren 1ean, Britainia Handiko mendebaldeko Afrikan, esklaboen salerosketaren oroigarri iraunkorra zena, legezko txanpon izateari utzi zion, sei hilabetez erretiratu ondoren.Rees, Alun (2000). Manillas. Coin News. April 2000. ISSN 0958-1391. p. 47. Pertsonei, gehienez, 200 mantentzen utzi zitzaien ezkontza eta ehorzketa bezalako zeremonietarako. Okpoho, Okombo eta Abi izenekoak bakarrik izan ziren ofizialki onartuak 3d., 1d. eta penike erdi bat, hurrenez hurren. Okpohoko 32.5 milioi, Okomboko 250,000 eta Abiko 50,000 eman eta trukatu zituzten. Europan metal merkatari batek 2.460 tona eskuleku erosi zituen, baina ekitaldia gainera 284 000 £ kostatu zitzaion zergadunari eskualdeko lekuren batean.

 Berpiztu 
Bitxikeria gisa, turismo-merkataritzarako eta barne-erabilera «ez-monetarioetarako» oraindik ere fabrikatzen dira, askotan aluminioa bezalako metal modernoagoekin, baina diseinuak tradizionalak dira neurri handi batean. Baliteke noizean behin Burkina Fasoko (2000) urruneko herrixka batzuetan manillak erabiltzea. 

 Erabilerak 
Barnetik begiratuta, manillak Afrika mendebaldean ezagutzen den erabilera orokorreko lehen egiazko moneta izan ziren, merkatuan erosketa arruntak egiteko erabiltzen dena, emaztegaiaren doltea, isunen ordainketa, igarleei ordaina eta beste munduko beharretarako hileta-diru gisa. Melanesiatik inportatutako maskor oskolak, manilla baten zatiki txiki batean baloratuak, erosketa txikietarako erabiltzen ziren. 
Afrikako mendebaldeko kostaldetik kanpoko eskualdeetan eta Niger ibaian, beste txanpon mota batzuk, hala nola jatorrizko diseinu konplexuagoko eskumuturrekoak, tresnetatik eratorritako burdinazko unitateak, kobrezko hagaxkak, sarritan besokoetan tolestuak, eta Katangako Gurutze ezaguna, denek balio izan zuten diru gisa helburu berezietarako. XIX mendean esklaboen salerosketak behera egin zuen heinean, manillen ekoizpenak ere behera egin zuen, jada errentagarritasun gutxikoa bihurtzen ari zena. 1890eko hamarkadan, palmondo-olioaren salerosketan erabili zen nagusiki esportazio-ekonomian. Eskulan asko Afrikako artisauek urtu zituzten artelanak ekoizteko. Manillak hilobi baten gainean zintzilikatzen ziren maiz, hildakoen aberastasuna erakusteko, eta Beningo Degema inguruan emakume batzuek oraindik erabiltzen dituzte eskutxo handiak lepoaren inguruan hiletetan, gero familiaren santutegian jartzen direnak. Urrezko eskulekuak pertsonaia oso garrantzitsu eta boteretsuentzat eginak izan zirela esaten da, Jaja de Opobo erregearentzat adibidez, 1891n. 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Txanponak
Kategoria:Afrikako kultura
Kategoria:Afrikako Kolonizazioa
Kategoria:Portugaldar Inperioa
Kategoria:Atlantikoko esklaboen merkataritza