Oihan lainotsu

Oihan lainotsua, hodeien basoa, ur-baso, edo mendiko hodei tropikalen baso esaten zaio, baso tropikal edo subtropikal mota jakin bati, hostoiraunkorra, mendi-muinekoa eta hezea. Urtean zehar, maiz edo ia beti hezetasun handikoa eta askotan behe-lainoz estalita. Hodei horiei, oihanean sortuak izanik, stratus silvagenitus deritze. Hotz-basoek, askotan, lurzorua eta landaredia estaltzen dituzten goroldioak izaten dituzte; kasu horretan, baso goroldiotsuak ere esaten zaie. Goroldio eta iratze askoko basoak mendietako zohikaztegietan garatzen dira, garatzen dira  hezetasun handiko baso epel-egonkorretan, non behe-lainoak finkatuta bizi direla eta erroak dituztela ematen duen.

Oihan lainotsu hauek munduko biodibertsitate aberatseneko ekosistemen artean daude, eta espezie asko haien mende daude zuzenean edo zeharka.

Beste goroldio-baso batzuek izei beltzeko/Hypnales-eko clímax basoa hartzen dute, (ikus Klimax (ekologia)),  nahiko trinkoa den errezel batekin eta goroldiodun baso-lurzoru batekin, Hylocomium splendens, Pleurozium schreberi eta Ptilium cristensis barne.C. Michael Hogan, 2008. Black Spruce: Picea mariana, GlobalTwitcher.com, Nicklas Stromberg, ed. Goroldio heze horiek goroldio borealeko basoetan hazten dira.

 Klima-aldaketaren eragina 
Oihan lainotsuen presentzia tokiko klimaren (itsasoarekiko distantziaren, egitera/hozpela esposizioaren eta latitudearen (23º N-tik 25º S-ra) eta altueraren (itsasoaren mailatik 500 m-ra 4.000 m-ra aldatzen da) araberakoa da. Normalean, inguru atmosferiko egokia oihan lainotsuak garatzeko zerrenda txiki samar baten menpe dago. Landaredian laino iraunkorra izatea du ezaugarri horrek, eta, ondorioz, eguzkiaren zuzeneko argia eta, beraz, ebapotranspirazioa murrizten dira. [7][8] Oihan lainotsuetan, landareek duten hezetasunaren zati handi bat laino-jario moduan iristen da, non lainoa zuhaitz-hostoetan kondentsatzen baita eta, ondoren, ur-ttanttak azpian erortzen baitira.

Urteko prezipitazioak 500 eta 10.000 mm/urte bitartekoak izan daitezke, eta batez besteko tenperatura 8º C eta 20 °C bitartekoa (46,4 eta 68 °F). [7][8]

Oihan lainotsuaren definizioa anbiguoa izan daiteke, herrialde askok ez baitute terminoa erabiltzen (baso afromontanoa eta oihan altuko baso menditarra, erramu-baso menditarra edo yungas boliviarrek edota Atlantiko Uharteetako laurisilva),[9][10], eta, batzuetan, baso subtropikal eta epelak, antzeko baldintza meteorologikoak dituzten oihan lainotsutzat hartzen dira.

 Ezaugarriak 

 Baso tropikal hezeenen banaketa 
Munduko basoen %1 bakarrik osatzen dute oihan lainotsu hauek.  1970eko hamarkadan, oihan tropikal guztien %11 zirela kalkulatzen da. Kontserbazioaren Munduko Zaintza Zentroak 736 inguru baso edo oihan lainotsu identifikatu ditu 59 herrialdetan, eta horietatik bakarri 327, erdia baino gutxiago daude legez babestuta 2002tik. Oihan lainotsu garrantzitsuak daude Erdialdeko eta Hegoaldeko Amerikan (batez ere Costa Rica, Venezuela, Honduras, Mexiko, Ekuador eta Kolonbia), Ekialdeko eta Erdialdeko Afrikan, Indian, Sri Lankan, Tailandian, Vietnamen, Indonesian, Malaysian, Filipinetan, Hawaiin, Karibe eta Papua Ginea Berrian.

World Conservation Monitoring Centre-ren hodei-basoen datu-basearen 1997ko bertsioak munduko 41 estatutan aurkitu zituen guztira 605 hodei tropikaleko mendi-baso. 280 gune, hau da, guztizkoaren %46, Latinoamerikan kokatu ziren, biogeografian erreinu neotropikala bezala ezagutzen dena. Hamabi estatuk mendi-hodei tropikaleko baso-guneak zituzten, gehienak Venezuelan (64 gune), Mexikon (64), Ekuadorren (35) eta Kolonbian (28). Hego-ekialdeko Asiak eta Australasiak 228 leku zituzten 14 herrialdetan –66 Indonesian, 54 Malaysian, 33 Sri Lankan, 32 Filipinetan, eta 28 Papua Ginea Berrian–. 97 leku erregistratu ziren Afrikako 21 herrialdetan, gehienak mendi isolatuetan sakabanatuta. 605 lekuetatik 264 babestutako eremuetan zeuden.

 Kontserbazio-egoera 
Oihan lainotsuek munduko lurrazalaren %0,4 okupatu zuten 2001ean, eta 3.700 hegazti-espezie, ugaztun, anfibio eta zuhaitz-iratze (talde horietako munduko dibertsitatearen %15) bizi ziren baso horietan. Espezie horien erdiak oihan lainotsuetan bakarrik daude. Mundu osoan, oihan heze-heze hauen %2,4 inguru galdu ziren (eskualde batzuetan, %8 baino gehiago) 2001 eta 2018 artean, bereziki erraz iristeko lekuetan. Babestutako guneek moteldu egin dute murrizketa hori, baina nazioarteko funtsen  estalduraren galeraren zati handi bat oraindik ere gertatzen da, babes formala izan arren.

 Hodei epeletako basoak 
Nahiz eta mundu osoan benetako oihan lainotsu edo hodeitsu gisa onartu ez, eskualde epeletako zenbait basok antz handia dute baso tropikal lainotsuekin. Termino hori nahastu egiten da herrialde tropikaletako baso lainotuak "epel" gisa noizbehinka aipatzearekin, baso lainotsu horiekin lotutako klima hotzagoa dela eta.
eskuinera|thumb|250x250px|Baso epela La Palman, Kanariar Uharteetan 

 Baso epelen banaketa 

 Argentina – Salta, Jujuy, Catamarca eta Tucumán (Yungas del Sur Andino)
 Australia – Lamington Parke Nazionala, Springbrook Parke Nazionala, Bartle Frere mendia eta Bellten Ker mendia (Queensland) eta Gower mendia (Lord Howe uhartea)
 Brasil – Serra do Mar-eko kostaldeko basoak
 Kanada – Columbia Britainiarra Kostera
 Txile – Fray Jorgeren Baso Parke Nazionala
 Txinako Herri Errepublika – Yunnan Plateau, Txinako hegoaldeko eta ekialdeko mendiak
 Costa Rica – Monteverdeko hodeiko Oihan Erreserba. 10.500 hektarea baso hodeitsu. 2.500 landare-espezie daude (orkidea espezie gehienak lurrean), 100 ugaztun-espezie, 400 hegazti-espezie, 120 narrasti-espezie eta milaka intsektu.
 Etiopia – Harennako basoa, Bale Mendietako Parke Nazionala eta Kafako Biosferaren Erreserba, Etiopiako hego-mendebaldeko herrien eskualdean
 Fiyi uharteak - Taveuniko oihan tropikala [Ash, J., 1987. Akrobazia Taveunin, Fiji.], Gau uhartea [Keppel, G. eta Thomas, N.T., 2009. Baso hodeitsuaren osaera eta egitura Mt Delaco, Gau, Fiyin. The South Pacific Journal of Natural and Applied Sciences, 27(1), 28-34 or.]
 Taiwan: Yuanyang lakuko erreserba naturala, Chatianshango erreserba naturala eta Taoyuango Fuxing barrutia
 Iran – Alborzko mendien ekialdean, Iranen iparraldean, Golestan probintzian
 Japonia – Yakushima Island-eko zatiak
 Zeelanda Berria – Fiordland, Taranaki mendia eta Cargill"Dunedin Skyline Walk (Flagstaff – Swampy – Mt Cargill)", Otago Camping and Mountaineering Club website. Retrieved 20 December 2020. mendiaren zatiak
 Pakistan – Shoghran basoa Kaghan ibarrean, eta Swat Garaiko eskualdeak Pakistango ipar-mendebaldean
 Peru – Peruko hodeien basoa
 Portugal – Azores eta Madeira (askotan, oheari, laurisilva altueraren handitzeari)
 Espainia – Kanariar Uharteak (laurisilva) eta Los Llanos del Juncalen (Alcornocales parke naturala), Cádiz probintzian.
 Estatu Batuak – Ipar Pazifikoa eta Hegoaldeko Appalatxeetan.

 Garrantzia 

 Arro hidrografikoen funtzioa: tenperatura murrizteko estrategiaren ondorioz, euri eraginkorra estazio lehorretan bikoiztu egin daiteke eta estazio hezeko prezipitazioak %10 inguru handitu.  and  quote by  Costin eta Wimbushen esperimentuek (1961) [iturri ez-primarioa behar da] erakutsi zuten baso ez-lainoztatuetako zuhaitz-errezelek hodeiek baino %20 prezipitazio gehiago atzeman eta lurruntzen dutela, eta, beraz, ziklo hidrologikoko lur-osagaia galdu egiten dela. [beharrezko hitzordua]
 Landaredia: Hodeiko baso tropikal menditarrak ez dira lur baxuko baso tropikalak bezain basatiak, baina beste inon ez dauden espezie askorentzako habitatak ematen dituzte. [10] Adibidez, El Cerro de la Neblina mendiak, Venezuelako hegoaldean lurrez estalitako mendiak, zuhaixka, orkidea eta landare intsektorial asko ditu, mendi honetara mugatuta daudenak. [26]
 Fauna: Endemismoa ere oso handia da animalietan. Perun, 270 hegazti endemikoen herena baino gehiago, ugaztunak eta igelak, baso lainotsuetan daude.  Hodeiko basoko ugaztun ezagunenetako bat hartz islatzailea da (Tremarcto ornatus). Animalia endemiko horietako askok eginkizun garrantzitsuak dituzte, hala nola hazien sakabanaketa eta ekosistema horietako oihanen dinamika. 

 Egungo egoera 
ezkerrera|thumb|Itsasotik datorren hezetasuna ezinbestekoa da Fray Jorgeren oihan lainotsurako, Atakamako basamortutik hegoaldera.
1970ean, Lurreko oihan hezeen jatorrizko hedadura 50 bat milioi hektarea ingurukoa zen. Populazioaren hazkundeak, pobreziak eta lurraren kontrolik gabeko erabilerak oihan lainotsuak galtzea ekarri dute. 1990eko Munduko Baso Inkestaren arabera, mendiko eta lur garaietako baso tropikalen %1,1 galtzen zen urtero, eta hori beste edozein baso tropikaletan baino handiagoa zen.  Kolonbian, oihan hodeitsuen eremu handiena duen herrialdeetako bat, hasierako oihan lainotsuen estalkiaren % 10-20 besterik ez da geratzen.  Eremu esanguratsuak bihurtu dira landaketetan, edo nekazaritza eta larreetan erabiltzeko. Mendietako baso-eremuetako laborantza garrantzitsuetan tea eta kafea sartzen dira, eta espezie parekorik ez duten espezieen mozketak aldaketa latzak eragiten ditu baso-egituran. 

2004an, planetako oihan lainotsu guztien herena babestuta zegoela kalkulatzen da. quote by 

Tokian tokiko klimarekiko mendekotasun larria dela eta, munduko klima-aldaketak eragin handia izango du oihan lainotsuetan, baso hezeenetan. Emaitzen arabera, Mexikoko oihan lainotsurako egokiak diren eremuak nabarmen murriztuko dira hurrengo 70 urteetan.  Zenbait eredu klimatikok iradokitzen dutenez, altitude txikiko hezetasuna, uhertasuna, murriztuko da, eta horrek ekarriko du oihan lainotsuko habitat askoren klima optimoa altitudean gora egin beharko dutela.[29][30] Lainoek dakarten hezetasuna gutxitzearekin eta tenperatura handitzearekin lotuta, ziklo hidrologikoa aldatu egingo da, eta, beraz, sistema lehortu egingo da.  Horrek landare askoren zimeldura eta epifitoen heriotza ekarriko luke, hezetasun handiaren mende baitaude.  Igelek, anfibioak oro har, eta muskerrek lehortea handitzerakoan gorriak ikustea espero da.  Kalkuluen arabera, Mexikon oihan lainotsu galtzeak eskualde horretako 37 ornodun bereiz-bereziak ere desagertaraziko lituzke.  Gainera, klima-aldaketek urakan gehiago eragin ditzakete, eta horrek kalte handiagoa egin diezaieke mendiko hodeien baso tropikalei, klima egonkorrarekin ohituta baitaude. Oro har, klima-aldaketak emaitzak hauek ekarriko ditu: biodibertsitatea galtzea, espezie batzuen bizitokiaren altitude-aldaketak eta eremu ekologikoak berregituratzea, eta, eremu batzuetan, oihan lainotsuak erabat galtzea. 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 









 Kanpo estekak 

 Tropical Montane Cloud Forest Initiative  5ean artxibatua Wayback Macheinen
 Monteverde Cloud-eko baso-ekologia
 Roach, John (2001eko abuztuaren 13a). "Hodeiko basoak lainoan desagertzen dira, ezagutzen ez diren altxorrak". National Geographic News
 Nube Basoak Estatu Batuak  7an artxibatua Wayback makinan
 Hidrologia tropikalaren eta hotz-basoen proiektua
 Hodeiko baso tropikalen proiektu hidrologikoa
 Hodei-basoaren bideoa – Rara Avis CR
 Oihan tropikal montanea hodeian – Kontserbazio eta kudeaketarako zientzia (L.A. Bruijnzeel, F.N. Scatena eta L.S. Hamilton, 2011)
 Andeetako Biodibertsitatea eta Ekosistemak Ikertzeko Taldea

Kategoria:Habitatak
Kategoria:Ekologia
Kategoria:Oihanak
Kategoria:Baso ekologia
Kategoria:Basoak