Chana Malogolowkin-Cohen

Chana Malogolowkin-Cohen (Polonia, 1925eko irailaren 13a - Tel Aviv, 2022ko martxoaren 20a) brasildar genetista, ikertzailea eta unibertsitateko irakaslea izan zen.

Brasilgo Historia Naturalean doktoretza eskuratu zuen lehen emakumea izan zen. Horrez gain,  Brasilgo Genetika Elkartearen sortzailea 1955ean, eta Science aldizkarian argitaratu zuen lehen emakume brasildarra izan zen.Bere ikerketak aedes aegipti eltxoak bakterio batekin infektatzen lagundu zuen, denge, zika, chikunguña eta sukar horiaren birusak transmititzea eragozten duen bakterioa.
 Biografia 
Chana Polonian jaio zen 1924an, baina amonaren izenarekin erregistratu zuten, 1925ean jaio zela esanez. Bere gurasoak, Frima Malogolowkin (poloniarra) eta Morduch Malogolowkin (errusiarra), Sobietar Batasunean antisemitismotik eta garaiko baldintza ekonomiko gogorretatik ihes egin zuten etorkin juduak ziren. Ahizpa bat eta bi neba izan zituen, eta karrera akademikoa jarraitu zuen bakarra izan zen bere familian. Etxean ikasi zuen, harik eta 8 urte bete zituenean hiriko eskola publiko bakarrean sartu zen arte. 

1930eko hamarkadaren amaieran, familia Rio de Janeiron bizi zen jada, bere amak bere seme-alabak komunitate judu baten erdian haztea nahi izan baitzuen, eta Chanak bigarren hezkuntza ikasi zuen Colégio Hebreu Brasileiron, Tijucan, non Natur Zientziekiko interesa agertzen hasi zitzaion. Louis Pasteur eta Marie Curiek inspiratuta, Chanak zientzialaria izan nahi zuen eta horrela sartu zen Unibertsitate Eskolan, Medikuntza karreran sartzeko saiakera batean ikastaro osagarri bat egiteko. Eskola ixtearekin batera, Pedro II Ikastetxera eraman zuten, eta han osatu zuen ikasturtea. 

1942an, Medikuntzan sartzeko azterketa aurkeztu zuen, baina karrera utzi egin zuen, baita gainditu ondoren ere, Brasilgo Unibertsitateko Filosofia Fakultate Nazional sortu berrian, gaur egun Rio de Janeiroko Unibertsitate Federalean, Historia Naturalean matrikulatzeko.1946an lizentziatu tituluarekin graduatu zen eta taxonomiarekin eta drosophila genetikan lan egin zuen karrerako hirugarren urtea amaitu aurretik. 

 Ibilbide profesionala 
Elysiário Távora Filhor-en gomendioz, Antônio Geraldo Lagden Cavalcanti-rekin biologia sailean hasi zen lanean, biak fakultatean irakasle izan zituelarik. Saileko lankide izan zituen Oswaldo Frota-Pessoak eta Helena Sallesek biologian eta drosophila melanogaster-en (fruta-euliak) taxonomian eta bilakaeran karrera bat egitera bultzatu zuten.  

1948an, Chana São Pauloko Unibertsitatera joan zen, André Dreyfusek eta Theodosius Dobzhanskyk zuzendutako talde batekin urtebetez lan egiteko. Talde horretatik sortu zen brasildar genetikaren “Dreyfus-Dobzhansky eskola”. Besteak beste, Antônio Rodrigues Cordeiro, Crodowaldo Pavan, Antônio Brito da Cunha, Newton Freire-Maia, Hans Burla eta Martha Wedel ere izan ziren. Hasiera batean Frota-Pessoa izan zen gonbidatua, baina tuberkulosiatik errekuperatzen ari zen eta Chana izendatu zuen bere ordez.

Taldean lortutako esperientziak bultzatuta, doktoretza batean matrikulatu zen Chana, eta doktoretza tesia defendatu zuen 1951n, drosophila talde horren organo genitalen bilakaerari buruzkoa. Espezie ahizpak sailkatzeko drosofiloen genitalak erabili zituen lehen profesionala izan zen, eta hori ez zen ohikoa garai hartan.  

1950 eta 1956 artean, UFRJ Filosofia Fakultate Nazionaleko Ikerketa Genetikoen Zentroko ikertzailea izan zen, willistoni generoaren drosophila genetika eta eboluzioarekin lan eginez. Zientzia honen instituzionalizazioan ekarpen garrantzitsuak egin zituen Rio de Janeiron eta Brasilen, eta gainera nazioarteko erreferente bihurtu zen drosophila taxonomian. 

Dobzhanskyk gonbidatuta, Columbiako Unibertsitatera joan zen 1956an, Rockefeller Fundazioak finantzatuta. Egonaldi honek bere aurkikuntza garrantzitsuenetako bat egiteko aukera eman zion: euli leinu bat zegoen, arrak sortzen ez zituena (ar eta emeen arteko sexu proportzioa aldatzen zuen sex ratio faktorea) eta beraz leinu hauek eulien kontrol biologikoan erabili ahal izango ziren, adibidez. Aurkikuntzak Science aldizkarian argitaratutako artikulua sortu zuen, Infective Transfer of Maternally Inherited Abnormal Sex-Ratio in Drosophila willistoni, D. F Poulson egilekide zuela. Brasilgo emakume batek idatzitako lehen artikulua izan zen, eta Science aldizkarian Brasilgo zientzialari batek idatzitako bigarren artikulua.  

1957an itzuli zen Brasilera, eta sei hilabetez aritu zen lanean Ikerketa Genetikoen Zentroan (CPGEn). Gero, UFRJko Genetika Biokimikoko Laborategia sortu zuen, eta han jarraitu zuen ikasten, “sex-ratio” faktorearen transferentzia zitoplasmatikoarekin D.Willistoni-n. Handik denbora batera, bakterio batek, Wolbachiak, fruten eulien sexu-tasak asaldatzen zituela jakin zuen. Bakterio hori bera munduko hainbat lekutan erabiltzen da Aedes aegyptia kontrolatzeko programa esperimental batean.

1958an, Columbiako Unibertsitatera itzuli zen irakasle titular gisa, Dobzhanskyrekin lan eginez, eta bere sailean egon zen 1964ra arte. Dobzhansky irakaslea 1962an Rockefeller Unibertsitatera joan zenean, Chanak bere katedra hartu zuen Columbian. 1962an, Chanak bigarren artikulua argitaratu zuen Science, Races and Incipient Species in Drosophila paulistorum lana, eta Brasilgo emakume zientzialari gutxietako bat izan zen aldizkarian behin baino gehiagotan argitaratu zuena.

1964an, abokatu israeldar batekin ezkondu eta gutxira, Israelera bidaiatu zuen Chanak. Lan-baldintza zailetan jardun ondoren Haifako Unibertsitatean genetikan lan egitea lortu zuen 1969an; han, Drosophilaren Genetika Laborategia sortu zuen unibertsitatean, Eviatar Nevoren eta Rockefeller Fundazioaren laguntzarekin, eta, ondoren, Haifako Unibertsitateko egungo Eboluzio Institutua sortu zuen. Ondoren, Jerusalemgo Unibertsitatean ere lan egin zuen.

 Erretiroa 
1979an erretiratu zen, baina hitzaldiak eta aholkularitza-zerbitzuak ematen jarraitu zuen, artikuluak argitaratzen eta unibertsitateak bisitatzen. Lan laburra egin zuen Tübingengo Unibertsitatean, Diether Sperlichekin, 1980ko hamarkadaren hasieran.

2022ko martxoaren 20an hil zen, 97 urte zituela, Tel Aviven, burmuineko isuri baten ondorioz.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Poloniarrak
Kategoria:Emakume zientzialariak
Kategoria:Askenaziak
Kategoria:Genetikalariak
Kategoria:Emakume genetikalariak
Kategoria:Emakume ikertzaileak
Kategoria:Rio de Janeiroko Unibertsitate Federaleko ikasleak