Arriskuen pertzepzio

Arriskuaren pertzepzioa pertsonek arrisku baten ezaugarrien eta larritasunaren inguruan egiten duten iritzi subjektiboa da. Pertzepzio horiek ez datoz beti bat arriskuaren ebaluazio estatistikoekin, hainbat faktoreren eraginpean daudelako. Faktore horien artean daude afektiboak (emozioak, sentimenduak, gogo-aldarteak), kognitiboak (gertaeren larritasuna, komunikabideen eragina, arriskua arintzeko neurriak), testuinguruari lotutakoak (informazioaren aurkezpena, informazio alternatiboaren eskuragarritasuna), eta norbanakoari dagozkionak (pertsonalitate-ezaugarriak, aurretiko esperientzia, adina, eta abar).
eskuinera|frameless|405x405px
Pertsona ezberdinek arriskuaren larritasuna desberdin baloratzen duten arrazoia azaltzeko, hainbat teoria proposatu dira. Teoria horiek hiru multzo nagusitan sailkatu dira: ikuspegi psikologikoak (heuristikak eta prozesu kognitiboak), ikuspegi antropologiko edo soziologikoak (kultura-teoria), eta ikuspegi diziplina artekoak (arriskuaren gizarte-hedapenaren esparru teorikoa).

 Hasierako teoriak 
Arriskuaren pertzepzioa aztertzen hasi ziren garaian, jabetu ziren adituen eta herritarren artean ez zegoela adostasunik teknologia zehatzen edo natura-arriskuen larritasunari buruzko balorazioetan.

1960ko hamarkadaren erdialdean teknologia nuklearren gorakada azkarra gertatu zen eta energia garbi eta segurua izateko promesa. Hala ere, iritzi publikoak teknologi berri horren aurka egin zuen. Ingurumenerako luzera begirako arriskuekiko eta hondakin erradioaktiboek sor zitzaketen berehalako hondamendiekiko beldurrek jendeari teknologia berri horren aurka jartzea eragin zuten. Zientzia-komunitateek eta gobernu-erakundeek galdetu zuten zergatik iritzi publikoa energia nuklearraren erabileraren aurka zegoen zientzia-aditu guztiek benetan segurua zela adierazten zutenean. Adituak ez zirenek ikusitako moduan, arazoa zientziazko gertakarien eta arriskuen inguruko iritzi publiko gehiegiztu baten arteko alde bat zen.

Gai horri buruzko artikulu garrantzitsu bat Chauncey Starr-ek idatzi zuen 1969an. Starr-ek "lehentasun agerian" oinarritutako ikuspegi bat erabili zuen gizarteak onargarritzat jotzen dituen arriskuak zeintzuk diren aurkitzeko. Hark suposatu zuen gizarteak oreka bat lortu zuela arriskuen ebaluazioan, eta beraz, gizartean benetan existitzen den edozein arrisku-maila onargarria zela. Haren aurkikuntza nagusia izan zen pertsonek 1.000 aldiz handiagoak diren arriskuak onartzen dituztela borondatezkoak direnean (adibidez, autoa gidatzea) behartutakoak direnean baino (adibidez, hondamendi nuklear bat).

Hasierako ikuspegi horrek suposatzen zuen gizabanakoak arrazionalki jokatzen duela, informazioa pisatu eta gero erabakiak hartzen dituela, eta beldur gehiegizkoak dituela informazio desegokia edo okerra dela eta. Suposizio horrek esan nahi du informazio gehigarriak pertsonei arrisku erreala ulertzen lagun diezaiekeela eta, horrenbestez, arriskua gutxiago larritzat jotzera eraman ditzakeela. Nahiz eta ingeniaritza-eskoletako ikertzaileek arriskuaren pertzepzioari buruzko lehen ikerketak egin zituzten, ekonomiatik hartutako teoriak egokituz, ikuspegi horrek erabilera mugatua zuen testuinguru praktiko batean. Ikerketa askok baztertu dute informazio gehigarriak bere horretan pertzepzioak aldatuko dituen uste hori.

 Ikuspegi psikologikoa 
Ikuspegi psikologikoa informazioa nola prozesatzen duten pertsonak ulertzeko lehen ikerketekin abiatu zen. Lan aitzindari horiek baieztatzen zuten pertsonak heuristika kognitiboak erabiltzen dituztela informazioa antolatu eta sinplifikatzeko, eta horrek ulermenean joera edo okerbide kognitiboak sor ditzakeela. Geroagoko ikerketek oinarri hori hartu zuten abiapuntu gisa eta paradigma psikometrikoan bilakatu ziren. Ikuspegi honek hainbat faktore identifikatzen ditu arriskuaren pertzepzio indibidualean eragina duten elementu gisa; horien artean, beldurra, berritasuna, estigma eta beste hainbat faktore aipa daitezke. 

Ikerketek erakusten dutenez, arriskuaren pertzepzioa garatzeko momentuan subjektuaren egoera emozionalak eragina du. Arriskuaren pertzepzioaren balentzia-teoriak emozio positiboen (hala nola zoriontasuna eta baikortasuna) eta negatiboen (hala nola beldurra eta haserrea) arteko bereizketa egiten du soilik. Balentzia-teoriaren arabera, emozio positiboek arriskuaren ikuspegi baikorra sustatzen dute, eta emozio negatiboek, berriz, ikuspegi pesimista bat eragiten dute.

Halaber, ikerketek ondorioztatu dute munduko jarduera arriskutsuenetan arriskua eta onura positiboki korrelatuta egon ohi diren arren, pertsonen buruan eta haien epaietan bi faktore horiek sarri alderantzizko harremanean daudela.

 Heuristikak eta sesgoak 
Lehenengo ikerketa psikometrikoak Daniel Kahneman eta Amos Tversky psikologoen eskutik izan ziren, eta joko esperimentu batzuk egin zituzten pertsonek probabilitateak nola ebaluatzen zituzten ikusteko. Hauen aurkikuntza nagusia izan zen pertsonek hainbat metodo heuristiko erabiltzen dituztela informazioa ebaluatzeko. Heuristika horiek lasterbide baliagarriak izan ohi dira pentsatzeko, baina judizio zehaztugabeak eragin ditzakete zenbait egoeratan; kasu horretan, sesgo kognitibo bihurtzen dira.

 Psikologia kognitiboa 
Herritar gehienek kezka handiagoa adierazten dute eguneroko bizitzan berehalako eragina dutela diruditen arazoengatik (hondakin arriskutsuak edo pestiziden erabilera, adibidez) etorkizuneko belaunaldiei eragin diezaieketen epe luzeko arazoengatik baino (klima-aldaketa edo hazkunde demografikoa, adibidez). Jendea, neurri handi batean, komunitate zientifikoaren mende dago ingurumen-arazoen mehatxua ebaluatzeko, normalean ez baitituzte zuzenean pairatzen klima-aldaketa bezalako fenomenoen ondorioak. Pertsona gehienek klima-aldaketaren aurrean izan duten posizioa inpertsonala izan da; pertsona gehienek esperientzia birtuala baino ez dute, dokumentalen edota komunikabideen bidez. Hala ere, herritarren itxarote-jarrerarekin batera, jendeak ez du ulertzen ingurumenarekiko jokaera suntsitzaileak aldatzearen garrantzia, nahiz eta adituek informazio zehatza eta argia ematen duten klima-aldaketak eragindako arriskuei buruz.

 Paradigma psikometrikoa 
Paradigma psikometrikoaren barruko ikerketak afektuak, emozioak eta estigmak arriskuaren pertzepzioan duten zereginean jarri zuen arreta. Melissa Finucane eta Paul Slovic izan dira hemen giltzarri diren ikertzaileen artean. Ikertzaile hauek Starren artikulua desafiatu zuten lehenik eta behin, adierazitako lehentasuna aztertuz: onartzeko prest dauden pertsonek zenbat arrisku dioten. Konturatu ziren, Starren oinarrizko ustearen kontra, jendeak, oro har, gizartearen arrisku gehienak onartezinak zirela uste zuela. Konturatu ziren, baita ere, borondatezko eta nahi gabeko arriskuen arteko arrakala ez zela Starrek zioen bezain handia.

Slovic eta bere taldea ohartu ziren hautemandako arriskua kuantifikagarria eta aurreikusteko modukoa dela. Gaur egungo arrisku mailak jarduera gehienetarako onartezinak direla uste du jendeak. Baldintza berdinetan, zenbat eta gehiago jaso pertsonek onura, orduan eta handiagoa izango da arriskuarekiko tolerantzia. Pertsona batek produktu bat erabiltzerakoan plazera lortzen bazuen, jendeak joera zuen bere onurak handiak bezala eta bere arriskuak baxuak bezala epaitzeko. Jarduera gustukoa ez bazen, epaiketak kontrakoak ziren. Psikometriako ikerketek erakutsi dute arriskuaren pertzepzioa hein handi batean intuizioaren, pentsamendu esperientzialaren eta emozioen araberakoa dela.

Ikerketa psikometrikoak ezaugarri asko identifikatu zituen, eta horiek maila handiagoko hiru faktoretan laburbil daitezke: 1) arrisku bat zer mailatan ulertzen den, 2) izu sentimendu bat zer mailatan gogorarazten duen, eta 3) arriskuaren eraginpean dauden pertsonen kopurua. Arrisku ikaragarri batek erraietako beldurrezko, kontrolik gabeko, hondamendiko, desberdintasuneko eta kontrolik gabeko sentimenduak eragiten ditu. Arrisku ezezagun bat berria eta ezezaguna da zientziarentzat. Pertsona batek zenbat eta beldur handiagoa izan jarduera bati, orduan eta handiagoa da hautematen duen arriskua, eta gehiago desiratzen du arrisku hori murriztea.

 Ikuspegi antropologiko/soziologikoa 
Ikuspegi antropologiko/soziologikoak postulatzen du arriskuaren pertzepzioak gizarte-erakundeek sortzen dituztela eta babestu egiten dituztela. Ikuspegi horretatik, pertzepzioak sozialki eraikitzen dira, erakundeen, balio kulturalen eta bizimoduen bidez.

 Teoria kulturala 
Arriskuaren Teoria Kulturalaren ildo bat Mary Douglas antropologoaren eta Aaron Wildavsky politologoaren lanean oinarritzen da, 1982an lehen aldiz argitaratua. Kultura-teorian, Douglas-ek eta Wildavsky-k lau “bizimodu” deskribatzen dituzte lauki-sare/talde baten antolamenduan. Bizitzeko modu bakoitza gizarte-egitura jakin bati eta arriskuaren ikuspegi jakin bati dagokio. Lauki-sareak pertsonak beren gizarte-rolean zein mailatan dauden mugatuta eta mugatuta sailkatzen ditu. Gizarte-murrizketak gehiago lotzeak mugatu egiten du banakako negoziazioa.Taldeak gizabanakoak elkartasun edo kidetasun sentimenduek lotzen dituzten mailari egiten dio erreferentzia. Loturak zenbat eta handiagoak izan, orduan eta lotura gutxiago izango dute norbanakoaren aukerek norberaren kontrolpean. Lau bizimoduak dira: hierarkikoa, indibidualista, berdintasunezkoa eta fatalista.

Arriskuaren pertzepzioaren ikertzaileek ez dute zabalki onartu teoria kulturalaren bertsio hori. Douglasek berak ere teoria polemikoa dela dio; ikertzaile asko eroso sentiarazten dituen hautespen arrazional indibidualaren paradigma gogokoenetik urruntzeko arriskua planteatzen du.

 Diziplinarteko ikuspegia 

 Arriskuaren anplifikazio sozialaren esparrua 
Arriskuaren Anplifikazio Sozialaren Esparruak (AASS) psikologiako, soziologiako, antropologiako eta komunikazioen teoriako ikerketak konbinatzen ditu. AASSek deskribatzen du nola arrisku-gertaeren komunikazioak bidaltzailearengandik bitarteko estazioen bidez hartzailearengana igarotzen diren, eta, prozesuan, arrisku-pertzepzioak anplifikatzeko edo arintzeko balio duten. Komunikazio-katearen maila guztiek (norbanakoek, taldeek, komunikabideek, etab.) informazioa sailkatzeko eta ulertzeko iragazkiak dituzte.

Esparru horrek azaldu nahi du zer prozesuren bidez zabaltzen edo arintzen diren arriskuak, arreta publikoa jasoz edo arreta publiko gutxiago jasoz. Markoa gertaera bakarrean talde desberdinen erantzunak konparatzeko erabil daiteke, edo gertaera anitzetan arrisku arazo bera aztertzeko. Arrisku-gertaera bakar batean, talde batzuek arriskuei buruz duten pertzepzioa anplifikatu dezakete, eta beste talde batzuek, berriz, arriskuari buruz dituzten pertzepzioak arindu edo gutxitu ditzakete.

AASSen tesi nagusiaren arabera, arrisku-gertaerek faktore psikologiko, sozial eta kultural indibidualekin elkarreragiten dute, arriskuaren pertzepzio publikoak handitzeko edo txikitzeko. Gizabanakoen eta taldeen jokabideek, orduan, bigarren mailako inpaktu sozial edo ekonomikoak eragiten dituzte, eta, aldi berean, arrisku fisikoa bera handitu edo murrizten dute.

Arriskuaren anplifikazioak eragindako domino-efektu horien artean daude, besteak beste, buru-pertzepzio iraunkorrak, merkataritza-salmentetan izandako eraginak, bizitegi-jabetzen balioetan izandako aldaketak, gaikuntzan eta hezkuntzan izandako aldaketak eta gizarte-desordena. Norbanakoek eta taldeek hautematen eta erreakzionatzen dituzte bigarren mailako aldaketa horiek, eta, ondorioz, hirugarren mailako inpaktuak sortzen dira. Goi-mailako inpaktu bakoitzaren aurrean erreakzionatu ahala, baliteke beste toki eta kokapen batzuetara zabaltzea. Ohiko arrisku-analisiek ez dituzte kontuan hartzen domino-efektu horiek, eta, beraz, gutxietsi egiten dituzte, neurri handi batean, zenbait arrisku-gertaeraren ondorio kaltegarriak. Arrisku-seinaleen distortsio publikoak mekanismo zuzentzaile bat ematen du, zeinaren bidez gizarteak modu osoagoan ebaluatzen dituen arriskua eta haren inpaktuak, arrisku-analisi batean tradizionalki kontuan hartu ez diren alderdietan.

 Erreferentziak