Burdin Aroa Gipuzkoan

Burdin Aroa Gipuzkoan aldaketa garaia izan zen, Neolitoa Gipuzkoan garatu osteko lehen abeltzain eta nekazarien, eta metalgintzaren hazkuntzarekin bat, lehen herri harresituak finkatu ziren. Europan eta Iberiar Penintsulan gertatzen ari ziren aldaketen erdian, K.a. 1. milurtekoa hartzen du, Brontze Aroaren garapenetik Gipuzkoa erromatarren garaian sartu arte.

Gipuzkoan herri harresituak garatu ziren, batez ere Oria ibaiaren arroan. Herri horien barnean jarduera ekonomikoa zegoen, nekazaritza, abeltzaintza eta metalgintzari lotuta. Han-hemenka beste etxalde batzuk ere egongo ziren, eta basogabetzea abiatu zuten, abereen elikadura eta nekazaritza lanak baimentzeko.

 Testuingurua 

Burdin Aroa K.a. 1. milurtekoari ematen zaion izena da, Azken Brontze Aroaren batera metalgintzaren garapen sistematikoa garatu zen garaia. Brontzea sortzeko kobrea eta estainua behar zen, eta metalen lanketak burdina ere lantzea ekarri zuen. Lurraldearen gaineko kontrola areagotu zen, eta lehenengo gune populatu finkoak sortu ziren Europan. Hallstatt kulturak gatzaren merkataritza bultzatu zuen, eta jabetza pribatuaren, estratifikazio sozialaren eta lurraldeen gaineko gatazkaren indartze nabarmena eman zen. Kutxatila-zelaien kulturak ehorzketaren ordez gorpuak erretzea ekarri zuen, Europa osoan zehar hedatu zen ohitura. Atlantikoko Brontze Aroaren amaieran, Iberiar penintsulan Mediterraneotik eta hegoaldetik Fenizia eta Mizenastar zibilizazioak eragina izan zuen. La Tène kulturak eztanda demografiko handia izan zuen, eta herri zeltak Europa osotik zabaldu zituen. Atlantikoan Bigarren Burdin Aroan gune harresituak ugaritu ziren, eta Erromatar Monarkia sortu zen, garapen militar handia izan zuena.

 Geografia 

Greziar eta erromatar geografiei begiratuta, gaur egungo Gipuzkoan hiru leinu egongo lirateke, baina horiek lurraldea benetan nola kontrolatzen zuten ez dakigu, eta baliteke mugimenduak egotea denboran zehar. Deba ibaitik Bizkaia alderantz karistiarrak bizi ziren, baina eremu horietan aurkitutako herri harresituak Moruko herri harresitua eta Murugaingo herri harresitua dira. Debatik Pasaiaraino, eta hortik hegoalderantz Trebiñu eta Burundaraino barduliarrak bizi ziren. Herri harresitu gehienak barduliarren lurraldean aurkitu dira, eta Arabako Lautadako batzuk (adibidez, Henaio), lurralde horren barruan zeuden. Klaudio Ptolomeoren arabera, karistiarrena zen Divae (Deba), baina barduliarren hiriak ziren Gebala, Gabaleca, Tullonium, Alba, Segontia Paramica, Tritium Tuboricum eta Tabuca. Gipuzkoako ekialdeko mugan, Bidasoa inguruan, eta Leitzaran ibaiaren ekialdean baskoiak bizi ziren. 

Lurraldeen barnean herrien arteko hierarkizazioren bat egongo zen, baina ez dugu oso argi nolakoa. Intxur, adibidez, oso handia da, eta Akutu eta Belaku, gertu daudenak, berriz, oso txikiak. Hala ere Murumendi, adibidez, Intxur baino txikiagoa izanda, garatuagoa ematen du. Herriak harresiz inguratuta egotearen arrazoia maiz herrien arteko gatazka gisa interpretatu da, baina arma gutxi aurkitu dira barduliarren herrietan (ez horrela La Hoyan, adibidez), eta horrek ez du iradokitzen herrien arteko gatazka handi ohikoa zenik.

 Bizilekuak 
Gipuzkoako Burdin Aroko bizilekuak ezagutzeko arazo nagusia gutxi aurkitu direla da. Euskal Herriko kastroak nabarmenak dira Nafarroa Garaia eta Araban, bereziki hegoaldean, eta badaude han-hemenka Kantauriko isurialdean. Ipar Euskal Herrian ere kopuru nabarmena dago. Gipuzkoan, ordea, gutxi aurkitu dira orain arte, bereziki Oria ibaiaren arroan eta Urola ibaian. Hala eta guztiz ere, litekeena da herri harresituez gain beste gune batzuetan ere bizitzea, han-hemenka egongo ziren etxaldeetan. Gipuzkoan gutxi batzuk aurkitu dira, baina duten egitura bezalakoak aurkitzen zaila da. Bestetik, kobazulo batzuetan Burdin Aroko jardueraren aztarnak aurkitu da.

 Herri harresituak 

{
  "type": "ExternalData",
  "service": "geopoint",
  "marker-size": "small",
  "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel ?img ?herriaLabel (?idLabel as ?title) (concat(?herriaLabel, '\\n', 'File:', substr(str(?img), 52, 400), '200px') as ?description) ('small' as ?marker_size) ('#228b22' as ?marker_color) ('landmark-JP' as ?marker_symbol) WHERE {\n  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language \"eu,es,fr,en\". }\n  ?id wdt:P31 wd:Q744099.\n  ?id wdt:P131* wd:Q95010;\n  wdt:P625 ?geo.\n  OPTIONAL { ?id wdt:P18 ?img .}\n  ?id wdt:P131 ?herria.\n}"
}
Gipuzkoako lurraldean herrixka ugari izango ziren Burdin Aroan, eta horietako bakoitzak eremu geografiko zabala hartuko zuen. Seguruenik jende-bilgune edo herri horiekin batera etxalde edo baserri gisako bizileku sakabanatuak ere izango zirencc-by-sa lizentziarekin argitaratua: . Gaur egun ezagutzen ditugu geografian zehar modu erregularrean banatuta dauden eta, oro har, ibai haran handiak kontrolatzen dituzten herri hauetako batzuk; bizileku edo habitat sakabanatuei buruzko informaziorik ez dugu, ordea.

Orain artean zortzi dira aurkitutako bizilekuak: Buruntza (Andoain), Basagain (Anoeta), Intxur (Albiztur-Tolosa) eta Murumendi (Beasain) Oriaren haranean; Munoaundi (Azpeitia-Azkoitia) Urolarenean; Moru (Elgoibar) eta Murugain (Arrasate-Aretxabaleta-Aramaio) Debarenean; eta Akutu (Bidania-Goiatz-Errezil) Hernioko mendigunearen inguruan. Hala ere, baliteke beste batzuk ere egotea. Hartzen dituzten azaleren artean alde nabarmenak daude, Intxurrekoak duen 17 hektareako azaleratik Buruntzakoaren 0,7 hektareakora bitartean daude guztiak (Munoaundik 7 ha, Murugainek 4,7 ha, Akutuk 3 ha, Basagainek 2,8 ha, Murumendik 1,9 ha eta Moruk 1,1 ha). Kasu guzti-guztiotan bertako erliebearen ezaugarriez baliatu ziren defentsarako bertako biztanleak, horien osagarri harresiak egin zituzten, eta zenbaitetan lubanarroez osaturik gainera. Oinplanoetan ere forma asko hartzen dituzte, neurri handi batean kokapenaren eraginagatik, nahiz taldearen ezaugarriekin eta beronen jarduerekin ere halako lotura bat baduten: forma kurbatu askotarikoak dira nagusi, obalak ere ageri dira kasu batzuetan, eta lerro zuzenak ere ikusten ditugu, esparruetako trazatu handienak mugatuz.

Barnealdeko espazioaren antolamenduak ez dio modu bakar bati segitzen, hain zuzen aukeratutako erliebearen eta bertakoen behar kolektiboen araberakoa delako. Zona lau eta terraza itxurakoak edukitzeak erraztu egin zezakeen, hasiera batean, bizileku-egiturak zein beste mota batzuetakoak finkatzea, nahiz kasu batzuetan itxura batean hain egokiak ez diren tokietan ere kokatu zituzten. Horrela, Intxurreko etxeak bertako haitzean egokituta daude, herriaren hegal leun batean, hegoaldean, tontorretik hurbil. Edonola ere, terraza itxurako azalerak, naturalak zein bestelakoak, oso maiz ikusten dira esparru hauetako gehienetan, eta badirudi, gainera, nagusiki bertan biltzen zirela biztanleen jarduera gehienak.

Baina barnealdeko espazioaren planifikazioak aldaketak jasan ditzake denbora igaro ahala. Izan ere, kontuan hartu behar da oso gutxi direla eraikinez trinko betetako esparruak; seguruenik, azalera handi samarra hartzen zuten herri haietako harresiaz barneko zona zabalak landaketa, larre eta abereak jasotzeko barrutietarako erabiliko zituzten, eta horien guztien banaketa unean uneko beharren arabera aldatuko zen. Euskal Herriko toki batzuetan, milurtekoaren bigarren erdialdean dagoeneko bazen hiri-antolamendurik, Guardiako La Hoya adibidez harresi barneko azalera oso-osorik hartuz ongi antolatutako etxe-sailak mugatzen dituzten espaloidun kaleez trazatuta dago argi eta garbi. Hala ere, hiri-antolamendu horren aztarrenik ez da agertu, oraingoz, Gipuzkoan indusitako aztarnategietan, Intxurrekoan aurkitutako etxebizitza guztiak zona berean lerrokatuta dauden arren. Herri horretako etxeen kokaguneen ezaugarriek gehiago gogorarazten dute beste habitat batzuk, esate baterako Europa erdialdeko Heuneburgekoa, hiru bat hektareakoa, Danubio ibaiaren gaineko tontortxo batean eraikia. Bizileku-egiturak elkarren ondoan altxatuta daude, eta modu irregularrean banatuta harresiaren trazatuaren eta eraikitzaileen beharren arabera; kasu guztietan, dena den, exentu daude, hau da, tarteetatik igarotzeko espazioak dauzkate, aldrebes samarrak eduki ere. Drainatze-sistemak argi eta garbi ageri dira, hala ere. Eginiko kalkuluen arabera, bertako biztanleak ez ziren berrehun baino gehiago izango.

Esparru horiek okupatuta egon ziren datak aldatu egiten dira batetik bestera; Karbono 14ren bidez egindako datazioetan oinarriturik, eta tipologi elementuak ere baliatuta, jakin badakigu lehen milurteko bizilekuak direla, gehienak bigarren erdikoak. Hala, orain artean Gipuzkoako herri baterako dugun datarik zaharrena orain dela 3.000 urtekoa da, Buruntzan zehaztua, eta berriena, berriz, orain dela 2.030 urtekoa, Intxurren lortua. Azken aztarnategi horretan, dena den, badugu 2.720±80-ko datazio bat, beharbada mendi horren lehen okupazio bati egoki diezaiokeguna, harresi handiak itxuratutako babes-sistemaren aurretiko sistema batena izan daitekeen zur zati baten bidez ezagutua. Alabaina, biztanle-dentsitate handieneko tokiek, etxebizitzek eta horien inguruek alegia, ematen dituzten datak hurbilagokoak dira: orain dela 2.270 eta 2.030 urte bitartekoak.

 Harresiak 
Kokatzeko egokia den tokia aukeratu ondoren, babes-egitura batzuk eraikitzen zituzten, neurri handikoak inolaz ere, etxebizitzak altxatuko zituzten ingurua eta, batzuetan, soroak eta abereentzako larreak egongo ziren eremuak babesteko. Zuraz gain harria eta lurra erabiliz, azalera desberdineko espazioak mugatuko zituzten harresiak, lubanarroak eta lubetak eraikiz; haietako batzuek gaur egun arte iraun dute, oso modu ikusgarrian. Sarritan babes hauek herria inguratzen zuten, eta harresi edo lubanarro-lerro paraleloak ere izan zitzaketen. Herria kokatzeko aukeratutako tokia berez, modu naturalean alegia, babestuta zegoenean, itxitura osatu egiten zuten biztanleek, nekez eta asko kostata eraikitako egituren bidez. Intxurreko herrian, adibidez, harresiak 1.500 metrotik gorako luzera ducc-by-sa lizentzipean: .

Obra hauen trazatuak eta egiteak berak lan hauetarako espezialistak beharko zituen, ongi garatutako antolamendu kolektibo batez eta denbora handi samarraz gain. Hala eta guztiz ere, gaur egun ziurtasunik ez dugu esateko horien guztien eginkizun bakarra balizko etsaien aurrean babestea ote zen; eraikin horien monumentu izaerak, agian, botere edo ospea islatuko zuen, inguruko zein urruneko lurraldeetako jendeen aurrean. Lubanarroak nabarmen ageri dira Intxurreko herrian, eta toki batzuetan lau metro sakon izatera heltzen dira; guztira 650 m-ko luzera dute, eta mendiaren gailur biak inguratzen dituzte, horien oinarrian zehar.  

Harresiak, oro har, bi horma atalez osatuta daude; horiek egiteko neurri desberdineko harriak erabili dituzte, eta mortairurik gabe jarri; bi paramentuon arteko hutsunea, berriz, harkoskoz eta lurrez beteta dago. Lodieran 2 eta 2,5 m bitartekoak dira, eta garaieran, berriz, kasu batzuetan 2 m-koak direla kalkula dezakegu; hauei erantsi behar, hala ere, bere garaian izan zitzaketen zurezko altxadurak, babes eginkizuna eraginkorrago egingo zutenak. Batzuetan, azaleratutako haitzak baliatzen zituzten babesen trazatuan sartzeko (Intxurren eta Buruntzan), horrenbestez batetik eraikuntza-lana murriztuz, eta bestetik obrari sendotasun handiagoa emanez. Kasu guztietan, badirudi harresia altxako zuten inguruko lurraren aurretiazko prestakuntza zegoela, hain zuzen sendoago izan zedin eta, hala, egituren erorketa saihestearren; izan ere, mendi hauetako malkarretan egiturak behera joatea ez zen aparteko kontua izango.

Zail egiten da esparru hauetako sarrerak non izango ziren zehaztea. Harresietan zabaldutako ateak neurri handi batean desitxuratuta daude, urteen joanagatik, eta aurkitzeko ere indusketa lan luzeak egin behar dira egitura horietan. Sarreron kokapena, dena den, zeharo lotuta dago bai babestu nahi den erliebe motari bai babesaren beraren diseinuari. Munoaundikoak sarreran bi dorre zituen, erliebeari guztiz moldatuta, sartzeko bira bat ematera derrigortzen zuena.

 Etxebizitzak 
Gipuzkoako herrietan garatutako ikerkuntzetatik ateratzen denaren arabera, badirudi hasierako etxeak borobilak zirela, Henaion  (Araba) adibidez ikusten direnak bezala. Denborarekin, etxebizitzak laukizuzenak izatera igaro ziren, batzuk hirurogei metro koadrotik gorako azalerarekin; erosotasun-maila aipagarria dute, eta beren baitan neurri handi samarreko famili multzoak hartuko zituztencc-by-sa lizentziarekin: .

Intxurren argitara ateratako etxe bien kasuan, oinarria egiteko bertako haitza jan zuten, mendiaren tontor bien arteko inguru lau batetik oso hurbil, eta hegoalderantz lerratuta daude, iparreko eta ipar-mendebaldeko haizeetatik babestearren zalantzarik gabe. Etxeetako batek 11 x 6 metro ditu, eta besteak 12 x 5, biak 60 metro koadro inguru, beraz. Etxe hauen estalkiak, kokapenari eta ezaugarriei erreparatuz gero behintzat, isurialde bakarrekoak izango ziren, eta landare-elementuz osatuak; hau da, landare-material mota hori zur eta adarrezko bilbe baten gainean kokatuko zuten, urari sartzen utzi ez eta etxe barruko suaren keari irteten uzteko moduan. Buruntzako kasuan harresiaren barnealdeari itsatsita egongo ziren, eta aurkitu dira zubate-ziri eta harri-lerrokadura bat. Ezagutzen ditugun etxebizitza gehienak inguruan eskuratutako materialez egin ziren eta, egitura hauek eraikitzeko baliatutako teknikei dagokienez, berriz, tokian tokiko ezaguera teknikoak eta lanerako moduak erabiliko zituzten; dena den, oro har sinpleak dira.

Etxeak egiteko materialak lurra, harria eta zura dira. Lurrak eraikuntzan duen erabilera sarri ikusten da geografi eremu zabaletan, bai oinarri ezinbesteko gisa, bai harriaren eta zuraren elementu osagarri gisa. Hala, kasu batzuetan hormak altxatzeko erabiltzen zuten edota, oso isolatzaile egokia izaki, zorua bota eta estalkia emateko. Intxurreko herrian pezo aztarnak aurkitu dira murru zonetan, batik bat paretari erantsitako sutegitik hurbilekoan. Basagaingo herrian hormak adar-bilbe batez eginda daude; bilbe hori buztinezko geruza batez estalita dago, eta kanpoalderantz azalera leuna erakusten du. Gainera, seguruenik pintatuta egongo zen azalera hori, Euskal Herriko mota honetako beste eraikin batzuetan ikusten den moduan. Aipatu Intxurreko etxebizitzetako zorua egiteko lur zapaldua erabili zuten.

Harria ere elementu garrantzitsua da etxebizitzen eraikuntzan, nahiz batzuetan bigarren mailako lehengaia besterik ez den. Inguruko geologiak finkatuko du zein harri mota erabiliko den, eta horren eraginez eraikin-tipologietako elementu batzuk aldatu egingo dira toki batetik bestera. Hezetasunetik babesteko material isolatzaile gisa behin eta berriro erabiltzen zelarik, murru batzuen oinarrian ageri da, zurezko egituren babes edo zutabeetarako ziri edo altxagarri gisa. Bertako haitzaren erabileraz aparte, Intxurreko etxeak haitzean bertan hondeatuta daudelarik, horixe baitute azpitzat, eta Basagaingo herriko zutabe-ziriak alde batera utzirik, oso gutxi da Gipuzkoako etxebizitzetan material horrek izan duen erabilerari buruzko dokumentazioa. Zuraren erabilera dagoeneko dokumentatuta dago Intxurreko, Basagaingo eta Buruntzako herrietan, are gehiago, jasotako aztarna edo hondar horietako batzuetan iltze edo ziri zuloak ere aurkitu dira. Zutabe-zuloak sarritan ageri dira, halaber, aztarnategi hauetan. Intxurreko eta Basagaingo esparruetan haritz eta pago zura dokumentatu dira.

 Bestelako eraikinak 
Baina bizileku-eraikinez gain, herri horien barnean beste egitura mota batzuk ageri dira, eta hauexetan garatzen zen hainbat jarduera, hala nola zeramikaren fabrikazioa, elementu metalurgikoen lanketa edo zenbait produkturen biltegiratzea, salmentarako batzuetan. Alta zeramika egosteko labeak edo metalezko objektuak egiteko erabilitakoak aurkitzea ez da batere ohiko kontua izaten aztarnategietan, beharbada kasu askotan barruti gotortu hauek oso neurri handikoak direlako. Zeramikazko piezetarako biltegiak edota aleak kontserbatzekoak ugariagoak dira inguruko lurraldeetako herrietako batzuetan, hain zuzen bertakoen garapen maila altuagoagatik; Gipuzkoako aztarnategiek, halaber, hainbat eraikin izango dute erabilera horietarako.

 Herri harresituetatik kanpoko eraikinak 
Herri harresituetatik kanpo ere jendea bizi zen, eta pentsa daiteke etxalde modukoak egongo zirela, bai eta beste lanbide batzuei lotutakoak. Ez dakigu egurrezko hesiak, edo oholen bidezko nolabaiteko babesak izango ote zituzten, horien hondarrak aurkitzea oso zaila baita, baina ezin dugu aukera baztertu. Hala ere, aire libreko bizilekuak aurkitzea zaila da, landare-geruzagatik, oso xumeak zirelako, edo gure herrien azpian daudelako. Aizarnan egindako ikerketa batean ikusi da K.a. I. mendeko okupazio bat egon zela gaur egun herrigunea dagoen leku berean. Burdin Aroko adibide gisa har daiteke Azkoitin 2003an aurkitutako Altamirako aztarnategia, burdina lantzeko gune metalurgikoa izango zena. Eta, bien artean, Txalintxo mendian, Burdin Aroko beste egitura bat aurkitu da, erabilera zehaztea zaila bada ere. Burdina lantzeko beste egitura bat Oiartzungo Aizegain da, Bigarren Burdin Aroan datatu dena. Oiartzunen bertan, estazio megalitiko batetik hurbi, Buluntxuko habitata dago, irekian zegoen bizilekua, etxolagune moduko bat. Etxola horiek lotzeko burdinazko iltzeak aurkitu dira.

Zarautzen, Andre Mariaren Zeruratzearen parrokian, Burdin Aroko etxe baten arrastoak aurkitu dira erromatar geruzaren azpian, sutondo plaka on batekin. Buruntzatik gertu, Andoainen bertan, Goiburuko San Esteban aztarnategia dago, orain dea 2500 urte inguruko materialekin, eta eskuz egindako zeramika batzuekin. Tolosan antzekoa da Laskoraingo San Esteban izena duen beste gune bat, K.a. VIII. mendean sortua, Lehen Burdin Aroan. Ez dago, hala ere, inongo egiturari lotzeko modurik oraingoz.

 Kobazuloak 
Batez ere abeltzaintzari lotuta kobazulo batzuk erabiltzen jarraitu zituzten Burdin Aroko gipuzkoarrek. Azken Brontzean eta Burdin Aroan datutakoen artean daude Mutrikuko Kiputz II, Altzaniako Antzuzkar, Debako Arbi eta Ekain V, Mendaroko Oarandai, Ataungo Lokatza eta Usategi, Aretxabaletako Gaztelu Arro IV eta Oñatiko Arrikrutzeko 53. galeria. Brontze Aroko jarduera egon zen Lizarraten ere. Ezin dugu baztertu de Luis Mariñoren hipotesia, kobazuloetako jarduera erlijioarekin lotutako erritualekin lotzen duena, nahiz eta Kantabriako testuinguruan kokatzen dituen froga gehienak.

 Ekonomia 
 Nekazaritza 
Nekazaritzaren iritsiera, hau da, Neolitoa noiz iritsi zen determinatzeko oso aztarnategi gutxi daude Gipuzkoan, bai ordea inguruan. Zaharrena Zarauzko Herriko Barra da: hor, orain dela 6.000 urte inguruko zerealen polena aurkitu da. Bizkaira garagarra orain dela 5.550 urte jada iritsi zen, eta garia Kantabriara ere paretsu eta gari zuria edo artatxiki iletsua Brontze Aroan. Burdin Aroa iristerako nekazaritza zabalduta zegoen jada, nahiz eta Gipuzkoako lurrak ez diren onenak horretarako, eta beti egon den abeltzaintzak garrantzi handiagoa zuenaren susmoa.

Basagaingo eta Munoaundiko indusketek bestelako panorama erakutsi digute, jada sartutako espezie askorekin. Bertan jasotako polenak eta ikaztutako aleek erakutsi dute landatzen zirela oloa, olo gaiztoa, garagarra, artatxiki iletsua, gari zuria, ilarra, larre-oloa, garagar biluzia, baba, lihoa, plantaina eta mingarratza (aziendek jateko egokiak). Era berean, baliatzen ziren hurritzak, urkiak, argi-belarrak eta hirustak, eta intsusa beltza. Aniztasuna ikusita, ziurrenik landaketa-errotazioa egingo zuten, lehenik lekaleak jarrita, ondoren garia eta, azkenean, garagarra. Estrabonen testua jarraituz (ikus Ohiturak atala), garagarrarekin eta gariarekin edariak egiten zituztela pentsa dezakegu, garagardoa lehenengoarekin, eta caelia izenekoa bigarrenarekin.

Zerealen landaketarekin batera errotak ere sortu zituzten, gehienak errekarriekin eginda. Bi harri hartuta, bata bestearekin igurtziz behekoa ganbila izatea lortzen zen, eta hor ehotzen zen alea. Bigarren Burdin Aroan errota biribilak agertu ziren, birakariak zirenak, beranduago erabiliko ziren errota gehienen antzera. Harrizko eta burdinazko igitaiak egiten zituzten, eta Basagainen burdinazko golde-mutur bat agertu da. Zeramikazko ontziak egiten zituzten, nekazaritzari lotutako materialak gordetzeko, eta ohikoa zen etxebizitzen barnean horiek gordetzea.

 Abeltzaintza 
Herri harresituak altura ertaineko zonetan kokatuta daude, eta guztiek dituzte inguruan abeltzaintzarako erliebe egokiak. Larre garaienak, gaur egun gertatzen den moduan, uda parteko hilabeteetarako izango ziren, hau da, urte-sasoien araberako erabilera ematen zen. Abere azienda, une honetan, ardi, ahuntz, behi eta txerriz osatuta zegoen nagusiki, Neolitoan jada etxekotuak. Horixe ikusten da-eta Basagaingo herrian aurkitutako aztarnetan eta lurralde honetatik hurbileko beste askotan. Alabaina, eta oraingoz Gipuzkoan ez eduki arren aipatutako espezie horiez bestelakoen hezur-aztarnarik, seguruenik zaldia, txakurra eta oiloa ere izango ziren tartean, azkeneko horiek dagoeneko baziren-eta Araban Bigarren Burdin Aroan, La Hoyako herrian. Txakurra Paleolitotik dago Gipuzkoan (Erralla, Marizulo), eta zaldia Brontze Aroan iritsiko zen, eta ohikoa izango litzateke Burdin Aroan, Veleiako zaldizkoaren irudiak erakusten duenez. Maiz astoa ere egongo zela aipatu bada ere, Fenizian etxekotu eta Gipuzkoara iritsi zenerako, garai historikoan geundeke.

Herrixketako batzuetan jasotako polenen azterketak esparru hauetatik hurbileneko zonetan zegoen landare-paisaia motei buruzko informazioa eman digute, eta ongi antzematen da bizilekuen inguruko deforestazioa ohiko kontua zela, batetik jendeak zura erabiltzen zuelako, eta bestetik zuhaitzik gabeko lurrak behar zituztelako nekazaritzako lanak egin eta abereentzako larreak edukitzeko. Ganadu horren parte bat, herrietatik hurbil samarreko larreak aprobetxatu ostean, inguru garaiagoetara aldatuko zen uda parteko hilabeteetan, lehenagoko kulturetan egiten zuten moduan alegia; are gehiago, praktika horrek inolako etenik gabe segitu du gaur egun arte. Aralar, Aizkorri edo Hernio bezalako mendilerroak abeltzain eta ganaduaren egonleku izango ziren urte-sasoi batzuetan; honen hainbat arkeologi lekuko agertu da dagoeneko, esate baterako Urbian.

Abeltzaintzaren garapenak Burdin Aroko jendearen eskura jarriko zituen, besteak beste, haragia, gantza -beharbada oliba-olioaren ordez erabiltzeko zenbait gauzatan- eta esnea, baina jaki horiez gain hainbat lehengai ere eskainiko zizkien, hala nola artilea, larrua edo adarra, baliagarriak guztiak inondik ere ehunak eta funtsezko beste artikulu batzuk egiteko. Baina esandako guztiez gain, idi eta zaldien bidez behar zuten indarra izango zuten lurra goldatzeko, gurdiak garraiatzeko edota toki batetik bestera mugitzeko. Gazta eta beste esneki batzuen fabrikazioa dokumentatuta dago ganadua ageri den aztarnategi batzuetan; horretarako, larruzko edo egurrezko ontziak erabiliko zituzten, zulatutako zeramikazko ontziez gain, eta baita hainbat iragazki ere. Esnea mamitzeko egurrezko ontziak erabiliko zituzten, eta bertan harri beroak bota. Ontzi horien forma ez zaigu heldu, baina harriak bai. Funtzionamendua kaikuaren berbera izango litzateke, beraz. 

Burdin Aroan ugari ziren artaldeak izango ziren arropak eta beste ehun batzuk egiteko lehengai nagusia eskainiko zutenak. Herri protohistorikoetako etxebizitzetan ehundegi aztarnak aurkitu izana eta noizean behin azaleratutako ehun hondarrak adieraziaren lekuko ditugu.

 Ehiza eta janari bilketa 
Produkzio-ekonomia baten erabateko garapen fase batean bagaude ere, lehenago garaietako harrapaketa praktika batzuk mantentzen ziren, jende hauen elikaduraren osagarri izango baitziren. Hala ere, abelazkuntzan aritzeaz gain animali espezie batzuk ehizatzen segituko zuten, jateko gehienbat. Antzeko zerbait gertatuko da landare espezieekin ere, ezen uzten osagarri gisa dietarako baliagarriak diren fruituak eta landareak biltzen jarraituko zuten; sasi-hostoen (Rubus fruticosus) eta intsusaren (Sambucus nigra) fruituen kasuan, nagusiki sendagai gisa erabiliko zituzten. Oraindik dokumentazio argirik ez badago ere, orein eta basurdea ehizatzen zituztela uste dugu. 

Arrantzari dagokionez, berriz, Burdin Aroko aztarnategi batzuetan jasotakoari esker badakigu jarduera horretan aritzen zirela, eta bai brontzezko amuak bai, geroago, burdinazkoak erabiltzen zituztela, are sareak ere beharbada; dena den, une horretako gipuzkoar herrixketako jarduera horri buruzko zerbait jakitea ahalbide diezagukeen dokumenturik ez dugu, oraindik.

Nekazaritzan jardutearekin batera, esparru harresitu hauetako biztanleek landare espezie zenbait biltzen jarraitzen zuten, Historiaurrearen sorburutik beretik egiten ari zen moduan, eguneroko bizitokietatik urrunegi ez dauden inguruetan berez hazten baitira landareok. Estrabonek zioen batez ere ezkurra jaten zutela, lehortuta eta txikituta, eta ogi egina. Buruntzan eta Basagainen ugari dira ezkur hondarrak, eta pentsatzekoa da landutako zereal eta lekaleen osagarri gisa erabiltzen zutela, zeren eta zerealak uda partean biltzen diren bitartean ezkurra udazken hasieran bil baitaiteke; gainera zerealek dituzten antzeko nutrizio ezaugarriak dauzka, karbohidratoak, koipeak, proteinak eta zuntza ditu eta. Kontuan hartu behar da hektareako ezkurraren produkzioa zerealarena baino altuagoa dela. Ezkurraz gain, hurrak, koipe-olio eta bitamina ugarikoak, intsusa-baiak eta masustak biltzen zituzten.

 Zeramika 
Zeramika pieza ugari aurkitu dira Gipuzkoako Burdin Aroan, gehienak puskatutako ontziak. Pieza sorta zabala fabrikatuko zuten etxe edo herri mailako tailerretan, eskuz hasieran, eta zenbaitetan, digitazio, azkazal marka, ebakidura eta lokarri-formako gaiez apainduko zituzten. Materiala bertatik atera zitekeen, erraza baitzen Gipuzkoako lurretan beharrezko buztina lortzea. Ontziak, normalean azpi laukoak, batzuetan neurri txiki edo ertainekoak dira -hauek sukaldekoak direla esan genezake-, eta beste batzuetan oso neurri handiak hartzen dituzte, likidoak edo janariak (ura, aleak, fruituak, etab.) jaso ahal izateko. Tipologiari begiratuta aniztasun handia egon arren, S forma leunak sarritan ikusten dira, eta lantzean behin, berriz, kono-enbor formak, lepo irekiak edo irekitzera egiten dutenak nagusi. Gainazalei emandako tratamendua deskribatzea ez da batere erraza, zeramika hondar horietako gehienak gure eskuetara zein egoera txarrean iritsi diren ikusita. Dena den, badirudi gehienetan leundu besterik ez zituztela egin, eta soilik oso noizean behin distirarazicc-by-sa lizentziapean: . Buruntza, Basagain, Munoaundi eta Intxurreko herriek aukera bikaina eskaini dute eskuz egindako milaka ontzi zati berreskuratzeko. Horien artean azpimarratzekoak dira, inondik ere, Buruntza eta Intxurreko ontzi handiak, lokarri digitatuz apainduak, eta kasu askotan horiek bezalaxe apainduta dauden neurri ertain eta txikiko batzuk. Llanosek egindako proposamen baten arabera, dekorazioa tresnaren erabilerarekin lotuta egon liteke.

Ontzi mota hori eratzen duten oreek oso prozesu nabaria jasan dute zeuden tokian utzi ostean, eta horrek izugarrizko eragina izan du ontzien gogortasun eta kontserbazioan, zeramika-oreari sendotasuna ematen dioten kaltzitazko gehigarriak zeharo disolbatu baitira. Erabilitako materiala arreta handiz aukeratuta dagoela antzematen da, eta buztina herrixketatik oso urrun joan gabe bildua dela, kilometro batetik zortzirako tartean alegia. Pieza horiek 600 eta 750º C bitartean egosiko zituzten, lurrean egindako zuloetan, zeren eta egoste nagusiak erredukzio-motakoak ziren, eta oso irregularrak; gainera, batzuetan antzematen dira garrekin izandako zuzeneko kontaktuaren aztarnak. Hala eta guztiz, badira azken egoste oxidatzailea izan zuten zeramika batzuk, oso labe sinpleetan fabrikatuak beharbada. Santiagomendin aurkitutako zeramika-labea nahiko sinplea da, baina orain dela 2500 urteko ingurukoa da, Lehen Burdin Arokoa.

Milurtekoaren lehen erdia igaro eta gero, aztarnategi batzuetan (Basagain, Moru eta Munoaundin) kalitate hobeagoko zeramika mota bat agertu zen, tornuz egina eta normalean zeltiberiar deitua; kolorez gorri-laranja da, eta zeramika horren bidez oso milimetro gutxiko lodiera duten pareta fineko pieza txikietatik hasi eta produktuak biltzeko neurri handi samarreko ontzietaraino heltzen dira. Hala ere ezagutzen ditugun kasu guztietan zeramika hau gutxienekoa da eskuz egindakoarekin alderatuta. Eta batzuetan ez da aurkitu ere egin, adibidez Intxurren. Atentzioa ematen dute, dena den, Basagaingo herrixkan aurkitutako gopor txiki batzuen zatiek, oso pareta mehekoak baitira, ertza kanporantz biratua eta zilbor-formako hondoa baitute. Era berean, Basagain eta Munoaundiko indusketetan aurkitutako ertz lodi eta molduradun zati batzuk aipatu behar dira, ontzi handi batzuenak zalantzarik gabe.

 Metalgintza 
Brontzearen fabrikazioak segitu egingo zuen lehen milurtekoan, nahiz burdinaren metalurgia sartzeak bigarren maila batean lagako zuen. Gipuzkoan brontzea lortzeko mea-baliabideak urri izan arren, nabarmen ikusten dugu brontzea fabrikatu zutela; izan ere, produkzio horren lekuko ditugu arkeologi lanetan berreskuratutako hainbat pieza, metala urtuz eta moldeak erabiliz eginak. Seguruenik metalurgi inguruekiko merkataritza harremanez baliatuko ziren galdaketarako lingoteak edo opil itxurakoak eskuratzeko zein pieza zaharrak amortizatzeko, edota bereak dituzten meatokiak ustiatzeko, nahiz haietako mea pobrea izan. Metal honekin bere jardueretarako lanabesak egingo zituzten, armez eta apaingarriez gain.

Badirudi burdinaren metalurgia Ebroren arroan sartu zela, K.a. VIII. mendeaz geroztik; dena den, metal horren bidez egindako material asko K.a. V. mendea baino lehenago datatuta daude, nahiz balitekeen lehenagotik hainbat objektu manufakturatu sartu izana, teknologikoki aurreratuago zeuden zonekiko harreman komertzialei esker. Denborarekin, ezaguera teknologikoa ere garatuko zuten, eta inguruko meak bilatuko zituzten. Basagainen, Munoaundin, eta lehen esan bezala, Azkoitiko Altamiran eta Oiartzungo Aizegainen metalurgiaren hondarrak aurkitu dira.

Edonola ere, burdina iristeak metalezko objektu gehienak burdinez fabrikatzea, forjaketa bidez, ekarri zuen, eta brontzea nagusiki apaingarriak egiteko baztertzea, esaterako fibulak, eskumuturrekoak edo eraztunak egiteko. Aitzitik, lursailetan lan egiteko lanabesak, hala nola igitaiak eta golde-muturrak, aizto edo guraizeak, eraikuntzarako iltze edo grapak, edota armak besteak beste, burdinazkoak egingo zituzten aurrerantzean. Metala nondik lortzen zuten ez dago argi, baina Euskal Herrian burdina ugaria da, kobrea edo eztainua baino gehiago. Basagain inguruan, adibidez, burdina garai modernoa arte ustiatu da, baina ez dakigu garai hartan egingo ote zuten, edo azalekoa soilik landuko ote zuten. Era berean, ez dakigu non lantzen zuten, herrien barruan ez dugulako aurkitu laberik baina bai zepak.

Aipamen berezia merezi dute Axtrokiko ontziek, Azken Brontze Aroan egindakoak eta Aretxabaletan ezkutuan aurkitu zirenak. Urrezkoak dira, 325 gramoko pisua dute eta bozelketa bidez egindakoak dira. Ez dakigu zein testuingurutan erabili edo heldu ziren bertara, baina Europan zehar zabaldutako ereduen berdintsuak dira. Uste denez, ontzi hauek zeremonia erlijioso edo erritualetan erabiltzen ziren, Europa erdialdean eta Europa Atlantikoan aurkitutako Brontze Aroko beste ontzi batzuen antzeko estilokoak direlarik. Hauen antzeko ezaugarriak dituzte, adibidez, Terheideko urrezko katiluak, Eberswaldeko urrezko altxorreko katiluak eta Leiroko kaskoa.Casco de Leiro: https://es.wikipedia.org/wiki/Casco_de_Leiro  Forma aldetik desberdinak baina antzeko dekorazioa dute "urrezko kapelak edo xisterak".

 Merkataritza 
Nekazaritzan eta abelazkuntzan gertatu zen garapen aipagarriak, aurrerapen teknologiko garrantzitsuez gain, lehenagoko garaietan baino produkzio handiagoak ekarri zituen, eta horrenbestez kasu askotan soberakinak sortuko ziren. Soberako produktu horiek izango ziren merkataritza jardueraren gai, eta horrela, salerosketa edo trukean arituz beste materia batzuk eskuratzeko moduan izango zen jendea. Gaur egun hainbat elementu dugu eskura, komertzio horren nondik norakoak argitzeko bidean aurrera egiteko. Izan ere, herrietako batzuetan metalezko pisuak aurkitu dira, hainbat marka eta pisu desberdinak dituztenak. Eta oso adierazgarria da, era berean, Arabako La Hoyako pisu-multzoa, maila zeltiberiarrekoa, brontzezko zein burdinazko piezak dituena. La Hoya eta La Custodia (Viana) beroiak ziren, baina Gipuzkoan barduliarrak. Hala ere, Munoaundin aurkitutako pisuek eta La Hoyan zein La Custodian aurkitutakoek unitate-sistema berbera erabiltzen zuten, eskuarki 18,51 gramoko unitatea, eta berarekin 12ko multiploak egiteko aukera ematen zuten pisu gehigarriak. Gehienez ere 225 gramo inguru pisa zitezkeen, kopuru oso txikia dena, eta ziurrenik metal preziatuekin lotuta egongo zena. Aurkikuntza horiek guztiek, jarduera komertziala egiaztatzeaz gain, matematika-ezaguerak taldearentzat ohikoak zirela adierazten digute. thumb|Basagaingo beira-orezko lepoko aleak.Gipuzkoako aztarnategietan, bai Intxurren, Basagainen, Santiagomendin eta Munoaundin, aurkitutako beirazko piezek, halaber, europar kontinenteko beste toki batzuekiko harreman komertzialak garatu izanaren aukera jartzen digute aurrean, Pirinioen iparraldean egin direla uste baita. Bitxi haietako batzuen edertasunak ongi erakusten digu nolako garapen maila lortu zuten gure Historiaurreko azken mendeetako nekazari eta abeltzainen gizarte hauek.

Estrabonek esaten zuen ez zutela txanponik ezagutzen, eta trukea erabiltzen zutela merkataritzarako. Momentuz Gipuzkoan aurkitu diren Burdin Aro amaierako txanponak Usategi leizekoak dira, Ataunen. Barskunesko lau txanpon, Turiasuko bi eta Sekobiricesko beste bi ziren, K.a. 72 inguruan bertan ezkutatutakoak.

 Kultura 
 Ohiturak 
Burdin Aroko herrietako biztanleak irudikatu nahi baldin baditugu, Estrabonen testuetara jo behar ezinbestean. Estrabonek ez zuen bisitatu ingurua, eta akats nabarmenak egiten ditu, maiz beste norbaitek emandako informazioa erabiltzen baitu. Zentzu horretan informazioaren zehaztasuna eztabaidagarria da. Bere Geografia lanean, K.a. 29 eta K.a. 7 artean idatzia, zehaztasun handirik gabe honela deskribatzen ditu eskualdeko herritarrak:

Kontuan hartu behar da Estrabonen edo Ptolomeoren lanak hiritar aristokraziak irakurtzeko egiten zirela, eta horregatik estimu baxuan zituztela abeltzainak ziren herriak edo menditarrak, zibilizatu gabekotzat zituztelako. Baskoien lurraldean eta inguruko mendietan bizi zirenen inguruan interes askorik gabe, basati eta menderaezin zirenaren mitoa zabaldu zuten, mendeetan jarraitu zuena. Hala ere, Gipuzkoa erromatarren garaian ikusi besterik ez dago ohartzeko periferiako eremua izanagatik, ez zela bereziki gatazkatsua, eta barduliarrak zein baskoiak Erromako armadaren parte izan zirela beranduago Britanian.

 Sinismenak 
Nekropolirik gabe, datu idatzirik gabe, eta idazkunik gabe, ezin dugu jakin zein sinismen zituzten garai hartako gipuzkoarrek. Idazle klasikoek esaten zuten herri zeltiberiarrek eta Iberiako iparraldekoek bazituztela "jainko izengabeak" eta "ilargi beteko gauetan familiek gurtza eskaintzen diote, egunak zabaldu arte dantza eginez, etxeko atearen aurrean"ἔνιοι δὲ τοὺς Καλλαϊκοὺς ἀθέους φασί, τοὺς δὲ Κελτίβηρας καὶ τοὺς προσβόρρους τῶν ὁμόρων αὐτοῖς ἀνωνύμῳ τινὶ θεῷ θύειν ταῖς πανσελήνοις νύκτωρ πρὸ τῶν πυλῶν, πανοικίους τε χορεύειν καὶ παννυχίζειν..

Gipuzkoan aurkitutako erabilera sinbolikoko objektu nagusia Axtrokiko ontziak dira, urrezkoak, eta Hallstatt kulturari loturikoak. Euren dekorazioan estilizatutako ilargiak (edo eguzkiak) daude. Andrésen arabera "Axtrokiko figuren estilo sinple eta errepikatuak, ez baitira jada errealistak, sinbolikoak baizik, aurretiazko ezaguera batetik erlijio ikurreranzko lerradura erakusten du: kosmosaren irudikapen bat, ez erretratu bat". 

Merkataritza atalean aipatu denez, kristal urdinezko bitxiak nahiko zabalduta zeuden. Inguruetako ehorzketa askotan ikusi denez, ale bakarrarekin ibiltzea ohikoa izango zen, asko zituzten lepokoekin baino. Kristalek duten begi itxurako markek iradokitzen dute erabilera apotropaikoren bat, begiak zortearekin lotura izaten baitu.

Gorpuak errausten zituzten, eta hurrengo atalean ikusiko ditugun tumulu eta harrespiletan jartzen zituzten errautsak. Ez dakigu herrien inguruan ba ote zegoen bestelako ehorzketarik, baina Basagainen aurkitu dira hiru hilarri.

 Ehorzketak 
Burdin Aroan, Europa osoan zehar, gorpuak errausteko ohitura zabaldu zen, bereziki kutxatila-zelaien kulturaz geroztik. Hala ere, errautsekin egiten zutena asko aldatzen zen leku batetik bestera. Euskal Herriko Ebro haranean kutxatila-zelaiak agertu ziren, Gipuzkoako mendebaldean zistak ziren ohikoena, eta Leitzaran ibaitik ekialdera zein Pirinioetako mendebaldean harrespilak erabiltzen ziren. Gipuzkoan herri harresituak ezagutzen ditugu, baina oraindik ez da aurkitu bertan edo inguruan lotutako nekropolirik. Kutxatila-zelaien kulturak ohitura zuenez zulo sakonak egiteko, zaila izaten da horiek aurkitzea. Gipuzkoan bi ohitura desberdin aurkitzeak, bata oraindik ezezaguna, eta bestea harrespiletan zentratuta, barduliarren eta baskoien arteko hileta-praktika desberdina zegoela iradokitzen du.

{
  "type": "ExternalData",
  "service": "geopoint",
  "marker-size": "small",
  "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel ?img ?herriaLabel (?idLabel as ?title) (concat(?herriaLabel, '\\n', 'File:', substr(str(?img), 52, 400), '200px') as ?description) ('small' as ?marker_size) ('#228b22' as ?marker_color) ('landmark-JP' as ?marker_symbol) WHERE {\n  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language \"eu,es,fr,en\". }\n  ?id wdt:P31 wd:Q935773.\n  ?id wdt:P131* wd:Q95010;\n  wdt:P625 ?geo.\n  OPTIONAL { ?id wdt:P18 ?img .}\n  ?id wdt:P361 ?herria.\n}"
}
Errausketa egur-pila handiekin egiten zen, gorpua bertan erretzen zen hildakoaren ostialmenduarekin, eta ondoren errautsak jaso eta bestelako opariak ere sar zitezkeen ehorzketa lekuan. La Hoyan edo Castejóngo El Castillon ikusitako eredua erabiliko balute, nekropoliak harresietatik kanpo leudeke, begiz kontrola zitekeen distantziara. Haur jaio berriak ez ziren errausten, baizik eta etxeko murruen barruan lurperatu, zuzenean etxean egindako zulo txiki batean.

Cromlech edo harrespilen kasuan mendiko monumentu megalitiko mota bat da. Harriak borobilean jartzen ziren, eta errautsak erdian. Pirinioetan milatik gora aurkitu dira, horietatik 36 Gipuzkoan. Normalean, monumentu bakoitza pertsona batentzat eraikitzen zen, nahiz eta badiren berrerabilpen kasuak. Hiru eta zazpi metro arteko diametroa izaten zuten, eta espazio itxi bat irudikatzen saiatzen ziren. Eraikuntzan landaredia kenduko zuten erdian, ondoren lurra, eta, batzuetan, kanpoko buztina ere ekartzen zuten lur hori berriro estaltzeko. Errautsak eta ostilamendua erdian jarri aurretik, ortostato deitzen diren harriekin osatuko zuten zirkulua. Errautsekin batera oso gauza gutxi jarri ohi zituzten, normalki harrizko tresnaren bat.

 Zutarriak 
Ez dago argi zutarriak Brontze Aroan eraikitzen hasi ote ziren, edo Burdin Aroko elementuak diren. Izan ere, monumentu megalitiko horiek ez ziren erabiltzen lurperatzeko, eta ez dute testuinguru kronologikorik. Batzuk gaur egun mugarri gisa erabiltzen dira, eta baliteke iraganean antzeko eginkizuna izatea, lurraldea bera markatzeko zutikako harriak, mendi gainetan eraikitakoak.

 Hizkuntza 

Ez dakigu zer hizkuntza hitz egiten zen edo ziren Burdin Aroko Gipuzkoan, ez baita idazkunik aurkitu, eta iturriak ez direlako oso zehatzak. Aurkitu ditugun lehen arrastoak jada erromatarren garaiko esteletako izenak dira, adibidez Andrearriagako estela, non VALBELTESONIS irakur daitekeen, Val(erius) Belteso/nis (filius) gisa interpretatu dena. Valerius izen erromatarra da, baina Belteso bertako izentzat hartzen da. 

Iturri klasikoengatik eta toponimiagatik dakigu euskal esparruan (egungoa baino lurralde zabalagoa hartuz) bazirela hizkuntza zeltak, zeltiberiarrak eta aurreindoeuropearrak. Horien artean zeuden baskoniko deitu dena, akitaniera eta iberiera. Zeltak Erdialdeko Europarekin lotuta daude, eta protozeltiberiera deitzen duguna K.a. V. mende inguruan sartuko litzateke Pirinioetatik. Hizkuntza horretan idatzitakoa idazkera iberikoz egina dago, fenizieraren eta grezieraren ereduak hartuta garatu zena. Iberiera Zaragozaraino iristen zela uste dute aditu batzuek, eta, hala, harremanak izango zituela akitanierarekin, mailegu lexikoak barne; beste batzuk, dena den, iberieraren hedadura desberdinez mintzatu dira, berezko eremua eta lingua franca gisa izango zuena bereiziz. Baskoien hizkuntzan dukegun lekukotasun bakarra Irulegiko Eskua da, gardena ez dena. Akitanierazko lekukotasunak askoz gehiago dira, testuak ez badira ere (pertsona- eta jainko-izenak soilik), eta euskararekin lotzea askoz errazagoa daGorrochategui Churruca, Joaquín. 2007. “Onomástica de origen vasco-aquitano en Hispania y el Imperio Romano”, in: M. Mayer; G. Baratta; A. Guzmán (ed.), Acta XII Congressus Internationalis Epigraphiae Graecae et Latinae, Barcelona, 629-634 or.. Euskararen historia ikertzen dutenek aitzineuskara deitu diote historia idatzia baino lehenagoko euskararen berreraiketa hipotetiko horri, eta mugak nabarmen zabaldu dituzte, gaur egungo Euskal Herritik iparralderago eta ekialderago. Baskonizazio berantiarraren ideia euskarritzen dutenentzat, aitzineuskara baskoien edo/eta akitaniarren hizkuntza zen, eta Erromako Inperioa erori ondoren zabaldu zatekeen gainontzeko euskal lurraldeetara. Ikerketa paleogenetikoek ez dute babesten biztanleria mugimendu esanguratsurik, baina zaila da Burdin Aroan zer nolako egoera zegoen zehaztea, errausketak antzinako DNA lortzea ezinezko egiten duelako.

Joakin Gorrotxategik autrigoien, karistiarren eta beroien hirien izenak aztertuta, euskaratik interpretatzea zaila dela ondorioztatu zuen. Autrigoien eta beroien kasuan zeltiberiarrak direla argudiatu zuen, baina karistiarrenak hortik ere interpretatzen zailak zirela. Barduliarren kasuan, substratu indoeuroparra zegoela aipatzen zuen, batez ere hegoaldean, baina iparraldean askoz zailagoa zen ondoriorik ateratzea. Kontuan hartu behar da aipatzen diren barduliarren hamar hiri izenetik zortzi Araban daudela, eta soilik bi Gipuzkoan. Koldo Mitxelenak iparraldeko barduliarrek eta baskoiek hizkuntza antzekoa zutela pentsatzen zuen, hizkuntzen ekonomia aldetik bazen ere«Será siempre ocioso el interrogar a los autores clásicos sobre la lengua de los várdulos y caristios, por no hablar de la de los autrigones: aunque éstos callen, todo el mundo parece estar de acuerdo en que los vascones, por aquello del nombre y también porque el euskara al fin y al cabo tuvo que hablarse ya entonces en alguna parte, no lejos de aquí, eran vascos de lengua, aunque con razonable seguridad esto no debía ya de ser cierto para todos ellos en el siglo I a.C. Por lo que ellos nos dicen, tanto se puede sostener que várdulos y caristios, al menos en la parte norte de su territorio, hablaban la misma lengua que los vascones septentrionales, como que la coincidencia se daba más bien hacia el oeste, con las hablas cántabras sin duda indoeuropeas, ya que a veces los textos parecen olvidarse de su existencia específica al incluirlos, por omisión o comisión, entre los cántabros. Somos bastantes los que pensamos que la primera hipótesis es la que tiene más probabilidad de ser correcta, aunque sólo sea por razones de economía: para pensar que una lengua que luego vemos firmemente implantada en un territorio hasta el día de hoy es ahí advenediza, tiene que haber razones de fuerza excepcional.»Mitxelena, Koldo, «Sobre la lengua vasca en Álava durante la Edad Media», in Vitoria en la Edad Media, Gasteizko Udala, 1982; 303. orrialdea. . Halaber, Gorrotxategik planteatzen du Gipuzkoako eta Gernika arteko Bizkaiko kostaldean kontaktu askoz handiagoa egongo zela akitaniar eta baskoiekin, baztertu gabe hizkuntzen auzia askoz konplexuagoa izatea, Araban aurkitutako euskal jatorriko bizpahiru izenek edo Lizarran aurkitutako jatorri zeltakoek erakusten duten bezala. Zalduaren iritziz, hainbat toponimo indoeuroparrek (latinaren aurrekoek zein latinezkoek) duten bilakaera fonetikoa ezin da azaldu tartean beste hizkuntza erromantze edo indoeuropar bat egon balitz, eta jatorri zelta duten (-ama atzizkidunak, adibidez Zegama edo Beizama) zein argiki latina direnak (Getaria) soilik azal daitezke Gipuzkoako eremu zabal batean aitzineuskara balitz hitz egiten zen hizkuntza toponimo horiek iritsi edo finkatu zirenean. Arabarekin mugan dauden inguruetan hizkuntza indoeuroparrek eragin nabarmenagoa izango zutela proposatzen du, baina Alba (Durruma) eta Entzia mendilerroa aitzineuskararen esparru gisa sailkatzen ditu.

 Erromatarren iritsiera 

Ez dakigu zehazki noiz eta nola gertatu zen gaur egun Gipuzkoan den lurraldearen konkista, iturriek ez baitute aipamenik egiten. Estrabonen arabera, Deba ibaiaren ekialdeko gipuzkoar zatian karistiarrak bizi ziren, Debatik Pasaia ingurura barduliarrak, eta Pasaiatik Bidasoara baskoien lurraldea zen. Baina barduliarren hiri nagusiak aipatzen direnean, horietako asko hegoaldean daude, Arabako Lautadan. Eskualdea erromaren esferapean sartu zen Sertoriok K.a. 76an Luzio Kornelio Silaren gobernuaren aurka egin eta matxinatu zenean. Erromako Senatuak Ponpeio bidali zuen Hispaniara, eta hor aipatzen du Tito Liviok lehen aldiz baskoiak. Sertorioren gerraren garaian gatazka egon zela badakigu, eta Ponpeiok hor sortu zuen Pompaelo (Iruñea) hiri gisa. Handik gutxira sortuko zen Oiasso (Irun) portu gisa, eta Tarraco-Oiasso galtzada eraiki zuten. 

K.a. 26tik K.a. 19ra Kantabriar Gerrak izan ziren. Augustok gidatutako gudarosteek (7 legio) callici, astur eta cantabri herriak garaitu zituzten. Gerra horietan hornikuntza lortzeko baskoien lurraldean aritu ziren, eta barkuz ere ibili ziren. Pentsatzekoa da, beraz, garai horretan Gipuzkoako eremua jada euren kontrolpean zegoela, ez baitzen gudurik egon bertan, eta ez zutelako iturriek ezer ere aipatu. Bi urte lehenago, K.a. 28 eta K.a. 27 artean akitaniarren lurraldeak konkistatu zituzten Galietako gerretan, eta baliteke hor ere barduliarren zein baskoien lurraldeak kontrolpean hartzea. Galiako gerren baitan autrigoien Deobriga (Miranda Ebro) eta Uxama Barca kontrolpean hartu zituztela dirudi, Bilbo inguruko lurrak ere kontrolatu ahal izateko, ondoren itsasoko hornikuntza lasai egin ahal izateko. K.a. 38an, adibidez, Andagosteko gudua gertatu zen, argitzen zaila dena, baina indigenen segada gisa ere interpretatu dena. Barduliarren aipamenik ez dago inon, baina tarte horretan erromatarren eskuetan geratu zela ondorioztatu daiteke. Kantabriar gerretan agertzen ez direnez, ez dago argi kolaboratu ote zuten, edo, sinpleki, euren lurraldea erabili ote zen probisiorako, erresistentzia aukerarik gabe. Burdin Aroko kastroak garai horretan utzi zituztela ematen du, egindako datazioen arabera.

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 




 Ikus, gainera 
 Gipuzkoako historia
 Paleolitoa Gipuzkoan
 Neolitoa Gipuzkoan

 Kanpo estekak 

Kategoria:Gipuzkoako historiaurrea
Kategoria:Euskal Herriko Burdin Aroa