Latifa al-Zayyat

Latifa Al-Zayyat: (arabieraz: لطيفة الزيات‎; Damietta, Egipto, 1923ko abuztuaren 8a – Kairo, 1996ko irailaren 11)) idazle, akademiko, feminista, panarabista eta Egiptoko ezker iraultzaileko ekintzailea izan zen, bere herrialdeko kultura eta politikarekin lotura estua zuena. Kairoko Unibertsitatean doktorea 1946an, Ain Shams-eko Unibertsitatean ingeleseko irakasle gisa lan egin zuen eta Egiptoko Arteen Akademiako zuzendaria izan zen 70eko hamarkadan. Lan kritiko eta literarioak idatzi zituen. Hil baino hilabete batzuk lehenago, 1996an, minbizi baten ondorioz, Egiptoko literatur saririk entzutetsuena jaso zuen, State Literature Award, bere ibilbide literarioagatik. Urte berean, Literaturako Naguib Mahfouz Domina ere eman zioten, bere lanik ezagunenarengatik: "La Puerta Abierta". Ibrahim Abdel Meguid idazlearekin batera, sari hau jaso duen lehen emakume idazlea da. Egiptoko feminismoaren aitzindarietako bat ere bada.

 Bizitza 

 Lehen urteak 
Al-Zayyat 1923ko abuztuaren 8an jaio zen, Egipto iparraldeko Damieta herriko klase ertaineko familia batean. Garai hartan Egipto monarkia  zen. Aitaren aldeko birraitonaren etxean eman zuen haurtzaroaren zati handi bat, harik eta, 6 urte zituela, familia El Mansurá-ra aldatu zen arte, bere aitak hiri horretan udal-funtzionario gisa lana egingo zuen eta. Herri horretan izan zen al-Zayyat, 11 urterekin, bere kontzientzia politiko eta nazionala osatzen lagundu zuten egoeretako baten lekuko, ikasle mugimenduko 14 manifestariren hilketa ikusi baitzuen. Gertaerak Mustapha Nahhas Wafd alderdiko buruzagiak Ismail Sedky Pasha Egiptoko lehen ministro ohiak baimendu gabeko bisita politikoa egin zuen egunean jazo ziren. Latifak berak "Notas personales" egunkarian dioenez, une hartan ezarri zen Egiptoko nazionalismo iraultzailearekiko konpromisoa izango zenaren hazia:Konpromiso nazionalistara bide mingarri eta bortitzenetako batetik iristen nintzen, zeinean atzerapausorik txikienak kontsumitu eta errudun sentiaraziko baininduen. Ez nuke jasango nire ahotsa estaltzen zutenik, eta itxaropen ezkutu batek gidatzen ninduen: munduko bidegabekeria guztiei ezetz esaten jarraitzeak. 1935ean Asiut hirira joan eta gutxira, hamabi urte zituela hil zitzaion aita.Heriotza fisikoarekin izan zuen lehen esperientzietako bat markatu zuen gertaera izan zen, gerora literatura egiterakoan oso presente izan zuena.

Familia Kairora joan zen bizitzera, eta han  idazlea Saneiah Bigarren Hezkuntzan sartu zen, Egiptoko nesken hezkuntzarako lehen eskolan, gero Latifa Al-Zayaten.  Ingeles letren lizentziatura lortu zuen Kairoko Unibertsitatean 1946an. Lan akademikoa 1952an hasi zuen, Women 's Collegen irakasle gisa. 1957an, ingelesezko literaturako doktoretza lortu zuen Kairoko Unibertsitateko Arte Fakultatean. 1972an, Literatur Kritikako katedradun izatera iritsi zen. Literatura eta Antzerki Kritika Saileko eta Arte Eszenikoen Institutuko buru ere izan zen 1970etik 1972ra. Gero, Arteen Akademiako zuzendari gisa lan egin zuen 1972tik 1973ra.

 Ezkontza 
Bere lehen harremana Abd al-Hamid Abd al-Ghanirekin izan zen, (Abdul Hamid al-Katib) bezala ezaguna, biak konprometituak zeuden, baina ez ziren ezkontzera iritsi euren joera intelektualen desberdintasunengatik. Harreman horrek bere jarduera politikoa oztopatuko zuela sentitu zuen idazleak. Hala ere, Latifa al-Zayatek eragin handia utzi zuen Abdul Hamiden bizitzan.Berak aitortu zuen Akhbar Al-.Youm egunkariaren azken orrialdean argitaratutako zutabe batean, Konpromisozko eraztuna izenburupean. Ondoren, idazlea Ahmed Shokrey Salemekin ezkondu zen, bere kide nazionalistetako bat, eta zazpi urteko kartzela-zigorra ezarri zioten lehen komunistarekin. 1949an atxilotu zituzten biak, komunistak izatea leporatuta. Dibortziatu ondoren, Rashad Rushdi doktorea ezagutu zuen, Anwar Sadat presidentearen aholkularia literaturarako, jatorri, pentsamendu eta portaera kontserbadorekoa. Hartaz maitemindu eta honela deskribatu zuen:"barruan neukan emakumea esnatzen lehena da".Hala ere, geroago utzi egin zuen, bere pentsamenduak eta iritziak mugatuak zirela sentitu ondoren, eta berak nahi eta borrokatzen zuenaz bestelako bizitza bizi zuela sentitu ondoren.

 Aktibismo kulturala 

 Egiptoko Idazleen Batasuneko lehen kontseiluko kide hautatua.
 Idazle eta Kazetari Palestinarren Batasun Orokorreko ohorezko kidea.
 Kultura Kontseilu Goreneko denbora osoko batzordeko eta nobela-batzordeko kidea, eta Estatuaren Pizgarri Sarietako batzordeetako kidea ipuinen eta nobelaren alorrean.
 1960tik 1972ra, literatur kritika saioa aurkeztu zuen irrati nazionalean.
 Al-Ahramek jaulkitako Al-Tali'a aldizkariaren literatur gehigarriaren emisioa eta edizioa gainbegiratu zituen, eta eranskin hori hirurogeiko eta hirurogeita hamarreko hamarkadetan idazle gazteen ekoizpenaren ebaluazioa eta analisia argitaratu zuen lehen plataformetako bat izan zen.
 Interes handia agertu zuen emakumearen aferen inguruan eta emakumearen eta gizartearen arteko funtsezko harremanaren inguruan, eta emakumearen aferei buruzko atala argitaratu zuen astero Hawa aldizkarian 1965etik 1968ra.
 Familiaz eta haurtzaroaz kezkatuta zegoenez, Masen Kulturako Haur Kulturako zuzendari kargua bete zuen denbora batez.
 1996an Literaturako Estatuko Saria jaso zuen.

 Aktibismo politiko eta literarioa 

 Printzipioak 
1942an Kairoko Unibertsitatean sartu zen Ingeles Filologia ikasteko, baina 1944ra arte ez zen politikaz eta nazionalismoaz interesatzen hasi. Aldi horretan, Ikasle Mugimendu Nazionaleko lider bihurtu zen, eta Ikasle eta Langileen Batzorde Nazionaleko Idazkaritza Nagusiko ordezkarietako bat bezala hartu zuten, Egiptoko gizarteak britainiar okupazioaren aurka garai horretan zuen borroka zuzentzen zuena. 1946an ikasketak amaitu zituen eta Abbaseko zubiko ikasleen manifestazioan ere parte hartu zuen, Britainia Handiari Suezko Kanala itzultzeko eta herrialdearen erabateko independentzia eskatzeko.Al-Zayyatek Egiptoren historiarako oso gertakari garrantzitsua izan zela uste zuen, 1952ko iraultzaren eztandaren aurrekarietako bat izan baitzen.

Literatur hastapenei dagokienez, elkarrizketa batean kontatzen du literaturarekiko interesa piztu zitzaiola anaiak Tawfiq al-Hakim-en "Oudatu al-Ruh" ("Arimaren itzulera") liburua oparitu ostean eta unibertsitateko ikaslea zenean Al-Hilal aldizkarian argitaratu zituela bere lehen ipuinak.

 "Emakumeen Espetxea" 
Politikan parte hartzeak eta ezkerrarekin zituen loturek 1948-1949 bitartean klandestinitatean bizitzera eraman zituzten idazlea eta bere lehen senarra, iraultzailea hura ere. 1949ko martxoan, senar-emazteak atxilotu eta espetxe zigorra ezarri zioten. Erregimena eraitsi nahi zuen erakunde komunista bateko kide izatea leporatu zieten biei. Al-Zayyat Hadrako (Alexandria) emakumeentzako espetxean sartu zuten, eta bertan, bere kontakizunen arabera, torturak jasan zituen. Urte berean irten zen espetxetik. Esperientzia horrek inspirazio gisa balio izan zion 1950ean “Emakumeen Espetxea” izeneko liburua idazteko. Inoiz argitaratu ez zen lan bat da, eta idazleak beti galdetu izan dio bere buruari zergatik.

 "Ate Irekia" 
1960an bere lanik ezagunenetako bat argitaratu zen, "La Puerta Abierta"  ("Ate Irekia") ("Al-Bab Al-Maftuh"), 1957an hasi zen liburua. Liburu hori idazteak Hadrako kartzelan sartu zen Latifa gazte horrekin berriro elkartzea ekarri zuen, idazlearen beraren hitzetan.Liburuak emakumearen askatasuna eta estatus soziala bezalako gai asko jorratzen zituen, klase ertainaren tradizioak kritikatzeaz eta zuzentzeaz gain, baita independentzia, nazionalismoa eta askapen nazionala ere. Idazleak liburua aintzat hartzen zuen;"1946tik 1956ra Egiptoren historiari buruz zuen ikuspegia, eta klase ertainaren balioei eta horiek aldatzeko beharrari buruzko iruzkina da".Oso harrera ona izan zuen obra honek, emakumeen askatasuna klase-borrokaren eta askapen nazionalaren testuinguruan kokatzeagatik, eta ez emakumea eta gizona aurrez aurre jartzen zituen botere-borroka gisa. Azken adiera hori arma gisa erabili zuten Egiptoko feministen borroka anti-patriarkalari genero maskulinoaren aurkako jarrera leporatzeko. Al-Zayyatek, Egiptoko feminista askok bezala, beti azpimarratu zuen emakumeak zein gizonak gizartea osatzen duten egituren biktima direla. Hala ere, emakumeek zapalkuntza bikoitzari aurre egin behar diotela zioen: gizonezkoek osatutako iritzi publikoarena eta klase menderatzailearen ideologiaren harrapakin diren beste emakumeena.

 Palestinako auzia  

Kausa palestinarrarekin ere oso inplikatuta egon zen, eta Sei Eguneko Gerrako porrota nazio arabiarrarentzako kolpe oso gogortzat jo zuen. Berak, eta Egiptoko herriaren gehiengo handi batek, Nasserrek Jartumeko Ebazpena sinatzea arabiar guztientzako umiliazio bat izan zela estimatu zuen. Egun batzuk geroago, Nasserrek dimisioa aurkeztu zuen. Honek deskalabru handia suposatu zuen egiptoarrentzat eta, horregatik, al-Zayyatek, bere koinatu Muhammad Al-Khafif eta bere neba Muhammad Abd al-Salam al-Zayyat-ekin batera, une horretan parlamentuko Idazkari Nagusia zena, “Nasonían” izena jaso zuen gertaeraren gau berean adostutako ebazpen bat idatzi zuen. Nebak berak irakurri zuen kandelen argitan Parlamentuko areto nagusian. Markatu zuen kausarekin lotutako beste gertaera bat 1970eko Jordaniako palestinarren sarraskia izan zen, Irail Beltza izenez ezagutzen den horretan. Nasser hil ondoren, 1970eko irailaren 28an, idazleak bi gertaera hauek kontuan hartzen jarraitzen zuela onartu zuen. Hala ere, damutu egin zen haren heriotzaz, eta hala adierazi zuen: Gizabanako batek ere, edonolakoa dela ere, ez du eskubiderik herri bat umezurtz uzteko.

 Camp Davis eta Qanatirreko espetxea 
1979tik aurrera, Kultura Nazionalaren Defentsarako Komitea sortu zuen, Unionista Talde Nazionalaren bidez jarduten zuena eta 1996an hil zen arte parte hartu zuena. Intelektualez osatutako batzorde bat zen, Anwar el-Sadat-ek Israelekin bake ituna sinatu ondoren protesta egiteko, herrialde horrekin harremanak ezartzearen arriskuaz kontzientziatzeko. 1980ko irailaren 8an berriro atxilotu zuten eta Qantirreko espetxean sartu zuten. Al-Zayyat Camp Davideko Hitzarmenaren aurka egiteagatik atxilotuak izan ziren 1.500 pertsonen parte izan zen. Akordio horrek Egiptok Israelgo Estatua onartzea ekarri zuen, eta herrialdeko intelektual ezkertiar askoren haserrea eragin zuen. Qanatirren, Egiptoko beste intelektual ezagun batzuekin partekatu zituen bere kartzela egunak, hala nola, Nawal el-Saadawi, Amina Rachid eta Awatif Abderrahman. Latifak bere "Registro" izeneko autobiografian dokumentatu zuen esperientzia hori, non bere atxiloketaren baldintzez hitz egiten duen. Autobiografia hau emakume arabiar batek idatzitako garrantzitsuenetakoa eta ausartenetakoa da.

 "Zahartzaroa" 
1984an, al-Zayyatek bere beste lan garrantzitsuenetako bat argitaratu zuen: "La Vejez Y Otros Relatos". Narrazio sorta bat da, eta horien artean "Zahartzaroa" izeneko kapitulua nabarmentzen da, 70eko hamarkadan idatzitako memoria pertsonalez osatua. Memoria horietan, Hanan alabarekiko mendekotasun-harremana eta etengabe aldatzen ari den existentziaren bilaketa islatu zituen. Kontakizun horren bidez, idazleak ondorioztatzen du zahartzaroa egoera mental bat dela:Zahartzaroa indibiduoaren kontzientzia da, hots, bere existentzia ez dela beharrezkoa, bizitzako jarduera amaitu dela eta jada ez duela zereginik. Kontzientzia horren emaitza gisa existentziari zentzua eta justifikazioa ematen dion gabezia da. Zahartzaroa, zentzu horretan, egoera bat da, eta ez bizitzako etapetako bat; egoera psikikoa da, eta ez du zertan fisiologikoa izan, nahiz eta, agian, sintoma fisiko goiztiarrak eragin ditzakeen.

 Literatur kritika 
Latifa Al - Zayyatek uste du kritika literarioa ez dela kritikatzat hartzen irakurle arruntari zuzenduta ez badago edo bere pentsamendua, ezagutza edo portaera aldatzen ez badu, kritika literarioaren funtzioa gizartean eragin positiboa edo negatiboa duten ideiak eta balioak eratzea baita. Hark argitzen du literatura-kritikaren kontzeptua oso kontzeptu sinplea dela; izan ere, haren arabera, kritikariaren lana autorearen eta irakurlearen artean bitartekotza egitea da, eta literatura-lanaren edertasunaren alderdiak erakustea, irakurleak agian ikusi ezin dituenak. Latifak nabarmentzen duenez, kritikariak literatura-lanaren ideiak aztertzen ditu, eta ideion arteko erlazioa nabarmentzen du; irakurleari azaltzen dio idazleak nola eragin ahal izan zuen literaturan. Azken batean, kritikariaren lan nagusia irakurlea zerbitzatzea eta testuaren adierazpenak argitzea da. 

Idazleak ez zuen bere gain hartu nahi Mendebaldeko teoria kritikoak, hala nola estrukturalismoa eta dekonstrukzioa, eta kritikak bere lehen zeregina kontuan hartu behar duela uste zuen: testua irakurleari hurbiltzea, testu honetatik ikas dezan. Europar teoria kritikoak erabiltzeko aholkatzen zien kritikari gazteei, baina Egiptoko kultur eremuari komeni zaionera egokituz. Honela zioen: "Proba ezazue zuen literatura egiptoar gisa, eta kritika ezazue zuen literatura egiptoar gisa".

Idazleak "El regreso del espíritu" liburuaren eta "El diario de un representante en el campo" de Tawfiq Al-Hakim liburuaren eragin handia izan zuen. Berak esaten zuen: "Gu guztiok, idazle egiptoar guztiok, Tawfiq Al-Hakimen seme-alabak gara."

 Omenaldia 
2015eko abuztuaren 8an Googlek Doodle bat eskaini zion idazleari, bere jaiotzaren 92. urteurrenagatik. Doodle-a mundu arabiarreko herrialde guztietara iritsi zen. Bere argazkia paper batean "Layla" idatzita zuela agertu zen, bere eleberri ospetsueneko heroinaren izena dena, "La puerta abierta".

 Lanak 

 Arabieratik gaztelaniara itzulitako lanak 

 "La Vejez y Otros Relatos" ( "Zahartzaroa eta beste kontakizun batzuk" ). (1986)
 "Notas Personales" ("Ohar pertsonalak"). (1992)


 Arabieratik ingelesera soilik itzulitako lanak 

 Al-Bab Al-Maftuh (La Puerta Abier-The Open Door). (1960)
 Sahib Al-Bayt (The Owner of the House etxearen jabea). (1994)

 Obrak eta entseguak arabieraz 

 Bi' wa shira'''. (Salerosketa). (1994)
 Al-Rajul alathi 'arafa tuhmata. (Kargua ezagutzen zuen gizona). (1995) Najib Mahfouz: al-sura wa-l-mithal. (Najib Mahfouz: irudia eta parabola). (1989) Min suwar al-mar'a fi-l-qisas wa-l-riwayat al-'arabiya. (Emakumeen irudia istorio laburretan eta eleberri arabiarrean). (1989)
 Adwa'. (Argiak) (1995) Furd Maduks Furd wa-l-hadatha. (Ford Madox Ford eta Modernitatea). (1996)

 Honen itzulpena: 

 Artikulu kritikoak, T. S. Eliot(1962)
 arteaz, ikuspegi marxista.(1994)

 Beste batzuk 

 kul hatha al-sawt al-jamil. (Ahots eder hau guztia) Arabiar idazleen ipuinen antologia (1994)

 Heriotza 
Latifa al-Zayyat 1996ko irailaren 11n hil zen 73 urte zituela, minbiziaren aurkako borroka luze baten ondoren, Literaturaren Estatuko Saria jaso eta gutxira.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Al-Zayyat, Latifa (1990). La Vejez Y Otros Relatos (trad. Dolores del Mar Padilla Gonzalez). Granada: Al Nahda.
 Al-Zayyat, Latifa (1999). Ohar pertsonalak'' (trad. Rosario Montoro Murillo). Madril: Ekialdeko eta Mediterraneoko edizioak.
 El-Sadda, Hoda (2012). Gender, Nation, and the Arabic Novel: Egypt. Edinburgo: Edinburgh University Press.

 Kanpo estekak 

 Latifa Al-Zayyat: Biography.
 American University in Cairo Press: "Naguib Mahfouz Medal for Literature."
 Al Jadid: "Remembering Latifa al-Zayyat."
 Google: "Latifa al-Zayyaten 92. urteurrena"

Kategoria:Kairon hildakoak
Kategoria:Egiptoko feministak
Kategoria:Egiptoarrak
Kategoria:Egiptoko idazleak
Kategoria:Emakume idazleak