Paxa (kutuna)

Paxa (maiz paxia edo, Pirinioetan, troxa) ume jaio berriei bataioaren aurretik jartzen zitzaien gerrikoa zen, amuleto gisa eta Aideko, zorte txarra eta gaixotasunak uxatzeko. Aro Modernoan umeei egindako erretratu batzuetan agertzen da, baina herri xeheak ere erabiltzen zituen. Ohikoa zen erlijioarekin lotutako elementuak eskegitzea, edo profanoak ziren beste amuleto txikiago batzuk. Umeak osasun txarra bazuen, bataiatu ondoren ere mantentzen zen. Aro Modernoko pintura-irudikapen batzuen arabera, batzuetan, jaioberriek osasun onik izan ezean, luzatu egin zitekeen haien erabilera. Barrokoaren hasieratik gordetzen dira horrelako objektuen lekukotza ikonografikoak.

 Ohiturak 
Gaitzen teoria mikrobiarra guztiz hedatu aurretik, gaixotasunen jatorria miasmei edo zorte txarrari egozten zitzaien. Txertoen edo antibiotikoen garapenaren aurretik, ume txikien hilkortasuna oso handia zen, eta umeak ahalik eta gehien babesteko neurriak hartzen ziren. Jose Mari Satrustegik Sakanan jasotako testigantzen arabera, paxa erabiltzen zen Aideko gelditzeko:

.

Burundako herrietan umeak ez ziren kalera normaltasunez ateratzeko hiruzpalau urte izan arte, eta umea ez zitzaion ikustera zihoan edonori erakusten: "Ez balego bezala zen auzoan haurtxoa, ahaztua, bazenik ere oroitu gabe aidekoen beldurrez".

Beasainen ere kuttuna erabiltzen zen. XX. mendeko erdi aldera zenbait baserritan, jaioberriari kuttuna janzten zioten arroparen artean gaitz magikoetatik babesteko. Kuttuna lihozko oihalez egindako poltsa txiki bat izaten zen. Hiru bat zentimetroko aldea zuen eta barruan zilbor-hestearen zati bat eta egur-ikatzeko beste zati bat zituen. Poltsatxoa kanpoaldetik apainduta egon ohi zen (paxiak bezala) eta umearen barruko arropari kateorratz edo begizta txiki batez lotzen zitzaion. Jaioberria jaiotzen zen egunean bertan eramaten zuten elizara bataiatzera, edo biharamunean asko jota. Horregatik, ez zen normala etxetik kanpoko norbaitek bataiatua izan aurretik haurra ikustea, eta are gutxiago musukatzea edo ukitzea. Debeku hori etxeko askok ere betetzen zuten. Moztutako zilbor-hestea kuttunerako gorde, eta zilbor-hestearen gainerakoa eta botatako haur-laguna etxeko baratzean lurperatzen ziren.

Ahotsak.eus proiektuan Zeberioko emakume batek aipatzen du paxa jartzen ziotela umeei. Garesko Santesteban etxeko bilduman agertutako objektuen artean Ebanjelioen lehen orriak zituen oihalezko poltsa txikia dago, paxatik eskegitzen zena. Aro Modernoan Habsburgotarrek egindako hainbat erretratutan antzeko objektuak zituzten eskegita, besteak beste azkonar baten hanka. Nafarroako hainbat lekutan azkonar hanka eta gaztaina paxatik eskegitzen ziren, argazkietan ikusten den bezala. Azkonar hanka zorte txarraren aurkako kutun ohikoa zen, eta horrelako kutunak paxatik eskegitzea ere ohikoa.

 Nafarroako Museo Etnologikoko bilduma 
"Julio Caro Baroja" Nafarroako Museo Etnologikoak Jose Maria Satrustegik Urdiainen eta Arruazun jasotako hainbat paxa ditu. Nafarroan 1924an egin ziren jantzi erregionalen erakusketarako argazkietan ere Narbarte edo Errezuko paxak jasotan daude Museo Etnologikoak erakusketa antolatu zuen 2024an eta piezen deskribapen xehea eskaini zuen.

 Paxia 01 (16356) 

Urdiainen jasota. Loturak zetazko bi liga berrerabili dira, eta legenda inskribatuta dago: "Niño pintan al amor, y es un gigante traidor". Elementu apaingarriak erlijiosoak dira.

Gerrikoaren erdiko irudia Karmengo Ama Birjina da marko obalean. Lau zintzilikario metalikok gerrikoa ornatzen dute, bi debozio nagusiaren alde banatan. Ezkerrean, Iruñeko Sagrarioko Ama Birjinaren irudia duen domina zirkular bat, atzealdean San Fermin duela, eta Pilareko Ama Birjinaren eskulturatxo baten zati bat. Eskuinean, Pilareko Ama Birjinaren irudi bat, Mikel goiaingeruaren iruditxo baten ondoan dago, ezpata batekin armarria duela.

 Paxia 02 (16357) 

Urdiainen jasota. Zerrendak izaera desberdineko hamabi elementu metaliko ditu (profanoak eta kristauak). Ezkerretik eskuinera: metalezko gurutze greko urreztatu bat, strass motako harri distiratsuekin; XIX. mendeko emakumeentzako josteko tresna bat, "acerico" izenekoa; domina zirkular bat, Kristoren irudi batekin; kapa baten itxituraren alde mihiztatuetariko bat; domina bat, Ama Birjinaren busto batekin ebakia, Haurrarekin; gurutze latino bat, Kristoren erliebearekin (INRI); "laukitxo" bat, Doloretako baten marko urreztatuarekin (ifrentzuan Pasioaren Instrumentuak); Birjina bat, Haurra ebakita duena; XIX. mendeko eskulturatxo bat, Pilarreko Ama Birjinaren urreztatua; XVIII. mendeko akata bat, XVII. mende amaierako triangeluekin eta kordontziloarekin aurreko objekturen batekin berrerabilia.

 Paxia 03 (16358) 

Urdiainen jasota. Elementu nagusi bat du: Kristoa, eskapulario gisa. Kristoa paper urreztatu eta ebaki batzuen gainean jartzen da. Kristoa gurutze latindar eran antolatuta dago, eta muturrak dekoratuta ditu. Kristoaren bi alboetan metalezko lau zintzilikario daude. Hauek dira handienak, ezkerretik eskuinera: latoizko arranoa; Pilarreko Ama Birjina urreztatua; ezkur-trokelatutako belarritakoak, gaztainaren formarekin, emankortasunaren ikur direnak, letoi urreztatuzkoak; eta urrezko goarnizioa, suge kiribilduaren formako letoizkoa. Maldak artikulatuak dira eta hiru gorputz dituzte: errosetaz, tximeletaz (ilargi erdia) eta ezkurrez osatuak. Zipriztindutako elementuak XIX. mendeko zaldunen txaleko-botoi tipikoak dira, esmalte urdinxkakoak, eta sugearen azpian bola erdi kalatuko letoizko botoi metaliko bat josi da, XX. mendekoa, plastiko gorriko zirrindola duena.

Amaren elementuak, agian, gerrikoaren eskuinaldean kontzentratzen dira. Aitaren elementuak Kristoren alboetan daude. Maskulinotasunak eta femeninotasunak babesaren dualtasuna erakusten dute hemen..

 Paxia 04 (16359) 

Urdiainen jasota. Gerrikoak elementu nagusi bat du: eskapulario moduko karratu bat, Karmengo Ama Birjinaren ehun-estanpa batekin. Erdiko konposizioa izkinetan ixten da, lentejuelazko metalezko erroseta gisako hiru aplikazioren bidez. XIX. mendeko dekorazio horri "mojen lana" esan dakioke. Guztiz erlijiosoa da, beraz, izaera debozionaleko bost bitxik apaintzen dute gerrikoa, erdiko irudiaren bi aldeetan. Bi eta hiru artean antolatuta daude, ezkerretik eskuinera: urrezko metalezko tabernakulu moduko bat, Arantzazuko Amaren irudiarekin, XX. mendeko lehen hamarkadetakoa; Pilarreko Ama Birjinaren letoizko domina kalatu bat, punta eta su-garren ingerada txandakatuarekin, XIX. mendekoa; Ama Birjinaren irudi bat, letoi urreztatuan egina; Pilarreko Ama Birjinaren eskulturatxo bat Pilarearen gainean, eta beste bat adbokazio berekoa, XIX. mendekoa..

 Paxia 05 (16360) 

Arruazun jasota. Gerrikoak elementu nagusi bat du: lauki bat, Karmengo Ama Birjina Haurrarekin ehun-estanpa bat duena, eskapulario gisa. Debozioa zinta lau berde eta arrosa baten hondarrek inguratzen dute, eta ertzak ere apaintzen dituzten metalezko xaflekin apaintzen da. Dekorazio honek, oso ezaguna eta XX. mendekoa, "mojen lanak" izenekoak gogorarazten ditu. Paxak oraindik ere gordetzen du debozio bat piztuta: kasu honetan zintzilikario herrikoia da, kronologia berekoa, Doloretako Ama Birjinaren irudi koloreztatu bat erakusten duena. Zainek agerian uzten dute gutxienez beste hiru elementu zituela..

 Paxia 06 (16361) 

Arruazun jasota. Konposizioari dagokionez, erdiko debozioa galdu du, eskapulario gisa. Galdutako debozioaren alde banatan, lau zintzilikario daude, kalitateen aldetik oso desberdinak, XIX. eta XX. mendeetako kronologiekin, eta denetan onena Aurpegi Santua da, urre koloreko hondoaren gainean jarria, bizantziar ikonoen antzera.

Hauek dira debozioak, ezkerretik eskuinera: zilarrezko Aurpegi Santua, XIX. mendekoa, obalo zorrotzeko itxura duen zintzilikario batean; tanta-itxurako ale bat, Hirutasun Santuaren estanparekin eta goarnizio metaliko herrikoiarekin, XX. mendekoa (atzealdean, San Urbano); hirugarren zintzilikario biribil bat, barruan paper itsatsiz "maragateria-lanak" izenekoak erakusten dituena, XIX. mendeko ohiko goarnizio kalatuarekin; eta, azkenik, tailer bereko eta Hirutasun Santuaren kronologia bereko laugarren zintzilikario bat, gorriz eta urdinez margotutako papertxo batekin..

 Paxia 07 (16362) 

Urdiainen jasoa. Elementu nagusi bat du: zilarrezko Kristo moderno bat, XX. mendekoa, eskapulario gisa (edo ebanjelio batzuen estalkia). Bere inguruan, urre koloreko eskudel josien ebakinak daude, eta horror vacuian gainerako espazioa lentejuelak eta urre-koloreko malgukiak betetzen dituzte. Erdiko debozioaren bi aldeetan lau zintzilikario daude esekita, binaka jarrita: ezkerretik eskuinera, Pilareko Ama Birjinaren eskulturatxo bat, mantuarekin, urreztatuarekin eta XX. mendekoa; zintzilikario bat tantatan, baina, alderantzizko antolamenduarekin, kronologia berekoa eta metal-lan herrikoia duena eta San Marianoren eta Santa Klotilderen paperean eta koloreztatuan inprimatutako papertxoa, aurpegi bikoitzean; XIX. mende amaierako edo XX. mende hasierako zintzilikario bat zilar eta zilar urreztatuan, Pilareko Ama Birjinaren debozioarekin Jakueri Ebro ertzean agertu zitzaionekoa; azkenik, letoizko domina obalatua, Lizarrako patroiak erakusten dituena: Puyko Andre Maria eta Andres Apostolua..

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Erakusketa Nafarroako Museo Etnologikoan

Kategoria:Euskal Herriko etnografia
Kategoria:Kutunak
Kategoria:Gerrikoak