Wendy Freedman

Wendy Freedman 

 Sarrera 
Wendy Laurel Freedman (1957ko uztailaren 17an jaioa),  Kanadiar-Amerikar astronomoa da, Hubble konstantearen neurketagatik ezaguna. Bestalde, Pasadena (Kalifornia) eta Las Campanas (Chile) behatoki astronomikoentako zuzendaria dugu Freedman. Gaur gaurkoz, John & Marion Sullivan unibertsitatean irakasle gisa dihardu, astronomia eta astrofisika irakasgaietan.  Ikerketari dagokionez, behaketa kosmologikoan zentratzen da bere lana, zeinetan gaur egungo zein iraganeko unibertsoaren hedapen-tasa neurtzea eta naturako energia iluna ikertzea diren bere helburu nagusiak.

 Lehen urteak eta karrera 
Wendy Freedmanek zientziarekiko zuen jakin-mina eta ikasteko grina haurtzarotik erakutsi zituen. Ekialdeko Europako judu jatorriko etorkinen alaba zen. Bere gurasoek, nahiz eta  prestakuntza zientifikorik ez izan, balioztatu zuten hezkuntza aurrerabiderako tresna gisa. Freedmanek bere ama irakurzale amorratua zela aitortzen du, eta aitak enpresari gisa arazoak konpontzeko modu praktikoak erakutsi zizkiola.

10 urte zituela, liburutegi publiko bateko astronomiako liburu bati esker, izarrekiko lilura piztu zitzaion. Bere hitzetan, Freedmanek dio harrituta geratu zela jakin zuenean izarren argiak urteak behar zituela Lurrera iristeko.  Geroago, institutuan, fisikako irakasle batek zientzia klubean parte hartzera bultzatu zuen, eta bertan bere lehen teleskopio amateurra eraiki zuen. Halere, gradua aukeratzerako orduan, hasieran biokimika ikasi nahi zuen; dena den,  Biokimikako lehen urtean astronomia ikastaro batek bere interesa piztu zuen, azkenean astronomiako gradura pasatzera eraman zuena, 1979an . Donald Fernie astrofisikari ospetsuak bere babespean hartu zuen, eta David Dunlap Behatokian laguntzaile gisa lan egitera gonbidatu zuen. Bertan izar aldakorren datuak aztertzen ikasi zuen, eta horrek Zefeida izarrekin egindako etorkizuneko lanaren oinarriak ezarri zituen.  

Behin ikasketak bukatuta, Toronton geratzea erabaki zuen posgradua egiten zuen bitartean; eta hala, doktoretza burutu zuen Astronomia eta Astrofisika arloetan zentraturikoa . Urte berean Californiako Carnegie institutura jo zuen bekadun gisa, eta bertan 3 urtez irakasle gisa jardun ondoren, Carnegie institutuko emakumezko lehen irakasle iraunkorra izan zen.

2003an  "Crawford H. Greenewalt Katedran" izendatu zuten, eta aldiberean, Carnegie institutuko zuzendari bihurtu zen.

Aipatzekoa da bere ibilbidea 70ko eta 80eko hamarkadetan eman zela, eta testuinguru honetan emakumeak gutxiengoa zirela zientzia zehatzetan. Freedmanek aitortu du nahiz eta diskriminazio zehatzik ez jasan izan, emakume astronomoaren zein kosmologoaren eredu faltak eragina izan zuela.  

 Hubbleren konstantea 

 Zergatik da garrantzitsua? 
- Unibertsoaren adina kalkulatzeko erabiltzen da: 

-Energia ilunaren existentzia baieztatzen lagundu zuen (Nobel Saria 2011)

-Balioa erdiesteko, Zefeida izarrak erabili zituzten Hubble teleskopioaren bitartez (Virgo eta Fornax galaxia-kumuluetan). Hubbleren teleskopio espazialaren proiektuan, 30 astronomialariz osatutako talde internazionalaren buruzagi ordea izan zen Freedman. Programa honen xedeak, orohar, bi ziren: unibertsoaren distantzia neurtzeko eskala ezartzea eta egungo zabaltze-tasa neurtzea, Hubbleren konstantea alegia. Zabaltze tasa honi esker, unibertso ikusgarriaren tamaina erdietsi dezakegu,  unibertsoaren adina jakiteko ezinbestekoa dena. Proiektua egin bitartean, 24 galaxiaren distantzia jakitea lortu zuten Zefeiden bitartez; eta bestalde,  bost metodo ezberdin eta independienteen bitartez Hubbleren konstantea neurtu zuten.

2001ean argitaratu zuten ikerlariek azkeneko emaitza, hain zuzen,   balioa  izan zen.  Freedmanen taldeak lortutako balioak adierazten du unibertsoak 13.800 milioi urte dituela.

Halere, nabarmentzekoa da Freedmanen emaitzek (behaketa zuzenak) eta Planck satelitearen datuek (CMB-an oinarritutako predikzioak) desadostasun nabarmena erakutsi dutela. Izan ere,  Plancken satelitearen arabera,  -koa da  balioa. Desadostasun hau hobetzeko, teknika ezberdinak bilatzen dihardu Freedmanek gaur egun. Batzuk aipatzearren,  lurretik eta espaziotik koordinatutako behaketak eta errore sistematikoak murrizteko analisi estatistiko aurreratuak ditugu. 

 Magallaneseko teleskopio erraldoia (MTE) 
Astronomialari eta Kosmologa honen bizitzan ere, nabarmentzekoa da Freedman izan zela Magallaneseko teleskopio erraldoiaren proiektuaren sortzaileetako bat. Hori gutxi ez balitz, 2003tik 2015ra bitartean Zuzendarien batzordeko kidea izan zen.   MTE-ri dagokionez, proiektu hau hainbat eta hainbat unibertsitate zein instituzio zientzialarik egindako partzuergo baten ondorio da, zeinak helburu bezela 25m-ko teleskopio optiko bat eraikitzea duen. Teleskopio honen kokapena Andeetan dago, Las Campanas deituriko behatoki astronomikoan.  MTE-a munduko teleskopiorik handiena bihurtuko da eraikitzen bukatzen dutenean, 24,384 metroko ispilu primario batekin. 2029rako lehenengo eredua eraikita izango dutela aurreikusten dute, eta ordurako, Hubbleren teleskopio espaziala baino hamar aldiz nitidoagoak diren irudiak ikusteko gaitasuna izango du tramankuluak.

Ondorengoak dira teleskopioaren muntaketan aurkitzen diren zailtasun nagusiak:

-7 ispilu primarioetako bakoitzak (8,4 metroko diametroa duena) urteak behar ditu fabrikatzeko eta leuntzeko (beira Richard F. Caris ispilu laborategian urtzen da, Arizonan).  

2024rako, 4 ispilu baino ez dituzte egin; bosgarrena leuntze-prozesuan dago eta gainerako biak urtze-fasean.  

-Finantzaketa handia behar du. Izan ere,  proiektuaren finantziazioaren aurreikuspena 2.500 milioi dolar ingurukoa da. Estatu Batuetako, Hego Koreako, Australiako eta beste bazkide batzuen funtsak bermatuta dauden arren, oraindik finantzaketa osagarria bilatzen dabiltza.

Mundu mailan badira beste proiektu batzuk teleskopio erraldoiak eraikitzeko. beheko taulan ikus ditzakegu hauen arteko ezberdintasun nagusiak.
+TeleskopioaDiametroaLehen argi dataEgoera (2024)TMT 30m∼2030Gatazkak direla eta geldirikGMT25.4 m (7 ispilu)∼2029EraikitzenELT (ESO)39M∼2027Eraikitzen (Txilen)

 Errekonozimendua 
Aipatzekoa da, Wendy Freedman Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionaleko, Estatu Batuetako Elkarte Filosofikoko, Arte eta Zientzien Akademia Estatubatuarreko eta Fisikako Elkarte Amerikarreko kide hautatua izan dela.

Sari eta aintzatespen nabarmenak jaso ditu kosmologia behatzailearen arloan egindako ekarpenengatik, besteak beste:

 Estatu Batuetako Fisikako Elkartearen Mendeurreneko Konferentzia (1999)
 John P. McGovern Zientzia Saria (2000)
 Estatu Batuetako Elkarte Filosofikoaren Magellanic Premium Saria (2002) 
 Marc Aaronson Hitzaldia eta Saria (1994), "galaxia arteko distantzien eskalaren eta galaxietako izar-poblazioen azterketan hamarkada batez egindako ekarpen funtsezkoengatik" 

Bestetik, 2009an Gruber Kosmologia Sariaren  hiru irabazleetako bat izan zen . 2016an, berriz, Dannie Heineman Astrofisika Saria jaso zuen, Estatu Batuetako Fisika Institutuak eta Astronomiako Elkarte Amerikarrak batera emana, honako hau azpimarratuz:

"Zefeida motako izarren behaketa optiko eta infragorrietan oinarritutako teknika berritzaileak garatzeagatik, lurretik eta espaziotik egindako lanaren bidez, distantzia kosmikoen eskala zehatzago finkatzeko eta parametro kosmologiko oinarrizkoak zehazteko egindako ekarpen bikainengatik, eta arlo horretan burutu duen lidergoagatik".

 Erreferentziak