Dolores García Etxebarrieta

Dolores García Echevarrieta, ezizenez: «Lola», «Carlota García», «Charlotte Jeantet», «Clara Díez» eta «Clara Olaso» (Bilbo, Bizkaia, 1901eko abuztuaren 28a - Paris, 1954ko urtarrilaren 31) militante komunista izan zen, klandestinitatean ezizen ugarirekin aritu zena. Txileko enbaxadarentzat lan egin zuen Parisen, eta handik milaka errepublikar erbesteraturi emigratzen lagundu zien. Joaquin Olaso bikotekidearekin batera atxilotu eta kontzentrazio esparruetara deportatu zuten. Lola eta beste lankide batzuk izan ziren Mauthausengo lehen grebaren protagonistak. García eta Olaso etxean hil ziren, aske geratu eta bederatzi urtera, gas ihes susmagarri baten ondorioz.

 Bizitza 
Identifikatua izan den identitatearen arabera, urte eta jaioterri desberdinak egotzi zaizkio. Eusko Jaurlaritzako Oroimenerako Institutuak, Gogora Institutuak, eskatutako txostenean, 1899ko urtarrilaren 8an Trapagaranen jaiotako Carlota García izeneko deportatu bat aipatzen da. Hala ere, Charlotte Jeantet-en nortasunarekin, egun hartan bertan jaioa zen, baina Baionan.

Dolores Bilbon jaio zen, Hernani kaleko 12. zenbakian, familia migratzaile batean; Enrique García-Cabrero González Béjar-eko zapatagile anarkistaren  eta María de los Dolores Echevarrieta Díez-en (Calahorrakoa) alaba izan zen. Familia Madrilera joan zen, eta gero Parisera, sindikatu anarkistak legez kanpo utzi zituztelako eta haien kide eta jarraitzaileak jazarri zituztelako. Lola ideia libertarioen eraginpean hazi zen, bere etxean komunistak eta Primo de Riveraren diktaduragatik erbesteratutako beste idealista batzuk bizi baitziren, hala nola, Gabriel León Trilla, Julián Gómez «Gorkin» eta Joaquín Olaso Piera, Alderdi Komunistako Levanteko federazioko kide fundatzailea, gero bere bikotekidea izan zena.

Joaquin eta Dolores elkarrekin bizi ziren hura Frantziatik bota zutenean, 1925eko apirilaren 21ean; orduan, bikotea Carcaixentera joan zen, eta, geroago, Bartzelonara. Joaquin, Kataluniako eta Balearretako Federazio Komunistako (FCCB) eta Langile eta Nekazari Blokeko (BOCeko) kidea, CNT-ko arte grafikoen sindikatuko buruzagia izan zen, eta maiz bidaiatzen zuen SESBera. Doloresek, berriz, klandestinitatean jardun zuen hainbat identitate hartu zituen, Clara Diez eta Clara Olaso izan ziren horietako batzuk. Biak Komintern Internazional Komunistako kide egin ziren.

1934ko urriko iraultzan parte hartu zuten, Kataluniako Autonomia Estatutua bertan behera uztea ekarri zuena. Joaquin Kataluniako Alderdi Komunistako kidea zen eta, beste batzuekin batera, matxinada militarra leporatu zioten. Zaurituta, Ospitale Klinikora eraman zuten, eta handik ihes egin zuen Lolak lagunduta.

 Txileko enbaxadako langilea 
1934an, Bartzelonan hasi zen lanean Lola, Neftalí Eliecer Ricardo Reyes, Pablo Nerudarentzat idazkari gisa, Bartzelonako Txileko kontsul nagusi izendatu zutenean. Nerudak Parisera ihes egiten lagunduko zion, Txileko talde diplomatikoko kide gisa pasaraziz eta nortasun berri bat emanez, Madame Jeantet. 1938an, Parisko Txileko Kontsulatu Nagusiak Charlotte Jeantet izenarekin kontratatu zuen. Handik urtebetera, Pablo Neruda, «Parisen egoitza zuen espainiar immigraziorako kontsul» izendatu zuten, eta Dolores, Charlotte edota Carlota Jeantet ustezko izenarekin, izendatu zuen bere idazkari pertsonal. 1939ko apiriletik uztailera, Neruda espainiar errefuxiatuen aldeko eginbide diplomatikoak egiten ari zen bitartean, Lola Winnipeg itsasontzian Txilerako bidean, 1939ko abuztuaren 4an, ontziratu ziren 2.200 emigranteen zerrendak osatzen laguntzen aritu zen. Garai horretan, Lola eta Joaquin NKVDko (KGB ohia) kide izatearen susmagarri izan ziren. Doloresi esker, NKVDk Txilera emigratu ahal izan zuten agente sekretu batzuk, baita ezkerreko espektro politiko zabalago baten aldeko errepublikar asko ere.

1942ko abenduaren 5ean, bere etxean atxilotu zituzten, Parisko Rue du Colonel Oudoteko 7an, XII. barrutian. Garai hartan, Olaso Paris eskualdeko arduradun teknikoa zen, FTP-MOIren (Frankotiratzaileak eta Partisanoak - Immigrazioko Eskulana) armamentuen eta loturen arduradun, Boris Holban «Roger» eta Karel Stefka «Karol Matuch»-ekin batera. Galdeketa egin ziotenean, Doloresek esan zuen ez zuela Joaquinen benetako nortasuna ezagutzen, ezta bere jarduera ere; izan ere, 1939an Jean Martín izenez ezagutzen zuela esan zuen, baina Brigada Bereziek ez zuten bere errugabetasunean sinetsi. Ez zuten aurkitu, ordea, Doloresen benetako nortasuna, poliziarentzat ezezaguna izaten jarraitu zuena, gerra bukatu eta gero ere.

 Kontzentrazio-esparruetara deportatzea 
Lehenik Fresneseko (Frantzia) espetxera bidali zituzten, eta bertan sartu ziren 1943ko uztailaren 26an; ondoren, biak deportatuak izan ziren. Ravensbrückera (Alemania) bidali aurretik, Dolores Neue Bremmtik pasatu zen.

Ravensbrück-en, Nacht und nebel bezala sailkatua izan zen, gaua eta lainoa alemanez, eta horrek esan nahi zuen bere azken patua gas-ganbera izango zela. 32. Blokeari esleitu zioten beste 1.200 emakume preso politikorekin batera. Emakume borrokalari eta ausarta zela aitortu zuten, babesten zituena, emakume leiala, burdinazko borondatea zuena. Estucha Zilberberg poloniar brigadista Charlieri buruz esan zuen serietik kanpo zegoen emakume bat zela, eguzki izpi iraungiezina, eta oso ausarta, arrisku asko bere gain hartuz SSkoei eta barrakoietako buruzagiei aurre egiteko zelaiko Nazioarteko Elkartasun eta Erresistentzia Kolektiboaren (CI) parte izanik.

1945eko martxoaren 2an hainbat emakume preso eraman zituzten Mauthausengo esparrura, Austrian, besteak beste, Lola, Ángeles Martínez (Sant Denis, 1919), Feliciana Pintos (Ávila, 1914), Herminia Martorell (Zaragoza, 1903), Carmen Zapater (Almería/Sevilla, 1912), Rosita Da Silva (Donchery, 1926) Alfonsina Bueno eta poloniar, Estucha. Angelines tuberkulosiaz gaixotu zen eta Lolak zaindu zuen:(...) Charlie nire ondoan egon zen une oro. Bidaia ikaragarri hark zenbait egun iraun zuen, eta bidean gure lagun asko hil ziren. Beste behin ere, Charlie nire aingeru guardakoa izan zen, bere gorputzarekin beroa ematen zidana, bere arropekin babesten ninduena eta ahoan jartzen zidan janari pixka bat ematen zidana, txoritxo bati jaten ematen zaionean egiten den bezala, ni erabat ahituta bainengoen. Mauthausenera iritsi ginen ia denak erdi hilik, bidaian hildako gure kideen gorpuen artean.Haien artean sortu zen konfiantzaren ondorioz, Lolak bere benetako nortasuna aitortu zion Angelinesi:(...) Handik denbora batera, gure artean halako konfiantza-giro bat sortu zenean, Charliek esan zidan bera ere espainiarra zela, Bizkaian jaioa. Sekretua zen, noski, Gestapok berak ere ez baitzekien bere benetako nortasuna zein zen, Charlie Jeantet izen frantsesarekin atxilotu baitzuten, baina Carlota García zuen benetako izena. Inoiz ez nuen bere iraganaz ezer galdetzeko zuhurgabekeriarik egin, baina gero jakin nuen Charlottek garrantzi handiko postuak bete zituela erresistentzian eta baita bertan sartu aurretik ere. Espainian PCan lan egin zuen, non izan zituen karguengatik Margarite Montacyren, Jacques Duclos kolaboratzailearen adiskide egin zen. Beti susmatu nuen Charlottek erantzukizun handiko paperak bete zituela eta, deskubritu izan balute, alemanek berehala akabatuko zuketela. Mauthausenen harrobian lan egin zuten behartuta eta 20 kiloko harriak garraiatu zituzten, eta horiekin Gusenen heriotzaren eskailerako 186 eskaileretan gora egiteko. Lolak, Carmen Zapater eta Estucharekin batera, aliatuen etengabeko bonbardaketek Amstettengo tren-geltokian eragiten zituzten hondakinak kendu behar izan zituzten, kontzentrazio esparrutik 35 kilometrora, eta bertan emakume preso asko hil ziren. Eraso bortitzenetako baten ondoren, emakume presoek ez zuten lanera itzuli nahi izan, eta Mauthausengo lehenengo greba egin zuten. Horri buruz, Estutxak hauxe esan zuen: Gure etsipena hainbesteraino iritsi zen, non egun batean geltoki madarikatu hartatik hondakinak ateratzera joateari uko egitea erabaki genuen. Aho batez hartu genuen erabakia. SSkoak txundituta zeuden, lehen aldia baitzen emakume preso talde bat matxinatzen zitzaiela. 

 Askapena 
1945eko apirilaren 22an Gurutze Gorriak askatu zituen. Lola eta Joaquin bizirik irten ziren deportaziotik, baina lagunek ostrazismoa egin zieten, Olasok Josep Miret salatu zuela uste baitzuten. Lolak Txileko Kontsulatuan lan egin zuen berriro, eta handik erregimen frankistako erbesteratu guztiei emigratzen laguntzen jarraitu zuen. Deportatu eta Barneratu Abertzaleen Federazio Nazionalera (FNDIRP) ere batu zen. Lola lekuko gisa joan zen  Ravensbrückeko emakume kartzelarien aurka egindako Nurembergeko epaiketara, “ez dira pertsonak animaliak dira” esan zuen.

1954ko urtarrilaren 31n, Dolores eta Joaquin asfixiatuta hil ziren Parisen, Colonel Oudoteko 7. zenbakian, etxeko gasarekin. Kontsulatuan zeuden Lolaren lankideek, haren faltaz kezkatuta,  poliziari abisua eman zioten eta etxera bertaratu ziren, haren heriotzaren berri emanez. Hainbat hipotesi daude haren heriotzaren inguruan: istripu baten ondorioz gertatu izana, suizidioa edo baita hilketa ere. Familiak suizidioaren hipotesia baztertu egin zuen.

 Literaturan 
"Noche y niebla en los campos nazis" ("Gaua eta lainoa nazien eremuetan") (Espasa, 2021) Ravensbrückera deportatutako hamaika emakume espainiarren istorioak bildu ditu Mónica González Álvarez (Mónica G. Álvarez)  idazleak. Lola García Echevarrietaz gain, Olvido Fanjul Camín, Elisa Garrido Gracia, Neus Català Pallejà, Braulia Cánovas Mulero, Alfonsina Bueno Vela, Elisa Ricol López, Constanza Martínez Prieto, Mercedes Nuñez Targa, Conchita Grangé Beleta eta Violeta Friedman.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Euskal herritarrak nazien kontzentrazio esparruetan

 Kanpo estekak 

 Memoriaren Bankua - María Dolores García Echevarrieta
 Dolores García Echevarrieta eta Joaquín Olasoren ilobaren testigantza (katalanez)
 1943ko ekainaren 26ko deportazio zerrenda (Charlotte Jeantet bezala agertzen da, Baionan 1899an jaioa)

Kategoria:Bilbotarrak
Kategoria:Parisen hildakoak
Kategoria:Euskal Herriko komunistak
Kategoria:Emakume komunistak
Kategoria:Ravensbrückeko kontzentrazio esparrutik bizirik irtendakoak
Kategoria:Nazien kontzentrazio-esparruetara deportatutako euskal herritarrak