Gimnasio kalea (Bilbo)

Gimnasio kalea  Bilboko kale bat da, Bizkaiko lurralde historikoan. Cortes kalean hasi eta Kontzezio kalean amaitzen da.

Izen herrikoia du, eta gimnastika-jarduerarako sortutako eraikin batetik dator. Hura eraiki zutenean, leku hartako hiri-bilbea osatu zuen, Aintzira, Cortes eta Gimnasio izeneko hiru kaleen artean. Izen hau ofiziala da 1881eko uztailaren 21eko udalbatzaren erabakiz.

 Historia 

 Paulino Charlén-en gimnasioa 
Paulino Charlén 1866. urtera arte Bizkaiko Ikastetxe Nagusiko gimnasia irakaslea izan zen, Espainian gimnasia diziplina ofizialki ezarri zuen lehen ikastetxea. Kargu horren dimisioa aurkeztu izanak ez zuen Charlenen kasuan hezkuntza gimnastikoa bertan behera uztea ekarri, bolboraren fabrikazioarekin zerikusia zuten enpresa jarduerez arduratzeaz gain, Jardines kalean gimnasio bat jarri baitzuen martxan.

Gimnasio horren arrakastaren ondorioz, Paulino Charlenek tamaina handiagoko beste bat eraiki zuen 1871ean La Concepción monasterioaren oinetan bere familarentzat eraiki zuen etxearen ondoan, Harrobia izeneko parajean, Abandoko lurraldean. 

1873an BILBOKO GIMNASIO HANDIA deiturikoa eraikitzen hasi ziren. 41 metroko fatxada zuen, 17ko hondoa eta 11ko altuera. Francisco Elejalde izan zen obra maisua. Paulinoren aitak, Francisco Charlenek, urteetan laztandutako ametsa zen. Biak Parisera joan ziren Triaten gimnasioa ezagutzera, bere garaiko onena dela uste baitzuten.

Instalazio modernoenak izan zituen, aparailu batzuk Frantziatik inportatuak eta beste batzuk hemen eraikiak. Zuzendaritza Felipe Serrate Martinezi eman zitzaion, Bilbon “gimnasiaren apostolu” gisa hartua izan zena.

Anselmo Gineak egin zuen barnealdeko marrazkiak eta prentsak ekimenari eskainitako espazioak proiektuaren tamainara hurbiltzen gaituzte:

“Bilboko Gimnasioa eraiki berria da Mirabilla burdinezko muinoaren iparraldeko magalean, eta herritarrak harantz joan dira beren etxe ederrak zabalduz. Handik ikusten da, lehenik, herri aberats eta landua, eta, bigarrenik, haran jendetsu eta atsegina, eta are itsasoa ere, non harana bi legoa beherago bukatzen baita, biztanleria ia eten gabe”.

“Charlen jaunak, goi-mailako irakasleak, benetako sakrifizioa egin du Bilbon eta gaur egungo egoeran (Bilbok zuen setio-egoerari erreferentzia eginez, zalantzarik gabe) gure ustez Espainian establezimendu hoberik ez dagoelako,eta agian bakarra, eta, horregatik, batez ere bere auzokideen esker ona merezi du, babes irmoena zor baitiote.

Charlen jaunaren gimnasioan ez da ezer falta, dena berrikuntzarik berrienen arabera dago han, eta makina bat tresna dira era guztietako ariketak egiteko. Lokala zoragarria da, bere sabai handiarekin eta bere kokapen aireztatuagatik.

Ikasgaien prezioak ikusi ditugu eta, egia esan, ezin dira merkeagoak izan.

Charlen Jaunari desiratzen diogu, horren hartzekoduna baita, bere ahalegin eta sakrifizioen sari betea”. IRURAC-BAT 1875eko urriaren 26a.

Jarduera honek urtebete baino ez zuen iraun, gerra karlistaren (1872-1876) ondorioek geldiarazi baitzuten eta aretoa tropa liberalek okupatu baitzuten. Karlisten setioa amaitu zenean, Goiko Auzoetan zuen kokapena ez zen oso funtzionala izan gimnastika egiten zuen klase sozialarentzat, eta horrek proiektua giharrak galduz joatea ekarri zuen. Charléndarrek espazioa birziklatu zuten, bertan dantza publikoak sortuz, harik eta Paulino hil ondoren, 1883ko maiatzaren 20an, bere alargun Felipa Quintanak gimnasioa dantza eta maskaradun egongela-antzerki gisa alokatu zuen arte, “gaueko bederatzietatik goizaldeko ordu bietara, igandetan prezio herrikoietan” irekiz. Oilar-borrokak eta era askotako atrakzioak ere izan zituen.

 Teatro Romea 
Teatro Romea izenarekin inauguratua, 1885eko apirilaren 5ean Entre mi mujer y el negro eta La canción de Lola izeneko bi zarzuela pieza eskaini ziren lehengo gimnasioan.

Camilo Vidal Ruiz bere lehen enpresari gisa agertzen da eta, ondoren, urte hartatik aurrera, Fermin Ugarte Teatro Romearen jabe gisa, “Harrobia kalean kokatua”. Oso litekeena da eraikinak kale horretan izatea sarrera, gero Aintzira izena hartuko zuena, fatxadek kale horretara eta Gimnasio kalera ematen baitzuten.

Hain zuzen ere, Aintzira 5. zenbakiko lonjan, antzokiaren parean, ireki zuen bere egoitza lehenengo Bilboko Elkarte Sozialistak 1889an, nahiz eta lehen Langileen Zentrua Txikia izeneko kafetegiaren gainean dagoen Martzana kaleko etxe bateko 2. solairuan egon zen. Zentro hau 1891ko azaroan Hiru Zutabeen plazara aldatu zen, eta 1907an Langile Elkarteen Federazioa handik ordura arte Bilboko Orfeoiak Dorre kalean erabiltzen zuen lokalera aldatu zen.
Batzarrak egiteko, langile-erakundeek sarritan jo zuten 1890etik aurrera Romea Antzokia alokatzera. Harrobia plaza ere erabili zuten mitinak egiteko. Hoffmeyerrek 1882an proiektatutako eskalinatetatik abiatzen ziren, plaza Kontzezio kalearekin lotzen baitzuten.

Romea Antzokian ekitaldi politiko ugari egin ziren, hala nola 1891ko urtarrilaren 25ekoa, Pablo Iglesias aitonarekin. Baina gertaera tamalgarrien eszenatokia ere izan zen, urte horretako maiatzaren 31koa, esaterako, Marsalek, gobernuko ordezkariak, sableak zorrotik atera eta ogiaren kalitate eta pisu faltagatik protesta egiteko antolatutako mitin bati amaiera emateko agindu zienean bere agenteei. Haren tiro baten ondorioz, Mondragon abizeneko langile anarkista bat hil zen. Hainbat pertsona ere zauritu ziren eta ehundik gora atxilotu zituzten. Goizaldera arte izan ziren poliziaren kargak eta Aintzira kaleko langileen egoitza ixteko agindua eman zuten.

Indalecio Prieto antzerkiarekin mehelina partekatzen zuen etxe batean bizi izan zen, eta bere memorietan komentatzen du nola entzuten zituen antzezpenak bere ohetik. Vicente Blasco Ibañezek eta Joaquin Zugazagoitiak ere erretratatu zuten Goi-Auzoetako espazio hori El Intruso, El Botín eta El Asalto eleberrietan.

 Herriko Etxea 
Cesar Estornesek jakinarazi duenez, “Romea Gimnasio-Antzokia PSOEren Herriko Etxe bilakatu zen, 1912. urtera arte, eraitsi zuten arte”.

Baliteke erreforma edo berreraikuntza handi bat jasan izana, izan ere, El Liberal egunkariko artikulu batek, El Intrusok sinatua, agian Julian Zugazagoitia Mendietari zegokion sinadura, gogorarazten zuen nola Romea Antzokia langile elkarteek erosi zuten Herriko Etxea zabaltzeko, eta nola  1913ko urtarrilaren 1ean inauguratu zuten. Paulino Charlénen seme-alaba oinordekoena zen oraindik eraikina, eta hiru epetan 43.500 pezeta poltsikoratu zituzten hura saltzeagatik. Kopuru hori partikularren dohaintzen, erresistentzia-sozietateek bermatutako kredituen eta akzioen bidez bildu zuten.

Bertan helbideratutako 37 langile-elkarteetako ordezkariz osatutako batzorde batek zuzentzen zuen Herriko Etxea. Han zuten egoitza, halaber, La Igualdad elkarrekiko sorospenerako elkarteak, Bilboko Elkarte Sozialistak, Gazteria Sozialistak, Emakume Talde Sozialistak eta Talde Sozialisten Eskualdeko Batzordeak”.

1931n, Bilboko Langile Elkarteen Federazioak Udalari Herriko Etxe berri bat eraikitzeko proposamena aurkeztu zion, San Frantzisko kuartelaren eraistean utzitako orubean. Ondoren, Komanditako Udal Etxebizitzak eraiki zituen Mariaren Bihotzeko egungo etxebizitza-parkean, eta 1933an, Luis Arana Goiri arkitektoa eta EAJren fundatzailea arduratu zen Romea Antzoki zaharreko Herriko Etxea eraisteaz eta bere orubean etxebizitzak eraikitzeaz, Gimnasio kaleko 1. zenbakian eta Aintzira kaleko lehen zenbaki bikoitietan.

 Facundo Perezagua kalea 
Facundo Perezagua izan zen lehen langile lider sozialista Bizkaian. 1935eko apirilaren 29an hil ondoren, Bilboko Udalak Gimnasio kaleari bere izena jartzea erabaki zuen. Hala, 1936ko maiatzaren 3an, Ernesto Ercoreca alkateak Perezaguaren busto bat eta Gorte kalearen izkinan bere izena zuen kale-izendegiko plaka bat utzi zuen herritarren bistan. Tribuna bat jarri zuten, eta, bertatik, alkateaz gain, omendutakoaren lagun komunistek, Zapirainek eta Astigarrabiak, beren hitzaldiak eman zituzten. Perezagua kale horretako bere etxean hil zen, eta, auzokoa izateaz gain, handik metro gutxira zegoen taberna baten jabe zen .

1937ko uztailaren 6an, agintari frankistek kale horri beste izen bat ematea erabaki zuten, tokiko garaipena lortu eta berehala, eta irailean “ekainaren 19ko kalea” deitzea erabaki zuten, matxinatutako tropek hiria hartu zuten egunaren oroimenez.

Kale berean, 1935aren hasieratik, Cine Mickey izeneko ikuskizun-leku berezi bat egon zen, zinema-proiekzioak eta dantza-taxi eta alterne ekitaldiak uztartzen zituena.

Itxi ondoren, aretoa zatitu egin zen, eta etxabeetan gaueko ostalaritzako lokal ugari jarri ziren ikuskizunetarako. Auzotarren etxebizitzetako asko prostituzioan aritzeko meubletzat erabiltzen ziren. Jon Idigoras Gerrikabeitiak El hijo de Juanita Gerrikabeitia liburuan idatzita utzi zuen bezala, “aisiarako lekua izan ziren, elizgizon eta irakasleen topalekua, eraikuntzako industrialari eta langile sozialistak eta enpresa ugazabak eta mota guztietako bilau eta pilloak... bizitzaren eskola bat, non gazte askok sexuari buruz beharrezko gauza asko ikasten zituzten, benetako tabua zen zerbait”.

Inguruko kaleak bezala, “La Palanca” izenez ezagutzen zen gunea osatzen zutenak, Gimnasiokoa, bai errepublikan eta bai diktaduran, Bilbo oparoko kale jendetsuenetarikoa izan zen, alkoholaren, haragiaren eta festazalerik bizienen gaueko berotasunean. 1980ko hamarkadan, Novedades, Niva, Pigalle eta Papillón Night-clubetako neonek gauero argiztatzen zuten kale labur, estu eta aldapatsu hori, eta hamarkada horretan hasi zen narriatzen.

 XXI. mendea 
Hainbat hamarkadatan abandonatuta egon ondoren, 2000. urtetik aurrera Bilboko azken zabalgunea den Miribillan egin zen hirigintza-operazio handiaren aurretik, Bilbo Zaharra, San Frantzisko eta Zabala eremuari esku-hartze instituzional bat egiten zaio, lehendik dauden eraikinak kendu eta barne-komunikaziorako bide berriak irekitzen dituena auzo horietan. Horrek ondorioz Gimnasio eta Aintzira kaleei eragiten die, XX. mende bukaeran erabat aldatuta geratzen dira.

Eraispen politikaren eraginez Gimnasio, Cortes eta Aintzira kaleen artean dagoen espazioa hustu egiten da, jatorriz Charlénen gimnasioa egon zen tokia, zuhaitzez, hiri-altzariz eta haurrentzako jolaserako eremu txiki batez hornitutako plazatxo mailakatu bihurtuta, inolako merkataritza-jarduerarik gabe eta eraikin berriekin, zeintzuen integrazio-saiakera tradiziozko hiri-bilbean zalantzazkoa den.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 HARROBIA, Bilbon egina, 13 abril de 2021

Kategoria:Bilboko kaleak
Kategoria:San Frantziskoko kaleak (Bilbo)