San Marko jaia

San Marko jaia edo San Marko eguna, Marko Ebanjelaria oroitzen duen ospakizuna da, eta apirilaren 25ean ospatzen da. Apirilaren 24ean San Marko bezpera ospatzeko ohitura ere badago zenbait tradizioetan. 

Gipuzkoako ekialdean, San Marko opilaren ohiturari lotuta erlijio izaera galtzen joan da eta gaur egun jaiegun herrikoia da batez ere.

 Ospakizunaren zabalkundea 
Oinarrian erlijio izaera duen jaia, zenbait herrialdetan ospatzen da, Euskal Herria barne. 

 Italian 
Apirilaren 25a festa nazionala da Italia osoan, baina ez San Marko eguna bezala, baizik eta Bigarren Mundu Gerran (1945eko apirilaren 25ean) Italia nazi-faxistengandik askatu zuteneko urteurrena bezala.

Tresnuraghesen, Sardiniako herri txiki batean, sardiniar festa tradizional bat ospatzen da. Nagusiki artzaintzatik bizi den den komunitate honetako  artzain familiek arkumeak eskaintzen dituzte Probidentziari esker onez. Beste familia batzuek ogia eskaintzen dute esker emate gisa. Ehunka lagunek, elkarrekin ase arte jan eta edaten dute. 

Veneziako San Marko plazan, festa del bocolo izenekoa ospatzen da San Marko patroiaren ospakizunen baitan. Egun horretan, gizonek tradizionalki arrosa bat ematen diote maite duten emakumeari.  Kondairaren arabera, tradizioa VIII. mendean sortu zen, maila sozial baxuko gizon bat Veneziako emakume nobleaz maitemindu zela kontatzen denean. Aitaren onespena lortzeko asmoz, urrutiko gerra batean murgildu zen. Guduan zauritua izan zen, baina bere maitearentzat gertuko zelai batetik arrosa bat kentzea lortu zuen. Lagun bati eskatu zion odolez zikindutako arrosa maitaleari itzultzeko.

 Ingalaterran 
Ingalaterrako herrixketan ohitura zen, XVII. mendetik XIX. mendearen amaiera arte, San Marko bezperan elizako atarian esertzea. Eserita zeudenek isilik egon behar zuten gaueko hamaiketako kanpaiak jotzen zutenetik, kanpaiek hurrengo eguneko lehen ordua jo arte. Urtean zehar hil beharrekoen izpirituak elizara pasatzen ikusiko omen ziren. Yorkshiren beharrezkoa zen hiru gau jarraian erne egotea. Hirugarrenean eserita, hil behar zirenen izpirituak ikusiko ziren elizara pasatzen. Praktika hau iparraldeko eta mendebaldeko konderrietan nagusitu zen. 1608ko erregistroek erakusten dute Nottinghamshiren emakume bat bere elizak zentsuratu zuela San Marko bezperan parte hartzeagatik.

 Lituanian 
Lituanian, San Marko Ebanjelaria lurraren eta uztaren zaindaritzat hartzen da. Haragia jateko debekua ezartzen da, uzta ona izateko asmoz. Jendeak "lurra ukitzea" saihesten du, hau da, goldatu edo zulatu gabe, lurrari atsedena emateko hurrengo landaketa eta uzta lanen aurretik.

 Mexikon 
Jai hau Mexikoko Aguascalientes hirian ospatzen da data berean. Gehien ospatzen den jaietako bati izena ematen dio, San Marko Azoka Nazionala (gaztelaniaz: Feria Nacional de San Marcos), data honen inguruan hiru astez luzatzen dena. Gainera, Tabasco estatuko Paraison San Markos ospatzen da apirilaren 25ean, hiri horretako patroia baita.

 San Marko eguna Euskal Herrian 
San Marko egunak nekazaritzari lotutako erlijio-tradizioekin du lotura, eta San Marko Ebanjelariak uztak babesteko bedeinkatze prozesio eguna izaten zen. Hala ere, gaur egun batez ere Gipuzkoako ekialdeko herrietan mantentzen da ospakizun egun bezala, San Marko opilaren tradizioari lotuta, eta oraindik opilen bedeinkapenaren erritu katolikoa mantentzen bada ere, harreman komunitarioei lotutako ospakizuna da. Zentzu horretan, eguna bera opilaren eguna bezala izendatzen da modu herrikoian.

 Erlijio ospakizunaren historia 
Herri bakoitzean berezitasunak egon arren ospakizunaren funtsa bakarra da eta ohitura zaharraren elementu nahiz ekitaldi ugarik egun irauten du. Aitzinean, San Marko jaiaren ospakizuna zela eta (apirilaren 25ª) prozesio bat egiten zen herri inguruko ermitak bisitatuz. Irunen, Arteagako ermita, San Martzial ermita eta San Anton ermita; Hondarribian Guadalupeko Andra Mariaren Santutegia, Santa Barbara ermita eta Gaintxurizketako gurutzea; Errenterian Bizaraingo San Marko ermita, Pasai Donibanen Jaizkibel mendi gailurrean egon ohi zen gurutzera; Lezon Gaintxurizketako gurutzera edo Jaizkibelera eta baita Oiartzunen ere. Prozesio ospetsuak ziren, apaiza nahiz agintariak buru izanik zenbait kasuetan. Meza ondoren, lurra bedeinkatu ostean, erromesek, indarberritu ahal izateko bazkaldu eta ondoren erromerian dantza egiten zuten herrira itzuliaz.
Hala eta guztiz ere, ohitura askoren antzera, San Marko eta opilaren jaia bizirik irautea ez da batere erraza izan. Irunen bitan suspenditua izan zen. Lehenengo aldiz 1787. urtean.  Urte bereko apirilaren 22an, Iruñeko Apezpikuak, Elizbarruti guztian,  San Marko letanietan ospatutako prozesioak suspenditu zitezen gutun-agindu bat bidali zuen. Urte hartan erromesaldia Santa Elenako ermitara egin zen. 1816. Urtean, euriteak zirela eta, maiatzeko prozesioa atzeratu ondoren, gerra karlistak izan omen ziren San Marko eguneko prozesioak bigarrengo etenaldiaren arrazoia. Hala erakusten du, besteak beste, dokumentu  faltak. Gatazka zibila ostean prozesioa behin bakarrik ospatu izan zen berriro, 1879.ean. Une hartan San Markos eguneko prozesioak behin betiko desagertu ziren.

Ohitura sendoa izan da. Prozesioa desagertu arren, lurraren bedeinkatzea, bazkaria eta erromeria ospatzearen ohiturak aurrera egin zuten. Fededunak lurren bedeinkatzea eta erromeria ospatzen jarraitu zuten herri inguruko landetan. Hara, hamaiketako edo bazkaria eraman ohi zuten, gehienetan taloa (artoz eginiko ogia, egositako bi arrautzez lagundua). Denboraren poderioz lurren bedeinkapena ere desagertu egin zen. 

Euskal Herriko beste lurralde batzuetan oraindik mantentzen den pazko-opilaren ohitura kontuan izanik, San Marko opilak beste hauekin duen antzekotasuna nabarmena da.

Egun San Marko eguneko ekintzak herrikoiak dira, eta komunitatearen zaintza ekintza bezala, opilen oparitzearekin eta hauen dastaketan mantentzen da, bedeinkapenaren erritua kasu batzuetan egiten jarraitzen bada ere.           

 San Marko opilaren ohitura komunitarioa 

San Marko jaiaren elementu bereziena San Marko opila egin, erosi eta oparitzeko ohitura da. Ohitura oso zabaldua dago Gipuzkoako ekialdeko herrietan, Irun, Hondarribia, Errenteria, Lezo, Pasaia eta Oiartzunen adibidez. Amabitxiak seme besoetakoari opila oparitzeko ohitura zaharra da. Semebitxia ezkongaia den bitartean, urtero jasotzen du opila, duen adinaren arabera, opila gainean hainbat arrautza jartzen delarik. Opilaren banaketa bezperan egiten da normalean, eta oraindik bada opila bedeinkatzera eramaten duenik. Opila egin eta emateak amabitxi ( amaidinek edo amautxiek) eta besoetakoaren arteko lotura sinbolizatu eta garatzen du eta horregatik garai batean esaten zenː "Aita San Marko / nik opila jango, / iñori ez emango"  çOpilaren jatorria Lehen Gerra Karlistaren aurretik koka daiteke. Garai hartan jada, San Marko egunean, apirilaren 25ean, inguruko mendietara prozesioan joateko ohitura zuten inguruko herrietakoek. Aipatutako gerra bukatu ondoren ere prozesioak egiten jarraitu zuten: soroak eta laboreak bedeinkatzera joaten ziren, uzta ona izateko. Agintari eta apaizez gain, herritarrek ere parte hartzen zuten prozesio horietan. Hamaiketakoa egiteko bideko baserriren batean gelditzeko ohitura zuten. Agintariei eta apaizei platerean ematen zieten hamaiketakoa. Gainerakoei, aldiz, ogitxo bat arrautza egosi batekin edo birekin.

Denborarekin San Marko egunean prozesioak egiteko ohitura desagertu egin zen, baina mendira joateko ohitura ez. Era berean, ogitxoa arrautza egosiekin saltzen hasi ziren okindegi eta gozotegietan. Horrela, amabitxiak besoetakoei ogitxo horiek oparitzen hasi ziren mendira joatean indarra hartzeko. Itxura denez, behin, Irungo emakume dirudun batek ogiaren ordez bizkotxoa egiteko eskatu zion okinari. Eta arrakasta handia izan zuenez, aurrerantzean horrela egiten hasi ziren, ogia opil bihurtuz. Gerora, bizkotxoaren osagaiei almendra gehitu zieten eta arrautza egosiei kolore gorria eman. 

Beste kultura batzuetan ere amabitxi edo aitabitxiak badu urtero opariren bat egiteko ardura, esaterako, Katalunian. Han aitabitxiak Mona de Pascua delakoa oparitzen dio besoetakoari. San Marko opilaren tradizioa ere hor koka daiteke, eta besoetakoa ezkondu arte luzatzen da. Arrautza-kopuruak ere badu esanahia: normalean, urte bakoitzeko arrautza bat gehitzen zaio, bost edo seiraino. Eta sukaldari onak edo txarrak izan, opila erosteko ohitura izan dute amabitxiek, etxean egin beharrean. Garai batean gari-irinik ez zen izaten etxeetan eta horregatik izan daitekeela uste da.

Amabitxiak besoetakoari opila oparitzeko ohitura Gipuzkoako beste herri batzuetan ere mantendu da. Debagoienan, esaterako, Garizuma garaiko ohitura da. Karapaixoa deitzen diote. Etxean egindakoa izaten zen lehen, hiruki formako ogia, txorizoarekin eta arrautzekin; gaur egun ogizkoak eta gozoak, bietakoak saltzen dituzte okindegietan. Pazko-opila bezala ere ezagutzen dira opil hauek, eta, aldaerak aldaera, badirudi Gipuzkoan ez ezik, Nafarroan, Bizkaian eta Araban ere gorde dela usadioa hainbat txokotan.
Gaur egun mota askotako opilak daude. Irunen eta Hondarribian garai batekoen antzekoak ikusten dira, batez ere, eta inguru horretakoa da guk jaso dugun errezeta: almendradun bizkotxoa, kolore gorridun arrautza egosiak dituena. Oarsoaldera (Errenteria, Oiartzun, Lezo eta Pasaia)  hurbiltzen garen neurrian, gehiago aurkituko ditugu txokolatez edo mokaz apaindutako bizkotxoak, eta txokolatezko arrautzak dituzten opilak. Batean zein bestean, den-denak goxoki txikiekin, lumekin eta txita batekin apainduta.

Bedeinkatzeko ohituraren inguruan, Hondarribian eta Irunen egiten jarraitzen dute. Lehen San Marko egunaren bezperan jasotzen ziren opilak, hurrengo egunean bedeinkatu eta jateko. Hurrengo egunean, etxeko zapi eder batean bildu eta bedeinkatzera eramaten zituzten elizara. Amabitxiek beraiek egin edo erosten zituzten, eta batzuetan soinekoak egiteko zapi politak gehitzen zituzten. Ondoren, inguruko mendiren batera joan eta etxekoekin jaten zituzten. Gaur egun, askok, egunean bertan jaso eta jaten dute bedeinkatu gabe.

Jende asko joaten da urtero Guadalupera (Hondarribia), San Martzialera (Irun), San Markora (Errenteria) edo beste mendiren batera apirilaren 25ean, egun-pasa eta opila jatera.

 San Marko erromeria Bizarain mendian 
San Marko gotorlekua eraiki aurretik Errenteriako Bizarain mendian zegoen San Marko ermitan eta honen inguruko zelaietan egiten zen erromeriaren ohitura jarraituz, gaur egun ere Apirilaren 25aren ondorengo lehen igandean, erromeria egiten da toki berean. Erromeriak historikoki izaera erlijioso eta ludikoa uztartu baditu ere, gaur egun laikoa eta herrikoia da, Errenteriako Udalak herritar eta herriko eragileekin batera antolatua; hala nola, Beti Prest Elkartea, CAR, Doike Musika eta Dantza Kultur Elkartea, Herri Arte Eskolako trikiti eta dultzaina taldea, herriko trikitilariak, Udal Txistulari Taldea, Xenpelar Bertso Eskola eta Zamalbide Auzo Elkartea. 

 Ikus, gainera 

 Pazko-opil
 Opilaren eguna
 San Marko gotorlekua

 Erreferentziak 

Kategoria:Euskal Herriko jaiak
Kategoria:Tradizioa
Kategoria:Apirileko ospakizunak
Kategoria:Oarsopedia
Kategoria:Herritarron historia