Marokoar amazigera estandar

Marokoar amazigera estandarra (; ), Marokoko amazigera estandarra ere deitua, Marokoko Amazig Kulturaren Errege Institutuak (IRCAM) garatutako hizkuntza estandarizatua da. Konbinatzen ditu taxelhiyt, Atlas Ertaineko amazigera eta tarifit aldaeren ezaugarriak. 2011tik, hizkuntza ofiziala da Marokon.

Marokoar amazigera estandarrari tamazight, amazigera edo berbere deitu ohi zaio, nahiz eta izendapen horiek beste edozein amazig hizkuntza izendatzeko ere erabil daitezkeen, edo amazig hizkuntzak oro har, Marokotik kanpokoak barne.

 Historia 
1993an, marokoarren %40-60k amazig hizkuntza erabiltzen zuten: taxelhiyt, Atlas Ertaineko tamazight edo tarifit. 1956ko Marokoko independentziaren ondoren, ekintzaile amazigak tamazight testuinguru ofizial eta publikoetan gehiago sartzeko eskatzen hasi ziren. Kultur elkarteak ere 1980ko hamarkadan hasi ziren tamazight normalizatzeko eskatzen.

2001ean, iragarri zen IRCAM sortu zela eta tamazight hezkuntzarako bitarteko gisa sartuko zela. Garapen horrek eskatzen zuen tamazight idazketa estandarizatzea eta hiztegiak, testuliburuak eta material didaktikoak sortzea. 2011n, Marokoko konstituzioa aldatu zuten tamazight hizkuntza ofizial gisa sartzeko.

 Garapena 

 Sarrera 
Marokoar amazigera estandarra garatzeko, IRCAMek taxelhit, Atlas Ertaineko amazigerako eta tarifiteko iturri idatziak aztertu zituen. Prozesu horretan, 3.584 aditz gehitu zitzaizkion hiztegi estandarizatuari. Amazigera barnean, esanahi berdinak zituzten hitzak eta egitura sintaktikoak sinonimotzat hartu ziren. Adibidez, bai taddart hitzak, Atlas Ertaineko amazigeran "etxea" esan nahi duenak, bai tigammik, taxelhiytez "etxea" ere, etxea esateko erabil daitezke, biak ere, Marokoko amazigera estandarrean.

Taxelhiytez, Atlas Ertaineko amazigeraz edo tarifitez ez dauden hitzak gehitzeko, IRCAMek Marokoz kanpoko amazig hizkuntzetako maileguak hartu zituen ahal zenean. Bestela, hitz berri bat sortzen zen, jada existitzen zen amazigerazko lexikotik eratorpena baliatuz.

 Ortografia 
Amazigera arabiar ortografiaz, alfabeto latindar berberez edo tifinagez idatzi izan da. Estandarizazio prozesuaren barruan, 2003an, IRCAMek tifinag aukeratu zuen Marokoko amazigera estandarraren ortografia gisa, neotifinag deitu izan dena. Erabakia polemikoa izan zen batzorde erabakitzailearen barruan zein kanpoan, arrazoi politikoengatik hartu baitzen, praktikoengatik baino gehiago. Marokoar amazig hiztun gehienek ez dute tifinag idazkera erabiltzen.

IRCAMek erabiltzen duen neotifinagen bertsioa zertxobait desberdina da beste bertsio batzuen aldean. 2016az geroztik, tifinagen erabilera seinaleztapen publikora eta kulturalki nabarmenak diren beste erabilera batzuetara mugatu da batez ere. Ez da oso erabilia hezkuntzan edo hedabideetan.

 Kritika 
2003an tifinag onartu izanak kritika orokorrak jaso zituen, batez ere ekintzaile amazigen artean, haien irudiko amaziga sustatzeko ez zela praktikoa, eta murriztailea zela. Amazigen marokoar hiztun gehienek latindar alfabetoa erabiltzen dute, tifinag erabili beharrean, eta latindar alfabetoa da Marokotik kanpoko amazig hizkuntzetarako erabiltzen den idazkera ofiziala. Ondorioz, ikusi izan da tifinag onartu izana traba bat dela Maroko barruan zein Maroko Ipar Afrikako amazig kultura zabalagoarekin harremanetan jartzeko, eta erabakiaren kritikari gogorrenek gobernuaren amarru gisa ikusten dute. Salem Chaker hizkuntzalariak argudiatu zuen erabakia "arriskutsua" zela, eta "[amaziga] idazteko eta irakasteko aldi iragankor hau irteerarik gabeko kale itsua zela. Aktibista ez ziren gehienak amazigerako latindar alfabetoa ofizialki hartzearen aurka agertu ziren eta, 2011ko inkesta baten arabera, galdekatuen % 45,5ek adierazi zuten tifinag zela amazig idazteko ortografia egokiena.

Praktikan, hiru hizkuntzak Lehen Hezkuntzako testuliburuetan erabiltzen diren arren, taxelhita dirudi amazig Kulturako Errege Institutuak ekoizten dituen amazig hizkuntzako materialetan erabiltzen den estandarraren oinarri nagusia, neologismo purista ugariz emendatua. Hori dela eta, kritikari batzuek argudiatu dute Marokoko "hizkuntza politika" ofiziala Marokoko iparraldeko eta ekialdeko berbereen hizkuntzak baztertzen ari dela eta, isilbidez, Marokoko berbereen hizkuntza guztiak 'ez-estandar' bihurtzen ari direla, bereziki IRCAMek erabiltzen dituen hiru hizkuntza nagusietako batekin identifikatzen ez diren hiztunenak, hala nola iznasen, ipar-ekialdeko muturrean, senhaja-ktama iparraldean, Atlas Ekialdeko amazigera Marokoko erdialdean, figuiga hego-ekialdean eta hego-ekialdeko berberea.

 Ikus, gainera 
 Alfabeto libiar-berberea
 2011ko Marokoko Erreferendum Konstituzionala

 Erreferentziak 

Kategoria:Amazig hizkuntzak
Kategoria:Marokoko hizkuntzak