Hizkuntza-tipologia

Hizkuntza-tipologia hizkuntzak gramatika-antzekotasunen ikuspegien arabera sailkatzeari esaten zaio. Hizkuntza-tipologia hainbat hizkuntzaren (idealki: hizkuntza guztiena) parekatze-parametro batzuen araberazko deskribapena da.

Sailkapen tipologikoa ez dator bat hizkuntzen sailkapen genetikoarekin. Beste sailkapen-metodo hori, hau da, genetikoa, hizkuntza komun baten oinordekotza partekatzen duten hizkuntzen arteko harreman filogenetikoetan zentratzen da (ikus hizkuntzalaritza historikoa). Klase genetiko bat familia linguistiko bat da; klase tipologiko bat, aldiz, hizkuntza mota bat da.

Tipologiaren azpi-diziplinen artean daude tipologia fonologikoa, tipologia morfologikoa, tipologia sintaktikoa, tipologia morfosintatikoa eta tipologia teorikoa, joera unibertsalak edo munduko hizkuntzen artean zabal hedatuak azaltzea bilatzen duena.

 Tipologia sintaktikoa 
Tipologia sintaktikoa "oinarrizko osagaien ordenaz" arduratzen da. Oro har, aditz-predikazioko parte-hartzaileei dagokienez aditzaren oinarrizko ordena aztertzen da, eta baita izen baten eta haren osagarrien arteko ordena erlatiboa ere.

 Perpaus-osagaien ordena 
Subjektuaren, aditzaren eta objektuaren ordenari buruzko sailkapen tipologikoan, sei aukera logiko daude:
 Subjektua Aditza Objektua (SAO)
 Subjektua Objektau Aditza (SOA)
 Aditza Subjektua Objektua (ASO)
 Aditza Objektua Subjektua (AOS)
 Objektua Subjektua Aditza (OSA)
 Objektua Aditza Subjektua (OAS)

Orden horien maiztasun erlatiborako zenbatespenak egin dira:Frequency distribution of word order in languages surveyed by Russell S. Tomlin in the 1980s4​5​
 Ordena  Adibidez Erabilera  HizkuntzakSOA  Behiek belarra jaten dute  bengaliera, birmaniera, koreera, hindia, japoniera, latina, malabarera, oromoera, persiera, sanskritoa, tamilera, telugua, turkiera, nepaliera, euskara.SAO  Behiek jaten dute belarra  arabiera (egungo barietate kolokialak), txinera, nederlandera, gaztelania, frantses, alemana (perpaus nagusian), hausa, hebreera, indonesiera, ingelesa, italiera, malaysiera, portugesa, swahilia, thailandiera, vietnameraASO  Jaten dute behiek belarra  egungo arabiera zein koranikoa
filipinera, galesa, ge'eza, irlandera, maoriera, tuareg hizkuntzak.AOS  Jaten dute belarra behiek fijiera, malgaxea, kektxiera, terêna.OAS  Belarra jaten dute behiek hixkaryana, urarinaOSV  Belarra behiek jaten dute tobatia, waraoa

Maiz aski, ingelesezko laburpenak erabiltzen dira, baita beste hizkuntzetan idaztean ere: SOV (Subject Object Verb, hots, Subjektua Objektua Aditza), SVO (Subject Verb Object), eta abar, eta abar.

Asiako eta Amerikako munduko banaketari dagokionez, SOA ordena da ordena ohikoena, eta Europan eta Afrikan, berriz, SAO ordena. Ozeanian, lehentasuna eskualdekoa da, papuarrak eta Australiako hizkuntza gehienak SOA dira, eta eskualdeko hizkuntza austronesiarrak, berriz, ASO edo SOA dira.

Hizkuntza batzuk (normalean, flexiboak) sailkatzeko zailak dira, aditz, objektu eta subjektu konbinazio asko aukera zuzen gisa onartzen dituztelako. Horien artean latina, hungariera, poloniera eta esperantoa daude; izan ere, hizkuntza horietan ordena gehiago obeditzen zaie pragmatikako faktoreei sintaxiari baino.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 :Association for Linguistic Typologyaren webgune ofiziala.
 :Gunter Brettscheider (1981): «Euskara, hizkuntzen tipologia, ta hizkuntza unibertsalak», Euskalarien nazioarteko jardunaldiak, ISBN 978-84-85479-17-7, 221-239 or.

Kategoria:Hizkuntza-tipologia