Maritxu Bilbao Lapatza

Maritxu Bilbao Lapatza (Maria Bilbao Lapatza, Artea, Bizkaia, 1924ko urriaren 8a - Bilbo, 2022ko maiatzaren 31)  euskal mendizaletasunaren eta euskal emakumeen eskaladaren aitzindaria izan zen. Ganguren Mendi Taldearen sortzaileetako bat, Atxa Adarra eskalatu zuen lehen emakumea (1955eko abuztuan) eta, Angelita Olano lagunarekin batera, 1955ean ere, Pirinioetako zeharkaldia bakarrik amaitu zuen lehen emakumea, Sallent de Gállegotik Benasquera (Huesca). Hori dela eta, Espainiako Mendi Federazioak (FEM) Kirol Merezimenduaren Brontzezko Domina eman zion 1956an.

 Biografia  

Bizkaiko Artea herrian jaio zen, aita garraiolaria eta ama sukaldaria zituen. Senar-emazteek sei seme-alaba izan zituzten, denak mendizaleak. Txikitatik, neba zaharragoekin mendira igotzen zen Maritxu, baita osaba Joseren txabolara ere, artzaina lanbidez, eta Gorbeiarekiko grina berezia sentitzen zuen. Aita istripu batean hil ondoren, familia Galdakaora joan zen. Udalerri horretan, "La Dinamita" enpresan aritu zen ama sukaldari laguntzaile, eta Maritxuk berak ere bertan lan egin zuen denboraldi batez, Mertxe ahizpak bezala. Hogei urtez bizi izan zen Maritxu Galdakaon{{Cita web|url=https://kronikaberria.eus/maritxu-bilbao-destaco-por-su-fuerza-fisica-y-mental-se-atrevia-con-todo-era-muy-lanzada|título=“Maritxu Bilbao destacó por su fuerza física y mental, se atrevía con todo, era muy lanzada”|fechaacceso=2025-02-24|apellido=López|nombre=I.|fecha=2025-02-05|sitioweb=Kronika Berria|idioma=es}.

 Ibilbide profesionala 
Eskuekin trebea, bizitza profesionala joskintzan eman zuen, baina beti adierazten zuen zirujau izatea gustatuko litzaiokeela. Zura zizelkatzeko zaletasuna ere bazuen, eta ohitura hori aitaren tresnak erabiliz eskuratu zuen. Bere garairako emakume aurreratua izan zen, bere indar fisiko eta mentala nabarmentzen zen, pertsona etengabea eta borondate handikoa zen, eta edozein erronkarekin ausartzen zen. Angelita Olano mendizale euskaldunaren lagun mina egin zen mendi-irteera batean ezagutu ondoren, eta bidelagun bihurtu ziren. Emakumeak gizartean zuen papera etxera mugatzen zen garaian, estereotipoak hautsi zituzten mendian, eta horregatik jotzen dira egungo emakumeen mendizaletasunaren aitzindaritzatCita web|url=https://www.elcorreo.com/mendian/historia/pioneras-montanismo-vasco-20240219014008-nt.html|título=Pioneras del montañismo vasco|fechaacceso=2025-02-24|apellido=Pérez|nombre=Fernando J.|fecha=2024-02-19|sitioweb=El Correo|idioma=es.

 Mendi-ibilbidea 
Galdakaoko Ganguren Mendi Taldearen bazkide fundatzailetzat hartu da, 1945eko urtarrilaren 6an sortu zen kluba. Estatutuen lehen bertsioan, bazkideei buruzko artikuluak ez zituen emakumeak eskubide osoko bazkide gisa jasotzen, baina bai lehendakariak 1946ko urtarrilaren 12an onartu eta sinatutakoek. Egun batzuk geroago, hilabete beraren 24an, lehen hamaika emakume bazkideak sartu ziren: Maritxu Bilbao, María Zarate, Serapia Totorica, Juanita Agirre, Cruz Ibarretxebea, Miren Begoñe Altuna, Miren Ikerne Altuna, Julia Villar, Consuelo Martínez, Miren Kortajarena eta Concha Ealo. Elkarteko kideen artean hiru mendizale-talde zeuden, euren ibileren prestigioagatik nabarmendu zirenak. Horietako bat, "Enarak", emakume mendizale gazte eta eskarmentudunek osatzen zuten, hala nola Maritxu Bilbaok eta haren ahizpa Mertxe Bilbaok, Angelita Belandiak, Margari Yurrebasok, Consuelo Nietok, Cruz eta Neli Ibarretxebeak, Maritxu Arrizabalagak eta Juanita Aguirrek; txapel urdin almidoiduna janzten zuten, zuriz brodaturiko enara batekinCita web|url=https://www.gangurenmt.net/index.php?option=com_content&view=article&id=28:nacimiento&catid=54:historia&lang=es-ES|título=GangurenMT|fechaacceso=2025-02-24|sitioweb=www.gangurenmt.net.

Emakumeen alpinismoaren aitzindaria izan zenCordón, Juan (2006) Los vizcaínos y el Naranjo de Bulnes: la epopeya invernal de 1956 Bilbao: BBK, eta zeharkaldietan, eskian eta eskaladan aritu zen, 2.000 metroko tontorrak igotzea goi menditzat jotzen zen garaian. Aipatutako azken diziplinaren kasuan, emakumeen parte-hartzea ondo ikusten ez zen arren, Nazioarteko Eskaladako ikastaroa amaitu zuen eta Bizkaiko ENAMeko irakasle izan zen. 1949ko uztailean, Atxarteko (Bizkaia) Urrestei dorrea eskalatu zuen lehen emakumea izan zen. Elkarrizketa batean gogoratu zuenez, «han geundela, begirale talde bat guri begira egon zen, hitzik esan gabe (...), emakumeok mendian egoteko eskubiderik ez genuela ematen zuen»I.M. «Anécdotas de maquis, guardas y mirones». El Correo (16 diciembre 2006, p. 65). Jesús Altuna eskalada-lagunarekin batera, Bizkaiko eta Arabako hatxak eta bideak gainditu zituen, hala nola Pico del Fraile (834 m), Arabako harritsuena eta bertikalena.

Era berean, Adarra hatxa (982 m) eskalatu zuen lehen emakumea izan zen, Itxinan; modalitate horren jatorria izan zen tontorra, bere jaioterrian. 1955eko urriaren 12an lortu zuen, Ganguren klubeko Jesús Altuna eta Ignacio Ealo kideekin batera. Bertan, sinadura-liburu bat eta esaldi oroigarri bat utzi zituzten. Mendizale eta eskalatzaile gisa lortutako helmuga ugarien artean daude Pirinioak, Lourdesko eremu frantsesa, Europako Mendiak edo Gredosko mendilerroa Gaztelan, eta igo zituen mendien artean, besteak beste, Peña Labra (2.006 m), Peña Vieja (2.618 m), Pico de la Viorna (1.151 m) eta Naranjo de Bulnes (2.519 m)Abando, Gloria (1998). La mujer y el deporte en Euskadi: corazones en liza. Vitoria-Gasteiz: Eusko Jaurlaritza Argitalpen Zerbitzu Nagusia-Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco.

Bere ibilbide osoan ez zuen inoiz istripurik izan. Ezkondu eta seme-alabak jaio zirenean, ibilaldi luzeak egiteari utzi zion, baina mendira igotzen jarraitu zuen. Senarra ere zalea zen, eta familia osoarekin joaten zen. Gainera, Undurragan (Zeanuri) baserri bat alokatu zuten, berak beti maite izan zuen naturarekin harremanetan egoteko. Mendira egin zuen azken igoera 2010ean sinatu zuen, Pombie aterperaino iritsi zen, Midi d'Ossau gailurraren azpian. 86 urte zituen.

 Pirinioetako balentria 
1955eko uztailaren 17an, eguerdian, Maritxu Bilbao eta Angelita Olano autobus batetik jaitsi ziren Sallent de Gállegon (Huesca) motxilekin kargatuta Piedrafita de Jacako bideari ekiteko. Lehentxeago, Respumosoko presako obretako arduradunak ukatu egin zien materiala garraiatzeko karga teleferikoan igotzeko aukera, emakumeak zirelako. Aguas Limpias ibaiaren harana gainditu ondoren, Piedrafitako zirku ikusgarria ikusi zuten, eta Ibón de las Ranas aterperantz abiatu ziren ilunabarrean. Han ez zuten inor aurkitu eta beren gogara moldatu ziren. Alkohol-labea piztu eta afaldu egin zuten. Pirinio erdian bakarrik zeuden bi emakume ziren, gizonik gabe joatea erabaki baitzuten hamaika eguneko Pirinioetako zeharkaldia egitekoIturriza, Antxon. «Historia Testimonial del Montañismo Vasco, Tomo II: de los Pirineos al Himalaya (1939-1980)». Bilbao: Pyrenaica, 2005, pp. 54-57, p. 46.

Hurrengo goizean, lehenengo proba Balaitous mendigunera igotzea izan zen (3.144 m.). Beti entzun zuten onena Latourreko Arrailetik igarotzea zela; hala ere, igarobide horretara iritsi gabe, beste bide bat aurkitu zuten, gailurrera zailtasunik gabe heltzen zena. Jaitsiera rappelean egin zuten arrakalaren gainetik, ohiko bidetik jaisteko. Hurrengo egunean Wallon aldera joan ziren, mendi-lepotik Espainia eta Frantzia arteko mugan dagoen Gran Facha gailurrera (3.005 m.) igotzeko asmoz.

Handik Gaube Haranera igaro ziren Pont D'Espagnetik, eta Bayssellanceko aterpean itxaron zuten, haien atzetik zihoazen ekaitzek goizean Vignemale gailurrera (3.299 m) iristeko aukera eman arte. Mendi hori lehenengoz beste emakume batek igo zuen, Anne Lister ingelesak; goialdean bost mendizale frantziar aurkitu zituzten, eta nondik zetozen jakin zutenean, Irungo egonaldi batean ikasitako 'Andre Madalen' abestia abesten hasi ziren. Gailurrean, denek batera kantatu eta dantzatu zuten, Maritxuk eta Angelitak Gavarnierako jaitsierari bakarka ekin baino lehencita libro|autor=Dendaletche, Claude|título=«Cumbres pirenaicas. Primeras ascensiones. Documentos históricos»|año=2002|editorial=Bilbao : Sua Edizioak.

Hurrengo egunean jarraitutako ibilbideak Pico Marboréko (3.000 m) langa izugarria gainditu zuen, Errolanen Arrailetik barrena. 40 metroko zabalerako eta 100 metroko altuerako lepoa da, eta 2.804 metroko altueran dago, Monte Perdido mendigunean. Gurutzatu ondoren, Gorizera heldu zirenean (2.200 m) arratsaldeko bostek jo zuten. Arratsaldean, Monte Perdidora jaisten hasi ziren. Gangureneko lagunak, Andrés Regilek, utzitako mapetan marraztu zuten bidea. Sobrarbeko eskualdean kokatuta zegoen Pineta haranean behera egitera behartuta zeuden, eguraldi txarrarekin berriz ere. Beren senari men eginez, ur-jausi baten trazari jarraitu zioten.

Hurrengo egunetan etengabeko euri eta txingor-ekaitzak jasan zituzten. Bereziki zaila izan zen Granjas de Viadósen igaro zuten gaua. Txabola baten barruan aterpeturik, kazkabarren burrunba entzun zuten, kazkabar-bola handi bik sortutakoa, zopa labean irakiten eta kikara bat txikoria hartu bitartean. Ekaitz gogorra saihestuz, hurrengo egunean Gistaineko lepora joan eta Estós haranera jaitsi ziren. Handik Benasquerako bidea jarraitu zuten, hamaika eguneko ibilbidea eta 3.000 metrotik gorako zortzi gailurren ondoren.

Estósen, hain zuzen ere, Espainiako Mendi Federazioko goi-zuzendari batekin egin zuten topo, eta harriduraz entzun zuen bi emakumeen balentria. Hilabete batzuk geroago, FEMek Kirol Merezimenduaren Brontzezko Domina eman ziela zioen oharra jaso zuten. Saria 1956ko apirilaren 22an jaso zuten Elgetan, Mendizaleen enparantzan, eta María Antonia Simó eskalatzaile kataluniarraren ondoren sari hori jaso duten emakume bakarrak dira. Julian Delgado FEMeko presidenteak jarri zien dominaIturriza, Antxon. «Historia Testimonial del Montañismo Vasco, Tomo II: de los Pirineos al Himalaya (1939-1980)». Bilbao: Pyrenaica, 2005, pp. 54-57, p. 46.

1956ko udan, biak itzuli ziren Pirinioetara, markatu zuten zeharkaldia osatzeko, eta ezin izan zuten amaitu eguraldi txarra zela eta. Uztailaren 19an abiatu ziren. Frantziako Luchon herritik Larboust haraneko Espingo babeslekura igo ziren, glaziar haran batera, elurretan kanpatu zuten Lac d'Oô lakuaren ertzean. Hurrengo egunetan Anetora (3.404 m) eta Biciberri mendigunera (Alta Ribagorza) igo ziren eta Puebla de Segur-en (Lleida) amaitu zuten ibilbidea.

 Praken 'iraultza' 
XX. mendeko 40ko eta 50eko hamarkadetan, emakumeak gonarekin edo soinekoarekin igotzen ziren mendira, ez baitzegoen ondo ikusita haiek prakak janztea. Maritxu Bilbaok, jostuna lanbidez, gona-galtzak egiten zituen igoerak erosoagoak izan zitezen, baina, beste emakume lagun batzuek bezala, praka luze eta motzak ere erabiltzen zituen, nahiz eta gizarteak baztertu. Pirinioetako zeharkaldiko argazkiek jantzi horren erabilera egiaztatzen dute.

Mende hasierako erretratuetan, Europako emakume alpinistak prakak jantzita agertzen ziren, aurreko mendeko aitzindariek jasandako aurreiritziak gaindituta. Baina Alpeak oso urrun zeuden gerraosteko espainiar kontserbadurismotik. Sekzio Femeninoak argitaratutako Teresa aldizkariaren 1957ko zenbakiak Espainiako emakume kirolarientzat jarraitu beharreko bidea markatzen zuen: Ez da kirola aitzakiatzat hartu behar jantzi eskandalagarriak eramateko. Gure kirol-trebetasuna erakuts dezakegu, baina trebetasun horiek ez dira erabili behar erakustaldi lotsagabeak egiteko. Halaber, ez dugu kirola aitzakiatzat hartu behar familiarengandik independizatzeko, ezta ohitura onen kontrako askatasun-ekintzarako ere.

40ko hamarkadaren amaieran, Bilboko San Nikolas elizako parrokoak prakak janztea aurpegiratu zion emakume eskiatzaile talde bati mezan. Txangoaren arduradunak, Alberto Besgak, garai hartan Bilboko gotzaina zen Casimiro Morcillorekin negoziatu behar izan zuen, eta honek elizkizunean galtzak jantzita joan zitezkeela iradoki zuen, baldin eta gabardina batek estaltzen bazituenIturriza, Antxon. «Mujeres de altos vuelos». Revista Emakunde (Junio 2000). Maritxu Bilbao ere seinalatu eta parrokia horretatik bota zuten prakak eramateagatik, eskiatzera irten aurretik fede katolikoak animatuta homiliara joaten ziren beste emakume lagun batzuekin batera</ref>Cita web|url=https://emmoa.eus/es/curiosidades/29/mujeres-de-altos-vuelos|título=MUJERES DE ALTOS VUELOS|fechaacceso=2025-02-24|fecha=2015-05-23|sitioweb=EMMOA  Fundación Museo del Montañismo Vasco|idioma=es. Zentsurak gizonen praken luzerari ere erreparatzen zion: motzak baziren, belaunetaraino iritsi behar zuten. Murrizketa hori 60ko hamarkadara arte mantendu zen.

 Bizitza pertsonala 
XX. mendeko 50eko hamarkadan bere senarra izango zena, Juan Goti, ezagutu zuen mendira egindako irteera batean. Bikotea 1960ko urriaren 8an ezkondu zen eta Bilbora joan ziren bizitzera. 36 urterekin erabaki zuen lotura ofizialtzea, garai hartarako berandu eta «penaz», esaten zuenez, inguruneak presionatuta, ez baitzuten begi onez ikusten bere mutil-lagunarekin batera mendira irtetea. Ezkondu ostean, hiru seme-alaba izan zituen: Txomin, Tere eta MontseCita web|url=https://esquelas.elcorreo.com/necrologicas/maritxu-bilbao-lapatza-4012.html|título=Maritxu Bilbao Lapatza  Esquela|fechaacceso=2025-02-24|apellido=|nombre=|fecha=2022-06-01|sitioweb=El Correo|idioma=es.

 Sariak eta omenaldiak 
Hainbat helburu bete ondoren (25.000 metro, 100 mendi libre...) mendi taldeek ematen zituzten domina eta kopa ugari lortu zituen. Domina eta objektu horietako batzuk EMMOA Fundazioak (Euskal Mendizaletasunaren Museoa) zaintzen ditu.
Kirol Merezimenduaren Brontzezko Domina, FEMek (Espainiako Mendi Federazioa) emana. (1956)
Galdakaoko Mendi Astean, 1987an, Ganguren Mendi Taldeak 'Mendizaleei omenaldia' eskaini zion Concha Ealo eta Charo Pertica lagunekin bateraCita web|url=https://www.gangurenmt.net/index.php?option=com_content&view=article&id=41:impulso-de-la-actividad-cultural&catid=54:historia&lang=es-ES|título=GangurenMT|fechaacceso=2025-02-24|sitioweb=www.gangurenmt.net.
Maritxu Bilbaok XIII. BBK Mendi Astean parte hartu zuen, Bilboko Euskalduna Jauregian, 2006ko abenduaren 15eanCita web|url=https://pyrenaica.com/wp-content/uploads/hemeroteka/225/pdf/pyrenaica_225_68.pdf|título=XIII Semana de Montaña BBK|autor=Pyrenaica|año=2006|página=252.
TVE2k Ernesto Díaz kazetariaren dokumental bat eman zuen Pirinioetako balentriari buruz.
"Gailurretan izan gaitun" erakusketa ibiltarian, Euskal Herriko hainbat herritan (20242025) mendizale, alpinista eta eskalatzaile aitzindariei egindako omenaldian, gogora ekarritakoetako bat izan zenCita web|url=https://www.deia.eus/bizkaia/2024/02/21/leioa-exposicion-montaneras-7900713.html|título=Exposición sobre montañeras, escaladoras y alpinistas pioneras en Leioa|fechaacceso=2025-02-24|apellido=Hernández|nombre=Marta|fecha=2024-02-21|sitioweb=Deia|idioma=esCita web|url=https://www.diariovasco.com/alto-deba/onati/queremos-cimas-rinde-homenaje-montanistas-alpinistas-escaladoras-20250110202929-nt.html|título='Nos queremos en las cimas' rinde homenaje a montañistas, alpinistas y escaladoras pioneras|fechaacceso=2025-02-24|apellido=Lizarralde|nombre=Marian González|fecha=2025-01-09|sitioweb=El Diario Vasco|idioma=es.

 Bibliografia 

 Iglesies, Josep| (1964). Enciclopedia de l´Excursionisme. Vol. 1 y 2.  Barcelona: Rafael Dalmau ed.
 Alejos, Luis| (1991). Ruta de los tres miles. Bilbao: Federación vasca de Montaña.
 Iturriza, Antxon| (1996). Biografìa sentimental del montañismo vasco. Bilbao: Orain.
 Abando, Gloria| (1998). La mujer y el deporte en Euskadi: corazones en liza. Vitoria. -Gasteiz: Eusko Jaurlaritza Argitalpen Zerbitzu Nagusia-Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco.
 Iturriza, Antxon (2005). Historia testimonial del montañismo. T. II. De los Pirineos al Himalaya (1939-1980). Bilbao: Pyrenaica.
 Cordon, Juan| (2006). Los vizcaínos y el Naranjo de Bulnes: la epopeya invernal de 1956. Bilbao: BBK.
 Dendaletche (2002). Cumbres pirenaicas. Primeras ascensiones. Documentos históricos. Bilbao: Sua Edizioak.
 Dendaletche, Claude| (2002). Cumbres pirenaicas. Primeras ascensiones. Documentos históricos. Bilbao: Sua Edizioak.
 Yaniz, Santiago| (2004). Ehun urtetik gora: euskal mendizaletasunaren historia. Más de cien años: historia del montañismo vasco. Bilbao: BBK.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
 Las primeras montañeras
 Club Ganguren Mendi Taldea
 Artículo en EMMOA
 Entrevista a sus hijas en Kronika Berria
 Noticia sobre la exposición en Deia
 Fotos de Maritxu Bilbao en el archivo del Ayuntamiento de Galdácano
 Semana de la Montaña

Kategoria:Arteagarrak
Kategoria:Emakume aitzindariak
Kategoria:Emakume mendizaleak