Emakumeak arkitekturan

Lehen eraikuntza-enpresak 
Tradiziori jarraituz, emakumeek parte hartu izan dute lehen habitatak sortzen zein eraikitzen. Historiaurrean emakumeek rol garrantzitsua jokatu zuten haitzuloen egokitzapenetan. Frogatuta dago Frantziako El Castillo eta Pech Merle haitzuloetan agertzen diren esku gehienak emakumeenak direla, eta horrek bertan behera utzi du haitzuloetako artistak gizonezkoak zirelako uste tradizionala.

Norbert Schoenauer antropologoak mundu osoko preurbaniar kokalekuetan emakumeek eraikitako babeslekuen adibideak aztertu zituen. Lau etxebizitza mota definituz: efimeroak, iragankorrak, periodikoak eta urtarokoak.

Emakumeek eraikitakoak efimeroen artean koka daitezke Kalahari basamortuko san aterpeak eta Ituriko oihaneko mbuti etxolak, hain zuzen. Wigwams-ak (edo wetus-ak), ipar-ekialdeko basoetako amerikar natiboen babeslekuak ere, emakumeek eraikitzen zituzten. Egitura horiek ez ziren garraiagarriak. Estera ehunduz eta azalez estalitako domoak baitziren.

Iragankorren multzoaren barruan, herri nomadei dagozkienak, Amazoniako rikbaktsako malokak daude, bertan komunitate osoak etxearen eraikuntzan eta lurraren laborantzan parte hartzen zuten.Baita Ipar Amerikako hego-mendebaldeko herrietakoak eta lautada handietakoak ere, bertan emakumeak protagonista izan ziren etxebizitzen eraikuntzan zein eraketan. Tribu gehienetan (Komantxe, Kiowa, Txeine, Pies Negros, Siux, Arapaho), emakumeek tipiak produzitu eta edukitzen zituzten, zutoinen egiturak zituzten dendak eta larruz estaliak. Emakumeek aukeratzen zuten kokalekua eta antolatzen zuten herrixka. Etxebizitza kontu handiz diseinatzen zuten lekuz aldatu ahal izateko. Herrixka osoa ordubetean armatu zitzaketen.

Aldizkako etxebizitzak biltzaile-ehiztarien eta nekazaritza gizarteen arteko tarteko egoeran dauden herriei dagozkie. Horren adibide Kazakhstako emakumeek muntatu eta desmuntatzeko ardura duten yurtak aipa daitezke. Normalean etxebizitza horietako bat ordubetean jartzen zuten bizpahiru emakumek. Aïr mendietako tuaregek emakumeek ere dendak edo jaimak eraikitzen dituzte, baita Ekialde Hurbileko eta Magrebeko emakume beduinoek ere.

Urtaroko etxebizitzei dagokienez, hainbat hilabetez erabiltzen direnak, Kenyan eta Tanzanian masai bizilekuak eraikitzea nabarmentzen da. Astebetean gutxi gorabehera emakumeek eraikitako etxe hesitua da boma.

Puebloko emakumeak, hego-mendebaldean ere beren bizileku sedentarioak eraikitzearen arduradunak ziren. Harria eta egurra erabiltzen zituzten herrixkak eraikitzeko. Estatu Batuetako lehenengo planifikatzaileak izan ziren. Uste da Acomak, herrixkarik zaharrenak, gutxienez 1000 urteko historia duela. Herriaren ezagupen arkitektonikoak asko zabaldu ziren, espainiar konkistatzaileek beren etxebizitzak eraiki zitzaten erabili baitzituzten. Ondoren, Mendebalde Urruneko emakume aitzindariek ere hartu zuten beren gain etxeak eraikitzeko lana.Oktavia Gaztea, Augusto erromatar enperadorearen arreba, izan zena, Antzinateko lehen eraikitzaileetako bat izan zen, eta garai hartan arkitekturaren eta hiri-plangintzaren esparruan esku aktiboa hartu zuen. Bere bultzadak Oktaviaren Elizpea eraikitzeko balio izan zuen, bere seme txikiarekin batera, Kristo aurreko 27an, emakume inperialek oraindik ere hainbat eraikuntza eta hiri-jardueren sustatzaile gisa jarduteko aukera zutenean; hurrengo dinastietan, horrek ikuspegi maskulinoago baterantz eboluzionatu zuen, eta, beraz, zerbait egiten bazen, eurentzat zen, baina ez eurek egina, hots hartzaileak ziren, ez egileak. Coloradoko Unibertsitateko (Denver) Margaret Woodhull ikertzailearen aburuz, zortzi mendetan Erroman emakume batek eraikitako lehen eraikuntza publikoa da Oktaviarena. Begirada zientifiko horrek kontraesanean jartzen du, adibidez, agertzen den historiaren ikuspegi maskulinoa. Honek, bere eraikuntza, Augustori esleitzen dio, honek, bere arreba gazteenari dedikatzea erabaki zuela azalduz, emakumearen ekarpena estaliz eta baztertuz.

 Europa: XV. mendea-XVIII. mendea 
Antonio Manettik, Brunelleschiko biografoak, aipatzen du 1436an egin zen Florentziako Duomoaren linternaren diseinuaren lehiaketarako proposamenetako bat "emakume batena" zela.

Frantzian, Katherine Briçonnet-ek (1494-1526) Chenonceau-ko gaztelua eraiki zuen, Loira ibarrean; Briçonnet-ek eraikuntza gainbegiratu zuen 1513tik 1521era, eta obrari buruzko erabaki arkitektoniko garrantzitsuak hartu zituen, bere senarra Italiako gerretan parte hartzen ari zen bitartean. 1582 eta 1587 artean Jaquette Montbrongoak Mathako Gaztelua eraiki zuen.

Ingalaterrako nobleak ere, Bess Hardwickoa (1527-1608) eta Lady Anne Clifford (1590-1676) esate baterako, etxe handiak eraikitzeaz eta jabetzak berreraikitzeaz arduratu ziren.

XVII. mendearen hasieran, Katalina Ramboulletekoak (1588-1665) Rambouillet Hotela eraiki zuen Parisen. Italian, berriz, Plautilla Briccik (1616-1705) bi obra garrantzitsu egin zituen Erroman. Lehena Benedetti Etxea izan zen, Junikula muinoan dagoen San Pankrazio Atetik hurbil eta Elpidio Benedettik 1663an, Mazarino Kardinalaren agentearen eskariz egina. Bigarrena, San Luisen kapera, San Luigi de Francesi elizan, 1680an inauguratua..

Lady Elizabeth Wilbraham (1632-1705), Ingalaterran, Buckinghamshire-ko Wotton House-ko arkitektotzat hartu izan da, beste eraikuntza batzuen artean. Gaur egun, informazio asko dago frogatzen duena berak 400 eraikin inguru diseinatu zituela, Ingalaterrako 18 eliza barne, lehenago bere dizipulua zen Sir Christopher Wren-i egotzitakoak.

XVIII. mendearen amaieratik hurbil, beste emakume ingeles batek, Mary Townleyk (1753-1839), Sir Joshua Reynolds artistaren aholkuari jarraituz, zenbait eraikin diseinatu zituen Ramsgaten, Ingalaterrako hego-ekialdean; besteak beste, Townley House, bitxi arkitektonikotzat jotzen dena.

XVIII. mendearen amaierarantz, Jane (1750-1811) eta Mary Parminter (1767-1849) lehengusinek zenbait eraikin eraiki zituzten, eta horien artean A La Ronde jauregia aurkitzen da, Ingalaterrako ondare historikoa izatera igaro dena.

 XIX. mendea 
Sarah Losh (1785-1853), Cumbria konderriko Wreay hiribilduko lurjabe ingelesa, jeinu erromantiko, antikuario, arkitektoniko eta ameslaritzat deskribatu izan da; bere lan nagusia Santa Maria eliza da, baina beste hainbat eraikin eta monumentu ere eraiki zituen.

Beste emakume ingeles batek, Sophy Grayk (1814-1871), Lurmutur Hiriko artzapezpiku Robert Grayrekin ezkonduta zegoenak, senarrari administrazio eta gizarte lanetan laguntzen zion, horrez gain 1848 eta 1880 artean estilo neogotikoan eraikitako gutxienez 35 eliza anglikanoren diseinuan ere parte hartu zuen,.

Franco-kanadar zalgurdi fabrikatzaile baten alaba, Ama Joseph Pariseau (1823-1902, Ipar Amerikako lehen emakume arkitektoa izan zen, eta Estatu Batuetako ipar-mendebaldeko arkitekturan aitzindaria. 1856an, Montrealgo bere ahizpekin batera, Vancouverrera (Washington) joan zen bizitzera, eta bertan hamaika ospitale, zazpi akademia, bertako haur amerikarrentzako bost eskola eta bi umezurztegi diseinatu zituen gaur egun Washington, Oregon, Idaho eta Montana hartzen dituen eremuan.

Harriet Morrison Irwin (1828-1897) Estatu Batuetan patente arkitektoniko bat lortu zuen lehen emakumea izan zen.

Elinor Mead Howellsek (1837-1910), William Rutherford Mead arkitektoaren arrebak, familiaren etxea eraiki zuen Cambridgen, gaur egun Estatu Batuetako Leku Historikoen Erregistro Nazionalean sartuta dagoena.

MITeko egresatua, 19 urte zituela Sophia Hayden Bennett (1868-1953) izan zen lehiaketa bat irabazi zuen lehen arkitektoa: Emakumearen Eraikina, 1893ko Chicagoko Munduko Kolonbiar Erakusketan. Dekorazioaz Candace Wheeler (1827-1923) izan zen barne-diseinuko aitzindaria.

Minerva Parker Nichols (1860-1949) eta Elise Mercur (1868-1947) izan ziren gizonezkoen lankidetzarik gabe, beraien kabuz, estudioa instalatu zuten lehen arkitektoak.

Mary Fraser Tytler artista eta erreformatzaile sozialak Watts hil-kapera diseinatu eta eraiki zuen Comptonen (Erresuma Batua, 1895) eta Watts galeria (1903–04), bere senarraren lana babesteko.

Emily Elizabeth Holman (1854-1925) arkitekturako estudio batean trebatu zen eta Pennsylvaniako lehen emakume arkitektoa izan zen. Hainbat leku historiko garrantzitsu proiektatu zituen, besteak beste,  National Park Seminary.

   XX. mendeko emakumeak 
XX. mendearen hasierako arkitektoentzat, etxe-diseinuaren esparrua espazio emankorra izan zen, “arkitektoa” monumentu eta erakunde handien eraikitzaile gisa pentsatzen baitzen ordura arte. Mugimendu modernoan, etxebizitza lanbidearen arreta-gune bihurtu zen, eta gizonezkoek kolonizatu zuten. Hasieran, emakumeak praktikak eginez sartu ziren lanbidean, ez baitzuten hezkuntza formalik jasotzeko aukerarik izaten.

Louise Blanchard Bethune (1856-1913) arkitekto profesional gisa lan egin zuen lehen estatubatuarra izan zen. 1876an Richard A. Waite y F.-ren bulegoan diseinatzaile lan egin zuen. W Caulkings Búfalon, New Yorken, bertan bost urtez lan egin zuen, bere posizioa bere kabuz mantendu zezakeela erakutsiz, garai hartan gizonezkoen lanbide tipikoa zen horretan. 1881ean, bulego independente bat zabaldu zuen Bufalon, Robert Bethune senarrarekin batera, eta, hala, bere nazioko lehen arkitekto profesionalaren titulua irabazi zuen.

Beste aitzindari bat Katharine Cotheal Budd (1860-1951) izan zen, Long Islandeko William Merritt Chase's Shinnecock Schoolen artea eta diseinua ikasi zituena. William R-ren eskola partikularrak jaso zituen. Ware, Columbia Universityko irakasle eta arkitekto ezaguna, eta ondoren Parisera joan zen tailer batean prestakuntza eta esperientzia jasotzera. Etxeak, etxolak, eraikin komunitarioak, eskolak eta hotelak diseinatu zituen, eta aldizkarietarako artikuluak ere idatzi zituen

Annie Rockfellow (1866-1954) Arizonako lehen arkitektoa izan zen. Tokiko arkitektura “leku-zentzuaren” sortzaile gisa defendatu zuen, eta hizkuntza kolonialari berriro heltzen zioten lanak sortu zituen.

Beste aitzindari garrantzitsu bat Josephine Wright Chapman (1867-1943) izan zen. Ez zuen arkitektura ikasketa formalik jaso, baina hainbat eraikin diseinatu zituen bere sinadura ezarri aurretik. Bere lan nagusia Tuckerman Hall da, Worcesterren, Massachusettsen.

Theodate Pope Riddle (1868-1946) Farmingtonen (Connecticut) hazi zen, eta fakultateko kideak kontratatu zituen arkitekturan aholku eman ziezaioten. Bere lehen diseinuak, Hill-Stead (1901) kasu, plano bihurtu zituen McKim, Mead & White enpresak, arkitekturaren ezagutzaz hornitu zuena. Arkitekturan lizentziatutako lehen emakumea izan zen New Yorken eta Connecticuten, eta 1926an AIAko kide izendatu zuten.

Estatu Batuetan arkitektura praktikatu zuen beste pertsona bat Ipar Kaliforniako Emily Williams (1869-1942) izan zen. 1901ean, Lillian Palmer lagunarekin batera, San Frantziskora joan zen bizitzera, eta California High School of Mechanical Arts-en ikasi zuen diseinua. Palmerrek bultzatuta, hainbat etxola eta etxe eraiki zituen eremuan, San Frantziskoko Broadway kalean familia etxe bat barne, orain eraikin babestua dena.

Eragin handiko beste pertsona bat Mary Colter (1869-1958) izan zen. San Frantziskoko California School of Design-en ikasi ondoren, Fred Harvey Company-k kontratatu zuen, hasiera batean barnealdeen diseinurako, baina handik denbora gutxira proiektu arkitektoniko handinahiez arduratzen hasi zen, hego-mendebaldeko hotelak eta landa-ostatuak barne, Arroila Handiko parke nazionalean hainbat. Motibo edo apaingarri natibo-amerikar erabili ohi zituen, estilo erregional espainiar koloniala eta estilo errenazentista nahasten zituen bitartean; art déco estiloa ere erraz erabiltzen zuen, baita streamline modernoa ere. 

Fay Kellogg-ek (1871-1918) bere arkitektura-ezagutzak lortu zituen Brooklyngo Pratt Institute-n marrazten irakatsi zion tutore alemaniar batekin, eta Marcel de Monclosekin lan egin zuen Parisko bere tailerrean. École des Beaux-Arts-en ikasi nahi zuen, baina ez zuten onartu, emakumea zelako. Hala ere, bere ahaleginen ondorioz, erakundeak ateak ireki zizkien arkitektura ikasi nahi zuten emakumeei. Estatu Batuetara itzuli zenean, Kelloggek Manhattaneko Hall of Records diseinatzen lagundu zuen, bere bulegoa zalbaldu baino lehen. Berak ehunka eraikin diseinatu zituen New Yorken, eta New York Times-ek ere «Amerikako emakume arkitekto arrakastatsuenetako bat» bezala deskribatu zuen.

Britainiar Arkitektoen Errege Institutuan (RIBA) onartua izan zen lehen emakumea Ethel Charles (1871-1962) izan zen, 1898an. Berak eta bere ahizpa Bessiek ezagutza arkitektonikoak zituzten, Ernest George eta Harold Petorekin lotura zutelako. 1893an, biek Architectural Association School of Architecture-n ikasten jarraitzea erabaki zuten, baina ez ziren onartuak izan. Ethelek The Bartlett-ek eskainitako arkitektura ikastaroaren zati bat osatu zuen, eta ohorezko aipamena jaso zuen bertan. Emakume izateagatik, ezin izan zuen komisiorik lortu luzera, eta etxe eta txabolen proiektu xumeekin konformatzera behartua izan zen.

Clotilde Kate Brewster (1874-1937) Reginald Blomfield eta Emanuel La Roche arkitektoekin lan eginez trebatu zen. Frantzian, Italian, Alemanian eta Ingalaterran obrak egin zituen nazioarteko lehen arkitektoa izan zen, agian.

Alemanian arkitektura praktikatu zuen lehena Emilie Winkelmann (1875-1951) izan zen. Arkitektura ikasi zuen entzule moduan. «Emil» izenarekin erregistratu zuten, Hanoverreko College of Technology zentroan (1902-1908), baina ukatu egin zioten diploma, emakumeek 1909tik aurrera izan baitzuten titulua eskuratzeko eskubidea. Berlinen egin zituen praktikak eta 15 langile izan zituen bere kargu. Hogeita hamar etxeren eraikuntza amaitu zuen gerra hasi aurretik. Bere eraikin ezagunenetako bat Tribüne Antzokia izan zen, Charlottenburg-Wilmersdorfen, jatorriz neskentzako eskola zena.

Nelle Petersek (1884-1974) arkitektoa izatea erabaki zuen, hasieran Sioux Cityko Eisentrout, Colby eta Pottenger enpresan lanpostu bat lortuz, non lau urtez egon zen eta arkitektura ikastaroak posta bidez hartu zituen. 20ko hamarkadan Estatu Batuetan bere jarduera profesionala modu independentean aurrera eramamn zuen arkitekto bakanetako bat, 1000 eraikin inguruko produkzioarekin.

Margaret Kropholler-Staal (1891-1966) Herbehereetan lan egin zuen lehen emakumeetako bat izan zen. 16 urte besterik ez zituela hasi zen ikasten bere neba Alexander J   Kropholleren  eta honen bazkidea, Jan Frederik Staal-en arkitektura estudioan zeinekin beranduago ezkondu egin zen. Hasieran altzarien eta barrualdeen diseinuaz arduratu zen, eta, apurka apurka, proiektu handiagoak esleitu zizkioten, etxebizitza-eraikinak diseinatzera helduz.

 Lehen tituluak 
XIX. mendean zehar emakumeek ez zuten hezkuntza eta eskubide zibiletarako sarbiderik. 1887an lehen aldiz emakume bat aukeratu zuten alkate karguan (Susanna Salter Argonian) eta 1893an emakumeek lehen aldiz bozkatu ahal izan zuten (Zeelanda Berrian). Arkitekturaren irakaskuntza 1857an instituzionalizatu zen Estatu Batuetan, baina emakumeek ezin izan zuten ikasi. Tituluak izateak lanbidearen garapena erraztu zuen, izan ere, beraientzat pentsaezina zen "arkitekto" gisa beren burua kalifikatzea, lanbide hau gizonezkoena zela uste baitzen.

Mary Louisa Page (1849-1921) arkitekturan titulua lortu zuen lehen emakumea izan zen. 1878an Illinoiseko Unibertsitatean graduatu zen. Graduatu eta hurrengo urtean, Margaret Hicks Estatu Batuetako bigarren emakumezko arkitekto bihurtu zen,  Cornell Unibertsitatean lortu zuen titulua.

Elizabeth Carter Brooks (1867-1951) arkitekto titulua lortu zuen lehen emakume afroestatubatuarretako bat izan zen, 1890ean Swain Free School of Design-en.

Julia Morgan (1872-1957) École des Beaux-Arts-en arkitekto diploma jaso zuen lehen emakumea izan zen. Hasiera batean, 1896an, ez zuten onartu emakumea zelako, baina berriro aurkeztu zen eta 1898an onartu zuten. Graduatu ostean, 1901ean, Kaliforniara itzuli zen eta eraikin ugari egin zituen, San Simeoneko Hearst gaztelua barne, bere maisulantzat jotzen dena.

Kansasko Mary Rockwell Hook (1877-1978) ere École des Beaux-Arts-en izan zen, eta han ere diskriminatu egin zuten emakume izateagatik, baina 1906an graduatzea lortu zuen arrakastaz gainera. Estatu Batuetara itzuli zenean, Pine Mountain Settlement School diseinatu zuen, Kentuckyn, eta hainbat eraikin Kansas Cityn, Misurin. Bertan, lursail naturala bere diseinuetan sartu zuen lehen arkitektoa izan zen; hormigoi iragazizko hormak erabili zituen lehena ere izanik.

Marion Mahony Griffin (1871-1961), Chicagokoa, Frank Lloyd Wright maisu estatubatuarraren lehen langilea izan zen. Wrightek Prairie eskolako diseinuengatik aintzatespenik ematen ez bazion ere, gaur egun jakina da, estudioaren bizitegi-lanean ez ezik, Wrighten ideiak sustatzen ere asko lagundu zuela. 1911n, Marion Walter Burley Griffinekin ezkondu zen, Wrighten estudioan lan egiten zuenean. Elkarrekin, oso talde arrakastatsua osatu zuten Chicago inguruan, proiektu ugarirekin; ostean, Australian lan egin zuten, hiri-plangintzarekin, Canberran, eta, azkenik, Indian lan egin zuten, Griffin hil zen arte, 1937an. Mahonyk bere oroimenean deskribatu zuen zein elkartuak ziren, nola elkarrekin hainbat lorpen eskuratu zituzten, Indiako Lucknow hirian edo Castlecrag-en, Sidneytik hurbil dagoen komunitate batean, diseinatu zuten liburu-denda,besteak beste.

Isabel Roberts (1871-1955) Missourin jaioa. Arkitektura ikasi zuen New York hirian, Masqueray-Chambers Atelier estudioan, Emmanuel Louis Masquerayk ezarria, École des Beaux-Artsen bidetik. Praktika arkitektonikoak irakasteko Estatu Batuetan berariaz ezarritako lehen ikerketa izan zen. Masqueray ziur zegoen emakumeek arkitekto gisa zituzten trebetasunez, eta prest zegoen ikasleak matrikulan sartzeko. Isabel F rank Lloyd Wrighten diseinu taldeko kide bihurtu zen, Floridako Orlandon Ida Annah Ryanekin (1873-1950) elkartu baino lehen. Massachusetts Institute of Technology institutuan arkitekturan maisutasuna lortu zuen lehen emakumea izan zen Ryan, Sophia Hayden Bennett 1890ean unibertsitate horretan arkitekto  egresatutako lehen emakumea izan ondoren.

Finlandia izan zen emakumeei arkitekturako ikasketak egitea eta kalifikazio akademikoak jasotzea baimendu zitzaien Europako lehen herrialdea, baita hasiera batean «ikasle berezien» egoera eman bazitzaien ere. Erregistrorik zaharrena Signe Hornborgena da (1862-1916), Helsinki Polytechnic Institutera joan zena 1888ko udaberritik 1890ean arkitekto gisa graduatu zen arte, «baimen bereziagatik». Nolanahi ere, bera arkitekto independente gisa agertzen da aktetan.

1880ko hamarkadan Institutu Politeknikoan arkitekturan graduatutako beste graduatu batzuk Inez Holming, Signe Lagerborg-Stenius, Bertha Stollenwald, Stina Östman eta Wivi Lönn izan ziren, besteak beste. Lönnek (1872-1966), 1893tik 1896ra institutura joan zenak, Finlandian arkitekto gisa modu independentean lan egin zuen lehen emakumea izateko ohorea izan zuen. Graduatu ondoren, bere arkitektura-estudioa ezarri zuen berehala. Armas Lindgrenekin batera, Helsinkiko New Student House (1910) eta Tallinneko Estonia Antzokia (1913) diseinatu zituen, berez eraikin ugari diseinatu aurretik. Bere azken lanetako bat Sodankyläko Behatoki Geofisikoa izan zen, 1956an amaitu zena. 

Hilda Hongell (1867-1952),  Åland uharteetakoa, Helsinkiko Industria Eskolako ikasle bihurtu zen 1891n, gizakiak bakarrik onartzen ziren garaian. Emaitza bikainekin, hurrengo urtean ikasle erregular bezala matrikulatzeko onartua izan zen eta 1894an hasi zuen bere karrera arkitekturan. 98 eraikin diseinatu zituen Mariehamnen ( Åland uharteetako barrutia), gehienak Suitzako apaindura-estiloko landetxeak. Wivi Lönn bezala, Hongell, batzuetan, Finlandiako lehen emakume arkitektotzat hartzen da.

Finlandiaren ondoren, Europako beste nazio batzuek arkitektura ikasteko aukera eman zieten emakumeei. Norvegian, lehen emakume arkitektoa Lilla Hansen (1872-1962) izan zen. Kristianiako (1894) Royal Drafting School-en (Den Kongelige Tegneskole) ikasi zuen, eta ikaskuntza-jardueretan parte hartu zuen Bruselan, Kristianian eta Kopenhagen. Hansenek 1912an ezarri zuen bere estudioa, eta ia berehala lortu zuen arrakasta Heftyeterrassen-ekin, Osloko neobarroko estiloko egoitza konplexu batekin; halaber, hainbat hiribildu eta ostatu diseinatu zituen emakume ikasleentzat.

Serbian, berriz, Jelisaveta Načić  (1878-1955) Belgradeko Unibertsitatean arkitektura ikasi zuen. 22 urterekin, Ingeniaritza Fakultatean graduatu zen lehen emakumea izan zen (1900). Emakumea izateagatik, ezin izan zuen nahi zuen ministro kargua eskuratu, baina arkitekto lider bihurtu zen Belgradeko udalerrian. Eraikin aipagarrien artean, Petar I (Pedro I.a Erregea) lehen hezkuntzako eskola (1906) eta Alexander Nevsky (1929) moraviar estiloko elizaren eraikina daude, biak Belgradon.

Florence Mary Taylor (1879-1969) oso gazterik joan zen Ingalaterratik Australiara, gurasoekin. Gaueko klaseetan izena eman zuen Sydney Technical Collegen, non arkitektura-karrera osatu zuen lehen emakumea izan zen 1904an.  John Burcham Clampen bulegoan lan egin zuen, non Diseinu departamentuko buru bihurtu zen. [59] 1907an, Clampen laguntzarekin, Australiako Hegoaldeko Gales Berriko Institute of Architects-eko kide izateko eskaera bidali zuen, gizonezkoek osaturik; kide gehienak aurka agertu ziren eta kide izateko gonbidapena ez zuen jaso 920ra arte.

1904an, halaber, Kate Beath graduatu zen Canterbury College School of Art-en, Christchurch-en, ziurrenik Zeelanda Berriko lehen arkitektoa.

Arinda Sobral, 1911n Escola Nacional de Belas Artes do Rio de Janeiron (Brasil) egresatua, Latinoamerikako lehen arkitektoa izan zen

1911n Alemanian lizentziatura lortu zuen lehena Elisabeth von Knobelsdorff izan zen eta Thekla Schildek 1913an lortu zuen.

Edith Hughesek (1888-1971), Sorbonan klaseak jaso ondoren, Robert Gordon Universityko Gray 's School of Art-en ikasi zuen, Aberdeenen, eta 1914an arkitekturan diploma jaso zuen. Ondoren, Glasgow School of Art-en eskolak eman zituen, eta 1920an bere bulegoa ezarri zuen, sukaldeen diseinuan espezializatuz.

Alice Charlotte Malhiot (1889-1968) Kanadako lehen arkitektoa izan zen (1914).

Errusian, karrera egin zuen lehen emakumea Tamara Davydovna Katsenelenbogen (1894-1976) izan zen, 1916an. Hurrengo urtean Grada Wolffensperger izan zen Delfteko Unibertsitate Teknikoko ingeniari eraikitzailea, Herbehereetako arkitekturaren arloan gradu-mailako tituluak ematen zituen erakunde bakarra.

Gertrude Leverkus Ingalaterrako lehen arkitekto graduatua izan zen 1918an. Eraikin publiko bat diseinatu zuen lehen emakumea Elisabeth Scott (1898-1972) izan zen, 1932an amaitutako Stratford-upon-Avoneko Shakespeare Memorial Theatre lanaren egilea.

Margarete Schütte-Lihotzky (1897-2000) Austriako lehen emakume arkitektoa izan zen, eta Vienako Kunstgewerbeschule eskolan graduatu zen lehen emakumea, 1918an; unibertsitateak eragin handiko lagun baten gomendiozko gutun bat jaso ondoren onartu zen.

Errumaniako lehen arkitektoa Ada ZqueNescu (1889-1976) izan zen, eta bigarrena, Virginia Andreescu Haret (1894-1962), 1919an graduatua.

Juliette Billard (1889-1975) arkitekto graduatu zen lehen frantziarra izan zen, eta Milada Petrikova-Pavlikova (1985-1995), lehen txekiarra, biak 1921ean. Elena Luzzatto (1900-1983) izan zen 1925ean karrera amaitu zuen lehen italiarra.

Suitzan, Flora Steiger-Crawford (1899-1991) izan zen Zuricheko Eskola Politekniko Federaleko arkitekto gisa graduatu zen lehen emakumea, 1923an. Bere bulegoa bere senar Rudolf Steigerrekin batera ezarri zuen 1924an. [68] Bere lehen proiektua Sandreuter etxea izan zen, Riehen herrian (1924), Suitzako lehen etxe modernistatzat hartzen dena. 1938an arkitekturarekin lotutako jarduerak amaitu eta eskulturari ekin zion.

Julia Guarino (1897-1985) italiarrak Errepublikako Unibertsitateko Arkitektura Fakultatean burutu zituen ikasketak, eta 1923an Uruguaiko lehen arkitektoa bihurtu zen. [70] Filandia Pizzul Buenos Airesko Unibertsitateko Arkitektura Eskolako buru izan zen 1927an, eta Argentinako lehen emakumea izan zen arkitekto-titulua lortzen. [71] Mary Doris Clark Núñez, Peruko lehen graduatua izan zen (1928). [72] Dora Riedel Seinecke izan zen Txileko lehen arkitektoa 1930ean.

Armeniako lehen tituluduna Anna Ter Avetikyan izan zen 1929an. Leman Cevat Tomsu (1913-1988) eta Münevver Belen Gözeler (1913-1973) izan ziren 1934an Turkian arkitekto gisa hartu ziren lehen bi emakumeak.

Espainian, arkitekturan tituludun lehen emakumea Matilde Ucelay Maortua izan zen (1912-2008), eta 1931n sartu zen Madrilgo Unibertsitateko Arkitektura Eskolan. 1936an amaitu zituen ikasketak, baina titulua 1946ra arte ez zioten ofizialki eman. Madrilgo Arkitektoen Elkargo Ofizialeko Gobernu Batzordean parte hartu zuen, eta 120 proiektu inguru egin zituen. 2004an Arkitekturako Sari Nazionala eskuratu zuen.

1937an Maria de la Concepción Bancells y Quesada Kubako lehen arkitektoa graduatu zen eta 1939an Maria Luisa Dehesa Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko San Carlos Akademiako Arkitektura Eskola Nazionalean graduatu zen.

Maria Jose Estanco (1905-1999) Portugalen graduatutako lehen arkitektoa izan zen 1943an. Maria Jose Marques da Silva (1914-1996) izan zen bigarrena eta bere senarrarekin, David Moreirarekin, elkartu zen Porto hirian zenbait eraikin osatzeko.

1945ean, Luz Amorochok (1922), Kolonbiako lehen arkitektoak, ikasketak amaitu zituen. [78] 1947an, Aida Cruz Del Rosario (1922), Filipinetako lehen arkitekto bihurtu zen. [79] Sri Lankako lehen arkitektoa, Minnette de Silva (1918-1998), 1948an Architectural Associationen graduatu zen.

1951n, Carmen Méndez Arocha lehen arkitekto venezuelarrak lortu zuen titulua. Urte horretan bertan, Masako Hayashi (1928-2001) Japoniako lehen arkitektoa bihurtu zen. Valentina Pistoli (1928) lehen arkitekto albaniarra izan zen. Arkitekturan graduatu zen Sofiako Unibertsitatean 1952an

 Emakume arkitektoak Mugimendu Modernoan 
Emakumeek Mugimendu Modernoko obra nagusietan parte hartu zuten, baina beren ekarpenak ez dira behar bezala aintzatetsi. Beatriz Colominaren arabera, "emakumeak dira arkitektura modernoaren mamuak"

Truus Schröder (1889-1985) arkitekto holandarra izan zen, Gerrit Rietveldekin batera gaur egun Gizateriaren Ondare den Schröder etxe ospetsuaren egileetako bat. Biek batera lan egiten zutela onartuta dago, eta egiletza biena dela, nahiz eta arkitekturaren historialariek nahiago duten gizona bakarrik aipatu. Besteak beste, Henry-Russell Hitchcockek Modern Architecture-n (1929) edo Bruno Zevik bere Poetica dell 'architettura neoplastica-n (1953) Villa Rietveld aipatzen du, Schröder bezero eta egile gisa aipatu gabe.

Margarete Schütte-Lihotzky (1897-2000) aitzindaria izan zen Vienan eta Frankfurten interes sozialeko etxeak garatzen; diseinua eta funtzionaltasuna uztartu zituen, bereziki bere Frankfurt Kitchen-en, gaur egungo sukaldeak garatzen dituen prototipoan.

Eileen Grayk (1878-1976) 1926 eta 1929 bitartean udako bizileku gisa diseinatu eta eraiki zuen E-1027 etxea mugimendu modernoaren eraikuntza bat da, non Le Corbusierrek 1927an adierazi zituen funtsezko printzipio asko erabili zituen.

Lilly Reich (1885-1947) alemaniar diseinatzaile modernoa izan zen. Ludwig Mies Van der Roherekin elkartekide izan zen hamar urtez baino gehiagoz, eta Bartzelonako Alemaniar Pabilioian eta Villa Tugendhaten parte hartu zuen. Bauhauseko emakume irakasle bakanetakoa izan zen. 

Bauhauseko arkitektoa, Lotte Stam Beese (1903-1988), Rotterdameko Hirigintza zuzendari izendatu zuten, eta, besteak beste, Pendrecht auzoa proiektatu zuen 1947an.

Nina Vorotyntseva (1900-1930), Moskuko Ingeniari Zibilen Institutuan hezia eta Lidia Komarova (1902-2002), Vkhutemasen, arkitekto konstruktibista aktiboak izan ziren.

Finlandian arkitekto graduatu ondoren, 1920an, Aino Aalto (1894-1949) Alvar Aaltorekin ezkondu zen 1923an, eta elkarrekin diseinatu zituzten lan enblematikoak, hala nola Villa Mairearen kasuan (1937), Noormarkkun. Aaltoren bigarren emazteak, Elissa Mäkiniemik, bere obretako batzuetan ere parte hartu zuen, hala nola Seinäjokiko udal zentroan, eta bulegoarekin jarraitu zuen senarra hil ondoren.

Nobuko Tsuchiura (1900-1998) Japoniako lehen arkitektuetako bat da. Frank Lloyd Wrightekin lan egin zuen eta bere senarrarekin, Kameki Tsuchiurarekin, mugimendu modernoan sartu zuen bere herrialdean.

Ragna Grubb (1903-1961) bere arkitektura-estudioa sortu zuen lehen arkitekto daniarretako bat izan zen. Interes handia erakutsi zuen etxebizitza sozialarekiko, eta eremu horretara eramaten saiatu zen Funtzionalismoaren proposamenak. Bere obra nagusia Kvindernes Bygning ("Emakumeen Etxea") da Kopenhagen, 1935ean lehiaketaz irabazia

Charlotte Perriand (1903-1999) arkitekto eta diseinatzaileak arkitektura modernoaren ikono batekin elkartu zen: Le Corbusier. Espazio funtzionalak garatzen lagundu zuen, batez ere eraikinetarako barnealdeak eta altzariak diseinatzen. Hamar urtez Le Corbusierrekin kolaboratu ondoren, 1937an Perriandek bere estudioa utzi zuen altzarien diseinuan bakarrik aritzeko; sarritan Jean Prouverekin lan egin zuen.

Australian, Mary Turner Shawek (1906-1990) arkitekturako ikasketak osatzeko zailtasunak aurkitu zituen, Melbourneko Unibertsitatean eta bere ikasketen bidez arkitekto bihurtu beharrean, Australian (1931-1936) eta Erresuma Batuan (1937) arkitektura-enpresa batzuekin lan eginez egin zuen.Europan zehar bidaiatu zuen, eta bertan hainbat arkitekto moderno ezagutu zituen. Romberg & Shaw bere arkitektura enpresa sortu zuen Frederick Romberg arkitekto modernoarekin, 1939tik 1942ra arte aritu zena. Garai horretan, «Australiako apartamentu bloke ospetsuenetako batzuk» ekoitzi zituzten, Yarrabee apartamentuak, South Yarra aldiria (Melbourne; 1940) eta Newburn apartamentuak (South Melbourne; 1939) barne.

Helena Syrkusowa (1900-1982) arkitekto eta unibertsitateko irakasle poloniarra gerren arteko abangoardia arkitektonikoan parte hartzeagatik nabarmendu zen, Praesens taldearen sortzaileetako bat izan baitzen 1925ean, eta CIAMetan parte hartzeagatik, 1945 eta 1954 artean presidenteorde izan baitzen. Arkitekto gisa, bere senar Szymon Syrkusekin batera, Varsoviako etxebizitza sozialeko eraikin ugariren egilekidea izan zen.

Delfina Gálvez Bungek (1913-2014) bere bazkide Amancio Williamsekin lan egin zuen Zubiaren Etxea bezalako obretan. Gainera, funtsezko rola izan zuen Mugimendu Modernoaren printzipioen hedapenean, Atenasko Gutuna gaztelaniara itzuli baitzuen. 

Bernice Alexandra Ray Eames (1912-1988), barnealdeen eta altzarien diseinatzailea, arkitektoa, artista, emaztea eta Charles Eames arkitektoaren bazkidea, senarrarekin batera Eames Etxea eta XX. mendearen erdialdeko beste eraikin garrantzitsu batzuk diseinatu zituen. Eameek Eames Lounge besaulkia eta beste altzari moderno batzuk ere ekoitzi zituzten.

Elizabeth Closek (1912-2011) lana aurkitzeko zailtasunak izan zituen graduazioaren ondoren, 1938an Winston Close senarrarekin Minneapoliseko bulegoa sortu zuen arte. Bere diseinuez gain, etxebizitza partikularren linea propioa garatu zuten. Elizabethek bulegoa zuzendu zuen Bigarren Mundu Gerran senarrik ez zegoenean, baita hark Minnesotako Unibertsitateko campusa diseinatzen zuen bitartean ere

Ítala Fulvia Villa (1913-1991), Buenos Airesko Unibertsitateko Arkitektura Eskolan graduatua, Le Corbusierren taldearen Argentinako konexio bezala kokatu zen, bere lankide argentinarrei Mundu Zaharrean Hiriburua planifikatzeko beharrezko dokumentazioa helaraziz.

1946an, Jane Drewk (1911-1996), Maxwell Fryrekin batera, Fry, Drew & Partners enpresa sortu zuen, herrialde tropikaletarako eskala handiko plangintzan kontzentratu zena. Bere lanen artean, Ibadango Unibertsitatea (1953-1959) nabarmendu zen, Nigerian. Kanonikotzat hartu ziren liburu teknikoen idazle gisa ere nabarmendu zen, hala nola Village Housing in the Tropics (1945), Arkitektura tropikala hezeguneetan(1956) eta Architecture and the Environment (1976). Fry eta Drewk Mendebaldeko Afrikan egindako lanarengatik txundituta, Pandit Nehru Indiako lehen ministroak Chandigarh diseinatzeko gonbidatu zituen, Punjabeko hiriburu berria, eta lan horretarako Le Corbusier deitu zuten, hiruren arteko lankidetza estua sortuz.

Jean Bodman (1915-1965) eta Sarah Harkness (1914-2013) TAC (The Architects Collaborative) taldea sortu zuten arkitekto estatubatuarrak izan ziren, Walter Gropiusekin batera Estatu Batuetara emigratu zuenean.

Lina Bo Bardik (1914-1992), Casa de Vidrio eta Museo de Arte de San Pablo bezalako lanen egileak, Mugimendu Modernoaren arkitektura aberastu zuen Brasilgo tradizioetan txertatuzBeste emakume arkitekto batzuek modu independentean edo talde buru gisa garatu zuten beren lanbidea. Kasu nabarmenenak Lina Bo Bardi, Flora Ruchat-Roncati eta Zaha Hadid-enak dira.

 XXI. mendea 
Hainbat arkitektok arrakasta handia izan dute XXI. mendean, eta lorpen handiak eskuratu dituzte. 2004an, Zaha Hadid arkitekto hungariar-britainiarra Pritzker Saria irabazi zuen lehen emakumea izan zen. Bere proiektuen artean Cincinnatiko Rosenthal Center for Contemporary Art eta Leipzigeko BMW Central Building daude. Saria ematean, epaimahaiburuak «modernitatearekin duen konpromiso hautsiezinaz» hitz egin zuen, eta horrela azaldu zuen nola urrundu zen lehendik zegoen tipologiatik, aurrerapen teknologikoetatik, «eraikinen geometria aldatuz».  2004az geroztik, Hadidek beste lan garrantzitsu batzuk osatu ditu, hala nola Guangzhouko (Txina) Guangzhou Opera House eta 2012ko Londresko Olinpiar Jokoetarako London Aquatics Centre.

2010ean, beste emakume batek irabazi zuen saria: Kazuyo Sejima japoniarrak, Ryue Nishizawarekin elkartuta. Lord Palumbok, epaimahaiburuak, honela deskribatu zuen bere lan arkitektonikoa: «Aldi berean delikatua eta ahaltsua, zehatza eta arina, burutsua, baina ez gehiegi edo argi eta garbi adimentsua, bere testuinguruekin eta bere jarduerekin arrakastaz elkarreragiten duten eraikinak sortzeko, osotasunaren eta esperientzia-aberastasunaren sentsazioa sortzeko». Arreta berezia eman zaie Toledoko Arte Museoko Kristalezko Zentroari eta (Kanazawako XXI. mendeko Arte Garaikideko Museoa) Ishikawako prefekturan (Japonia) dagoen Kristalezko Zentroari.

2007an, Anna Heringerrek (1977an jaioa, Alemanian) Aga Khan Arkitektura Saria irabazi zuen METI Handmade School-en diseinuagatik. Bangladeshteko Rudrapur herrian banbuz eta bertako beste material batzuez egina dago. Proiektua bere ikuspegi sinple, gizatiar eta ederragatik ez ezik, arkitekto, artisau, bezero eta erabiltzaileen artean lortutako lankidetza mailagatik ere goraipatu zuten.

Lundgaard & Tranberg enpresa daniarrak hainbat RIBA sari irabazi ditu azken urteotan. Lene Tranberg arkitektoa (1956an jaioa) izan da arrakastaren gakoa; bere proiektuen artean Royal Danish Playhouse (2008) eta Tietgenkollegiet (2005) daude.

2010ean, Sheila Sri Prakash Indiako lehen arkitektoa izan zen World Economic Forum 's Design Innovation Council-era gonbidatua izan zena; hor sortu zuen Elkarrekiko Diseinuaren Indizea, garapen holistikoari eusteko diseinu-tresna. Bere enpresa sortu zuen lehen emakume indiarra da. 1992an, arkitektura jasangarri eta ingurumenekoaren aitzindari gisa, material birziklagarriekin etxe bat diseinatu zuen.

2013an, Women In Design-ek, Harvard Graduate School of Design erakundeko ikasle erakundeak, eskaera bat egin zuen Pritzker Sariak Denise Scott Brown aitor zezan, 1991n saritua izan ez zena, bere lankide Robert Venturi izan zenean, biek parte-hartze maila bera izan zuten proiektu batean.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Genero ikasketak
Kategoria:Emakumea historian
Kategoria:Emakume arkitektoak
Kategoria:Arkitektura