Iruñeko Topaketak

Iruñeko 72ko topaketak Iruñean 1972ko ekainaren 26tik uztailaren 3ra ospatu ziren arte topaketa internazionalak dira. Topaketa hauek abangoardia eta tradizioaren arteko tentsioa erakutsi zuten.

Fernando Huici kritikoak horrela definitu zituen: "sortzaileen arteko mugak eta tradizio kulturalak indargabetzeko irekia egon den mestizaje bat". Topaketa hauek Iruñea artearen munduaren erdigunean jarri zuten Spoletoko jaialdia, Kasselen Dokumenta 5 eta Beneziako bienalaren XXXVI. edizioaren moduko arte topaketekin batera.

 Historia 

 Testuingurua 
1970eko hamarkada, frankismoaren azkenengo urteak, urte gatazkatsuak dira langile mugimenduaren indar hartzearen ondorioz, mugimendu independentista eta talde armatuak direla eta besteak beste. Urte horien bueltako gertakari adierazgarrien artean hurrengoek istilu giroaren ideia bat ematen dute: Borboi-Parmaren kanporaketa 1968ko abenduan, 1969ko urtarrilleko salbuespen egoera, ETAko militanteen kontrako burgoseko auzia 1970ean, 1972an Erandion kutsaduraren kontra egindako manifestazioan egondako 3 hildakoak, militante, ikasle eta intelektualen kontrako epaiketak Ordena Publikoko Auzitegiaren eskutik eta arteak politizazioruntz hartu zuen norabidea.
Bestalde, euskal esfera artistikoa proeiktu kultural euskaldun baten sorrerarekin lotu behar dugu urte hauetan. 60ko hamarkadatik bazegoen abstrakzioan oinarritutako estetika baten bidez "euskal arte berri" bat eraiki nahi zuen eszena artistiko bat. Honetan hainbat artisten batasunak eragin handia izan zuen. Honen adibide dira, Nafarroako Danok taldea, Bizkaiaiako Emen taldea, Gipuzkoako Gaur taldea eta Arabako Orain taldea. 

1966tik Iruñeako Topaketak arte arte euskaldunaren 3 erakusketa garrantzitsu egin ziren. Alde batetik, 1966ean Donostiako Baradiaran Galerian, eta Gasteiz eta Bilboko Museoetan aipatu ditugun Gaur, Emen eta Orain taldeak aurkeztu ziren; ez ordea Nafarroako Danok taldea. Bestalde, garrantzitsuak izan ziren ere Mexikoko Erakusketa (1970), Barakaldoko Arte Euskaldunaren Erakusketa (1971-1972).

Gaur taldearen parte zen Jorge Oteizak artetik egindako militantzia honen inguruan teorizatu egin zuen. Bere lan garrantzitsuenen artean Quosque Tandem...! Euskal arimaren interpretazio estetikoa dugu. Euskal eszenan egiten den teorizazioaren alderdi garrantzitsu bat formazio espazioen falta daukagu. Garai honetan Bilboko Arte Ederren Eskola eta Debako Eskola sortu ziren.

Teknologiaren aldetik berrikuntza garaiak ziren. Besteak beste Madrileko Unibertsitateko Kalkulo Zentroaren aportazio zibernetikoak aipatzea garrantzitsua da. Honek arkitekturan, plastikan, musikan eta beste hainbat arlotan expresio modu berriak garatzea ahalbidetu zuen. Bartzelonan, bestetik, arte kontzeptualaren eragina handia izan zen. Garai honetan kokatzen ditugu ere minimalismoaren eta beste arte mota batzuen eztanda.

Panorama artistikoan teknika eta testuingurutik haratago doazen beste aldaketa batzuk ere ematen ari ziren. Honekin lotuta garrantzitsua da aipatzea "publikoa" eta "pribatua" denaren arteko eztabaida. Momentu honetan arlo pribatua espazio publikoarengatik baldintzatua zegolaren kontzepzioa sortzen hasten da eta honekin, arteak eguneroko bizitzari garrantzia ematen hasten dio "arte-bizitza" tendentzien eskutik. Topaketetan partehartzaile izan zen Smithsonek zioen arte publikoa sortu zela paisaia guztiak (artifizial zein naturalak) goitik beherako eta behetik gorako eraikuntza prozesu baten ondorio bezala ikusten hasi zirenean. Espazioaren eraikuntza prozesu kolektibo horrek mentalitate aldaketa bat suposatu zuen. 

 Topaketen antolaketa 
Topaketen helburua hasieran musika garaikiderako babeserako topaketa batzuk antolatzea zen, baino azkenean artearen beste arlo batzuetara hedatu zen. Ofizialki 72ko Topaketak Iruñeako Udaletxeak eta Nafarroako Diputazio Foralak babestu zituzten baino haien parte-hartzea espazioak uztera mugatu zen. Finantzaketa ekonomiko guztia Huarte Taldearen eskutik egin zen, osotara 10 000 000 pezeta inguru.

José Díaz Cuyásen arabera finantziazioa pribatua izateak ahalbidetu egin zuen topaketen antolaketa. Izan ere, topakenten planteamenduak eta aurkeztu ziren obrek "publikoa" zena adierazteko modu berri eta politiko bat suposatzen zuen. Frankismoaren espazio politikoak aldiz, gogor egiten zion arteak zeukan funtzio horri. Horretaz gain, merkatutik eta artearen instituzioetatik at zeuden erabakiak hartzea ahalbidetu zuen. 

 Uharte famila 
Huarte familia Nafarroako hainbat sektore ekonomiko eta politikotan garrantziazko familia izan zen. Felix Huartek sortutako Huarte Taldeak 30 enpresatik gora bildu zituen frankismo garaian talde hau estatuko enpresa-talderik garrantzitsuenetakoa bihurtuz.
Felix Huartek 1927 Emilio Malumbresekin batera Sociedad Huarte y Malumbres sortu zuen, aurrerago "Huarte y Cia S.A." izan zena. Enpresak hazkunde azkarra lortu zuen eta Espainiako Bigarren Errepublikan Madrilgo Unibertsitate Hiria eraiki zuten. Gerra Zibila eta gero, erregimen frankistaren kontratista handienetarikoa izan zen. Aurrera eraman zituen obren artean ditugu Ministerio Berriak, Santiago Bernabeu Estadioa eta Cuelgamuros Harana besteak beste. Beste sektoreetara ere zabaldu zuen bere jarduna besteak beste ardogintzaren sektorera Sarriako jaurerria erosi ostean.

Iruñeako Udaletxeko zinegotzia izan zen baita Nafarroako Foru Aldundiako presidenteordea 1964tik 1971ra. Horretaz gain Nafarroako Kutxako zuzendaria ere izan zen.

Felix Huartek mezenas bezala izan zuen garrantzia ere nabarmena da.  Antonio Baciero pianojoleak, Luis de Pablo konpositoreak, Jorge Oteizak eta beste hainbat artistek bere laguntza jaso zuten. Huarte familiaren laguntza ezinbestekoa izan zen Jorge Oteizak Sao Pauloko IV. biurtekoko saria irabazterako orduan (1957) baita Espainiako Pabelloiak Bruselaseko Exposizioan urrezko domina (1958) irabazteko orduan ere .

Huarte Taldeak 1971an 18 000 langile zituen metalurgiaren, eraikuntzaren, papergintzaren, merkataritzaren eta beste hainbat sektoretan lanean. Juan eta Jesus Uharte izan ziren Topaketa hauen bultzatzaileak Felix Uhartek, bere aitak (1971ean hilda), testamentuan jarritako nahiei jarraituz. 

Topaketen antolaketari dagokionez, artistek diseinatuak izatea zen apustua. ALEA taldea arduratu zen eginkizun honetaz Luis de Pablo eta Jose Luis Alexancoren eskutik.

 Egitaraua eta parte hartzaileak 
Artearen oso adar ezberdinak lantzen zituzten jatorri ezberdinetako 350 artista batu ziren: olerkigintza, arte kontzeptuala, bideoartea, arte musikalak, plastikoak, zinema experimentala, abangoardia historikoak eta beste hainbat kategoria egon ziren topaketa hauen egitarauaren barruan. 

350 artista hauetatik 100 bat Espainiar Estatukoak ziren. Zehazki 5 nafarroakoak, 24 EAEkoak, 18 katalanak. Beraz, Estatu Espainoleko artista berritzaile askorentzat espazio izan zen arren artista internazionalei ere harrera egin zitzaien.  Hauek artisa europearrak eta estatubatuarrak izan ziren batez ere eta hauen artean ditugu John Cage, David Tudor, Steve Reich, Silvano Bussoti, Laura Dean dantzaria edota Dennis Openheim. Amerika Latinotik, Asia eta Afrikatik etorritako artistek ere presentzia izan zuten.

Parte hartzaileen jarreretan argi geratu zen esperimentatzeko nahia. Filosofia berriak eta artea egiteko baliabide berriak oso presente egon ziren topaketetan. Honen isla da musika konkretu eta elektroakustikoaren aurkezpena. Jose Luis Alexaco berak esan zuen bezala helburua ez zen soilik zentzumenak biziaraztea, baizik eta abangoardia tradizoarekin eta plastikoa soinuarekin nahastea, horrela kultura aniztasuna sustatuz. Honen adibide daukagu Kathakali Keralakoaren dantzetan, Tran van Khê bietnamitaren musikan, Zaj Kontzertuetan, Diego Gastorrekoaren emanaldian edota Artze anaien txalaparta emanaldian.

Artista euskaldunei dagokienez Xabier Morrasek, Pello Osések, Isabel Bakedanok, Remigio Mendiburuk, Rafael Ruiz Balerdik, José Luis Zumetak, Jose Antonio Sistiagak, Nestor Basterretxeak, Mari Paz Jimenezek, Carmelo Ortiz de Elgueak, Fernando Mirantes, Marta Cárdenasek, Juan Miegek eta Bonifazio eta Jose Ramón Carrerak hartu zuten parte besteak beste. Dionisio Blancok, Agustin Ibarrolak, Arrik eta Eduardo Txillidak ere parte hartu behar bazuten ere zentsura kasuak zirela eta azkenean ez zuten parte hartu.thumb|Espectador de espectadores. Kronika ekipoa

Topaketetako egitaraua hirian, espazio publikoan, izan zen.  Are gehiago, antolatzaileak artistak ziren heinean, topaketak artelan integral bat bezala diseinatuak izan ziren. Hiria beraz eszenatoki handi bat bihurtu zen, "artea kalean" frantsez formula jarraituz. Konkretuki 16 toki ezberdinetan eraman ziren aurrera topeketak. Haien artean 3 Erregeen Hotela, Gobernu militarraren aurrean jarri zuten karpan, Zitadelan, Nafarroako Kutxako Kultura aretoan, Sarasate pasealekuan eta Nafarroako Museoan.  

Formula hau jarraituz publikoak garrantzia handia hartzen du izan ere publiko eta obraren arteko harremana erdigunean dago. Honen adibiderik argiena Equipo Cronicaren Espectador de Espectadores artelana daukagu. Honetan, artistek, brigada politiko sozialeko agente sekretu bat irudikatzen zuten ehundaka eskultura ikusleen artean Iruñeako espazio ezberdinetan kokatu zituzten, publikoaren eta obraren arteko mugak apurtuz eta hauen arteko interakzioa sustatuz.
 Polemikak 
Aspektu askotan Topaketa hauek frankismo berantiarraren barruan pentsamendu askatasunerako espazio izan ziren arren, ez zen zentsuraz, gatazkaz eta polemikaz salbu egon.

Polemika ez zen Topaketen egunetara mugatu izan ere aurretik, apirilaren 17an ospatutako artista euskaldunen Asanbladan, hurrengoa esan zen topaketen inguruan: "arazo nazionalik gabeko nazioarteko prestigiozko politika ustiatzeko balioko lukete, euskarari muzin eginez eta Euskal Herriaren adierazpen kulturalari eusten zaion atzerapena proiektatuz"

Dena den, gatazkarik aipagarrienak ETAk Topaketen bitartean gauzaturiko bi atentatuak ditugu. Lehena, ekainaren 26ean, inaugurazioaren egunean Sanjurjo generalaren eskultura baten aurka. Bigarrena ekainaren 28an Gobernu Zibilaren kontra. Asaldadura soziala sortu zen lehergailu gehio egongo zirelaren beldur eta poliziak Topaketen bitartean hainbat mihaketak egin zituen. ETAk bere estrategiaren barruan kultura fronte bat eraiki nahi zuen eta Topaketa hauek zuzenean Uharte familiak finantzatua egoteaz gain kultura burgesaren manifestazio eta euskal kultura sistema errepresiboan integratzeko beste maniobra gisa ikusten zituzten.

Bestalde aipagarria da ere Dionisio Blancoren El proceso de Burgos (1970-1971) obraren zentsura izan ere inaugurazioaren egunean autoritate frankistek kenduko zutelaren aitzakipean obra erretiratu egin zuten. Gertakari honen aurka protesta egiteko helburuz Agustín Ibarrola, Arri eta Eduardo Chillidak ere haien obrak kendu zituzten. Horretaz gain antolaketa kritikatu eta euskal artistei babesa ematen zien "elkartasun manifestua" argitaratu zuten Triunfo aldizkarian hainbat artistek.

Aipatu beharra dago ere Jorge Oteizak parte hartzeari uko egin ziola euskal eszenako infrastruktura artistikoarekin lotutako hainbat exigentzia baitzituen.

Topaketetan parte hartutako beste erakusketa batzuk ere Frankoren erregimenaren aurkako kritika bat ziren. Honen adibide bat Equipo Cronikak aurkeztutako Espectador de espectadores artelana. Artista hauek publikoaren artean polizia sekretuaren itxura zuten eskulturak kokatuz topaketetan bizi zen pseudo askatasunari eta frankismoaren errepresioari kritika egin zioten. Gainera, ikusle eta obraren arteko harremana zuzena izan zen eta hauetako eskultura ugari apurtuak edo lapurtuak izan ziren.

Azkenik, ezin dugu ahaztu parte hartu zuten 350 artistetaik 5 zirela nafarroakoak, tokiko artistei eman zitzaien babes eskasa erakusten duena.

 Oihartzunak 
Aspektu komunikatiboari begira, Topaketen antolaketaren hasieratik berebiziko garrantzia eman zitzaien aspektu eta proiekzio mediatikoari. Prentsa gabinetea Juan Manuel Bonet eta Carlo Alcolearen esku egon ziren eta prentsa internazionalaren ardura Josephine Markovitzen ardurapean. Bestalde TVEko Galeria programarako bi kapitulo grabatu ziren, nahiz eta NODOak, berriemaile ofizialak, ez zuen Iruñeako Topaketen informaziorik eman 

Artearen eszenari dagokionez, topaketa hauek pintura informalista eta abstraktoaren etaparen amaiera suposatu zuten, ordura arte erregimenaren politika kultural ofizialaren ezaugarri zena. 

Gainera, artearen eszenan izan zuten garrantzia gaur egun arte dirau. Honen adierazle dira Topaketa hauen inguruan egon diren iniziatiba ezberdinak.

 72-22 Iruñeako Topaketak 

Ramón Andrés saiakeragile, pentsalari eta poetaren eskutik antolatu zen programazioa eta topaketek ia ehun pentsalari eta artista hartu zituzten.

Gainera ekimen hau ez zen 2022ra mugatu eta biurteko bezala antolatzen jarraituko da "Encuentros de Pamplona-Iruñeako Topaketak"en eskutik. 2024ean ere antolatu egin zen, urriaren 3tik 13ra.
 Sofia Erregina Museoa 
1997an Sofia Erregina Museoak topaketa hauek birgogoratzen zituen exposizio bat antolatu zuen: "Los encuentros de Pamplona 25 años después".

2009ko urriaren 28tik 2010eko otsailaren 22ra aldiz "Encuentros de Pamplona 1972: Fin de Fiesta del arte experimental" antolatu zuten. Honetan Eduardo Txillidaren, Jorge Oteizaren, Nacho Criadoren, Francesc Torresen obrak ikusgai egon ziren.

Erakusketa hau Topaketen inguruko lan akademiko batekin batera antolatu zen eta Nafarroako Museoan (2010eko martxoaren 25etik 2010eko ekainaren 13ra) zein Zitadelan (2010eko martxoaren 25etik 2010eko ekainaren 3ra) ikusgai egon zen.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 
Los Encuentros de Pamplona

Kategoria:Euskal Herriko jaialdiak
Kategoria:Iruñeko historia
Kategoria:1972 Euskal Herrian