Printzipio antropiko

Printzipio antropikoa (ἄνθρωπος ánthrōpos grekoz, "gizakia") honela adierazi ohi da:Kosmologian, printzipio antropikoak dio unibertsoari buruzko baliozko edozein teoriak bat etorri behar duela gizakiaren existentziarekin. Beste modu batera esanda: «Unibertsoan gure existentziarako baldintza batzuk egiaztatu behar badira, baldintza horiek egiaztatzen dira gu existitzen garelako». Unibertsoaren kosmologiari buruzko azalpen zientifikoen garapenean printzipio hori aplikatzeko egin diren saiakerek eztabaida handia eragin dute.

Stephen W. Hawking -en Denboraren historia liburuan, unibertsoaren sorrerari eta eraketari aplikatutako printzipio antropikoaz mintzo da. Hawking-ek dioen bezala: «unibertsoa den moduan ikusten dugu, gu existitzen garelako». Printzipio antropikoaren bi bertsio daudela azaldu du: ahula eta indartsua. Unibertsoaren eraketari buruz, den bezalakoa ez balitz dio bukatzeko (edo eboluzionatu zuen bezala eboluzionatu ez balu) gu ez ginatekeela existituko eta, beraz, nola existitzen garen (edo zergatik ez, «ez gara existitzen») galdetzeak ez duela zentzurik.

Printzipio antropiko kosmologikoa John D.-ren liburu eztabaidagarri baten izenburua ere bada. Barrow-ek eta Frank J. Tipler-ek 1986. urtean argitaratu zutena. Bertan, printzipio antropikoaren bertsio indartsuena azaltzen da, unibertsoaren eboluzioaren ondorio kosmologiko gisa bizitza adimendunaren derrigorrezko agerpena eragingo lukeena. Barrow eta Tiplerren arrazonamendua, zientzialari askorentzat, ordea, arrazonamendu tautologiko hutsa da.

Izan ere, printzipio antropikoa, bere formarik oinarrizkoenean, egun, printzipio ohikoa dela esan daiteke, adierazten baitu unibertsoaren izaerari buruzko edozein teoriak aukera eman behar digula izaki gisa eta karbonoan oinarritutako izaki biologiko gisa existitzeko unibertsoaren une eta leku zehatzetan.

 Jatorria 
«Printzipio antropiko» terminoaren lehen erabilera Brandon Carter australiar fisikari teorikoari egozten zaio (1942). Robert H. Dicke (1916-1997) eta geroago Brandon Carter-ek garatu zuen, 1973an, Krakovian (Polonia) 500.a ospatzen zen sinposio batean. Nikolas Koperniko (1473-1543) astronomo poloniarraren jaiotzaren urteurrena. 

«Teoria kosmologikoen eta datu esperimentalen arteko konfrontazioa» izan zuen hizpide, eta, azken batean, gizateriak unibertsoan leku berezia duela argudiatzeko sortu zuen. (Ikus Kopernikoren printzipioa). Honela, «Kosmologian zenbatezin diren kointzidentziak eta printzipio antropikoa» hitzaldian, Carterrek honako hau adierazi du: «Gure posizioa nahitaez zentrala ez bada ere, pribilegiatua da, halabeharrez, zentzu batean».
Printzipio antropikoaren bi bertsio proposatu zituen:

 Printzipio antropiko ahula:

 Printzipio antropiko indartsua:
Dena den, aipatu bezala, hasieraren oinarrizko ideia urte hura baino lehen ere erabilia zen behin baino gehiagotan. Adibidez, 1957an, R. H Dickek honako hau idatzi zuen: «Unibertsoaren “egungo” adina ez da kasualitatea, hainbat faktore biologikok baldintzatzen dute... [Fisikaren oinarrizko konstanteen balioen aldaketak] arazoa kontuan hartzen duen gizaki baten existentziarekin amaitu beharko lukete». Eta aurreko autoreetan ere, printzipio horren antzeko formulazioak aurki daitezke 1903an argitaratutako Alfred Russel Wallaceren Gizakiaren lekua unibertsoan (1823-1913) bezalako testuetan, non honako hau irakur daitekeen: «Inguruan dugun unibertso zabal eta konplexu hau agian halabeharrezkoa izan daiteke... giza bizitzaren garapenari doitutako mundu bat sortzeko» 256-257 or, 1912ko edizioan).

 Proposatzaileak eta bertsioak 
Printzipio antropikoa proposatzen dutenek iradokitzen dute kontu handiz doitutako unibertso batean bizi garela, hau da, ezagutzen dugun bizitzaren existentzia ahalbidetzeko zehatz-mehatz moldatua dirudien unibertso batean. Oinarrizko konstante fisikoetako edozein desberdina izan balitz, orduan, ezagutzen den bezala bizitzea ez litzateke posible izango. Ildo horretatik, hainbat artikulu idatzi dira printzipio horrek zenbait konstante fisikoren beharra azal lezakeela diotenak, hala nola egitura fineko konstantea, unibertsoaren dimentsio-kopurua eta konstante kosmologikoa. Adibide gisa, aipa daiteke Eguzkia bezalako izar arinak eta, adibidez, izar guztiak hiru aldiz astunagoak izango ez balira, bostehun milioi urte baino ez liratekeela biziko eta bizitza zelulaniztunak ez zukeela garatzeko astirik izango. Big Bang-a baino segundo bat geroago unibertsoaren hedatze-abiadura ehun eta laurogeita hamar aldiz txikiagoa izan balitz, unibertsoa Big Crunch batean kolapsatuko zatekeen berriro; elektroiak eta protoiak azkarragoak izan balira, ez ziratekeen atomoak osatzera iritsiko. Eta antzeko beste gertakari batzuk ere aipa daitezke.

Printzipio antropikoaren hiru bertsio nagusi daude, 1986an Barrow eta Tipler fisikariek honela kategorizatu zituztenak:

Printzipio antropiko ahulak (WAP) honakoa adierazten du: «Kantitate fisiko eta kosmologiko guztietan behatutako balioak ez dira berdin probableak; aitzitik, murriztu egiten dira, unibertsoko zenbait lekutan karbonoan oinarritutako bizitza garatu ahal izan delako eta unibertsoa hori gertatzeko behar bezain zaharra delako».

Printzipio antropiko indartsuak (SAP) adierazten duenez, «unibertsoak propietate jakin batzuk izan behar ditu, bizitzari bere historiaren faseren batean garatzeko aukera emango diotenak». Kasu honetan, "zorra" agindua da, SAPen hiru elaborazio posibleek erakusten duten bezala, bakoitza Barrow eta Tiplek proposatua:

 "Behatzaileak sortzeko eta haiei eusteko diseinatuta dagoen unibertso posible bakarra dago".
 "Behatzaileak beharrezkoak dira Unibertsoa existi dadin".
 "Gure Unibertsoa existitzeko, beharrezkoa da beste unibertso ezberdin batzuen multzoa."

Amaierako printzipio antropikoak (FAP) honakoa adierazten du: «informazioa prozesatzeko modu adimendun batek unibertsoan existitzera iritsi behar du, eta, behin agertuz gero, ez da inoiz desagertuko».

Printzipioaren bertsio ahula kritikatua izan da bere irudimen faltagatik, onartzen baitu ez dela posible beste bizimodu batzuk egikaritzea (batzuek karbonoaren chovinismoaz jo dutena). Esan ohi da, halaber, konstante fisikoek har ditzaketen eta karbonoan oinarritutako bizi-bilakaera ahalbidetzen duten balio-tartea ez dela proposatu dena bezain murriztua izan (Stenger, «Errealitate intenporala»). Bestalde, bertsio indartsua ez-zientifikotzat jo izan da, ezin baita egiaztatu edo faltsutu, eta ez da beharrezkoa. Hirugarren bertsioa, azken bertsioa, beste artikulu batean eztabaidatzen da; nahiz eta Barrow eta Tipler-ek adierazten duten fisikaren testuinguruan proposatua izan arren, enuntziatua «balio moralekin oso lotuta» dagoela.

Printzipio antropikoaren baieztapenak babesten dituzten zientziaren filosofoetako batzuek diseinu adimendunaren aierura gonbidatzen dute. Baina badira unibertso alternatiboen existentzia iradoki eta beren teoriei laguntzearren printzipio antropikora jotzen dutenak ere: suposatuz unibertso posible guztietatik batzuk gai direla bizitza adimenduna edukitzeko, unibertso konkretu batzuek egia bihurtu behar izan dute ahalmen hori, eta gurea horietako bat da, argi eta garbi. Hala ere, diseinu adimendunaren aieruaren alternatibak ez dira mugatzen unibertso alternatiboen existentzia proposatzera. Beste batzuek, ordea, ulertzen dute printzipio antropikoak, errealitatean eskuarki adierazten den bezala, kalte egiten diela diseinu adimendunaren aieruaren argudioei.

Beste bertsio moderno batek kaosaren teoria erabiltzen du, eta proposatzen du unibertsoaren konfigurazioa, bere xehetasun guztietan eta edozein eskalatan, sine qua non baldintza dela planeta espezifiko bat, berariazko konposizio eta tamainarekin, eremu orbital espezifiko batean kokatua, ezaugarri espezifikoak dituen izar baten inguruan, konfigurazio espezifikoa duen eguzki-sistema batean, galaxia espezifiko bateko eremu espezifiko batean kokatua, unibertsoko eskualde espezifiko batean; eta hori guztia giza fenomenoa gerta zedin.

Bertsiorik lauena unibertsoa nola hautematen dugun adierazten duena da, unibertsoa hautemateko modu bakarra delako; hau da, unibertsoaz dugun pertzepzioa unibertsoan dugun instalazioaren eta harekin dugun harremanaren araberakoa da.

 Printzipio antropiko kosmologikoa 
1986an Oxford University Press-ek John D.-ek idatzitako Printzipio antropiko kosmologikoa liburu polemikoa argitaratu zuen. Barrow eta Frank J. Tipler. Liburu honetan, Barrowek, Londresko kosmologo ospetsuak, orduan Sussex-eko Unibertsitatean, sarrera akademiko bat egin zuen berak printzipio antropiko deitu zionean, itxuraz sinestezina zen kointzidentzia sorta azaldu nahi zuena, gure existentzia bermatzeko behar bezala prestatua zirudien unibertsoan gure presentzia ahalbidetzen duena. Badirudi existitzen den guztia, elektroiaren konstante energetiko zehatzetatik hasi eta indar nuklear indartsuaren maila zehatzeraino, gure existentziarako eta beste izaki bizidun batzuen existentziarako doitua izan dela. Unibertso horretan karbonoan oinarritutako bizitza izatea bateragarria da aldagai independente batzuekin; eta aldagai independente horietakoren batek balio pixka bat desberdina izango balu, karbonoan oinarritutako bizitza ezingo litzateke existitu. Honela, printzipio antropikoak esan nahi du kosmologia aztertzeko dugun abileziak eskatzen duela, nolanahi ere, aldagai guztiek balio zuzena izatea. Hasierako kritikoen hitzetan, tautologia batek dio 'gauzak ezberdinak balira ezberdinak izango lirateke'.

Brandon Carter-ek 1974an aurkeztu zituen bere ideiak Nazioarteko Astronomia Batasunaren argitalpen batean, baina 1983an adierazi zuen printzipioaren helburu bakarra zela astrofisikariak eta kosmologoak ohartaraztea datu astronomiko eta kosmologikoak interpretatzetik etor zitezkeen akatsei buruz, baldin eta behatzailearen murrizketa biologikoak kontuan hartzen ez baziren. 1983an ere ohartarazi zuen kontrakoa egia izan zitekeela biologo eboluzionistentzat eta eboluzio-erregistroak interpretatzean, batek kontuan hartu behar dituela prozesuaren murrizketa astrofisikoak. Hori kontuan hartuta, Carterrek ondorioztatu zuen eboluzio-kateak arrakasta ebolutibo gutxiko lotura bat edo bi bakarrik izan zitzakeela eskuragarri zegoen denbora-tartean. A. Feolik eta S. Ramponek 1999an eztabaidatu zituzten baieztapen horiek, «Printzipio antropiko indartsua ahulegia al da?» izeneko artikulu batean. Artikulu horren argudioa da gure unibertsoaren tamaina zenbatetsiak eta dauden planeten kopuruak askatasun-maila handiagoak ematen dizkiola eboluzioari, eta ondoriozta daitekeela ez dagoela diseinu adimendunaren ebidentziarik eboluzioaren mekanismoan.

90eko hamarkadaren amaieran kosmologia esperimentalak eta grabitate kuantikoari buruzko lan teorikoek bultzatutako zientzialariengan interes berritua egon zen. Lan teorikoek grabitatea gainerako indar fisikoekin bateratzeko ahalegina eskatzen zuten. Etorkizun handiko garapen asko egon ziren arren, guztiek arazo bera zutela zirudien: fisikaren oinarrizko konstanteek murrizketarik ez zutela zirudien. Esperimentatzeko arrazoia behaketa kosmologikoetatik etorri zen, balio oso zehatzak eskaini baitzituzten oinarrizko kantitate batzuentzat, hala nola unibertsoko materia-dentsitatearentzat; espero zenaren kontra, balioa ez zen zero, 0.7 baizik (balio hori ezin da inola ere begi-bistakotzat jo).

Hala ere, Stephen Hawking britainiar fisikari ospetsuaren azken argitalpenek (2004) iradokitzen dutenez, gure unibertsoa ez da printzipio antropikoaren proposatzaileek nahi dutena baino askoz ere 'berezia'. Hawking-en arabera, gurea bezalako unibertso bat leherketa handi batetik sortzeko probabilitatea % 98koa da, eta, gainera, unibertsoaren oinarrizko uhin-funtzioa bere ekuazioetarako oinarri gisa erabiliz, Hawking-ek ondorioztatu du unibertso hori existitzera irits daitekeela, hura baino lehenagoko ezerekin inolako harremanik izan gabe, hau da, ezerezetik sor litekeela. Edonola ere, gaur egun, argitalpen horiek eta horiekin batera doazen teoriak eztabaida zientifikoaren subjektuak dira oraindik, eta iraganean, Hawkingek berak bere buruari galdegin zizkion printzipio antropikoaren oinarrizko galderak diruditen galderak: «Zerk ematen die sua ekuazioei eta zerk eragiten die unibertso bat deskriba dezaten?... Zergatik gogaitzen da unibertsoa existitzean?» (Hawking, 1988).

2002an, Nick Bostrom-ek galdera hau egin zion bere buruari: «Ba al dago behaketen hautespenaren efektuaren funtsa baieztapen sinple batekin laburtzerik?». Ondorioztatu zuen balitekeela, baina «printzipio antropiko» asko nahastu egiten direla, besterik gabe. Batzuk, bereziki Brandon Carterren artikulu seminaletatik inspirazioa atera zutenak, sendoak dira, baina... ahulegiak dira edozein lan zientifiko errealerako. Zehazki, uste da egungo metodologiak ez duela aukerarik ematen teoria kosmologiko garaikideetatik behaketa-ondoriorik eratortzeko, nahiz eta teoria horiek esperimentalki frogatu ahal izan eta probatzen ari diren astronomoak. Hutsune metodologiko hori betetzeko behar dena da formulazio egokiago bat behaketen hautespenaren ondorioak nola hartzen diren kontuan». Hala, onartzen du sistema automuestralak direla «zu zeu erreferentzia-klase egoki baten ausazko behatzailea zarela pentsa dezakezun sistemak». Joera antropikoko eta arrazonamendu antropikoko eredu batean hedatzen da hori, unibertsoan zer leku dugun —edo nor garen— ez jakiteak eragindako ziurgabetasunaren pean. Gizakiei datxezkien joera kognitiboaren mugak gainditzeko modu bat ere izan daiteke hori; izan ere, gizakiek behaketak egiten dituzte, eta unibertsoko ereduak partekatzen dituzte matematika erabiliz.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 Barrow, John D. & Tipler, Frank J. (1986). The Anthropic Cosmological Principle. ISBN 0-19-282147-4.




 Hawking, Stephen W. (1988). Denboraren historia, 166. or. Editorial Crítica. ISBN 84-7423-374-7.













 Zycinski, Joseph M. (2001). «The philosophical aspects of the Weak Anthropic Principle».  En William Desmond; John Steffen; Koen Decoster, eds. Beyond Conflict and Reduction: Between Philosophy, Science and Religion. Leuven University Press. ISBN 9789058671172. 

 Kanpo estekak 

 Nick Bostrom, The Anthropic Principle
 Bert Thompson, Printzipio Antropikoa, Apologetics Press
 Diseinuaren argudioa eta printzipio antropikoa

Kategoria:Metafisika
Kategoria:Zientziaren filosofia
Kategoria:Biziaren jatorria
Kategoria:Kosmologia fisikoa
Kategoria:Kosmologia