Italiar irredentismo

Italiar irredentismoaEuskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2002] Italian XIX. mendearen amaieran iritzi-mugimendu aktiboko mugimendu bat izan zen, Italiaren bateratzearen ondorioz sortu zena. Italia irredenta () aldarrikatzen zuen, hau da, Italiar estatu berriari beste lurralde mugakide edo hurbileko batzuk, arrazoi linguistiko, kultural edo historikoengatik, eranstea, Italiak — irredentisten arabera — bere "muga naturalak" lor zitzan.

 Historia 
Irredentismoa, Risorgimento edo Italiaren bateratzeari lotua, Associazione in pro dell'Italia irredenta erakundearen inguruan antolatu zen 1877an. 1882an Aliantza Hirukoitzaren eraketak oposizio mugimendu bihurtu zuen; Francesco Crispik 1890ean "Trento e Trieste" batzordea eta "Dante Alighieri" elkartea jazarri zituen.

Mugimenduak hedapen berria hartu zuen XX. mendearen hasieran, eskuindar abertzaleak (D'Annunzio, Corradini) eta sozialistak (Battisti) elkartu zituenean; orduan istilu larriak eragin zituen Triesten (1913). Irredentismoak Italiaren sarrera azaltzen du Erdialdeko Inperioen aurkako Lehen Mundu Gerran (1915eko maiatza), Frantziarekiko akordioen ondorioz (1900, 1912), Aliantza Hirukoitzaren une bateko desegitea eta Londresen sinatutako itun sekretua (1915eko apirila). Horrela, Italiak Trentino, Istria eta Dalmazia eskuratzeko promesa lortu zuen.

Wilson AEBetako presidentea lurralde horiek Italiaren subiranotasunpean erabat sartzearen aurka agertu zelako agertu zen berriro irredentismoa. Horregatik D'Annunziok bere arditiekin Fiume hartu zuen (1919ko irailean). Faxistek bere egin zituzten irredentisten helburuak,  Mussolinik, hasieran, itunak modu baketsuan berrikusita lortzea espero zituenak; baina ideia porrot egin eta frantziarrek Etiopiako gerraren aurka agertu ondoren, Frantziari (Niza, Savoia, Korsika, Tunisia) buruzko aldarrikapenak egin zituen 1938ko amaieran, gerra deklarazioaren hitzaurrean (1940ko ekainaren 10ean).

Triesteko auziak italiar irredentismoa berpiztu zuen denbora batez (1947-1954). Gaur egun, Istria- antzinako Triesteko Lurralde Askea- ipar-mendebaldea Italiara itzultzea sustatzen duten erakunde batzuk daude.

 Etapak 
Italiar irredentismoan bi etapa izan ziren: moderatua eta oldarkorra. Lehenengoak, Risorgimentoarekin lotuta zegoenak, gehienbat italiarrez populatutako lurraldeak — Dalmazia izan ezik — Italiara itzuli eta batzea nahi zuen,Giulio Vignoli, Gli Italiani dimenticati. Minoranze italiane in Europa. 1924an amaitu zen prozesua.

Etapa erasokorra 1922tik aurrera faxismoarekin inposatu zena da, Italiako Erresumari gutxiengo italiarrak zeuden edo populazio italiarrak zeuden lurralde guztiak erantsi nahi izan zizkiona, Savoia eta Korfuren kasuan bezala.

Mugimendu irredentistaren lehen lorpenak (irredentista askoren bizitza kostatu zutenak, Nazario Sauro kasu) Lehen Mundu Gerraren amaieran gertatu ziren, Austriako Trentino, Adige Garaia, Trieste, Gorizia eta Zara (Zadar kroazieraz) lurraldeak gehituta, eta 1924an Fiumeko Estatu askea (Rijeka kroazieraz). Adriatikoar auzia deiturikoa izan zen.Angelo Vivante, Irredentismo adriatico

Ondoren, aldarrikapen irredentistak Italia Faxistak bideratu zituen Bigarren Mundu Gerran. Italiak frantziar lurraldeak hartu zituen: Korsika, Niza eta Savoia, Jugoslaviako Erresuma, Dalmaziaren zati handi bat, eta Greziako Erresuma, Korfu bezalako Joniar uharteak.

Italiar irredentismoak aldarrikatutako beste lurralde batzuk Italiar Suitzakoak izan dira, Ticino eta Grisonia kantonamenduen zati batek osatua, Malta uhartea eta Monakoko Printzerria. Aparteko kasu bat Albania izan zen, non 120.000 italiar kolono inguru kokatu ziren, Viktor Emanuel III.a erregearen aginduz, Italian sartutako lurralde hau italiartzeari begira). Italiak, 1918tik, Saseno uharte txiki albaniarra zuen.

Mussolinik Libia eta Tunisiako kostaldearen iparraldea ere Italiari anexionatu nahi izan zion, italiar asko kolono bezala bizi baitziren (Italia Handia sortuz).

 Aldarrikapen geografikoak 
Hurrengo taulan, irredentismo italiarrak aldarrikatu zituen lurraldeen hedadura eta biztanleria (gaur egungoa) zehazten dira.

 Udalerria Azalerakm² Biztanleria Hiriburua Dubrovnik-Neretva (Ragusa) 1782 122 870 Ragusa  Istria  2820 206 344  Pola  Primorje-Gorski Kotar  3582 305 505  Fiume Sibenik-Knik (Sebenico) 2994 112 891  Sebenico Split-Dalmacia (Spalato) 4534 463 676  Spalato Zadar (Zara) 3642 200 936  Zara Kroazia guztira  19 354 1 412 222 - Goriška 2325 119 628 Gorizia Obalno-kraška 1044 105 029 Eslovenia guztira  3369 224 657 - Korsika Garaia  4666 141 603  Bastia  Savoia Garaia  4388 631 679  Annecy Itsas Alpeak  4299 1 011 326  Niza Hego Korsika  4014 118 593  Ajaccio Savoia  6028 373 258  Chambéry Frantzia guztira  23 395 2 149 459  - Joniar uharteak 2307 220 097  Korfu Grezia guztira  2307 220 097  - Malta uhartea  316 400 214  Valleta Malta guztira  316 400 214  Valleta Monako  2 32 409  Monako  Monako guztira  2 32 409  Monako  Budva (Budua) 122 15 909  Budva Herceg Novi (Castelnuovo) 235 33 034  Herceg Novi Kotor (Cattaro) 335 22 947  Cattaro Tivat (Teodo) 46 13 630  Tivat Montenegro guztira  738 85 520 - Ticino  2812 319 800  Bellinzona Suitza guztira  2812 319 800  - Guztira  52 293 4 844 378  -

 Erreferentziak 

 Bibliografia 
 Alberto Banti, Il Risorgimento italiano. Laterza. Erroma, 2004.
 Matteo Bartoli, Le parlate italiane della Venezia Giulia e della Dalmazia. Tipografia italo-orientale. Grottaferrata, 1919.
 Colonel von Haymerle, Italicae res, Vienne, 1879
 Don Giovanni Eleuterio Lovrovici, Zara dai bombardamenti all'esodo (1943-1947). Tipografia Santa Lucia - Marino. Erroma, 1974.
 Renate Lunzer, Irredenti redenti, intellettuali giuliani del '900, Lint Editoriale Trieste 2009 .
 Angelo Vivante, Irredentismo adriatico, 1984.
 Giulio Vignoli, I territori italofoni non appartenenti alla Repubblica Italiana, Giuffrè, Milan, 1995.
 Giulio Vignoli, Gli Italiani dimenticati. Minoranze italiane in Europa, Giuffrè, Milan, 2000.
 Gabriele Zaffiri, L'Impero che Mussolini sognava per l'Italia, The Boopen editore, Pozzuoli (Napoli), 2008.

 Kanpo estekak 

Kategoria:Irredentismoa
Kategoria:Italia Lehen Mundu Gerran
Kategoria:Italia Bigarren Mundu Gerran
Kategoria:Italiako historia politikoa
Kategoria:Italiako historia garaikidea
Kategoria:Italiar nazionalismoa