Itsas mitologia

Ez da gauza erraza itsas mitologiari buruz idatzitako liburu zehatz bat aurkitzea. Nahiz eta gaia zabala eta sakona betekizun horretan ia inor ez da ausartu. Jose Dueso idazle, antropologo et etnologo pasaitarrak  "Historia de Euskal Herria"  liburu bilduman aipatzen duenez, mitologia bere orokortasunean aztertzen duten hainbat lanetan itsas mitologiari buruzko zenbait erreferentzia daude. Josek murriztasun hau justifikatzeko itsas inguruetako folklorearen desagertaraztea zio bezala azaltzen du eta Julio Caro Barojaren hitzak azpimarratzen ditu: "Nabigazio modernoak izaki fabuloso asko baztertu ditu, nekazal industria teknikak baztertutako aintzinako nekazal ingurukoak baino askoz gehiago.Egia esan, baserritarra ere gizarte testuinguruan isolatuagoa dago eta ondoren bere ohiturekiko lotura sendoagoa da. Horregatik bere folkloreak aspaldiko elementu asko bizirik mantentzen ditu. Aldiz, itsas aldeko herriak eta itsas gizona joera eta aldaketa berrien aurrean irekiago azaltzen da eta aspaldiko sinismenekin zeuzkan loturak askatzen zituen eta poliki-poliki desagertu dira. Beste arazo bat atzerriko elementuek itsas mitologian daukaten garrantzia da. Horrela, errazagoa da folklore mamitsua barnealdeko herrietan bilatzen hastea, garbiagoa, kanpoko kutsurik gabekoa eta aztertzeko zailtasun gutxiago dituena. 

Arrantzak, dio Duesok, mito eta sineskeria gehienak bereganatzen ditu. Hauetatik ia guztiak jatorri kristaua daukate, bereziki marianoa, hain zuzen ere, itsasoratzean arrantzaleak Ama Birginaren aurrera joaten dira. Baina izaera kristau horrek mito paganoen desagerpena ekarri du, edo gutxienez indargutxitu ditu beste mito orokorragoekin isladatuz; adibidez, herensuge gaiztoaren mitoan, herensugea hegan eginda itsasoan hondoratzen da. 

Beste aldetik, idazleek sortutako itsas legenda erromantikoak eta amorratuak ere aipatu behar dira. Legenda hauetan lehentasunez balearen arrantza agertzen da eta egia esan, askorentzat arrantza mito bat zen. Duesok Michelet idazlearen "Itsasoa" liburua adibidetzat jartzen du. Liburu horren atal batzuetan baleak harrapatzea gizakien lana baino jainkoena dela esaten zuen Michelet idazleak. Lehenago ere Aita Larramendi Gipuzkoako bale arrantzalei buruzko "Odisea" asmatu zuen. 

Bere azterketan Duesok itsasoaren ikuspegi mitikoa aztertu zuen, hain zuzen, grekoek itsasoarekiko zeukaten irudimen multzoa azaltzeko, Erdi Aroko itsas mitologia, e.a. garrantzitsua baita sarrera hau euskal itsas mitologia ulertzeko; batik bat, atzerriko elementu klasikoen partaidetza dela medio. 

Julio Caro Baroja "Los Vascos" lanean Gipuzkoako portuetan "egansuriari" buruzko aipamena egiten du, esanez itsas ertzeko kobetan bizi zela itsas-suge hau, tritoi edo itsas-gizonen mitoak. 

Itsas lamia edota arrainanderea euskal folklorean XV. mendean agertzen da lehen aldiz. Erdiarraina, beste erdia emakumea, itsas lamiak marinelak erakartzen zituen bere kontuekin, ondoren untziak hondoratzeko. Resurreccion Maria Azkueren "Euskalerriaren Yakintza"  liburuan Galdakaoko arrantzakleak lamia izan soilez deritzoten itsas lamiari. Azkuek Arratia inguruan jaso zuenez, "lamiek ahotik lamiari irtetzen da". Euskal kostaldeko lamiek ez zuten kalte handirik eiten, handiena arrantzalei adarra jotzea zen, batik bat, hauen sareekin jolastu. Baina itsas lamiak barrualdeko beste lamiekin parekatzen badira, azken hauek txori edota aharien zangoak dituzte eta nekazal izaerako genioak dira. 

Sorginkeria ere arrantzaleen munduari estu-estu loturik egon da, batez ere, alturako arrantzaleekin. Pierre de Lancrek ere kontuan hartu zuen Euskal Herrian sorginkeriaren aurka borrokatu zuen epaile odoltsua; gizon zorrotz honek zera uste zuen, arrantzaleak, nahiz eta mila bat mila urrunean aritu, beraien herrietako akelarreetan parte hartzen zutela, baita elizkizun beltzen zaleak zirela ere. 

Era berean, Lope Martínez de Isastik, euskal sorginen ekintzei buruz XVII. mendean egindako zerrendan: “Deabruarekin egindako hitzarmenarekin, sorginek itsasoan eta munduko muturrean gertatutakoaren berri ematen dute; batzuetan egia esaten dute, bestetan berriz, gezurra. Kostaldetik ehun legoetara gertatutakoaren berri daukate bi egunetan eta esperientziak hori egitea posibletzat ematen du; Indietan, Terranovan eta Norvegian arrantzan dauden beraien gizon eta semeen berri ongi dakitelako."Martínez de Isastik bere zerrendan, beste esperientzien artean, sorginak itsas ekaitzak sortzen zituztela aipatzen du; adibide gisa Gipuzkoako apaiz bati gertatutako pasadizu bat azaltzen du. Dirudienez, apaizak ez zuen emakume baten itsas untzian bidairik egin eta beste untzi batetara jo zuen. Emakumea, mendekuz, ordu bete batean sekulako itsas ekaitza sortu zuen eta untzi asko hondoratu ziren. Gainera, ekaitzak portuan kalte handiak eragin zituen jendea arriskuan jarriz.

Jose Duesoren ustez lehen itsas legendak bale arrantzan aurkitu genitzake. Autore batek baino gehiagok baleak mila urte bizi zitekeela aipatu du.Buffon idazleak XVIII. mendean halaxe azaldu zuen; baita ehun metro neurtzen zutela ere. Ciriquiaín Gaiztarroren eritziz arrantza bera ariketa misteriotsua  zen eta ondoren siniskerietarako eremu guztiz aproposa ere bai. Arrantza orokorrean halako pentsaera bazen, bale arrantzaren atalean sineskeriak erabat biderkatzen ziren.   

Aita Larramendi euskal bale arrantzaleak gehien goretsi dituen idazlea dela esan daiteke, bereziki Gipuzkoako arrantzaleak. Berak idatzitako gauzen artean Neptunok baleak ekartzen zituela aurkitzen da, hots, arrantzaleen aurka borrokatu eta hauen ausardia akatzeko, Larramendiren hitzen arabera, itsasoko jainko latindarrak zera esaten zien baleei: ”Kaixo ene morroiak, fabore zuen erregeari... hau bai da eguna eraso itzazue egurrezko untzi horien gainean datozenak... untziak eraso, irentsi, hondoratu eta hil... Zeruko balea baino izar gehiago duen konstelazio bat zuretzat egingo dut eta “Bale Garailetsua” deitura emango diot.” 

 Sineskeriak 
Siniskerien atalari buruz Resurrección Maria Azkuek aintzinako arrantzaletzat mintzatzerakoan ondorengo hauxe esan zuen:“Aintzinako arrantzaleak oso sineskeritsuak ziren. Beraien otoitzak, batez ere itsasoan, gaurkoak baino ugariagoak ziren. Lekeitioko komentuan Birjinaren jantziko apurrak ematen zizkieten eta apurrak sareetan lotzen zituzten arrantza oparoa izan zedin. Jantzi apur edo zatiak Agurtzane Amarenak ere izaten ziren. Mojek San Pedro Martiriaren belarrak ematen zizkieten arrantzalei sorginak uxatzeko. San Pedroren belarrak eta lore santifikatuak untzi bakoitzeko hiru toki desberdinetan erretzen zituzten: aurrealdean, erdian eta popan”. Hondarribiako arrantzaleak itsasoratzen zirenean, Guadalupeko Ama ikustean Aita Gure bat, hiru Agur Maria, Salbea eta Kredoa otoitz egiten zuten eta portura itzultzean, Salbea. 

Arrantzaleen erlijio sentimendu hau itsasoko jainko paganoen aurkako defentsa bezala erabili omen da. Duesok azaltzen du, itsas folklorea nekazal folklorea baino modernoagoa denez, orduan itsas folklorean ez dela genio ongilerik sartu, eta neutralak ere ez. Horregatik kristautasunak arrantzaleen artean eremu zabala eta irekiagoa eduki du, beraien dibinitateak eta santitateak hedatzerakoan. Kristautasunak ez zuen azken hau neurri berdinean nekazal eremuetan lortu. 

Erlijio kutsu gutxiago duten superstizioei buruz, Azkuek kontatzen du Lekeitioko arrantzaleak XIX. gizaldi amaieran itsasoan ez zietela beraien izenak hainbat abere edo izakiei ematen. Adibidez, deabruari “beste mutila” esaten zioten, kantuari “puz egitekoa”. Amaitzeko esan izaki kaltegarriak izendatzeko ohitura hau Europako beste herrietan ere ezaguna izan dela garai ezberdinetan.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Itsasoa 
Kategoria:Arrantza 
Kategoria:Sineskeriak 
Kategoria:Erlijioa