Paleoeuropar hizkuntzak

Paleoeuropar hizkuntzak (edo Europako hizkuntza zaharrak) Neolitoan (c. K.a. 7000 - c. K.a. 1700) eta Europako Brontze Aroan (c. K.a. 3200 - K.a. 600) artean hitz egiten ziren hizkuntza oro har ezezagunen multzoa da, indoeuropar hizkuntzak eta uraldar hizkuntzak Europara iritsi aurretik. Gaur egungo Europako biztanle gehienek indoeuropar hizkuntzaren bat hitz egiten dute. Hala ere, Brontze Aroa iritsi arte ez zegoen hizkuntza indoeuropar nagusirik kontinentean. Pixkanaka, hizkuntza paleoeuropar horien hiztunek indoeuropar hizkuntzak bereganatu zituzten, eta desagertu ziren, euskara izan ezik, hizkuntza paleoeuropar guzti horietatik eratorritako hizkuntza bakarra.

Lotutako termino bat hizkuntza aurreindoeuropear da, zabalagoa dena eta Eurasia osoan zehar indoeuroparren migrazioen eta hedapenaren aurretik hitz egiten ziren hizkuntzei buruz hitz egiteko erabiltzen dena. Kategoria horren barruan daude hizkuntza paleoeuropar batzuk, uraldar hizkuntzek asimilatu ez zituztenak, baina Asiako mendebalde, erdialde eta hegoaldeko beste hainbat hizkuntza ere.

 Historia 
 Hizkuntzen egoera Neolitoan 
Donald Ringe hizkuntzalariak, estatuen sorrera aurreko tribu-gizarteen hizkuntza-geografiaren printzipio orokorretan eta ezagutzen diren hizkuntza ez indoeuroparrei buruzko datu urrietan oinarrituta, iradokitzen du Europa Neolitikoak oso hizkuntza-paisaia anitza zuela, elkarrekin hizkuntza-lotura berreskuragarririk ez zuten hizkuntza-familia askorekin, Ipar Amerikako mendebaldean europar kolonizazioaren aurretik gertatzen zenaren oso antzera. Haren iritziz, Mediterraneoko kostaldeak hizkuntza eta hizkuntza-familia ugari zituen, eta Atlantikoko kostaldeak (Britainiar Uharteak barne), berriz, dibertsitate txikixeagoa zuen, baina esanguratsua. Kontinentearen barnealdeak, ziurrenik, hizkuntza aniztasun moderatua zuen, Alpeetan eta Balkanetako penintsulako mendialdeetan izan ezik, seguruenik. Aitzitik, Eskandinaviak, ziurrenik, nahiko hizkuntza-barietate txikia zuen. Ringeren kalkuluen arabera, garai hartan 60 bat hizkuntza egon zitezkeen Europan, 40 bat hizkuntza familiatakoak. David W. Anthony arkeologoak postulatzen du 20-40 «hizkuntza-komunitate» egon zitezkeela Europan Neolitikoaren amaieran.

 Indoeuropar eta uraldar migrazioak 
Oso zabalduta dagoen Kurgan hipotesiaren arabera, indoeuropar hizkuntzetako hiztunak Estepa pontikoan zegoen jatorri batetik Europara emigratu zuten K.a. III. milurtekoan zehar, eta, pixkanaka, Europako hizkuntza paleoeuroparrak ordezkatu zituzten. Indoeuropar hizkuntzako herrien migrazio garrantzitsuak baztertu ezin diren arren, eskala handiko biztanleriaren ordezkapenak gertatzeko agertokia ez da batere probablea; eragin ekonomiko edo politikoa duten talde txikiagoek eragin zezaketen paleoeuropar hiztunek beren hizkuntza belaunaldiz belaunaldi hartzea.

Europako iparraldean, Eskandinavian eta Baltikoko eskualdean hedatu ziren uraldar hizkuntzak ekialdetik. Sami hizkuntzak familia uralikoaren parte dira, baina iraungitako hizkuntza zahar baten edo batzuen substratu eragin handia erakusten dute. Kalkulatzen da samien arbasoek duela 2.500 urte baino gutxiago hartu zutela hizkuntza uraldar bat. Baltikoko hizkuntza indigenen arrasto batzuk ere badira finlandiar hizkutzetan, askoz apalagoak badira ere. Gainera, Europako beste hizkuntza uraldar batzuek indoeuroparrak ez diren eta identifikatu ez diren hizkuntzen mailegu goiztiarrak dituzte.

 Hizkuntza paleoeuroparrak eta berreraikitako substratuak 
 Paleohispaniar hizkuntzak 

 Hizkuntza baskonikoak
 Akitaniera, gaur egungo euskararen ahaidea edo, agian, arbasoa.
 Aitzineuskara, euskalkietatik abiatuta berreraikitako euskararen aitzinako forma.
 Euskara - biziraun duten hizkuntza bakarra. 
 ? Iberiera - Agian euskara edo akitanieraren ahaidea, ziurtasunik gabea. 
 Tartesiera - sailkatu gabea, agian iberierarekin lotua, edo akaso indoeuroparra zen.

Hizkuntza paleohispaniko horietako batzuk toponimo, antroponimo eta teonimoen bidez baino ezin dira ezagutu, erromatar eta greziar iturrietan oinarritua. Idazkun gehienak fenizierazko eta greziar alfabetoa erabiliz egin ziren. Ez dago ebidentziarik paleoalfabeto propioena, eta dagoen materiala ezin da deszifratu.

 Italiar penintsula 
 Tirseniar hizkuntzak
 Etruskoa - Italiako erialde eta iparraldean.
 Hizkuntza retikoa - Italiako iparraldean eta Austrian.
 Lemniera - Egeo inguruan. Baliteke tirseniarra izatea, baina ez dago argi nolatan hitz egiten zen eskualde horretan.
 ? Kamuniera - agian tirsenieraren parte, baina ez dago argi.
 Paleokorsikera
 Paleosardiniera
 Iparraldeko pizeniera - Agian indoeuroparra izan zitekeen, edo ez zen existitu.
 Sikaniera
 Elimiera - Siziliako txanpon eta epigrafe batzuetan aurkitua. 

 Egeoko eskualdea 
 Substratu prehelendarra - Antzinako Grezierak bi substraturen eragina jaso zuen, bata indoeuropearra, ziurrenik Anatoliera, eta bestea ez-indoeuroparra.
 Hizkuntza minoikoa - Linear A idazkunetan jasota dagoena.
 Eteokretera - agian minoikoaren ondorengoa, baina ez da ziurra. 
 Ziprominoikoa
 Eteoziprera - agian aurrekotik eratorria.  

 Iparraldeko Europa 
 Substratu germanikoaren hipotesia
 Substratu goidelikoaren hipotesia
 Substratu aurre-finougriarra
 Paleolaponiar hizkuntzak

 Beste batzuk 
 Substratu baskonikoaren proposamena
 Aurrealbaniera substratua, agian grezierarekin lotua. 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Europako hizkuntza hilak
Kategoria:Europako hizkuntzak