Evelyn M. Witkin

Evelyn M. Witkin, sortzez Maisel (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1921eko martxoaren 9a - 2023ko uztailaren 8a) Cold Spring Harbor Laborategiko (1944–1955), SUNY Downstate Medical Center -eko (1955–1971) eta Rutgers Unibertsitateko (1971–1991) bakterio-genetista estatubatuarra izan zen. Zientzialaria, irakaslea eta aholkulari gisa berritzaile eta inspiraziozkotzat jo zuten Witkin.

Bakterioetan DNAren kalteei eta DNAren konponketari buruz egindako lana funtsezkoa da organismo bizidunetan horrelako prozesuak ulertzeko. Bere lanak zuzeneko eragina du zahartzearen efektuetan eta minbizia bezalako giza gaixotasunen diagnostiko eta tratamenduan.Witkinek Zientziaren Domina Nazionala jaso zuen 2002an, DNAren mutagenesian eta DNAren konponketan egindako lan aitzindariagatik. 2015ean, Witkinek Albert Lasker Saria jaso zuen Oinarrizko Ikerketa Medikoagatik "DNAren kalteei buruzko erantzunari buruzko aurkikuntzengatik, organismo bizi guztien genomak babesten dituen funtsezko mekanismoa".

 Ibilbidea 
Witkin Queens-en hazi zen, New York-en. Manhattan-go institutura joateko ohitura hartu zuen, Washington Irving High School-en, garai hartan nesken eskola zena, eta han bere zientziarekiko interesa jarraitzeko bultzatu egin zuten.Witkinek lizentziatura lortu zuen New York-eko Unibertsitatean 1941ean, biologian gailenduz. Bertan jarraitzeko asmoa zuen graduondoko lanetarako, baina eskolaren politikaren aurkako protestak antolatzen lagundu ondoren, hau da, atleta beltzei Hegoaldeko ikastetxeetan jokatzen ez uztearen aurka, bertan behera utzi zuten hiru hilabetez, eta graduondoko postu baterako eskaintza bat kendu zioten.

Gradua jaso ondoren, Witkin-ek Columbiako Unibertsitatean egin zuen eskaera, eta han jaso zuen masterra 1943an.Bere doktorego lanaTheodosius Dobzhansky-rekin egin zuen eta honek Cold Spring Harbor Laborategia (CSHL) gomendatu zion. Witkin-ek 1944ko uda CSHLn igaro zuen, eta bakterioekin lan egiteko genetika-teknikak ikasi zituen, ikerketa-eremu berria.Bere egonaldian, UV erradiazioarekiko erresistentea zen E. coliren mutante bat isolatu zuen; hau izan zen UV erradiazioarekiko erresistentzia ematen zuten mutazioak isolatu ziren lehen aldia.1945ean itzuli zen CSHLra, eta han geratu zen doktoregoko ikerketa osatzeko. Bere titulua 1947an lortu zuen.

Doktoretza amaitu ondoren, Washington-go Carnegie Instituteko langilea izan zen, 1955. urtera arte CSHLn lan egiten jarraitzeko. Vannevar Bush-ek, Carnegie Instituteko presidenteak, bere seme-alabak jaio ondoren lanaldi partzialean jardutea moldatu zuen, garai hartan oso ohikoa ez zen akordioa. Witkin-ek bere lanordu ofizialak laborategian ematen zituen, eta etxean planifikazioa, datuen analisia eta idazketa egiten zituen. 1949an, Leo Szilard eta Bernard Davis-ek deitu zuten Mikrobio-Genetika Buletina antolatzeko eta editatzeko. Witkinek 1950etik 1964ra editatu zuen argitalpena.

1955etik 1971ra, Witkin-ek New York-eko Estatu Unibertsitateko Downstate Medical Center-en lan egin zuen, Brooklyn-en.1971n Witkin Zientzia Biologikoetako irakasle izendatu zuten Douglass College-n, Rutgers Unibertsitatean.Barbara McClintock Genetika Katedradun izendatu zuen 1979an, 1983an Rutgerseko Waksman Institutera Laborategiko Zuzendari gisa joan aurretik. Postu horretan egon zen 1991n erretiroa hartu zuen arte, Rutgerseko irakasle emeritu bihurtu zen arte.

 Ikerketa 
DNA herentziazko material gisa behin betiko identifikatu aurretik, Witkin genetikaren arazo zentralak aztertzen hasi zen, geneen bikoizketa eta aldaketa genetikoak hedatzeko mekanismoak barne. Witkin-ek bere ikerketari ekin zionean, UV bezalako agenteek erresistentzia garatzeaz arduratzen ziren mutazioak zuzenean eragiten zituztela suposatu zen. Witkin-ek eta beste batzuek jakin zuten bakterioak DNAren kalteei aktiboki erantzuten ziela, modu askotara. Babes-jarduera horien bidez, bakterioek beraiek moldatzen zituzten DNAren kalteei emandako erantzunetan gertatzen ziren aldaketa genetikoak.

Cold Spring Harbor-en ikasle izan zen lehen udan, Witkin-ek bakterioekin lan egin zuen, geneak zituela eta birusei aurre egiteko gai zela identifikatu baitzuten duela gutxi. Argi ultramorea (UV) erabiliz E. coli mutazioaren biziraupen-kurbarik argitaratu ez zenez, Witkin-ek hasieran dosi nahiko altuak aukeratu zituen. Bere kolonia gehienak hil ziren, baina lauk plaka batean biziraun zuten. Andui nagusiarekin alderatuz gero, bakterio horiek UV erradiazioarekiko tolerantzia askoz handiagoa erakutsi zuten.Era berean, andui basatiekin alderatuta anduiaren portaeran desberdintasunak zeudela adierazi zuen: andui erresistenteek ez zuten atzerapenik erakusten zelula-zatiketaren aurretik eta harizpi luzangen eta hariztien garapenean, biak UVrekiko sentikorrak diren anduietan ikusten ziren.Witkin izan zen UV erradiazioarekiko erresistentzia ematen zuen mutazio bat isolatu zuen lehen ikertzailea.

Downstate-n zegoela, Witkin-ek UV mutagenesia E. colin alderantzikatu zitekeela aurkitu zuen, "konponketa iluna" deitu zuen fenomenoa.Bera izan zen lehena mutazio maiztasunaren (MFD Mutation Frequency Decline) deklinazio prozesuak deskribatzen. UV irradiazioaren ondorioz proteinen sintesia behin-behinean inhibitzen zenean, kalteek eragindako mutazio ezabatzaileak gutxitzen zirela ikusi zuen.Witkinek ondorioztatu zuen MFDa erreplikazioaren aurreko konponketa entzimatiko azkarraren ondorioz gertatzen dela proteinen sintesia inhibitzen edo atzeratzen den kasuetan. Mutagenikoak izan daitezkeen UV fotoproduktuen kasuan (lesioak), erreplikatzeko akats bat hilgarria da bakterioarentzat.  Beste DNA polimerasa bat kalte eremu baten aurretik kopiatzeko gai bada, bakterioak bizirik irauten du, baina DNAren sintesian eta konponketan akatsak gertatzeko aukera handiagoarekin.

Bere 1967ko  lanean, Witkin-ek proposatu zuen UV esposizioak zelulen zatiketa blokeatzen zuela DNAren erreplikazio-entzima bat inhibituz, erreplikazio-prozesuan mutazioak sartuko zituena aktibo utziz gero. Eszisioa konpontzeko prozesurik ez zuten mutanteak oso sentikorrak ziren erradiazioaren efektuekiko, eta erradiazioarekiko esposiziotik bizirik atera zirenek erradiazioak eragindako mutazio asko zituzten.Geroago zehaztu zen eszisio konponketa mota hau bakterioetan MFD geneak sortzen duen transkripzio-konpokazio faktore (TRCF:transcription-repair coupling factor) baten bidez mediatzen dela. Ikerketa honetan eta beste batzuetan, Witkin-ek bakterioen populazioekin egindako behaketa eta esperimentu zainduan oinarritutako prozesuak ondorioztatu zituen, teknologia berriak garatu eta urte batzuk geroago soilik zuzenean behatu eta berretsi zirenak.

1970ean, Miroslav Radmanek, Bruselako Unibertsitate Librean graduatu berriak, memorandum bat banatu zion Witkin-i, non "SOS erreplikarako" eredu bat proposatzen zuen.Teorizatu zuen DNAren bat-bateko kalte handiak induzi zezakeela induzi daitekeen tentsio-erantzun bat, genetikoki kontrolatua eta proteina berrien sintesia dakarrena.Witkin-ek kontrol mekanismo komun baterako ebidentziak bilatu zituen, bakterioetan UV mutagenesiarekin egindako lanean behatu zituen erantzun zelularren aniztasuna azpian jarri eta azaltzeko. UVk kaltetutako DNAk gene ugari aktibatzen dituen seinale erregulatzaile bat sortzen duela proposatu zuen. Bere aurkikuntzek kontrol-mekanismo baten ideia babestu zuten, lexA, normalean SOS erantzun geneak erreprimitzen dituena, eta recA, DNAren kalteei erantzuteko lexA errepresioa ezabatzen duena.DNAren babeserako eta konponketarako proteinen upregulazio horrek erreplikazio-doitasunaren eta berehalako biziraupenaren arteko konpentsazio bat adierazten du.

Doktoretza amaitu zuenetik Witkin-ek egindako ikerketa DNAren mutagenesian oinarritu zen, mutagenesi lanak DNAren konponketan lan egitera eraman zuen. Lan horren bidez SOS erantzuna artikulatu zuen.Geroago, mutagenizatutako E. coliren fenotipoak karakterizatuz, berak eta Radmanek bakterioetan UV erradiazioarekiko SOS erantzuna zehaztu zuten.Witkin-ek SOS erantzunaren mekanismoan lanean jarraitu zuen erretiroa hartu zuen arte.DNAren kalteari SOSek emandako erantzuna aurkikuntza seminal bat izan zen, argitu zen lehen estres erantzun koordinatua izan zelako.

 Ohoreak 
Witkin Amerikatako Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionaleko kide hautatu zuten 1977an. Garai hartan Akademiarako hautatutako emakume bakarrenetakoa zen. American Academy of Arts and Sciences (1978), American Association for the Advancement of Science (1980) eta American Academy of Microbiology (1980) elkarteetako kidea ere izan zen. 2000ko Thomas Hunt Morgan Domina eman zioten, eta Estatu Batuetako gobernuak aitortu egin ditu zientziari egindako ekarpenak, 2002an Zientziaren Domina Nazionala eman baitzioten:DNAren mutagenesiaren genetikari eta DNAren konponketari buruzko ikerketa zorrotz eta aitzindariengatik, eboluzioa eta minbiziaren garapena bezalako askotariko prozesuei buruz dugun ulermena areagotu baitute.2015ean The Wiley Prize in Biomedical Sciences saria jaso zuen etaThe Forward 50 sarietako [50 aurreragotuak] bat bezala izendatu zuten.  2015ean ere,
Witkin-ek Lasker Award for Basic Medical Research saria [Oinarrizko ikerketa medikuagatik] irabazi zuen Stephen J.Elledge-rekin  batera, "DNAren kalteen erantzunari buruzko aurkikuntzengatik - organismo bizi guztien genomak babesten dituen funtsezko mekanismoa".

2021ean, Rutgers Unibertsitateak eta Waksman Mikrobiologia Institutuak "Symposium Celebrating 100th Birthday and Research Accomplishments of Dr. Evelyn M. Witkin"  [Evelyn M. Witkin doktorearen100. urtebetetzea eta  ikerketa-lorpenak synposiuma] ospatu zuten, bere izena duen ikerketa-laborategi berri baten sinposio publikoa eta dedikazio-zeremonia. Kenneth Irvine Waksman Institutuko behin-behineko zuzendariak esan zuenez, «laborategiari Witkin doktorearen izena ematen ari dira, zientzialari bikaina zelako. Baina, zalantzarik gabe, garrantzitsua da nabarmentzea emakume zientzialari aitzindaria izan zela, zientzia gizonek menderatzen zuten garaian lan egin baitzuen".

 Bizitza pertsonala 
Evelyn Witkin Herman Witkin psikologoarekin ezkonduta zegoen; haien seme-alabak hauek ziren: Joseph Witkin, larrialdietako medikua eta Sha Na Na -ren kide sortzailea, eta Andy Witkin (h. 2010), informatikaria. Lauren amona ere izan zen. 2021ean 100 urte bete zituen.  

Witkin konplikazioengatik hil zen Plainsboro Township-en (New Jersey), 2023ko uztailaren 8an, 102 urte zituela, izandako erorketa baten ondorioz.

 Hautatutako argitalpenak 

 Sentiberatsunarekiko heredatutako ezberdintasunak Escherichia Coli-an erradiazioan.  Zientzia Akademia Nazionalaren prozedurak. 
 Prototopiaren mutatzioen argi ultravioletagatik erakargarri photoreversala eta "konponketa iluna".
  Radiazio-erakarritako mutazioak eta haien konponketa: 



 Mutagenesis ultravioleta eta DNAren konponketa Escherichia coli-an.
  RecA proteina SOS erantzunean : mugarriak eta misterioak.
 MFD (Mutation Frequency Decline) mutazio maiztasunaren deklinazio prozesuak.
  Mikrobiologiaren Urterokoa

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Estatubatuarrak
Kategoria:Zientzialariak
Kategoria:Emakume zientzialariak
Kategoria:Genetikalariak
Kategoria:Emakume genetikalariak
Kategoria:New Yorken hildakoak