Karlomagnoren xakea

Karlomagnoren xakea Orreagako Kolegiatako museoan gordetzen den erlikia-ontzi bat da, xake taula baten antzarekin. Kondairaren arabera, Karlomagno xakean jolasten ari zen Orreagako guduan Errolanen adarra entzun zuenean. Hala ere, objektua ez da inoiz izan xake taula bat, bere lauki kopurua ez datorrelako bat, erlikiak gordetzeko eginda dagoelako, eta xakea Europara mende batzuk beranduago iritsi zelako. Gainera, XIV. mendean egindakoa dela uste da, sinadurarik ez badu ere.

 Erlikia-ontzia 
 Deskribapena 
Berez erlikia-ontzi bat da, ezkutuan santuen erlikiak gordetzen dituena, bakar batean dagoen Lignum Crucis bat izan ezik (Jesusen Gurutziltzaketan erabili zen gurutzearen egur zatia). Erdian Zaurien Kristoa dago, gotikoan Azken auzirekin lotzen zena. Bere inguruan Maria, Joan Ebanjelaria eta Nekaldian erabili ziren Arma Christi gailuak daramatzaten aingeruak daude.

Beheko lerroetan aingeruek tronpetak jotzen dituzte eta hildakoak hilobietatik ateratzen ari dira. Azken Auzian berpiztutakoak dira horiek. Erdiko guneko alboetan lau ebanjelarien ikurrak daude: Marko Ebanjelariaren lehoia, Lukasen hegodun zezena, Mateoren aingerua eta Joan Ebanjelariaren arranoa. Euren artean bi filakteria dituzten pertsonaiak dira, profetak izan ohi direnak. Bosgarren lerroan bi serafin daude Aintzan parte hartzen dutenak. Seigarren lerroan emakume santuak daude, Katalina Alexandriakoa, Margarita Antiokiakoa eta Maria Magdalena. Goiko lerroan daude Joanes Bataiatzailea, Deikundea eta apezpikua den santu bat eskuman.

Markoan hainbat apostolu agertzen dira. Ezkerrean Paulo Tarsokoa dago ezpatarekin, Joan palmarekin, Bartolome aiztoarekin eta Andres gurutzearekin. Eskuman Petri dago giltzekin, Jakue Zebedeorena erromesez jantzita eta Juda Tadeo bere armarekin. Horizontalean liburuak eta filakterioak dituzten pertsonaiak daude, eta Ezteberen martirioa kontatzen da. Goian David erregea dago, eta pertsonaia askok juduen txapelak daramatzate.

 Data 
Atzean duen MOP markak esaten du Montpellierren egin zela, 1220 baino beranduago. Esmalteek Midiko eskola gotikoko ezaugarriak dituzte. Zilarra erabili zenez, baina ez dagoenez markarik, 1355 baino lehen egindakoa dela uste da, data horretan markak egitea derrigorrezko bilakatu zelako.

 Kondaira 
Errolanen kantua frantsesezko literaturako lan nagusia da. Frantses zaharrez idatzitako poema epiko bat da, Erdi Aroko egitandi kanta heroiei buruzko poemen artean zaharrena eta ezagunena. Turold izeneko pertsonaia batek ustez idatzia, poemaren azken lerroak honela baitio: Ci falt la geste que Turoldus declinet. XI. mende bukaeran idatzia bada ere, hiru mende lehenagoko, 778. urteko Orreagako gudua alegiaz kontatzen du. Bertan esaten da Errolanek bere adarra jo zuela mairuek eraso zutenean larriki zauritu baitzuten. Orreagako gudua baskoien ekintza bat izan zen, Karlomagnok Iruñea erre eta gero mendekuz egina. Errolanen kantuak ez dioen arren, kondairak dio Karlomagno xakean jolasten ari zela adarraren soinua entzun zuenean, nahiz eta xakea mende batzuk beranduago iritsi zen Europara.

Kondairaren arabera, Harun al-Raxid kalifak, xake jokalari irrikatsuak, Karlomagnori xakea oparitu zizkion. Jokoak, gazteluen ordez koadrigak eta alfilen ordez elefanteak erakusteak, Shatranj jokoan bezala ezagutzen den joko perso-arabiarraren forma bat adierazten du, aldi berean, jatorrizko Chaturanga indiarretik datorrena (honen hitz konposatuak armada tradizionalaren «Lau Gorputzak» esan nahi du: infanteria, zaldunak, elefanteak eta gurdiak). Historia hori egia balitz, xakea Europan uste baino mende batzuk lehenago jokatzen zela erakusteko froga izango litzateke. Hala ere, iturri zaharrek ez dute kondaira berresten: Notker Balbulusen 880ko hamarkadako Karlomagnoren bizitzari buruzko pasadizoen liburuan, Harunek Karlomagnori 802an bidalitako misioa deskribatzen duena, kalifak bidalitako oparien zerrendan elefante bat (erreala) eta beste hainbat objektu agertzen dira, baina xake-piezen berririk gabe. Eginhardoren kronikan eta Annales regni Francorumen ere ez da agertzen xake piezarik, bai ordea Abul-Abbas izeneko elefante baten iritsiera. 

Beste kondaira batean, jokoa Atenasko Irene bizantziar enperatrizaren (803. m.) oparia izan zela dioena, ez du babesik. Izan ere, jokoaren piezak gutxienez bi mende beranduago fabrikatu ziren. Soilik elefantearen pieza handia -Karlomagnoren Elefantea, gaur egun Yusuf al-Bahiliren elefantea izenarekin ezaguna- bere garaian jokoaren parte kontsideratu zena, baina orain banandutako pieza bezala ezagutzen dena, indiar jatorrikoa (oraindik Chaturanga edo Shatranj pieza bezala interpretatzen da), Karlomagnori oparitu ahal izan zitzaion bizirik zegoen elefantearekin batera, pieza bakar hau IX. mendean datatuta baitago. 

 Lotutako objektuak 
Kondairarekin lotutako beste pieza batzuk existitzen dira, tartean ustezko xake-taularen gainean erabiltzeko xake-piezak eta Errolanek jo zuen adarra bera.

 Xake-piezak 

Karlomagnoren xake piezak xakean jolasteko bolizko piezen multzo bat da, XI. mendearen amaieran eginak. Saint-Denisko altxorraren parte ziren, baina gaur egun Cabinet des Médaillesen gordetzen dira, Parisen. Lewisen xake piezekin batera Erdi Aroko xake piezen bildumarik garrantzitsuena da, eta Goi Erdi Aroan egindakoen artean kontserbaziorik onena dutenen artean dago.

 Errolanen adarra 

Errolanen adarra olifante bat da, ehiza edo gerran erabiltzen zen adar bat, boliz egina eta oso apaindua, ustez Errolanek berak Orreagako guduan jo eta erabili zuen adar benetakoa, Karlomagno xakean jolasten ari zen bitartean. Mendeetan Tolosako eliza batean erlikia gisa gurtua izan zen, eta 21. mendean Paul Dupuy museoan dago hiri berean.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Orreagako gudua
Kategoria:Erlikia ontziak
Kategoria:Orreagako kolegiata