Nafarroako Foru Laburtua

Nafarroako Foru Laburtua Nafarroa Garaiko lege eta foruen bilduma historikoa da, Erresumako zuzenbidearen oinarria. XVI. mendean egin zen, eta haren asmoa zen Erdi Aroan eginiko Nafarroako Foru Nagusia (edo Orokorra) sinplifikatzea. Nafarroako Erresuma konkistatua izan, Gaztelako Koroan sartu, eta gutxira ondu zen. XVII. mendearen hondarrera arte, ez zuen lortu argitaratzeko nahitaezko errege babesa eta inprimatzea, baina «juristek, praktikan, erabiltzen zuten, nahiz eta ez zegoen ofizialki indarrean».

Foru bilduma egiteko ekimena XVI. mendeko testuinguru orokorrean kokatzen da, Penintsulako espainiar monarkian finkatzen ari zen estatu-eredu berrian. Lege bildumen garaia izan zen, haren atzean «kontu politiko bat ezkutatzen zuena, zeren eta, zuzenbidea bilduz, hein batean edo bestean, erregearen subiranotasunaren aitortza ezkutatzen baitzen».

Ismael Sánchez Bella irakaslearen hitzetan, Foru Laburtua (gaztelaniaz, Fuero Reducido, gaztelaniaz idatzi zen bezala) «oso garrantzitsua» da indarrean dagoen zuzenbiderako; «izan ere, Nafarroako zuzenbide historiko hori 1973 arte indarrean egoteaz gain —ia atzo—, indarrean dago egun ere, Foru Berriaren bidez, alegia, Foru Zuzenbide Zibilaren Bilduma. Hain zuzen, Foru Berriak 1. legean adierazten du [Foru Laburtuak] lehentasuna duela bere prezeptuak interpretatu eta integratzeko orduan».

 Historia 
XVI. mendean, Nafarroako Erresuman handia zen askotariko arautegien nahasketa eta, hori zela medio, Nafarroako Katalina I.a erreginak eta Joan III.a errege ezkontideak Nafarroako Gorteetara jo zuten 1511n, eskatuz arazo horren inguruan zerbait egin zezatela:

 Espainiar konkistaren lorratzean 
Nafarroa Garaia Gaztelari lotu ondotik (1515), lege haiek bateratzeko nahia behar politiko bihurtu zen: «Erresumaren independentziak Nafarroako zuzenbidearen eta Espainiako zuzenbidearen arteko independentzia eskatzen zuen», bigarren zuzenbide hori zabaltzea «arrisku segurua eta egitate gauzatua» bihur zitekeelako. 1514ko urtarrilaren 28an, Erresuma Gorteetan bildurik, Nafarroako erregeorde Diego Ferrnandez de Córdobaren proposamena jaso zen, foruak berritzeko batzordea osatzeko.

Karlos V.a enperadoreak, Karlos IV.a erregea Nafarroan, oniritzia eman zion Iruñeko Nafarroako Gorteetan (1528) egin zioten proposamenari: proiektua aditu-batzorde batek aurrera ateratzea. Nafarroako Errege Kontseiluko zenbait adituk osatzen zuten talde hori, baita Gorteek berek izendatutako beste ordezkari batzuek ere (2 noble, 2 elizgizon eta 6 hiribildu on). 

Obraren xedea zen foruak, legeak eta Nafarroako Erresuman indarrean ziren ordenantzak lege testu bakar batean biltzea. Idazketa 1528tik 1538ra egin zen, une horretan Nafarroan indarrean zen legeria osoa bolumen bakar batera murriztea lortzeko. Lan horretarako, nahitaezkoa zen «gauza alferrikakoak eta nahasiak ezabatzea, baina funtsa aldatu gabe, Erresumako legeria modernizatuz eta ulergarriago bihurtuz», hau da, «Nafarroan dagoen foruen aniztasuna "batasun batera ekartzen" saiatzea; testu horri Foru Laburtu deitu zitzaion». Haren aplikazioa baimentzeko erregearen sinadura-eskaera zela eta, Gaztelako Kontseiluak ezezko txostena eman zuen (1533 eta 1538), hauxe adieraziz: «Artikulu batzuek zalantzan jartzen zituzten erregearen nagusitasuna eta agintaritza». 

Tuteran eginiko Nafarroako Gorteetan (1538) jaso zenez, ordurako testua prestaturik zegoen. Gaztelako Felipe II.a (Nafarroako IV.a) erregeari original bat igorri zitzaion, belus gorriminez koadernatua eta zilarrezko sarrailak zituena. Hala ere, «Erresumako ordezkariek uko egin zioten Gorteetatik sortu ez ziren ordenantzak eta probisioak proiektuan sartzeari», eta arrazoi politiko horrek eragotzi zuen garai hartan Foru Laburtua argitaratu ahal izatea. Pedro Pasquier tuterarra Foru Laburtua ontzen parte harturiko pertsonaia ezagunetako bat izan zen eta, Pedro Balantzarekin batera, bigarren lege bilketa-saiakera batean parte hartu zuen. Horretara bultzatu zituen bisorraiak (Beltrán II de la Cueva y Toledo Alburquerqueko dukeak) XVI. mende erdialdera, Nafarroako Errege Kontseiluaren iritziaren arabera. Bi kodetzaile horiek, gainera, nafar gisa agertzen dira aipatu Kontseiluan 1550etik goiti. 

 Tuterako (1565) eta Lizarrako (1567) Gorteak 
1565ean Tuteran eginiko Gorteetan, Foru Laburtua onartzea eta inprimatzea eskatu zen berriro, nahiz eta kontuan izan Gaztelako Kontseiluak 1538ko txostenean jada adierazi egin zuela kapitulu batzuk aldatu behar zirela eta, ondorioz, beste berrikuspen bat egiteko aukera aztertu zuten. 1567ko abenduan, Lizarran bildu Nafarroako Gorteek adierazi zuten Foru Laburtuaren edukia Miguel Ruiz Otalorak (Nafarroako Errege Kontseiluko erregeorde 1562-1569 bitartean), Atondo kontseilariak eta Pedro Pasquierrek (Kontseiluko kide ere) berrikusi zutela.

XVI. mende osoan, Foru Laburtuaren eskuizkribu hori koska nagusi bihurtu zen «atzerritartasun gaien eta ofizioen zein onuren izendapenaren gainean monarkari aurre egiteko», eta erresumako erakundeek bilatzen zuten «bere legeria inprimatu ahal izatea». Asmo hori, ordea, «inprimatzeko lantegirik ez izateak» oztopatu zuen neurri batean, 1540ko hamarkadan Lizarran finkatu arte ez baitzen inprimategirik izan. Badirudi, halaber, Espainiako Koroak zenbait eragozpen zituela lege bilduma hori babesteko, Gaztelako Kontseiluak adierazten zuen bezala; izan ere, «XIII-XIV. mendeak arte landu ziren zenbait kapitulu ez datoz bat errege agintaritzaren prerrogatibekin, noiz eta estatu modernoaren kontzeptua finkatzen gero eta sendoagoa zen monarkia batean». Adrian Anbereskoa Iruñera lekualdatu zen 1567tik, «hala Kontseiluaren nola Gorteen mandatu bat betetzeko, promes egin baitzioten Foru Laburtua inprimatzea». Hori ezin izan zuen egin, eta Anbereskoari «kalte ekonomiko handiak» eragin zizkion, Gorteei zuzendu zien txosten batean azaldu zuen bezala. Aldi berean, horrek ekarri zizkion arazo finantzarioez arranguratu zen.

Nahiz eta inprimatzeko eta errege babesa eskuratzeko arazoak izan, Maria Isabel Ostolazaren aburuz, «Nafarroako Errege Kontseiluko legelariek estimu handitan hartu zuten testua. Izan ere, inguruko erreinuetako ordenantza eta legeekin eta aditu garrantzitsuenen literatura juridikoarekin kontsultaturik egin baitzen, eta haiekin parekatu zuten». Horren erakusgarri, hauxe dio Carmen Jusuék: 1686an, azkenean, Gorteek Nafarroako Erresumako Foruak inprimatu zituzten, erdarazko izenburu hau paraturik: Fueros del Reino de Navarra desde su creación hasta su feliz unión con el de Castilla y recopilación de las leyes promulgadas desde dicha unión hasta el año 1685. Editatzeko mandatua Antonio Xabierri ("Chavier" letrakatua, erdal ortografiaz) eman zitzaion, eta Martin Gregorio Zabalak inprimatu zuen Iruñean. Floristán Imizcoz irakasleak dioenez, hartara «lehen aldiz inprimatu ziren "Forua", XIII. mendean poliki-poliki sortua, eta Nafarroako Felipe III.a erregearen "hobekuntza" (1330)». Luze gabe, 1735ean, Joaquin Elizondok eginiko bilduma argitaratu zen.

Lehen esan bezala, jatorrizko eskuizkribua (A) 1528 eta 1538. urteen artean egin behar zen. 1528ko Gorteetan, adituen batzorde bat eratu zen, hiru besoetako ordezkariek eta Nafarroako Errege Kontseiluko legelariek osatua. Diego Hurtado de Mendoza erregeordeak 1535ean esan zuen lanak mantso zihoazela aurrera. Tuterako Gorteetarako (1538), ordea, amaiturik zegoen.

Geroagoko aipamenenen arabera, eskuizkribua «belus karmesiz estaliriko liburua zen, eta zilarrezko sarrailak zituen». Kautelaz, Tuterako Gorte horiek ahal zuten guztia egin zuten kopia bat egiteko eta, aldi berean, ebatzi zuten jatorrizkoa Leireko monasterioan gorde behar zela. Kopia, berriz, Beaumont-en etxeko Nafarroako Kondestableari eskuratu zitzaion. 1557an, jatorrizkoa erregeordeari eman zioten, Alburquerqueko dukeari, eta garai hartan Jondone Saturdi elizan zegoen Erresumako Artxibora eraman zuen. Eskuizkribu horixe igorri bide zitzaion Felipe II.a erregeari 1568an, Nafarroako Artxibo Nagusian ez baitago haren arrastorik; aldiz, geroago eginiko kopia guztiak gordetzen dira.

 B eskuizkribua (1538-XVI. mendearen erdialdea) 
"Kondestablearen eskuizkribua" ere (B) deitu izan zaio. Jatorrizko eskuizkribua (A) burututakoan eginiko lehen kopia da, eta Nafarroako Kondestablearen babespean jarri zen (Leringo konde beaumontarra). Denbora luzez, Leringo jauregian gorde zen, eta hortik izena. Oso litekeena da mendearen amaieran eskuizkribu hori Erresumako Artxibora lekualdatu izana, jatorrizkoa Felipe II.a erregeari bidali zitzaionez. Liburua 1565eko berrien bidez identifikatu da, eta jatorrizkoaren orrialde kopuru berdina zuen (121 orri).

Eskuizkribua pergaminoz egina da, eta kontserbazio txarra du. Duela gutxi zaharberritu den arren, orri asko ezin dira irakurri osorik edo zati batean. Letra humanistiko etzan nahiko kaligrafikoa erabiltzen du, Erdi Aroko apaingarrien tradizioari lotzen zaio, Foru Nagusia (edo Orokorra) imitatuz eta antzeko egitura batez. Multzo osoko orrialdeak zenbakiturik daude goiko aldean, zenbaki erromatarrak baliatuz. Kanpoko karaktereei erreparatuz eta Nafarroako Gorteek eman albisteei esker, identifikatu da 1538 eta XVI. mende erdialde arteko data duela. Ondoren, XVII. mendearen hasieran, idazpen bat gehitu zitzaion azalera, izenburu gisa, edukia laburbiltzen duena (gaztelaniaz): «Foruaren Kodexa, Laburtua deitua, Nafarroa Gaztelarekin bat egin ondotik gauzatzen saiatu zena, baina indarrean sartu gabea, gobernuak eta auzitegiek bertan sartu nahi baitzituzten Gorteetatik atera ez ziren errege aginduak eta bestelako probidentziak».Jatorriz, gaztelaniaz: Códice del Fuero llamado Reducido, que se intentó poner en ejecución después de la unión de Navarra con Castilla, y no se llevó a efecto, porque el gobierno y los tribunales querían insertar en él las reales órdenes y otras providencias que no dimanaban de las Cortes.

 C eskuizkribua (1570) 
Castillo lizentziatuaren eskuizkribua da (C), paperez egina eta pergaminozko azalekoa. Tamaina handiko letra erabiliz idatzi zen, estilo humanistiko etzanekoa, apaingarriren bat du, eta goiburuan hauxe dio (gaztelaniaz): «Foru Bildumaren Kodexa, Nafarroan ezartzen saiatu eta indarrean sartu ez zena, Laburtua deitua». Lehengoen aldean, aurkibidea erantsi zitzaion edukiaren laburpen gisa (24 orrialde bi zutabetan) eta, gero, foruaren edukia 187 orritan ematen da, orrialdeka. Azken zatian, 37 orriko gaien aurkibide alfabetikoa gehitzen da.

Eskuizkribuak kopiatzailearen ohar bat eta kopia egitearen eguna adierazten ditu: «Nik ekarria, Kondestablearen Forutik, 1570. urtean. Joan del Castillo lizentziatua». Era berean, marjinetako oharrek argitzen dute jatorrizko eskuizkribua buruturik dagoela: «Foruaren amaiera, goian aitzinsolasean aipatuek eraldatua, Jesukristo gure jaunaren jaiotzaren mila eta bostehun eta hogeita hamazortzi urtean».

 D eskuizkribua (1580z gerokoa) 
Eskuizkribu hau (D) paperez egina da, letra humanistiko etzana darabil, Gaztelako Gortetik hurbileko zirkuluetan erabiltzen zenaren antzekoa. Pergaminoz koadernaturiko 161 orri erabiltzen ditu bi aldeetatik. Izenburu hau du: «Nafarroako Erresuma honen Foru Laburtua, Hiru Estatuek agindua». Gainerako kodex guztiak bezala, Nafarroako Errege Artxibo Nagusiko foru kodexean atalean dago gorderik. Data, adierazten ez denez, gutxi gorabehera ondorioztatu da, marjinetan Iruñean 1580an eginiko Nafarroako Gorteak aipatzen baitira. Egilea ez da esplizituki agertzen.

Haren itxura eta gauzapen zainduari esker, B eskuizkribuaren pareko kalitatea du. Izan ere, antzekotasun handiak ditu harekin, baina eredu izan zuen eskuizkribuaren aldean, edukian, omisio garrantzitsuak ditu, baita interpretazio okerrak eta hutsegiteak ere.

 Edukia 
Foru Laburtua sei liburutan egituratzen da, eta 815 lege biltzen ditu (idazlan horretan, "kapituluak" deitzen zaie). Kapitulu horien erdiak Nafarroako Foru Nagusikoak dira. Foru Laburtuaren jatorrizko testuaren bost eskuizkribu heldu zaizkigu eta, egun, Nafarroako Errege Artxibo Nagusian daude gorderik, goian adierazi bezala.

 I. liburua. Zuzenbide publikoa 
Batez ere zuzenbide publikoko gaietan oinarritzen da. 

Lehenengo kapituluak (edo legeak) —bere posizioagatik, pentsatzen ahal da garrantzitsuena dela— honako hau dio: «Erregeak zernahi gauza zin egin behar die Nafarroakoei, nafarrek erregeari zin egin baino lehen» edo, bestela esateko, «erregeak zin egin behar zuen erbesteratuak barkatzea, txanponik ez egitea hamabi urtez errege izan arte, eta ez ateratzea tropak erresumatik kanpora, erresumako gizon eta jakintsuen aholkurik gabe, Gorte nagusiak bilduz».

Horren atzetik datoz Foru Nagusiaren ohiko bi legeak, «erregeak egin behar zuen zin-egiteari buruzkoak: foruak errespetatu eta hobetzea, eta ez okertzea; berak edo bere arbasoek egindako “bortxak” edo irainak desegitea; lurreko ondasunak bertako nafarrekin banatzea, eta ez atzerritarrekin; erresumako kargu publikoetarako, bost “atzerritar” baino gehiago ez izendatzea, eta erresumarako erabaki garrantzitsu eta larriak ez hartzea Erresumako Hamabi Aitoren Semeen edo hamabi jakintsuren aholkurik gabe». Lehen lege horietan jasoriko beste alderdi bat «erregearen proklamazioa (zin-egitea eta altxamendua)» da.

Lehen liburu honetan ere, erregeari gordetzen zaizkio larritasun bereziko gaiak, erregeak edo bere gobernadoreak atxiki nahi dituzten auziak, eta Erresumako Gorteen urteko deialdiaren nondik norakoak ezartzen dira. Nabarmendu beharreko azken alderdi batzuk hauek dira: 

 Gogoan izatea «noblezia, kleroa eta bien estatus juridikoa». 
 «Bertakoek atzerritarren aurrean duten posizioa» defendatzeko lehentasuna.
 «Lanpostu publikoak esleitzea (prokuradore fiskala, errege abokatua, alkateak, zinpekoak, notarioak, hirietako ofizialak)». 
 Kontuen Ganberak kontuak kontrolatzeko duen eginkizuna, eta zergak. 
 «Tokiko pribilegio nagusiei eustea (Lizarrakoak adibidez, merkatuari dagokionez, edo Tuterakoak, herri lurrak erabiltzeari dagokion horretan)».

 II. liburua. Zuzenbide prozesala 
Zuzenbide prozesalari buruzko gaiak jorratzen ditu, eta «testu hau da berriena, aurreko foruen aldean». Testu honetan, Nafarroako errege auzitegien azalpena ematen da: Nafarroako Errege Kontseilua, Gorte Nagusia eta Kontuen Ganbera, eta horien osaera, funtzionamendua eta eskumenak. Beste alderdi hauek ere aipatzen dira, besteak beste:

 Tokiko epaileak eta justizia-administrazioarekin zerikusia duten beste figura batzuk
 Prozesuen faseak
 Jurisdikzio zibila eta elizakoa

 III. eta IV. liburuak. Zuzenbide zibila 
Zuzenbide zibila aztertzen du. Hirugarren liburuak familia-eskubideari eta oinordetza-eskubideari buruzko gaiak ditu ardatz, batez ere, eta hainbat berritasun aurkezten ditu Foru Nagusiaren aldean, hala nola «konkisten ezkontza-araubide ekonomikoa, edo seme-alaba adoptatuen eta seme-alaba naturalen eskubideak». Laugarren liburuak, berriz, betebeharrei eta kontratuei buruzko legeria aztertzen du. 

 V. liburuak. Toki edo udal zuzenbidea 
Tokiko zuzenbidearekin zerikusia duten gaiak jorratzen dira, udal bizitzari lotuagoak, hala nola «auzotasuna eskuratzea, udal ordenantzak, herri lurren erabilera, mugak edo eraikuntzak». Hain zuzen, Erdi Arotik zetorren Foru Nagusiaren aldean, Foru Laburtuak XVI. mendean dakarren berritasun bat da auzotarra nor den zehaztea, lehenago ez baitzen definitzen. 

 VI. liburua. Zuzenbide penala 
Zuzenbide penalari buruzkoa da, eta ez dago jada gorputz zigorrik, Foru Nagusian jasotzen den bezala. Kendu egiten dira Jainkoaren epaiketa edo ordalia direlakoak, XVI. mendean anakronikoak gertatzen baitziren ordurako.

 Foru Laburtua eta hizkuntza 
Nafarroako Foru Laburtuak hizkuntza ezaugarri nabarmen bat du hasieratik: ordu arte, Foru Nagusian nafar erromantzez idatzita ageri zena XVI. mendean gaztelaniaz agertzen da osoki. Hori, ordea, ez da Foru Laburtuaren hizkuntza ezaugarri bakarra: Foru Nagusiak hainbat aldiz erabiltzen zuen euskara zergak izendatzeko; Foru Laburtuak, berriz, ez. Egia da Foru Laburtua Foru Nagusiaren laburpen bat dela, eta pasarte eta kapitulu osoak desagertu zirela foru eguneratuan. 

Aldiz, argi ikusten da nafar erromantzetik gaztelaniara pasatzean testuinguruak eta esaldiak berritxuratu zirela. Tomas Urzainkiren irudiko, Foru Laburtuaren idazleak bazekien euskal izendapenen esanahia eta agerikoa da haiek ezkutatzeko asmoa. Testuinguru historikoan kokaturik, Foru Laburtua 1512an hasi konkistaren produktua izan bide zen, nahiz eta gero inprimatua eta lege indarra izateko arazo handiak izan zituen, ehun urtez eta gehiago, espainiar koroaren oposizioaren ondorioz.  

 Ikus, gainera 

 Nafarroako Foru Hobekuntza
 Nafarroako sorgin ehiza (1525)
 Nafarroako Foru Nagusia

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 












Kategoria:Nafarroako historia
Kategoria:Gainbegiratu gabeko itzulpenak
Kategoria:Hego Euskal Herriko foruak
Kategoria:XVI. mendea Euskal Herrian