Physalis peruviana

Physalis peruviana Txileko eta Peruko solanazeoen familiako landare-espezie bat da.  Bertan, aguaymanto, uvilla edo uchuva deitzen zaio, bertako eta eskualdeko izen ugariez gain.

Hego Amerikan Physalis peruvianaren laborantzaren historia Inka Inperioan sortzen da.   Ingalaterran XVIII. mendearen amaieratik lantzen da, eta ekoizlerik handiena den Hegoafrikan, Itxaropen Onaren Lurmuturrean, gutxienez, XIX.  mendean zabaldu zen. Physalis peruviana gaur egun mundu osoan landatzen da edo era basatian hazten da eskualde epel eta tropikaletan . Ekoizlerik handienak Kolonbia eta Hego Afrika dira.

 Taxonomia eta izen arruntak 
Physalis peruviana izena Carl Linnaeus -ek espezie botanikoaren deskribapena eman zion 1763an.  Physalis genero izena eman zion grezierako  physallís, “maskuria, haize tresna” baia inguratzen duen kalizari erreferentzia eginez. Peruviana izen espezifikoak Peru herrialdeari egiten dio erreferentzia, baia jatorriko herrialdeetako bati.

Perun,  deitzen diote espainieraz, eta  kitxuaz. Kolonbian, Aymara izenarekin ezagutzen dute, eta Ekuadorren, uvilla ('mahats txikia') izenarekin.

 Deskribapena 
alt=Physallis-aren fruitua eta kaliza|thumb|Fruitua eta kaliza
alt=Physsalis landarea|thumb|Landarea
P. peruviana oso lotuta dago Mexikoko tomatilloarekin .  Solanazeoen familiako kide gisa, landare jangarri ugarirekin ere erlazio urrunagoa du, hala nola, tomatea, berenjena eta patatarekin. 

P. peruviarra urteko landarea da leku epeletan, baina iraunkorra tropikoetan. Iraunkorra denez, zuhaixka adarkatu lauso batean garatzen da, 1–1,6 m-ko garaieran, adar hedatuekin eta hosto belusatu eta bihotz-formakoekin. Lore hermafroditak kanpai eta tanta formakoak dira,   15-20mm zabalerakoak, horiak eta barnealdean marroiak. Lorea erori ondoren, kaliza hedatu egiten da, eta, azkenean, oskol beix bat eratzen du, fruta biltzen duena.

Fruitua baia biribila eta leuna da, tomate txiki horiaren antza duena  1,25-2 cm  zabalerakoa.  Bere kalizatik kenduta, hori distiratsutik laranja kolorekoa da, eta heldutakoan gozoa, mahats-zapore gazi samarra bereizgarria duena. 

Ezaugarri nabarmena baia bakoitza inguratzen duen kaliza puztua eta paperezkoa da. Kaliza, petaloak erori ondoren, hazten jarraitzen du fruituaren inguruan babes-estalkia osatu arte. Fruitua kaliza-azalaren barruan geratzen bada, giro-tenperaturan duen iraupena 30-45 egun ingurukoa da. Kaliza ez da jangarria.


 Nutrizioa 
Physalis gordinak ura %85, karbohidratoak %11, proteinak %2 eta gantz %1 dira. 100 gramoko 53 gramo kaloria hornitzen ditu eta niazina eta C bitamina maila moderatuak (gomendatutako eguneroko kantitatearen %10-19a) ematen dituzte.

Baiaren osagai desberdinetako olioaren analisiak, batez ere haziak, erakutsi zuen azido linoleikoa eta azido oleikoa gantz-azido nagusiak zirela, beta-sitosterol eta kanesterola fitoesterol nagusiak eta olioak K bitamina eta beta-karotenoa dituela. 

 Banaketa eta habitata 
Physalis peruviana -ren aniztasun genetikoaren zentroa Ekuador, Txile, Kolonbia eta Peruko Andeak mendietan dago.  Basoetan, baso ertzetan eta ibaiertzeko eremuetan hazten da. 500-3000 m altitude altuetan hazten da bere jatorrizko eskualdean, baina itsasoaren mailan ere aurki daiteke Ozeaniako eta Pazifikoko uharteetan, non oso zabalduta dagoen baldintza subtropikaletan eta epeletan.  Bere latitude-tartea 45°S eta 60°N artekoa da, eta bere altitude-tartea, oro har, itsas mailatik 3.000 metro bitartekoa da. Landarea inbaditzaile bihurtu da habitat natural batzuetan, sastrakak sortuz, bereziki Hawaiin eta Pazifikoko beste uharte batzuetan.  

 Laborea 
Eremu tropikal, subtropikal eta epeletan asko sartu da laborantzan, hala nola Australia, Txina, India, Malaysia eta Filipinetan.    P. peruviana urteko batez besteko 13-18 ªC tenperaturan hazten da eta 30 ªC arteko tenperaturak jasaten ditu .  Klima mediterraneoan ondo hazten da eta USDA 8 gogortasun-eremurako gogorra da, hots, izozteak kaltetu dezake.  Ondo hazten da 800-4.300 mm prezipitazio-kopuruetan lurzorua ondo drainatuta badago eta eguzki osoa edo itzal partziala nahiago badu ondo drainatuta dagoen lurzoruan, eta zoru hareatsuetan biziki hazten bada.  

Landarea ugariak diren hazietatik erraz hazten da (fruitu bakoitzean 100 eta 300), baina ernetze-tasa baxuekin.  Urteko zurtoin ebakietatik hazitako landareak goiz loratuko dira eta ondo emango dute, baina hazietatik hazitakoak baino ahulagoak dira.

 Erabilerak 

 Sukaldaritza 
P. peruviana-k ekonomikoki fruitu exotiko gisa balio handia du.

Physalis-aren baiak fruta, pastel, pure, tartak, marmelada eta izozkiekin egindako saltsa bihurtzen dira, edo freskoak jaten dira, entsaladetan eta mazedonietan. Aire beroan lehortzeak hobetu egiten ditu zuntz dietetikoa, testura eta itxura.

Fruituen heltzeari buruzko oinarrizko ikerketan, polifenolen eta C bitaminaren edukia aldatu egin zen heltze-, uzta- eta heltze-etaparen arabera.

 Toxikotasun-potentziala 
Heldu gabeko fruta gordinek, landarearen lore, hosto eta zurtoinek solanina eta solanidina alkaloideak dituzte, eta horiek pozoitzea eragin dezakete gizakiek, ganaduak edo zaldiek irensten badituzte.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:1763. urtean deskribatutako landareak
Kategoria:Barazki gisa erabilitako fruituak
Kategoria:Baiak
Kategoria:Solanaceae jangarriak
Kategoria:Sendabelarrak