Urazurrutia kalea (Bilbo)

Urazurrutia kalea Bilbo Zaharra auzoan dago, Bilboko udalerrian, Bizkaiko lurralde historikoan.

 Kokapena 
Kalea San Anton zubian hasi eta Zamacola kalean amaitzen da, 1933ko urriaren 4ko udalbatzarrak hala erabakita. Urazurrutia kalea Ibaiondo barrutikoa da (5. barrutia). Kalearen alboan izen bereko kai bat ere badago.

 Testuinguru geografikoa 
Urazurrutiaren izena gaztelaniara Allende el Agua bezala, eta frantsesera au-delà de l'eau bezala, itzul daitekeen toponimo bat da, 1583an lehen aldiz dokumentatua aurkitzen dena (Uraç Urutia). Toponimo horrek definitzen du Allende la Puente errebalaren kokapen geografikoa, Bilbotik ikusita.Urazurrutia kalea gero Bilbo izango zenaren jatorriaren funtsezko puntu batean dago, Urazurrutia eta Atxuriko Ibeni kaiaren artean marea oso baxuak dituen ibia dagoen tokian, eta San Anton zubiaren ondoan, txalupan gurutzatu nahi ez bazen nahitaez igaro beharreko pasabidea. Urazurrutia Ibaizabalen ezkerraldean dago, Bilbok Abandoko elizateko lurretan zuen kokagune batean. Kokagune horrek ez luke Urazurrutia bera hasten den eta gaur egun Bilbo Zaharra kalearen hasiera den tokitik harago egingo. Urazurrutia eta Allende la Puente izenak erabili ziren XIX. mendera arte, orduan hasi baitzen Bilbo Zaharra nagusitzen ingurua izendatzeko.

 Historia 
Allende la Puente olagizonen eta arrantzaleen auzoa izan zen, eta historikoki bigarren mailako eremu gisa tratatu izan da. Bertan kokatu ziren agintariek Bilboko harresi-eremutik kanpo jartzea erabaki zituzten industria eta zerbitzuak, gogaikarriak eta/edo arriskutsuak zirelakoan: Jaurerriko kartzela ezarri zen, bolbora gordetzeko eraikina, ondoren Galera etxea izango zena, karobi bat, ganadu-merkatua, eta, gainera, zaborrak Urazurrutiko kaian uzten ziren. Kaian "las veneras" izeneko lekua ere bazegoen, minerala uzten zen tokia, ondoren gabarretan garraiatzeko. Urazurrutian ere gutxieneko zerbitzu batzuk egon ziren bizilagunentzat, hala nola iturria, 1858an Bilbo Zaharra kalean beste bat eraiki arte auzo osoari zerbitzua ematen zion iturri bakarra. Udal garbitoki bat ere bazuten, iturriaren ondoan, 1847an konpondu eta 1868an berritua, edo San Antonioko Sehaska Etxea, emakume langileen seme-alabentzat. 1884an estolderia lan garrantzitsuak egin ziren kalean, baina 1887an zabor biltegiak bertan jarraitzen du, eta, are gehiago, lur zati txiki bat ere erosi zen zabor orgak biratu ahal izateko. 

 Urazurrutiako iturria 
Urazurrutiako iturria, "Gabarraren iturria" ere deitua, 1543an eraiki zuen Guiot de Beaugrantek, izen bereko Lorrenan jaiotako ingeniari hidrauliko eta eskultorearen semeak. Aita, Guyot edo Guiot de Beaugrant (circa 1500-1549), Donejakue elizako erretaula nagusiaren egilea izan zen.

Bilboko itsasadarraren puntu horretan, salgaiak garraiatzeko gabarra bat egon zen bi ibaiertzen artean. Jarduera hori Gabarrako baratzeen izenean islatu zen, izen horrekin ezagutu baitzen lekua XVI. mendera arte. XVII. mendearen hasieran, Urazurrutia iturriaren eta ondoko plazatxoaren inguru hori urbanizatu zen, eta harategi bat eraiki zen, baita kobrezko ontzitegiak egiteko lekua ere.

 Errenteria 
Kaleari beste izen herrikoi bat eman zitzaion: Errenteria kalea. Bertan egon zen Errenteria, burdina eta beste merkantzia mota batzuk gordetzeko lonja etxea, eta aduana gisa jarduten zuena burdinaren errentak, pasabide-eskubideak eta zergak kobratzeko. Eraikina Bilboko XVI. eta XVII. mendeetako armarrietan irudikatuta dago, elizaren aurretik egon zen dorrearekin eta  zubiarekin batera. Bilboko kontzejuak Donejakue elizaren fabrikari esleitzen zizkion burdinaren errentak, eta, horregatik, Santiago etxea ere esaten zitzaion.  1891ko ekainean eraikin hau eraitsi zen eta bere orubearen gainean etxebizitzetarako eraikin bat eraiki zen, Enrique Epaltza arkitektoaren planoekin, kaleko 6. atariko zenbakia izan zuena. Fatxadan, Santiago Matamorosen irudia zuen horma-hobi bat jarri zen.Azken eraikin hori, era berean, 2006. urtean eraitsi zen, Miribillako auzo berria zubiarekin komunikatzeko helburua zuen kale bat irekitzeko.

 Jaurerriko kartzela 
Bizkaiko espetxeei buruzko lehen aipamenak 1463. urtekoak dira, eta badirudi adierazten dutela ez zegoela kartzelarik, eta pertsona bat espetxeratzea beharrezkoa zela uste zenean, norbaitek presoaren ardura hartu nahi zuen galdetzen zela. 1669 eta 1671 urteen artean, Bizkaiko Jaurerriak bere kartzela eraiki zuen Urazurrutian, egungo sehaska-etxearen orubean Udalak utzitako lurretan. Jaurerriko Kartzela 1868. urtera arte egon zen martxan, urte horretan Espetxeetako Zuzendaritza Nagusiak hura eta La Galera kartzela eraisteko agindua eman baitzuen. Aldundiak Zabalbideko kartzela berria eraikitzeko izapideak hasi zituen, geroago Larrinagakoa deituko zena. Pedro Belaunzaran arkitektoak eraiki zuen, eta 1871n amaitu ziren lanak.

 Donejakue eta Pietate baselizak 

 Donejakue baseliza 
Iturri batzuen arabera, Hiribildua sortu aurretik Urazurrutia plazan (zubiaren aurreko aldeari ematen zitzaion izena) Donejakueri eskainitako ermita bat egon zen, eta 1300. urtean Bilbo sortu zenean, bilbotarrek, Donejakue patroitzat hartuta, eliza zaharra eskuinaldera aldatzea erabaki zuten. Beste iturri batzuetarako, ordea, eliza ez zen inoiz ezkerreko ertzean aurkitu, itsasadarraren eskuineko ertzeko lursail batean baizik. Ez dakigu noiz hasi ziren gaur egungo Donejakue katedrala Zazpi Kaleetan egiteko lanak, baina badakigu 1379an oso aurreratuta zihoazela eta klaustroa 1404koa dela.

Ohitura izan zen, uztailaren 25ean elizan egindako elizkizunen ondoren, udalbatza Urazurrutiara joatea, eta, Erren­teria etxearen fatxadan zegoen Donejakueren irudiaren aurrean, San Antongo parrokoak otoitz bat irakurtzea Bilboko Patrono izendatuz eta alkateak hitz batzuk esatea.2011n, horma-hobi zaharra egon zen etxea eraitsi eta 6 urtera, santua berriro jarri zuten ikusgai, aldi baterako, beste kokaleku batean, Bilbo Zaharra kalean.

 Pietatearen baseliza 
Urazurrutian ere izan zen, data ezezagunetik, Pietateko Ama Birjinari eskainitako baseliza bat, santutxo gisa deskribatua. 1593ko uholdeek bota egin zuten, eta 1612an berreraiki zuten. Oraindik zutik zegoen 1818an, geroago garbitegia eraiki zuten orubean.Baseliza honek Karitateko Batzarrari izena ematen zion, Udalak izendatutako hamabi kidez osatua eta errejidore bat edo bi buru zituena, presoak zaindu eta artatzeko helburuarekin.

 Ganadu-azoka 
1600. urtean Santiagoko feriak finkatu ziren, ganadu azokarekin. Azoka honetara Bizkaiko eta inguruko lurraldeetako tratulariak etortzen ziren.

 Bolbora eta Galera Etxea 
Urazurrutia kaleko 32. zenbakiko orubea, historian zehar, erabilera ugari izan dituzten eraikin publikoen kokalekua izan da:

 Bolbora etxea 
Gabarrako udal baratze zaharren orubearen gainean, harategiaren aurrean, bolborategi bat edo bolbora-etxe bat eraiki zen 1706an, 1783an Cabras mendira eramana, Bilbo eta Erandio artean. Urazurrutian bolbora egiteko fabrika bat  ezartzea izan daiteke 1700. urtearen erdialdeko dokumentu-erreferentziak izatearen arrazoia, esmerilen tiroari buruzkoak. Esmerilei "txupinak" eta "txupineroa" deitzen zieten Allende la Puente auzoan tiro egiten zien udal-ofizialari.

 Galerako emakumeen kartzela 
Bolboraren etxea lekuz aldatu zenean, Udalak eraikinean Galera Etxea jartzea erabaki zuen, eta Josef Orueta obra-maisua arduratu zen egin beharrezko eraldaketaz. Emakumeentzako kartzela izan zen, Zamudioko Atean Hiribilduak zuen kartzela komunetik banandua, eta XIX. mendean zehar martxan egon zen, Solokoetxe auzoan Galera berria egin zen arte. 1795ean, Bilboko Udalak, martxoaren 12ko udalbatzarran, jendez gainezka zegoen Zamudioko ateko kartzela ikuskatzea erabaki zuen, eta kartzelatik Urazurrutiako Galera etxera lekualdatzea erabaki zuten. Eraikina urte batzuk geroago eraitsi zen, Espetxeetako Zuzendaritza Nagusiak 1868an horretarako agindua eman ondoren, eta orubea eskola bat eraikitzeko erabili zen. Hau da gaur egunera arte iritsi den eraikina.

 Urazurrutiako eskola 
Galera etxearen eraikina eraitsi ondoren, orubean Bilbon eraikitako udal-izaerako lehenengo eskoletako bat eraiki zen. Eskola hau 1902an proiektatu zen eta 1905eko martxoan eman zitzaion udalari. Gregorio Ibarretxe arkitektoak egin zuen, Bilboko alkate izan aurretik udal arkitektoa izan zenak. 80ko hamarkadara arte egon zen martxan. 1983ko uholdeek eragin zioten eraikinari, eta zaharberritu egin behar izan zuten. Elias Mas eta Blanca Brea udal-arkitektoek egin zuten lan hori, 1994an. 

 BilbaoArte 
Eraikina BilbaoArte fundazioak okupatzen du XXI. mendean, Bilboko Udaleko Kultura eta Gobernantza Arloaren mendeko fundazioa, eta eraikina ekoizpen artistikorako zentro bihurtu zen, 1998ko azaroaren 19an inauguratu zena. BilbaoArte ez zen Bilbo Zaharra auzorako kulturgune gisa sortu, baizik eta zentro osagarri gisa, Bilbo erreferente artistiko eta kultural bihurtzeko proiektu instituzional zabal baten barruan. Zentroak instalazioak eta ekipamenduak eskaintzen dizkie artistei sormen-proiektuak egiteko, eta kultura programazio zabala garatzen du, hainbat jarduerarekin.

 Garbitegia 
1880ko udazkenean garbitegi publiko bat eraiki zen Urazurrutian, txerrien hiltegi zaharraren orubean, Iturburu kalearen hasieraren parean. Eraikitzeko, Atxuriko garbilekuko hormetako harriak eta  garbiketa-pilak erabili ziren, trenbideko hondartza jartzearen ondorioz eraitsitakoa. Urazurrutiako garbitokiak 60ko hamarkadara arte iraun zuen. Garai horretan, udal etxebizitzen eraikin bat egiteko eraitsi zuten, eta eraikin horren behealdean egon zen urteetan Donostiarako autobusen geltokia.

 Jazzon aretoa 
Gaur egun, garai batean Donostiara eta Lekeitiora autobusak ateratzen ziren udal etxebizitzen eraikinen etxabeetan, kaleko 7. zenbakian, Jazzon Aretoa dago, Bilbaina Jazz Club Kultur Elkarteak bultzatutako jazz aretoa.

 Urazurrutiako sehaska-etxea 
Udalak San Antonioko Sehaska Etxea jarri zuen Urazurrutia kalean, emakume langileen hiru urtetik beherako seme-alabak egunez zaintzeko. 1884ko urtarrilaren 7an inauguratu zen, Joaquin Rucoba udal arkitektoak eraikina berregituratu ondoren. San Bizente Paulen Karitatearen Alabak arduratu ziren kudeaketaz. Gerora, eraikin berri bat egin zuten, Ricardo Bastidaren lana, eta 1916ko uztailaren 25ean inauguratu zuten. Sehaska etxea udalaren ardurapean egon zen 1929 arte, eta urte horretan Bilboko Aurrezki Kutxa Munizipalaren esku geratu zen.

 BBK Kuna 
2018an, BBK Banku Fundazioak, Udal Aurrezki Kutxaren oinordeko eta eraikinaren jabeak, iragarri zuen zentroa haurtzaindegi izateari utziko ziola eta berrikuntza proiektuak bultzatzeko zentro bihurtuko zuela, BBK Kuna izenarekin, 2021ean gertatu zen bezala.

 Sorospen-etxea 
1900. urtean auzotar talde batek auzoan sorospen gela bat jartzeko eskatu zuen, baina eskaera ukatu egin zen Atxuriko Ospitalearen gertutasunagatik. Ospitalea 1908an Basurtura eraman zutenean, 1914ko urtarrilaren 17an amaitu zen prozesu bat hasi zen, eta egun horretan hartu zuen udalak Ricardo Bastidak Urazurrutia kalean egindako hiru solairuko eraikina. Beheko solairuan sendaketa-gela eta medikuaren kontsulta zeuden, eta goiko bietan atezaina bizi zen pisua eta osasun-langileek atsedena hartzeko pisua zuten, mediku batek eta praktikante batek osatuta. Urtebeteren buruan, bigarren mediku bat gehitu zitzaien etxeetara joateko. 1983ko abuztuko uholdeek sotoa eta beheko solairua erabat suntsitu zituzten, eta sorospen-etxea Mirasol kondearen kalera eraman zuten. 1989an zerbitzua behin betiko itxi zen.

 Kultur Etxea 
Sorospen Gela itxi ondoren, Jose Maria Gorordo orduko Bilboko alkateak baimena eman zion Bilbo Zaharreko Auzo Elkarteari eraikina erabili eta kudeatzeko, eta horrek kultur etxe bat sortu zuen, Kultur Etxea, auzorako. Ordutik aurrera, auzotar talde bat eraikinaren barrualdea konpontzen hasi zen, auzolanaren bidez, eta jarduera soziokulturalak eskaintzen, modu autogestionatuan. Horrela, Kultur Etxean ikastaroak eta tailerrak egiten dituzte, elkarte eta taldeentzako topalekuak eskaintzen dituzte, eta herri liburutegi bat jarri zuten martxan.

 Urazurrutia kaia 
Inguruko urbanizazioa amaitu arte, bi espazio ia independente egin zituena, zaila izan da kalea eta kaia bereiztea. Ezagutzen den lehen albisteetako bat, oraindik bigarren karlistaldia amaitu gabe, Urazurrutiako arrapala aurrekontu handiarekin konpontzeari buruzkoa da. Gerra horren ondoren, kaiak eraikitzeko proiektu orokor bat jarri zen abian, Urazurrutiako kaia ere barnean hartzen zuena. Handik urte gutxira, udalak zabor-ontziralekua bertan jartzea erabaki zuen. 

 XXI. mendeko lanak 
Miribillako auzo berria eraikitzeak zuzenean eragin zion Urazurrutia kaleari. Bertan, egoera onean zeuden hainbat eraikin eraitsi zituzten 2006an, eta auzo berria San Anton zubitik Alde Zaharrarekin lotu zuen bide bat ireki zuten. Bide hori eraikitzearen ondorioz, Bilbo Zaharra auzoa hiru erreiko errepide batek fisikoki bereizten dituen bi eremutan banatu zen.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 





 Ikus, gainera 
 Galerak

 Kanpo estekak 


 Jazzon Aretoa
 Bilbao Arte

Kategoria:Bilboko kaleak
Kategoria:Bilbo Zaharra