Isabel Garbayo

Isabel Garbayo Ayala (Iruñea, 1905eko otsailaren 23a - Iruñea, 2011ko abenduaren 7a) Villa Teresita erakundearen sortzailea izan zen. Frankismoan, Patronato de Protección a la Mujer instituzioaren kolaboratzailea izan zen. Egun (2024), prostituzioan aritzen diren emakumeekin lan egiten jarraitzen du erakundeak.

 Bizitza 
Paula Ayala eta Silvestre Garbayoren alaba, Cementos Portlanden sortzailea, Navarreria auzoan jaio zen, hamar neba-arreben artean txikiena izanik. Bere nebetariko bat, Nicasio, Iruñeko alkatea izan zen Bigarren Errepublikaren lehen lau urteetan (1931-35). Garbayok Ursulinetan ikasi zuen (gero, Liceo Monjardin), pianoa jotzen zuen eta frantsesez hitz egiten zuen. Aita hil zenean ondare handia jaso zuen, eta, horri esker, Villa Teresita sortu zuen.

Garbayo, Ekintza Katolikoko kidea zena, Sarasate pasealekuan bizi zen eta balkoitik ikusten zituen prostituzioan legez aritzen ziren emakumeak. Garai hartan, prostituzioa araututa zegoen, eta emakumeak erregistratuta zeuden, poliziak emandako "higiene bereziko" txartela zuten eta "etxe publikoetan" lan egiten zuten. Bertan bizi ziren, baina mugimenduak mugatuta zituzten, adibidez, ezin ziren zinemara joan. Iruñean horrelako zazpi etxe zeuden, ia denak Descalzos inguruan. Sifiliarekin kutsatuta zeuden emakumeak osasun eta polizia kontrola gainditu ez eta giltzapean sartzen zituzten Iruñeko ospitalean.

Isabel Garbayok erakundea martxan jartzeari buruzko liburu bat argitaratu zuen, Al lado de la mujer marginada. Los origenes de "Villa Teresita", erakundea sortu aurreko hamarkadari ere helduz.

Garbayo 106 urterekin hil zen, Villa Teresitan (Beloso), eta Iruñeko hilerrian lurperatu zuten.

 Villa Teresita 
Erakundearen izena, Villa Teresita, fundatzaileak Santa Teresita Lisieuxi zion debozioan du jatorria. Erakundea 1942ko martxoaren 18an sortu zen, Iruñean, Isabel Garbayok, bere laguna zen Blanca Goñirekin, Marcelino Olaechea Iruñeko gotzainaren babesa eskatu eta Adingabeen Babeserako Batzordearen (Junta de Protección de Menores) txalet zahar bat atondu ondoren, San Juan auzoan, futbol zelaiaren ondoan. Urtebete beranduago, egoitzatik berrogeita bat neska pasa zirenean, Isabel eta bere lagun Blanca Goñik pobrezia, kastitate eta obedientzia botoak eman zituzten.

Villa Teresita egoitzak Artzain Onaren Laguntzaileek zuzentzen zituzten, eta Emakumearen Babeserako Patronatuarekin (Patronato de Protección a la Mujer) lankidetzan ziharduten erakundeen sarearen parte izan ziren.

1956ko martxoaren 3ko dekretuaz geroztik, etxe publikoak edo tolerantziakoak itxi egin ziren, eta, adingabeez gain, Patronatuaren zentro laguntzaileek emakume "eroriak" hartu eta lanbide berri bat ikastearen bidez "birgaitzen" zituzten.

Garai horretan sortu ziren Villa Teresitaren gainerako zentroak Godellan, Valentzian (1956), Granadan (1957), Madrilen (1961) eta Bartzelonan (1963). Geroago, Las Palmas Kanaria Handikoan (1971) sortu zuten; Beloson, Iruñean (1977an San Juanen zegoena ordezkatuz), eta Sevillan (1978). 1942 eta 1973 artean, 2.500 emakume baino gehiago igaro ziren egoitza horietako batzuetatik.

Lan errazak ikasiz, emakumeen "bizioak purgatu" nahi zituzten, eta, horretarako, hainbat tailer ezarri zituzten ikastetxeetan. Iruñean, koadernaketa tailerra sortu zen; Granadan, ile-apaindegia; eta Godellan, puntuzko tailerra eta eskulangintzako hainbat lan, hala nola panpinagintza, korbateria edo puntuzko lotura. Emakumeek irabazien erdia baino ez zuten jasotzen. Egoitzetan, lan-prestakuntza heziketa akademikoaren gainetik zegoen, eta formakuntza hori heziketa erlijiosoarekin osatzen zen.

 Gaur egun 
Gaur egun, 20 moja eta 250 boluntario baino gehiagok osatzen dute erakundea, Espainia osoan banatuta. Bere kideek hiru boto egiten dituzte. Erakundearen arabera, prostitutekin ez ezik, sexu trafikoko biktimekin egiten du lan.

2017an, Villa Teresita sortu zeneko 75. urteurrena bete zen.

 Lana 

 Al lado de la mujer marginada. Los orígenes de "Villa Teresita".

 Sariak eta aitortzak 

 2005ean, Miguel Sanzek, Nafarroako Gobernuko presidentea, Karlos III.a Noblearen Gurutzea eman zion.
 2012ko urrian, Iruñeak Isabel Garbayo Ayalaren izena jarri zion Lezkairu auzoko kale bati, Katalunia Etorbidearen paraleloari.

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

 García Carbonell, Marta Palau Galdón, María (2023). Indignas hijas de su patria. Crónicas del Patronato de Protección a la Mujer en el País Valencià. Institució Alfons el Magnànim.
 Guillén Llorente, Carmen (2018). El patronato de protección a la mujer: prostitución, moralidad e intervención estatal durante el franquismo. Universidad de Murcia.
 Iglesias Aparicio, Pilar (2021). Violación de los Derechos Humanos de las mujeres en las lavanderías de la Magdalena de Irlanda y los centros del Patronato de Protección a la Mujer de España. TSN, 11, (231-244)
 Marcellán Eigorri, José Antonio (2001). "Villa Teresita", Primer Encuentro sobre Historia de la Educación en Navarra, Gobierno de Navarra - Sociedad de Estudios Históricos de Navarra, (133-151)

 Kanpo estekak 

Kategoria:Iruñean hildakoak
Kategoria:Ordena eta kongregazio erromatar katolikoetako mojak
Kategoria:Iruindarrak