Joan Feynman

Joan Feynman (New York, 1927ko martxoaren 31a - Ventura, Kalifornia, 2020ko uztailaren 22a) estatubatuar astrofisikaria izan zen. Ekarpen garrantzitsuak egin zituen eguzki-haizearen partikulak eta eremuak, Eguzkiaren eta Lurraren arteko erlazioak eta fisika magnetosferikoa aztertzeko. Bereziki, Feynman aurora polarren jatorriaren ulermena garatzeagatik izan zen ezaguna. Ezaguna izan zen, halaber, bere bizitza baliagarrian zehar aireontzi bat jotzeko probabilitatea duten energia handiko partikulen kopurua aurreikusten duen eredu bat sortu zuelako, eta eguzki-aldaketak aurreikusteko metodo bat sortu zuelako.

 Biografia 

 Lehen urteak 
Feynman New Yorkeko Far Rockaway hirian hazi zen, Richard Feynman neba zaharrenarekin batera. Bere gurasoak Lucille Feynman (ezkongabean, Phillips), etxekoandrea, eta Melville Arthur Feynman, negozio-gizona izan ziren. Bere familia jatorriz Errusia eta Poloniakoa zen; bi gurasoak judu askenaziak ziren. Bere neba bezala, Joan jakin-minezko haurra izan zen, eta txikitatik mundu naturala  ulertzeko interesa agertu zuen. Hala ere, amak eta amonak zientziarekiko interesa kentzen zioten, uste baitzuten emakumeen burmuinak ez zirela gai kontzeptu zientifiko konplexuak ulertzeko gizonenak bezala. Hala eta guztiz ere, bere neba Richardek unibertsoari buruzko jakin-mina piztu zion beti.  Berak sartu zuen hasieran Joan gaztea auroren ezagutzan, gau batean ohetik atera zuenean, bere etxe ondoko golf zelai huts batean haietako baten argi keinukariei begiratzeko. Geroago, Feynman oso gustura aurkitu zen bere nebak emandako astronomia liburu baten aurrean. Zientzia ikas zezakeela sinetsi zuen Cecilia Payne-Gaposchkin astronomo ospetsuaren ikerketetan oinarritutako grafiko batekin topo egin zuenean.

 Prestakuntza 
Oberlingo Unibertsitatean graduatu zen. Geroago, Syracuseko Unibertsitatean ikasi zuen egoera solidoaren fisika, Melvin Laxek zuzendutako fisika sailean. Lizentziatura urteetan, Feynmanek urte sabatikoa hartu zuen Guatemalan bizitzeko, eta bertan bizi izan ziren maien antropologia ikasi zuen. Feynmanek 1958an lortu zuen fisikako doktoretza Sirakusako Unibertsitatean. Bere tesia «diamante motako egitura erretikularretako kristaletan erradiazio infragorria xurgatzeari» buruzkoa zen. Columbiako Unibertsitateko Lamont-Doherty Lurreko Behatokian doktoretza ondoko lana egin zuen.

 Ibilbidea 
Joan Feynmanek bere karreraren zatirik handiena eguzki haizearen eta Lurraren magnetosferaren arteko elkarrekintzak aztertzen eman zuen. 1971n NASAren Ames ikerketa-zentroan lanean ari zela, Eguzki  koroa-masaren eiekzioa (KME) izenaz ezagutzen den eguzki-materialaren aldizkako igorpena eguzki-haizean helioa egoteagatik identifika zitekeela jakin zuen Feynmanek. Aurkikuntza garrantzitsua izan zen hori; izan ere, KMEak ezagunak ziren arren, ordura arte zaila izan zen antzematea.

NASA- Ames-en egon ondoren, Feynmanek hainbat postu igaro zituen ikertzaile gisa. Horien artean, Altitude Handiko Behatokia, Boulderreko (Colorado) Ikerketa Atmosferikorako Zentro Nazionala, Washington DCko Zientzia Fundazio Nazionala eta Bostongo Unibertsitatea Massachusettsen daude. Azkenik, 1985ean, Pasadenako (Kalifornia) Jets Propultsio Laborategian kargu bat onartu zuen, eta bertan egon zen erretiroa hartu zuen arte.

Bere ikerketaren zati gisa, auroren izaerari eta kausari buruzko aurkikuntza kritikoa egin zuen. NASAko Explorer 33 izeneko aireontziak jasotako datuak erabiliz, auroren agerpena Lurreko magnetosferaren eta eguzki-haizearen eremu magnetikoaren arteko elkarreraginaren emaitza dela frogatu zuen.

Feynman-ek tokiko espazio-ingurunearen ingurumen-arriskuak kalkulatzeko eredu bat garatzen lagundu zuen. Lan horri ekin zitzaion jakina zelako abiadura handiko masa koroaleko eiekzioek ekaitz geomagnetikoak eragiten zituztela, eta ekaitz horiek eragin arriskutsuak izan zitzaketela bai martxan dauden aireontzietan, bai une horretan espazioan egon daitekeen edozein gizakitan. Eiekzio horiek talka-uhinak eragiten dituzte eguzki-haizean, eguzki-partikulak azkartuz eta ekaitz geomagnetikoak eraginez partikulak lurraren magnetosferaren kanpoko ertzera iristen direnean. Askotan, ekaitz horien hasiera protoi asko egotearekin lotzen da, eta horiek kalteak eragin ditzakete komunikazio-sistemetan eta espazio-hegaldiko jardueretan. Feynmanen ereduak, azkenik, aireontzi bati bere bizi-ziklo funtzionalean eragingo zion goi-energiako partikulen fluxa zehazten lagundu zien ingeniariei.  Arlo honetan egindako lanak espazio-ontzien diseinuan garapen berri garrantzitsuak ekarri zituen.

Geroago, bere karreran, Feynmanek klima-aldaketa aztertu zuen. Interes berezia izan zuen eguzki-gertaera iragankorretan eta eguzki-zikloaren aldaketetan. Besteak beste, Eguzkiaren eragina aztertu zuen Artikoko oszilazio edo North Annular Mode (NAM) izenez ezagutzen diren neguko klima anomalien ereduetan. Alexander Ruzmaikin lankidearekin (eta senarrarekin) batera, eguzki-jarduera baxuagoko aldietan NAM indizea sistematikoki baxuagoa dela ikusi zuen. Eguzki-jarduera baxuko aldiak hozte-aldiekin bat datoz munduko zenbait lekutan, adibidez, Europan Izotz Aro Txikian. Feynman-ek eta bere lankideek eguzki-aldakortasunaren eta klima-aldaketaren arteko lotura ere aurkitu zuten Nilo ibaiaren antzinako ur-mailetan. Eguzki-jarduera handiko garaietan, Nilo inguruko baldintzak lehorragoak zirela ikusi zen, eta eguzki-jarduera txikia zenean, baldintzak hezeagoak ziren.
1974an, Amerikako Batasun Geofisikoan (AGU) kargu baterako hautatu zuten lehen emakumea izan zen. Batzorde bat ere antolatu zuen AGUn, komunitate geofisikoaren barruan emakumeei bidezko tratua emateko. Aldi batez Nazioarteko Astronomia Elkarteko kide izan da. IAUko zenbait azpidibisioetako kide izan zen, besteak beste: E dibisioa, Eguzkia eta Heliosfera; G dibisioa, Izarrak eta Izarretako Fisika; eta E dibisioa, 49. batzordea, Planetarteko plasma eta Heliosfera.

Feynman Jet Propulsion Laboratory-tik erretiratu zen 2003an zientzialari senior gisa. Hala ere, lanean jarraitu zuen, eta 2009an eguzki-jarduerak lehen milurteko kliman izan zuen eraginari buruzko lan bat argitaratu zuen.

Bere ibilbidean zehar, ehun argitalpen zientifiko baino gehiagoren egile edo egilekide izan zen. Hiru liburu zientifiko ere argitaratu zituen.

 Bizitza pertsonala 
Feynmanek alaba bat, Susan Hirshberg, eta bi seme, Charles Hirshberg eta Matt Hirshberg, izan zituen bere lehen ezkontzatik, Richard Irwin Hirshberg antropologoarekin (1924an jaioa). Feynmanek Hirshberg ezagutu zuen Oberlin College-n, eta 1948an ezkondu ziren, 1974an banandu eta geroago dibortziatu ziren. Feynman Alexander Ruzmaikin astrofisikari lankidearekin ezkondu zen 1987an eta berarekin bizi izan zen hil zen arte.

2020ko uztailaren 22an hil zen, 93 urte zituela.

 Sariak eta aintzatespenak 

 Bi aldiz aukeratu zuten Amerikako Batasun Geofisikoko Eguzki eta Planeten arteko Fisika Saileko idazkari.
 2002an, Feynman Jet Propulsion Laboratory-ko ikertzaile senior izendatu zuten.
 2000. urtean, NASAren Aparteko Lorpen Domina eman zioten.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

 "My Mother, The Scientist" Popular Science-ren profila, American Association for the Advancement of Science-k berrargitaratua
 Joan Feynmanen edo berari buruzko lanak  Internet Archive-n

Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako fisikariak
Kategoria:Emakume fisikariak
Kategoria:Emakume astronomoak
Kategoria:Astrofisikariak
Kategoria:Emakume ikertzaileak
Kategoria:Emakume zientzialariak