Diógenes Arrieta

Diógenes Antonio Arrieta, Diógenes Arrieta bezala ezaguna (San Juan Nepomuceno, 1849ko abuztuaren 14a - Caracas, 1897ko abuztuaren 7a), pentsalari, politikari, poeta, humanista eta filosofo kolonbiarra izan zen.

 Biografia 
Diógenes Arrieta, San Juan Nepomucenon jaio zen, garai hartako Bolívar Estatu Subiranoan, 1848ko abuztuaren 14an; Policarpo Bustillo Ibarnadóren eta Maria de Jesus Arrietaren (“La Chula”) seme “naturala” zen. Lehen mailako ikasketak sorterrian egin zituen; bigarren mailakoak Cartagenan eta Barranquillan, eta Jurisprudentziakoak Unibertsitate Nazionalean eta Rosarioko ikastetxean.

Izaera apalekoa zen, eta unibertsitateko ikasketak Bolivarreko Estatu Subiranotik Bogotako Santa Fen jarraitzeko irabazi zuen beka baten bidez egin zituen. Aita baten eskariz babestu zuen Francisco García Rico jaunak, eta bere etxea Arrietarentzat ireki zen estutasunaren eta abandonuaren egun luzeetan.

Abel Naranjo Villegasentzat, "Generación Colombianas" lanean, belaunaldi klasikokoa da, eta bi alderdietako gizonak azterketa historiko, filosofiko eta linguistiko zorrotzetan aritu ziren. Belaunaldi klasiko horrek sortu zuen 1886ko konstituzioa, eta, besteak beste, Miguel Antonio Caro, Rufino José Cuervo, Rafael Reyes, Felipe Pérez, Jorge Isacc, Marco Fidel Suárez, Rafael María Carrasquilla, Arturo José Restrepo, José María Vargas Villa eta Juan de Dios Uribe nabarmendu ziren.

Kolonbian, Cundinamarcako Biltzarreko diputatu eta presidente, estatu bereko Gobernu eta Ogasun idazkari, Santanderreko Estatuko Instrukzio Publikoko idazkari, Senatuko idazkari, Cundinamercako Estatuko senatari eta Santanderreko Unibertsitateko Filosofia eta Historia Unibertsaleko irakasle izan zen. 

Bere erudizioak Antonio Guzman Blanco Amerikar Ospetsua liluratu zuen, Juan Crisostomo Falconek eta Ezequiel Zamorak inspiratu zioten eredu federalista Venezuelako Konstituziora eraman nahi izan baitzuen, eta Arrieta bera zen hura titulu, kapitulu eta artikulu bihurtzeko gizona. Venezuelan, Kongresurako ordezkari, Sustapen ministro eta Historia Akademiako kide izan zen. 

Amalia Vargas Palaciorekin ezkondu zen; ezkontza horretatik jaio zen Rafael Arrieta Vargas, Amira Arrieta Macgrogor poetistaren aita. Bethsabé Pradilla eta Garciarekin ezkondu zen, eta ezkontza horretatik jaio ziren Rosalba eta Lucila Arrieta Pradilla. Beste seme-alaba batzuk izan zituen, Eustorgio Arrieta Rodelo eta Aurelio Arrieta.

 Ibilbide literarioa 
Poeta gisa, erromantizismo frantseseko kantari handien inspirazioa izan zuen, eta Apoloren seme legitimo baten inspirazioa. Nuñez de Arce, Victor Hugo, Bécquer eta Bernardino de Saint-Pierre idazleen eragina nabari da bere poesian.  Bere poesia liburuan egiten duen sarreran adierazten du: “Liburu hau ez da aldareen oinean, belauna lurrean eta ezpainak erlijiozko inbokazioz beterik bizi izan diren pertsonentzat. Eskola ultramontanoen despotismo erlijioso eta filosofikoaren aurkako borrokari buruzko liburua da.”

Diogenes Arrietaren poesia filosofikoa, duina eta transzestalista da, erriman oinarritzen da, ez ditu ohiko hesiak betetzen eta ez ditu kanon apetatsuak lotzen. Dena menperatzen eta besarkatzen du: sentimenduak, ideiak, gizakia bere alderdi indibidual eta kolektiboan, zientziaren eta zibilizazioaren aurrerapenak.  Arrietaren liran maitasun ezkorra eta sinesgogortasun kontzientea nabari dira eta bere lanak poesian eskola liberalaren lana eta aspiazioak irudikatzen ditu. Juan de Dios Uriberen hitzetan: Arrietaren kauka pasatzen den edozein lekutatik, eroak hiltzen ditu. Nonahi ageri da iraultza poesiaren joera indartsu eta erabakigarri gisa. Bere bertso batzuetan bataila baten mugimendu osoa dago eta Amerikaren kausara doan poeta da.

Jose Maria Rivas Groot jaunaren La Lira Nueva eskolako kide izan zen. Eskola honen parte diren poetek, gure eboluzio lirikoan, trantsizio une bat irudikatzen dute: azken erromantikoetatik belaunaldi modernistara pasatzen dira, eta horrek sinbolo oso baten balioa hartzen du, talde horretako poetarik amaiezinenarekin, José Asunción Silvarekin. Beste taldekide batzuk: Joaquin Gonzalez Camargo, Jorge Isaac, Diego Fallon, Ismael Enrique Arciniegas, Arturo Jose Restrepo eta Candelario Obeso. Diogenes Arrieta ukazioaren poeta da; hala deskribatzen du Jose Maria Vargas vilak: Badira Kolonbian pentsamendu nazionalaren hiru oinarri; hiru une psikologiko, aberriaren kontzientziaren hiru garai; haren liburuetan egiten da itzaletik argirako bidaia: Jose Joaquin Ortíz, Rafael Nuñez eta Diogenes Arrieta: bata fedea da; bestea, zalantza; bestea. Ortiz fededuna eta zorrotza da, Dante Nuñez Montaigne bezala bertsoak egiten; Arrieta Lukrezio da: argitsuagoa, artistagoa. Arrietak ez du zalantzarik egiten, ez du ezbaian jartzen, ez du animoa bertan behera uzten goragoko mailako egien aurrean. Arrietaren ukapena erabat zintzoa da, erradikalismo antikatolikoaren lerroetan sutsuki militatu zuen gizonarena bezala. Ez ora, ez duda: Tontorrean zutik, ukatu egiten du. Hala adierazten du bere poesia liburuan egiten duen sarreran: "Liburu hau ez da aldareen oinean, belauna lurrean eta ezpainak erlijiozko inbokazioz beteta bizi izan diren pertsonentzat. Borroka liburu bat da, eskola ultramontanoen despotismo erlijioso eta filosofikoaren kontrakoa".  Dearrieta lana lan konplexua da, eta ahuldu gabe orokortzeko erraztasun hori da bere talentuaren gauzarik baliotsuena. Beste ezer baino lehen, Arrieta bere fantasiaren poeta bat da erabat; beraz, bere bertsoetan ez dago halako zabarkeria, sinesgabekeria eta eldarniorik, adimenaren pobretasunaren erakusgarri denik, gehienetan.

 Obrak 

 Ensayos Literarios
 Colombianos Contemporáneos
 Discursos, Poesías
 La Regeneración
 El Congreso colombiano de 1878
 Ensayo Biográfico sobre el Dr. Juan Pablo Rojas Paul
 Recuerdos de Venezuela.

Ondorengo egunkariak idatzi eta kolaboratu zituen: El Tolerante, La Opinión liberal, El Elector Popular, La Federación, La Política y la Nueva Alianza. Caracasen El Siglo aldizkariko erredaktoreburu izan zen.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Caracasen hildakoak
Kategoria:Kolonbiako poetak
Kategoria:Kolonbiako idazleak