Aldare tauroboliko

Aldare taurobolikoa harrizko monumentu bat da, taurobolio (zezenaren sakrifizioa) izeneko sakrifizio bat oroitzeko erabiltzen dena, Zibele jainkosaren eta Atis jainkoaren omenez egiten dena; zezen bat, batzuetan ahari bat, sakrifikatzean datza (sakrifizioari kriobolio deitzen zaio).

 Deskribapena 
Aldare taurobolikoa paralelepipedo forma duen harrizko blokea da. Oro har, moldurak izaten ditu oinarrian eta goiko partea landuta du,  erlaitz bat eta bestelako dekorazio-elementuren batek osatua; azken burko hori frontoi itxurako pieza bat izan daiteke. Neurriak aldakorrak dira, eta altuera metro eta erdira irits daiteke. Harriaren izaera aldatu egiten da eskualdearen arabera, kareharria, marmol zuria (Lectoure) edo granitoa (Texongoa). Aurpegi nagusian, sakrifizioaren onuraduna eta emailea, apaizaren izena eta abar adierazten dituen testua dago grabatuta. Alboetako aurpegietan behe-erliebean zizelkatuta agertzen dira, ia beti zerrendekin (infulae), animalia sakrifikatuek (zezena, aharia), objektu liturgikoek, harpè bat (aberea akabatzeko labanaren antzekoa, punta konkortuta duena), labana, zuzia, patera. Atisen gurtzari lotuak ere ager daitezke:  enborra, adarra, pinu-sagarra. Ez zuen balio sakrifizio-aldare gisa, zenbaitek hori uste izan duten arren, eta, beraz, ez zuen inolako paperik betetzen sakrifizioan bertan, gero egiten baitze, oroitzapenezko gisa.

Sakrifizioa babesleak diren pertsonen alde ematen da, baina enperadorearentzat izan daitezke, osasunagatik: Lyongo aldare taurobolikoa Antonino Pio enperadoreari eskainita dago; Lectouren, erromatar garaiko Lactora hirian, laktorateen errepublikak aldare tauroboliko bat eskaintzen du “familia inperialaren salbaziorako”.

 Idazkunak 
Aldareen inskripzioetan, xehetasun gehiagorekin edo gutxiagorekin, honako elementu hauek aipatzen dira:

 Jainkosaren izena, oro har, laburki: M(atri) D(eum) I(daeae) edo MATRIS DM ID (Idaeatar jainkoen amari); S(acrum) M(ater) D(eum), (Jainkoen ama sakratua), M(agna) M(ater) D(eum)  (Jainkoen ama handia), M(agna) M(ater).
 Sakrifizioaren aipamena, taurobolium-a (batzuetan tauropolium), batzuetan criobolium-aTaurobolium-a zezen baten sakrifizioa da eta Criobolium-a, (euskaratua kriobolio izan daitekeena) ahari baten sakrifikatzea da. (edo biak); aditza da edo fecit (X-k taurobolioa “egin” zuen) edo accepit (Xk taurobolioa “jaso” zuen); aditza aldatzeak, Robert Turcan-en arabera, sakrifizioaren praktika ezberdina ekar dezake. Batzuetan vires-ak aipatzen dira, zeintzuk, oro har, animalia sakrifikatuaren barrabilak direla uste baita:
 Sakrifizioaren jasotzailea edo jasotzaileak, pertsona pribatua (oro har, babeslea bera), pertsona ospetsuak (enperadorea, familia inperiala);
 Sakrifizioa agindu duena, pertsona pribatua edo komunitatea izan daitekeena;
 Apaiz ospatzailea (sacerdos);
 Batzuetan, tibia jotzailea aipatzen da; tibia bi hodi dituen txirula zeremoniala da;
 Testu luzeetan, parte-hartzaileen beste aipamen batzuk ager daitezke: galoak (Zibele-Atis kultuaren apaiz mota bat) , Archigallus, dendrophorumak;
 Azkenik, agintzean zegon enperadorea, urteko kontsula, sakrifizioaren data.

 Apaingarriak 
Behe-erliebean zizelkatutako apaingarri nagusiek gurtzako elementuak irudikatzen dituzte, giza irudikapenak izan ezik. Batez ere, hauek dira:

 Hildako animaliaren burua, kasu gehienetan zezen bat (taurobolerako), adarrak zerrendaz (vittus) edo  zintzilik dagoen perlazko iduneko batez (infulaue) inguratuta izaten ditu. Edo ahari-buru bat (kriobolio baterako); biak batera ager daitezke aldare berean.
 Pinu bat, Attisen sinboloa, edo pinu-sagar bat; pinua, moztua eta zerrendaz  inguratua, dendroforoek garraiatzen zutena.
 txano frigiarra;
 gurtzako objektuak:
 enokoe, ardoarentzako pitxer mota;
 urceusAntzinako pitxer erromatarra, sakrifizioetan erabiltzen zen helduleku batekin., pegarra edo buztinezko pitxerra, ur bedeinkatua eramateko;
 patera sinplea edo kirtenduna;
 cista (ontzi itxi edo kutxa bat da, gauzak gordetzeko. Kultuetan, batez ere kultu misterikoetan, objektu sakratuak gordetzeko erabiltzen zen eta ontzia bera sakratutzat zuten.)
 pedum heldulekua bihurritua duen artzainen makila, autoritate liturgikoaren ikurra bihurtu zen, geroago erabiliko ziren apezpikuaren makuluaren antzera; txirula bihurritu batekin nahas daiteke;
 aspergillum-a (isipua), makil motz bat zen, biktimaren gainean, ura botatzeko. Erromatar kultu tradizionaletan muturrean zaldi ilea zuen, ilea busti eta horrekin ur tantak bota zitezkeen;
 Hiltzeko ganibeta (harpè), zati batean, igitai forma duen labana; bi harpe mota daude: punta igitai forma duena eta, beste bate, xaflan igitai-itxurako kako bat duena, orriaren erdian edo kokatua, biktimaren zauria handitzeko;
 tympanum-a;
 txindatak;
 tibia, txirula, (badirudi tibia jotzaileak zeremonian paper garrantzitsua jokatzen duela). Tibia, berez, bakoitia edo bikoitza izan zitekeen. 
Zibele eta Atisen kultuarekin lotutako festek musika tresna asko eta zaratatsuak eskatzen zituzten.

Musika tresnek, Zibele eta Atisen gurtzan musikak zuen garrantzia islatzen dute. Apainketa oparoa eta inskripzioa duten aldare taurobolitiko askotan, musika-tresnak eta musikarien aipamen epigrafikoak (tibia jolea) dituzte, Lectoure-koetan izan ezik.Christophe Vendries, Pour les oreilles de Cybèle : images plurielles de la musique sur les autels tauroboliques de la Gaule romaine, in Pierre Brulé et Christophe Vendries (dir.), Chanter les dieux, Presses universitaires de Rennes, Rennes, 2001,   .

 Banaketa geografikoa 
Ez dirudi animaliak, zezena edo aharia, hil direnik Zibeleren gurtzaren jaiotza lekuan (Anatolia); nolanahi ere, ez dute monumentu berezirik utzi. Taurobolioak eta kriobolioak Erroman gurtza sartzearekin batera agertu ziren. Hurrengo zerrendak gordetzen diren aldare nagusiak biltzen ditu, eta ezin da zehatza eta mugatzailea izan. Zenbaketa zehatza zaildu egiten da aldare asko puskatuta daudelako edo identifikaezinak direlako (batez ere erregistrorik ez daramatenak) Zibele eta Atis-ekiko kultuekin lotutako monumentu askoren artean. Corpus Cultus Cybelae Attidisque 1977 eta 1989 urteen artean sortu zen, eta mota horretako objektuen errolda bat jaso zuen.

Franck Delage-k, Emile Esperandieu-ren Erromatar Galiako behe-erliebeen, estatuen eta  bustoen Bilduma Orokorrean oinarrituta, 25 taurobolio zerrendatu zituen Galia osorako. Gaur egun oso gaindituta dago zenbaki hori, eta Louis Richard 71 deskribatu ditu.Louis Richard, L’autel taurobolique de Texon (Haute-Vienne), in Revue archéologique du Centre, année 1967, vol. 4, N° 2,p. 101-118 (note n°50, p. 115) Persée.

 Italia 
Erroman, kultu frigiarren gune nagusia Vatikanoko muinoan zegoen. Tenplua IV. mendean suntsitu zuten. 1618an, Paulo V.ak San Petri basilikako fatxada eraiki zuenean, apurtutako aldare tauroboliko ugari aurkitu ziren.« On trouva, dans une fosse profonde, un amas considérable de débris qu’on y avait jetés après les avoir soigneusement brisés et martelés. Ils provenaient d’autels érigés en cet endroit pour conserver le souvenir de sacrifices tauroboliques », Gaston Boissier, La fin du paganisme, livre 6 chapitre 1, Paris, Hachette, 1891. Inskripzioak, funtsean, Grazianoren agintaldikoak ziren. Gaur egun, hamabost bat aldare daude Erroman.Guarducci, Margherita (1979) Phrygianum del Vaticano, in La soteriologia dei culte orientale nell’imperio romano, colloque international, Rome, 1979, Leiden, E. J. Brill, 1982. 

1919an San Pedro plazatik gertu aurkitutako aldare batek, grezierazko inskripzioarekin, zezenaren eta ahariaren sakrifizio bat aipatzen du, hartzaileari «hogeita zortzi urte baketsu» egozten dizkiona. Hasieran Letrango Museoan jarri zuten, baina gaur egun Vatikanoko MuseoenGuarducci, Margherita (1982) "L’interruzione dei culti nel Phrygianum del Vaticano durante il IV secolo d.Cr.", La soteriologia dei culti orientali nell'Impero Romano, 109–122  or. DOI:  https://doi.org/10.1163/9789004295704_006 erreserbetan dago.

 Iberiar penintsula 
Kordoban bi aldare aipatzen dira:

 M. J. Vermaseren, Corpus Cultus Cibelae Attidisque, V. liburukian, Kordoban aurkitu ziren hiru aldare aipatzen dira :  175 zenbakiduna, 176 eta 177.Vermaseren, M. J. (1986). Corpus Cultus Cibelae Attidisque, V, 176. 175.a ardi edo ahari burua du erliebean 
 Cordoban aurkitutako beste aldare zati bat ,  taurobolikoa da José Beltrán Fortes adituarentzat.
 Meridan (Emerita Augusta) aurkitutako aldare krioboliko bat dago MANen (CCCA, V, 186; MAN 16514). Medellinen ( Colonia Metellinensis) beste bat aurkitu zen XVI. mendean (CCCA, V, 187)

Espainian aurkitutako aldareek taurobolium hitza erabiltzen dute maiz.

Portugalen, Faro (Ossonoba, CCCA, V, 181) eta Belémen aurkitutakoak (CCCA V, 182), aldare kriobolikoak baino ez dituzte gordetzen. Conimbrigan agertu zen aldare zatiak (CCCA, V, 189) oso informazio gutxi ematen dute eta Zibeleren kultuarekin lotuta daudela ezin da ziurtatu.

 Nafarroa Garaia, Bizkaia, Araba eta Zaragoza 
Ebro bailarako eskualde horretan bereziki ugariak dira aldare taurobolikoak, eskualde erlatiboki txiki batean mota honetako aldare asko agertu baitira, nahiz eta ez diren beste lekuetan bezain aberatsak eta ez dute horren apainketa oparoa. 

Araba, Nafarroa eta Zaragoza probintzietan aurkitu diren aldareak hauek dira: Zaragozako probintzian, lau aldare Zaragozako Ejea de los Caballeros udalerriko Farasdués herrian, bat in situ agertu zena, Uncastillon (Los Bañales aztarnategiko bi bloke), Sausen, Sause udalerriko Mamillas herrian,  Cinco Villaseko Sofuentesen eta Layana-Sádaba. Ikerlari guztiek ez dituzte horiek denak aldare moduan interpretatzen, baina denek dute zezen-burua irudikatua erliebearen bidez. Nafarroan agertu dira Eslaban, Gallipentzun eta Arellanoko villan  eta Artaxoan.  Araban, Amurrion agertu da bat, Elexazarreko aztarnategian, eta Bizkaian, Artzentalesen.

 Frantzia 
Gaur egun kontserbatzen diren aldare taurobolitikoek gurtzarako leku nagusiak gutxi gorabehera kokatzeko aukera ematen dute. Frantzian, erromatarren okupazio eremuetan kokatzen dira gehienbat, Proventzan, Lyonen eta Rodano haranean, Galia Narbonensisean eta Akitanian. Aldare taurobolikoen bildumarik garrantzitsuena Lectoure/Leitora-koa da, antzinatean, Lactora zena. Hogei aldarerekin, Frantzian kontserbatutako aldareen erdia baino zertxobait gutxiago gorde ditu. Zazpi aldarerekin, Die udalerriak (Dea Augusta Vocontiorum kolonia) Narbonensis probintziako bilduma garrantzitsuena eman du.

 Akitania 

 Bordele (Gironda), Akitaniako Museoa: Valeria Iullina eta Iulia Sanctaren aldarea (CIL XIII 573);  Sulpicius Tertiusen alaba zen Sulpicia Albaren aldarea. 
 Perigueux (Dordoina), Vesunna museo galo-erromatarra, Lucius Pomponius Paternus-ek "Jainkoen Amari eta Numma inperialei" egindako aldarea (CIL XIII 11042).Vesunna, musée de Périgueux.
 Lectoure (Gers), 20 aldare kontserbatu dira (berez, 22 aurkitu ziren hasieran), hiru zeremonia handiri dagozkienak K.o. 176, 239 eta 241. urtekoak  Lectoureko Eugène Camoreyt Museoa, 1540an aurkitua eta «bilduma publiko» gisa.

 Galia Narbonensea 

 Narbona (Aude), museo arkeologikoa: bederatzi aldare tauroboliko eta aldare-zatiak aurkitu eta erreferentziatu zituzten; hainbat galdu egin ziren. Duthoy, Robert (1969), The Taurobolium: its evolution and terminology. ISBN: 9789004005594
 Saintes-Maries-de-la-Mer herriko elizako kriptan, Mitraren gurtzari lotutako aldare tauroboliko bat dago. "Junon-iei" (Junon jainkosei, pluralean) eskainita dagoen idazkuna duen aldare baten beste bi zatirekin batera multzo bat osatzen du. Multzo hori, Kristau aroan, “Mari santuen burukoak” multzoa osatzen dute, "Hiru Amen" gurtzarekin lotuta dagoena.
 Lyon (Rodano), aldare garrantzitsua, Fourvière-ko museo galo-erromatarra, K.o. 160. Beste lau aldare oso eta zati bat ere badaude museo horretan.
Chateaubourg (Ardèche), XVII.  kristaututako aldare taurobolikoa, elizan.
 Tain-l’Hermitage (Drôme), K.o. 184ko aldarea taurobolikoaren kopia berria. Aurpegi nagusian, behe-erliebean, zezen burua eta dedikazio testua.
Valence (Drôme), Châteauneuf-sur-Isère-n 1786an aurkitutako aldarea; Valencen aurkitutako aldarea (goiko aldea), Place des Ormeaux, 1863an (CIL XII, 1745), Valenceko Arte Ederren Museoa.
Die (Drôme), Die edo inguruan aurkitutako zazpi aldare.Jacques Planchon et alii (2010), Carte archéologique de la Gaule, 26 (Drôme), AIBL / MSH, Paris, 303, 309-310 eta 491 or. Hiru Dieko MuseoanMusée de Die et du Diois daude. Beste bat epaitegiaren fatxadan dago, bi bilduma pribatuetan daude eta zazpigarrena XVIII. mendean desagertu zen. Guztiak II. eta III.  mende amaierakoak dira; desagertutako aldareak Dieko zeremonia bat aipatzen zuen, Filipo Arabiarra enperadorearen omenez eta Valenceko, Alba Helviorumeko eta Orangeko apaizen aurrean.Rémy, Bernard; Desaye,Henri et alii (2012), Inscriptions Latines de Narbonnaise, VII, Les Voconces, 1, Die, Gallia, XLIVe suppl. (ILN), CNRS Editions, Paris, 10. zk., 105-108 or. Gainerako seiek berezitasun bat dute: aldarearen alde nagusian elkartuta, zezen buru bat eta ahari bat dituzte.

 Le Pouzin (Ardèche), III. mendeko Louis Richard, L’Autel taurobolique du Pouzin (Ardèche), Revue des Études anciennes, 1967, 3-4, 255-265 or., Ill. aldare zati bat (altuera: 36 cm), 1950ean aurkitua. Zezen buru bat darama inskripzio baten gainean.
 Caveirac (Gard), aldare bat udaletxearen sarreran.
 Avignon (Vaucluse), Calvet museoa: Caderoussen aurkitutako aldare bat, Orangetik gertu.
 Vence (Itsas Alpeak), katedralaren fatxadan dagoen aldarea (CIL XII, 1).
 Ríez (Proventza Garaiko Alpeak) Museo lapidarioan. 1616an aurkitu zuten, K.o. II. mendearen bigarren erdikoa. Iturri baten oinarri gisa erabili zuten, 1824an  Museora eraman aurretikMuseo lapidarioa Riezeko baptisterioa paleokristatuan egin zuten. Baptistère de Riez (04). Visite du musée lapidaireAubin-Louis Millin, Voyage dans les départemens du Midi de la France, T. III, Paris, Imprimerie impériale, 1808 .. Aldarea Lucius Decimus Pacatus eta bere emazte Coelia Secundinarentzat eskainia da. Errematea falta da. Alboetako aurpegiak, zezen buru batekin, ahari buru batekin eta pinu sagar batekin onartuta daude (CIL XII, 357). Bigarren aldare bat ere badago (CIL XII, 358).
 Porquerollesen, Hyèresetik gertu (Var), 2004an aurkitu zuten, oso degradatua; atzeko aurpegian, zezen eta ahari buruak ditu.Lemoine, Yvon  (2004) Un autel taurobolique découvert rue de la Douane à Porquerolles, Hyères  Revue du Centre Archéologique du Var, 87-89 or. Academia bidez.

 Galia zeltika 

 Mont-Dol (Mont-Saint-Michel badia) Ille-et-Vilaine, 1778an Rever abadeak, Chateaubriandeko irakasleak, aurkitutako aldare taurobolikoak
 Poitiers (Viena), aldare baten zatiak, Musée Sainte-Croix museoa"Autel taurobolique - base (architecture) - sculpture - 2015.0.8.1" Alienor.org.
 Flavignac (Vienne Garaia), granitoko aldare bat Texongo elizaren aurrean. Aurpegi batean jarrita, hildakoen harri gisa erabiltzen zuten elizaren sarreraren aurrean: hilkutxa han uzten zuten hileta-elizkizuna baino lehen. Bere aurpegi nagusiak hainbat ikur daramatza, baina inskripzio bat bera ere ez dago ikusgai.
 Metz (Divodurum Medio-Matricorum), Zibeleren gurtza lekua, 1886an aurkitutako aldarea (CIL XIII 11352), museo arkeologikoan (Musée de la cour d'or).
 Vesoul (Saona Garaia): aldare bat (CIL XIII, 5451) 

 Grezia 

 Atenas, Arkeologia Museo Nazionala: bi aldare tauroboliko, Phlya (gaur egun Chalándri, Atenaseko metropoli eremuan) gunetik ekarriak, IV. mendearen amaieran.Musée national archéologique, Athènes.

 Aljeria 

 Zana (Aljeriako ipar ekialdean, Numidia erromatar probintzian), aldarea (taurobolikoa eta kriobolikoa)Stéphane Gsell, Autel romain de Zana (Algérie).

 Oharrak 

 Erreferentziak 

 Bibliografia 

  Duthoy, Robert  (1969) The Taurobolium : its evolution and terminology, E. J. Brill, Leiden
  Alvar, Jaime (2008) Romanising Oriental Gods. Myth, Salvation and Ethics in the Cults of Cybele, Isis and Mithras, Brill, Leyde, 2008 L-ko txostena. Bricault-a.
  Alvar, Jaime (2022) Los cultos de Mater Magna y Atis en Hispania. Dykinson S.L. & Presses universitaires de Franche-Comté. ISBN: 978-84-1122-885-5.
  Vermaseren, Maarten Jozef Corpus Cultus Cybelae Attidisque (CCA), Brill, 1977 . M. J. Vermaseren libruak eskaneatuak Internet Archiven.
  Turcan, Robert  (1992) Les cultes orientaux dans le monde romain, Paris, Les Belles Lettres, coll. « Histoire », 2. arg., 397 or. (ISBN 978-2-251-38001-8)
 Igartua Aristondo, Amaia (2024ko azaroaren 27a) "Zibeleri erreguka", Berria

 Kanpo estekak 

Kategoria:Antzinako Erromako erlijioa
Kategoria:Aldareak