Jai alai (pilotalekuak)

Jai alai izeneko pilotalekuak, 19. mendearen amaieran sortzen hasi eta 20. mendean zehar garatu ziren zesta puntako pilotaleku handiak dira, non pilota jokoa espektakulu gisa sustatzen zen, apostuekin eta beste jarduera batzuekin lotuta zenbait kasutan.

Araututako zesta puntan, euskal pilotako joko ez zuzenetako espezialitateen artean, instalaziorik luzeena erabiltzen duena da. Pilotalekuak 54 metroko luzera du, eta ezker paretan 13 koadrotik 15era arte adierazita daude. Frontisaren altuera 10,50 metro ingurukoa da. Kontrakantxa, berriz, erabat estalita egoten da sare baten bidez. Izan ere, pilotak hartzen duen abiadarekin, sarerik ez balego ikusleak arriskuan leudeke.

 Sorrera 
Donostian 1887an inauguratu xisteran jokatzeko ordura arteko pilotaleku handiena, Ategorrietakoa. Irekitzeko garaian, Lucio González enpresariak izen eufoniko bat eskatu eskatu zion  Serafin Barojari eta honek proposatu zuen Jai Alai proposatu zuen. Nonbait, garai hartan modan zegoen high-life ("bizimodu ederra", jai-laif ahoskatua) esapide ingelesa oinarri harturik sortu zuen Barojak pilotalekuarena.

Harrezkero, zesta punta jokoa eta frontoi mota bera Jai alai izendatzeko modua hedatu zen, Euskal Herrian eta bereziki atzerrian.

 Munduan 
XIX. mendearen amaieratik, jokoaren ikusgarritasuna eta apustuen erakarmena tarteko, pilotaren aldaera hau mundu osoan barrena zabaldu zen: Europa, Argentina, Kuba, Mexiko, Filipinak, Egipto, Txina, Estatu Batuak…

XIX. eta XX. mendeen tartean, Espainian Madrilen jai alai bat baino gehiago ireki zen, eta baita beste zenbait Bartzelonan ere.

XX. mendearen lehen bi hamarkadetan, zesta-puntaren plaza nagusiak hauek ziren: Habana, Mexiko Hiria eta Bartzelonako Novedades frontoia. 

 Amerikako Estatu Batuak 
Amerikako Estatu Batuetan  pilotak eman zituen lehen urratsak migratzaileen eskutik etorri ziren, haiek eraiki baitzituzten lehen frontoiak, Basque Hotel delakoen inguruetan. Euskal pilota kirol olinpikoa izan zen 1900ko Jokoetan, Parisen, eta horrek nazioarteko ospea eman zion, baita AEBetan ere. Prentsa estatubatuarrean agertu izan diren zesta-puntako partiden artean, lehenengoa 1901ean jokatu zen, San Frantziskoko Eder Jai pilotalekuan. 1904an, berriz, Saint Louis-eko (Misuri) Erakusketa Unibertsala dela eta, frontoi handi bat eraiki zen. 

Jai Alai izeneko lehen frontoi handiak, 1926an ireki zituen ateak Miami Jai Alaik. Kuban Iraultzarekin Habanako jai alai frontoiak itxi zirelarik, AEBetan bultzada izan zuen kirolak. 1950eko hamarkadatik aurrera, eta bereziki 1960koan indartu zen zesta-punta Floridan. Floridan, bigarren kirola izan zen, futbol amerikarraren atzetik.

Garairik onenetan 16 ere izan ziren martxan egondako frontoiak eta ia 500 batera kontratatutako pilotariak Florida, Rodhe Island, Connecticut edo Nevadan. 2021an itxi zen jaialdi jarraituak eskaintzen zituen azkena, Dania Jai Alai.

 Asia 
XX. mendean zehar hainbat jai alai eraiki ziren Asian euskal pilotan jokatzeko, zesta-punta modalitatean, euskal emigranteek mundu osoan ezagun egin zutena: zehazki, Manilan (1917 eta 1940), Shanghain (1929), Tianjinen (1934), Cebun (1967), Yakarta (1971) eta Macao (1974)..

Filipinetako zesta puntaren ezarpena 1899an izan zen eta Elizalde familiari egozten zaio, euskal jatorrikoa, zeina Manila Broadcasting Company komunikazio taldeari lotua zegoen. Asiako lehen frontoia 1917an ireki zen Manilako Casino Españolen, baina jokoaren ospeak, esparrua txiki geratzea ekarri zuen, hainbeste jende hartzeko. Jai Alai Manila inauguratu zen 1940an, eta zenbait erreformarekin, iraun zuen 1986 arte non apostuak debekatu zituzten.

Txinan, Shanghaiko frontoia Felix Bouvier bankari frantsesak bultzatuta sortu zen (Central Auditorium, Jai Alai Auditorium eta Parc des Sports izenekin ezaguna zen). Hirian kanodromo bat eraikita zuen Bouvierrek, baina pilotalekua kudeatzeji, jatorri armeniarreko egipziar bat, Haig Assadourian, boxeolari ohia, kontratatu zuen, eta hoen zuzentzen zuen pilotalekua bikote euskaldun batekin, Teodoro Jauregi eta Marga Andurainekin. Hiruak Egipton saiatu izan ziren pilotalekuen negozioa egiten.

Tianjingo pilotalekua Txinako Tianjin hiriko frontoia izan zen. Fumagalli izeneko enpresari italiar batek bultzatu, Gian Galeazzo Ciano kondearen laguntzarekin (Mussoliniren suhia), eta Bonetti eta Kessler arkitektoek gauzatua, 1934ko irailaren 20an inauguratu zen S.A.I. Forum edo Italian Forum izenarekin, hiriko orduko Italiar kontzesioan.

Macaoko Jai Alai Palace 1972an ireki zuten, Hong Kongeko dolarrean hirurogei milioi dolar kostatu zen eta 1980ko hamarkadaren amaierara arte frontoi partidak izan zituen. Pilotariek 1988 eta 1991 urteen artean greba egin ondoren, xistera ikuskizunak amaitu ziten; eta geroztik kasino bihurtu da, dendak, hotela, eta jatetxeak gehituta Bere garai distiratsuan, 1980an, Palacek urteko egun guztietan irekitzen zuen, urte berri txinatarrean izan ezik, arratsaldeko zazpietatik –asteburuetan, ordu bietatik– gauerdira bitarteko partidekin; hogeita hamabost pilotari zituen plantillan, ia denak Euskal Herrikoak, estatubatuar bat eta sei txinatar izan ezik, eta ia egunero jokatzen zuten, mila berrehun eta berrogeita hamar dolarreko soldata baten truke.

Yakartako Jai alai pilotalekua 1975 eta 1981 urteen artean egon zen aktiboen. Bere aro aktiboenean hogeita hamar jokalariko taldea zegoen, euskaldunak gehienak, baina lau filipinar, hiru indonesiar eta Mallorcako hiru pilotari izan ezik.

 Munduko zenbait Jai alai 

 Pelota Jai Alai, Milan, Italia.
 Dania Jai Alai, Poker, Ponies & Jai Alai, Dania Beach, Florida.
 Fort Pierce Jai Alai, Fort Pierce, Florida.
 Hamilton Jai Alai and Poker, Jasper, Florida.
 Miami Jai Alai, Miami, Florida.
 Ocala Jai Alai, Orange Lake, Florida.
 Orlando Jai Alai, Fern Park, Florida.
 "The History of basque Pelota in the Americas" Carmelo Urtza.
 "History of Tijuana Jai Alai".

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Jai Alai pilotalekuak