Lucy Tejada

Lucy Tejada Sáenz (Pereira, Kolonbia, 1920ko urriaren 9a - Cali, Kolonbia, 2011ko azaroaren 2a) marrazkiaren, pinturaren, muralaren eta grabatuaren artista da. Kolonbiarra aitzindaria izan zen artea bere ogibide bihurtzen.

 Bizitza 

 Jatorria 
alt=Una de las fotografía de Ismenia Sáenz que revista Cromos usó para su edición especial Bellezas de Manizales.|ezkerrera|thumb|209x209px|Ismenia Saenz.
Lucyren bi gurasoak Antiokian jaio ziren. Ama Rionegro udalerrian jaio zen, eta aita, berriz, Concepcionen.

Eduardo Saenz, euskal jatorriko antiokarra, amaren aldeko aitona zen, bere azken egunetan ohe batean etzanda, immobilizatuta bizi izan zena. Ile horia eta begi urdinak zituen, ahaide gehienekin partekatzen zituen ezaugarriak. Garai batean, Eduardo Saenz Antiokeko kolono bat izan zen, bere komunitatean liderra, eta, azkenean, Manizalesen finkatu zen, Lucyren ama artean neskatoa zenean.

Ama Maria Ismenia de las Mercedes Sáenz Gómez izan zen, Ismenia izenez ezagunagoa, bere alabak bere begi grisak goraipatu zituen, baina batez ere bere gaitasun plastikoa, txirikordatuan, ehunean eta konposizioan.

Jose Tejada Cordoba, margolariaren aita, Eustaquio Tejada eta Leocadia Cordoba senar-emazteen seme-alaba gazteenen artean zegoen. Leocadia Jose Maria Cordova Hego Amerikako independentziaren aitzindarietako baten azken ondorengo zuzena zen.

Benjamin Tejada Cordoba Lucyren aitaren anaia zaharrena zen, Risaralda hiriburuko kazetari eta hezitzailea, hiri barruko lehen ikastetxe laikoen sortzailea, aldi berean Luis Tejada Cano kronistaren aita zen, azken hori bere amaren aldeko izeba María Canoren borroka politiko-sozialeko kidea izan zen.

José eta Ismenia Manizalesen elkar ezagutu zuten. Jose  merkatari lan egiten zuen Singerrentzat, eta Ismeniak, berriz, enpresa bererako brodatu bereziak egiten zituen. Ezkondu egin ziren, eta Tejada Kordobatarren anaia zaharrena bizi zen hirira joan ziren bizitzera.

 Haurtzaroa eta nerabezaroa 
alt=Lucy en su primera comunión|ezkerrera|thumb|Lucy Tejadaren erretratua, bere ama Ismenia Saenzek egina
Bere amaren eskutik pinturari buruzko nozioak jaso zituen. Amak, aldi berean, Arcila abizeneko irakasle batengandik ikasten zuen, eta  lor zitzakeen mendebaldeko pinturari buruzko liburuetan murgiltzen zen. Ismenia bere bost seme-alaben inspirazio-iturri bihurtu zen. Lucy txikiak bere neba-ahizpa gazteekin batera ikasten zuen, horiek ere Kolonbiako historian nabarmendu ziren artistak, Hernando Tejada eta Teresa Tejada. 

Bere lehen zazpi urteak Pereiran bizi izan zituen arren, bere oroitzapenik bizienak Manizaleseko Versailles auzo zaharrean gurasoek eraikitako etxekoak ziren. Garai hartan, Manizalesek Viejo Caldas departamenduaren hiriburu titulua zuen. Etxearen inguruak eta eskolarako bideak landaretza oparoa zuten ezaugarri. Zoritxarrez, Tejada Sáenztarrek, eraiki eta urte batzuetara, euren bizileku xumea galdu zuten, Depresio Handiak eragindako ondorio kaltegarrien ondorioz. Etxea galdu ondoren, familia Pereirara joan zen berriro. Hala ere, artistak Cartago ondoko hirian kokatutako barnetegi erlijiosoetan hasi zuen bere heziketa. Prestakuntza-aldi horrek egonezina sortu zion gazteari, inguruko  gehiegizko zorroztasunak eta amaren irudi inspiratzailetik urrundu izanaren sentsazioak sakonki eragiten ziotelako.

1936an, familiak tren-bidaia bati ekin zion Buenaventurara joateko. Esperientzia horrek zirrara iraunkorra eragin zien familiako kideei, eta zur eta lur geratu ziren makineriaren handitasunagatik eta makineriari lotutako alderdi guztiengatik. Bizipen horren ondoren, Calin finkatu ziren, non familiako aitak "La Pluma de Oro" izeneko denda inauguratu zuen, oparietarako artikuluak saltzen zituena. Tejada Sáenz Benalcázar Lizeoko ikasle fundatzaileen artean dago. Lizeoa María Perlazak sortu zuen, Gabriela Mistralen lagun estuak, eta Mistralen metodo pedagogikoen elementuak txertatu zituen. Perlaza, Tejada Saenzen talentu artistiko nabarmenez ohartzean, zeregin plastiko ugari agintzen zizkion, antzezlanetarako eszenografiak sortzea barne. Gainera, arlo artistikoan aktiboki parte hartzea sustatzen zuen, eta, estimulu edo zuzenketa gisa, arte unibertsalarekin lotutako liburuak irakurtzea iradokitzen zion. Hogeita bat urterekin, 1941ean, beste bi ikaskiderekin batera, Valle del Caucako batxilergo mailako lehen graduatuak izan ziren.

 Ibilbidea 
Jose Tejada Cordobak bere alaba zaharrenak musika tresna bat, bereziki pianoa, jo zezan nahi izan zuen. Hala ere, Lucy Tejadak beste adierazpen artistiko batzuekiko interes handiagoa erakusten zuen. Aitaren lehentasunari jarraitu beharrean, 1942an Antonio María Valencia de Cali Kontserbatorioan arte plastikoak ikastea erabaki zuen, esperientzia hori bere haurrideekin partekatuz. Prestakuntza-aldi horretan, neurri batean, Roko Matjasic margolari kroaziarraren heziketa jaso zuten. 

1944an, Bogotan bizi ziren, ama hil zitzaionean. Gertaera horrek eragin handia izan zuen Lucy Tejadaren bizitzan, hirian Javeriana Unibertsitatean Artea eta Dekorazioa ikasten ari zen bitartean.

1945. urtea zen, eta margolariak Javerianan amaitzen zuen bere karrera, Alejandro Obregón margolariak bere lehen erakusketa egiten zuen Liburutegi Nazionalean, Lucy harrituta geratu zen bere lanarekin, hortik aurrera, beraien arteko adiskidetasuna sortu zen. Obregónek berak animatu zuen Bogotako Unibertsitate Nazionaleko Arte Ederren Fakultatean ikastera, non bosgarren seihilekoan onartu zuten. Maisu handiak ezagutu zituen, hala nola Ignacio Gómez Jaramillo eta Luis Alberto Acuña, eta bere kide artistak: Eduardo Ramírez Villamizar, Edgar Negret eta Enrique Grau, besteak beste. Antonio Valencia Mejía margolaria ere ezagutu zuen, arte plastikoei eskainitako herrialdeko lehen arte-aldizkariaren sortzailea, geroago bere senarra eta Alejandro eta Claudia Valencia seme-alaben aita izan zena. Urte horretan bertan, hiriburuko zentro intelektual ospetsuak, El Café Automático izenekoak, Emilia Pardo Umaña eta Lucy Tejada Sáenz emakume idazleei sartzeko aukera eman zien.

Urtebete geroago, El Tiempo eta El Espectador egunkarietarako ilustratzaile lanetan hasi zen, eta Kolonbiako Eskultore eta Margolari Gazteen erakusketan parte hartu zuen, eta Lucy Tejadak bigarren saria irabazi zuen.

1947an, bere lehen erakusketa egin zuen Bogotako Leo Matiz aretoan, aintzatespen batzuk irabazi zituen erakusketa kolektiboetan parte hartzeagatik, ilustrazioko lehen lana egin zuen Maria Eastmanek idatzitako ipuin liburu baterako. Urte hori bere ezkontzakoa izan zen, aitabitxiak Pachito Eché (Echeverry) eta Jorge Gaitán Durán poeta izan ziren. 1950ean, Lucy, senarrarekin eta umearekin batera, La Guajiran bizi izan zen, esperientzia erabakigarria. Bizipen horrek bere ikuspegi artistikoa markatu zuen, bereziki departamentu horretako eta beste batzuetako komunitate indigenetan zentratuz, kolonbiar askok exotikotzat hartzen baitzituzten. Beren herrialdeko hiriburura itzuli zirenean, Karibeko penintsulan izandako esperientziari buruzko olio-pinturak egiten hasi zen. 

1951n, Lucyren bizitza bere familian, bere eta bere kidearen pinturan zentratu zen, baina 1952an senar-emazte artistek Bogotako Arte Modernoko Areto Nazionalean parte hartu zuten. Une hartan, Metro Goldwyn Mayer-ek babesten zuen edizio hori, Latinoamerikan Un Americano en París bere zintaren estreinaldia iragartzeko. Lau urtez Frantzian, Errumanian eta Espainian ibili ziren, eta biek Madrilgo San Fernando Arte Ederren Errege Akademian eta Madrilgo Arte Grafikoen Eskolan osatu zuten prestakuntza. Madrilen, Parisen eta Bukaresten bizi izan ziren urteetan, munduko museo handiak aurkitu zituzten, beren obra erakutsi zuten Espainiako hiriburuko Minerva Areto entzutetsuetan, eta arte plastikoekiko grina berretsi zuten. Betseak beste, Fernando Botero artistaren bidelagunak izan ziren Tangerrera eta interes piktorikoko beste helmuga batzuetara.

1956. urtearen amaieran, Antonio eta Lucy banandu egin ziren. Bere herrira itzuli nahi zuen bi seme-alabekin, baina ez zuen baliabide askorik, elkarrizketa luzea izan zuen bere lagun maitagarriarekin, Elisa Mújicarekin, eta Bogotan bizi zen José Tejada Cordobarengana jotzea aholkatu zion. Bere aitak Lucy Caucako Haranera itzul zedin lagundu zion, Calin bere obra garatzen zuen nebaren ondora. Abenduan Cauca Haraneko hiriburura bere bi txikiekin heldu zenean, Tejaditak bere eskua eman zion, hortik aurrera bat eginda hiria arte grafiko iberoamerikarren hiriburu ezaguna berresteko funtsezko artistetako bi izan ziren.

Une horretan, artista ama ezkongabea zen, eta bere lagun batzuek laguntza eman zioten, hala nola Jan Bartelsmanek eta bere lagun handia zen Maria Perlazak, zeinak lana eman zion bere ikasle ospetsuari Benalcázar lizeoan bertan erakuts zezan. Bertan, egongela bat utzi zioten, eta goizetan bere katedra irakastera irteten zen. Krisialdi oso larritzat har daitekeena gutxi iraun zuen, Pereiran, eragin handiko zenbait pertsonak lanak eskatu baitzioten, hala nola Hernando Mejía Ariasek eta beste lider batzuek hainbat mural egiteko, esaterako "Ikasteko poza", eta horrek 1957an kaudimen pixka bat izateko aukera eman zion. Hernando Tejada Sáenzek ezin hobeto ezagutzen zuen bere lana, eta apustu egin zion kritikak oso ondo hartuko zuela bere lana, baldin eta Lucy X. Artista Nazionalen Areto Nazionalera aurkezten bazen. "Mujeres Sin Hacer Nada" ospetsua bidali zuen, esanahiz betetako eta guajirako emakumeei buruzko konposizioan planifikatutako bere obretako bat, urte horretako lehen saria irabazi zuena.

1960an, Maria Thereza Negreiros, Mieke eta Jan Bartelsman, Tiberio Vanegas eta bere neba Hernando Tejadarekin batera, El Grupo Taller, Grupo de Cali ere deitua, sortu zuen. Margolarien lehen elkartea izan zen,eta askok hiriaren kultur iratzartzea eta nazio beraren nazioarteratze plastikoaren zati bat egozten baitiete.

70eko hamarkadan eta 80ko hamarkadaren zati batean, artista Kolonbiako nadaismoarekin lotuta egon zen, Gonzalo Arango poetak, mugimendu nadaistaren militante ospetsua, Pereirako artista eskainitako bere lanetako batzuk idatzi zituen.  

Bere garaiko emakume artista batentzat balentria handia zena lortu zuen, bere lanen salmentatik bizitzea, horrelaxe lortzen zuen bere familiari eustea eta Caliko Cristo Rey muinoaren hegal batean bere "La Catleya" lursailean etxe bat ezartzea.

La Tertulia Museorako artistarik lotuenetako eta proaktiboenetako bat izan zen, herrialdeko beste hiri nagusietan (Bogota eta Medellín) arte modernoko museorik ez zegoenean, arte jaialdiak amaitzen zirenean, Lucy Tejadaren etxea ezinbesteko geldialdia bihurtzen zen bere lagun kideentzat, hala nola Omar Rayo, Obregón, Édgar Negret, Guillermo Wiedemann, María Thereza Negreiros eta David Manzur. 

1986an, Pereiran, El Taller Taldearen galeria inauguratu zen, neurri batean Pereiranak sortutako kaletar mugimenduak inspiratuta. Lucy gonbidatu berezia izan zen, eta ahal bezain modu aktiboan lotu zitzaion kafegintzako hiri horren kultura-kudeaketari.

2001ean, produkzioarekin jarraitzeko aukerarik ematen ez zion itsutasun erasokor bat jasaten hasi zen, baina bere sormen bulkadari esker, bere seme zaharrenaren, Alejandro Valencia Tejada eskultorearen, ikusizko gidaren laguntzaz jarraitu zuen.

Bihotzeko arazo batek eraginda, Lucy Tejada laurogeita hamaika urte zituela hil zen, 2011ko azaroaren 2an, Caliko Mendebaldeko klinikako zainketa intentsiboetako unitatean bi aste eman ondoren. Tejaditaren ama eta neba antzeko gaixotasuna izan zuten.

 Lana 
Jaiotzez pereirarra eta adopzioz calindarra den honen ondare artistikoa ametsez, oroitzapenez eta proposamen originalez jositako munduan zehar egindako bidaia da.  Bere hitzetan:

Koadro adierazgarrienak haur, emakume eta adinekoez beteta daude. Begi beltz sakoneko izakiak dira, eta hainbat modutan interpretatu zituen. Antzezlaneko pertsonaia askok ezaugarri fenotipiko indigenak dituzte. Ikuspegi artistiko hori bere herrialdearen eta eskualdearen barruan ahulenak zdirela uste zuen izakiekin lotutako kezketatik sortzen zen. 

Tejadaren konposizioek elementu asko dituzte, betiere harmoniak sortzeko eta sinbologien bidez kontatzeko helburuarekin. 

Artistak modan zegoen estilo edo gai jakin bati lotzea saihesten zuen, bere aldartea eta testuingurua obra eklektiko batean islatzearen alde eginez. Latinoamerikako artista askok joera amerikar eta indigenistako mugimendu sozialekin bat egiten zuten garaian, Tejadak bide independente bat jarraitzea erabaki zuen. Bere lan batzuetan indarkeriari, gerrari, paisaia nazionalei eta bertako biztanleei buruzko hausnarketak antzematen badira ere, bere obra korronte artistiko espezifikoekiko atxikimendutik at mantentzeagatik nabarmendu zen.

Bere lanaren zati handi batean, 70eko hamarkadatik aurrera, bere konposizioetako protagonista diren haur pertsonaiak estutzen dituzten kable eta mekanismoen egiturak ikus daitezke. "Oxigenoa" izeneko serieak makinaren eta garaiko inperioari aurre egin nahi zion, gizakiak, elkarrekin zeuden arren, bakardadeak eta inkomunikazioak jazartzen zituzten, eta errepresentazio horiek, geroago, zientzia fikzioaren azpigeneroak garatuko zuten, ziberpunka kasu. 

Bere lanaren ezaugarri nagusia errealismo onirikoa da, garai berean garatzen ari zen errealismo magikoarekin lotu daitekeena. Hala ere, arte-lana bere karga poetikoagatik eta sentiberatasunagatik bereizten da. 

Lucy Tejadak hainbat alderdi izan zituen: margolaria, marrazkilaria, muralista, eskultorea, grabatzailea eta teknika askotako ikertzailea. Itsutasuna zela eta, bere bizitzako azken urteetako batzuk erretiratuta eman zituen arren, bere lana Kolonbiako arte garaikidean erreferente eztabaidaezina finkatu zen.  Berrogeita hamarreko hamarkadatik aurrera, bere lanak nazioarteko oihartzun handia izan zuen Venezian, Italian, Sao Paulo-Brasilen, Mexikon, Kordoba-Argentinan, Medellinen, San Juan-Puerto Ricon eta Habana-Kuban bi urtez behin parte hartu zuenean. Madrilgo Biurtekoaren zati bat egin zuen 1951n, eta Bartzelonako Biurteko Hispanoamerikarrarena 1955ean.

Bere omenez egindako Museoan, Rialto Klubean eta Pereira, Popayan, Caliko La Tertulia museoan, Kolonbiako Museo Nazionalean eta Bogotako Luis Ángel Arango Liburutegian ditu lanak, bilduma pribatuak Amerikan eta Europan. Figurazio poetikoa duen margolari espresionista agertzen da, non inspirazio sentsual eta erotikoa ugaritzen den. Bere pertsonaiak, begi beltz eta sakoneko alegiazko izakiak, bere munduaren antza duten bere margolanetan bizi dira, mundu eder bat, ideala, emakumeak eta haurrak bakarrik bizi direna.

Lucy Tejadak, bere familia eta lagun hurbilenekin batera, Lucy Tejada Fundazioa eratu zuen, bere eta bere neba Hernandoren lana gorde eta zabaltzeko helburuarekin. Fundazioak aurrera atera zituen proiektuen artean, Tejadaren webgunea eta Hernando Tejadaren liburua osatzea daude, Mac Fundazioari esker eta Epsaren eta Caliko Merkataritza Ganberaren babesarekin egina.

Gainera, 2005. urtearen amaieran, Fundazioak Hernando Tejada: Atzera begirakoa erakusketa prestatu zuen, herrialdean artista bakar batek egin duen atzera begirako erakusketarik handienetakoa.

Lucy Tejada hil ondoren eta bere borondatea betez, familiak 163 piezako bilduma baliotsua eman zion Pereira hiriari, bere jaioterriarekiko maitasunaren eta oroitzapenaren erakusgarri. Bilduma horren komisariotza-, azterketa- eta zaintza-lanak Antiokiako Arte Museoak eta Nicolas Gomez Echeverri arte-agintariek egin zituzten, erakusketa publiko iraunkorraren atari. 2019ko abenduaren 17an, Pereirako Kultura Idazkaritzak ofizialki ireki zuen Lucy Tejada Museoa, dohaintzaren gaineko zaintza izan zuena, eta bisitariei eta Kolonbiako eta munduko artearen adituei erakutsi zien, artistaren ametsa betez.

Hasiera batean, artistaren museoa Valleren hiribururako pentsatuta zegoen, bere neba Tejaditaren lanen ondoan imajinatzen eta proiektatzen zen, baina negoziazioek ez zuten inoiz esperotako fruiturik eman; horregatik, Pereirak omenaldi anitzak egiten zituenean, Lucyk bere jaioterria pribilegiatzen amaitu zuen."Maite ditut ura, zuhaitzak, loreak, airea, lurra bere lekurik ezkutuenekin eta bertan bizi diren izakiak. Maite ditut beragatik arduratzen diren gizonak, eta planeta eder honetako biztanleak, bere biziraupena nahi dut".

 Sariak eta aintzatespenak 
 alt=Mujeres Sin Hacer Nada, óleo sobre lienzo,|thumb|327x327px|Mujeres Sin Hacer Nada, mihise gaineko olio-pintura (1955), Lucy Tejadak askotan erakutsi zituen bere lanak Amerikan eta Europan, hainbat sari jaso zituen, besteak beste, Meritu Kulturalaren Domina, Kolonbiako arteari 50 urte baino gehiagoz egindako ekarpenengatik, eta beti bizi izan zen bere lanen salmentatik.

 Pinturako Sari Nazionala (1957). 1957an Margolaritzako Lehen Saria irabazi zuen Kolonbiako Artisten Hamargarren Urteko Erakusketan, ‘Mujeres sin hacer nada’ margolanarekin

 Eskuratze Saria (Premio de Adquisición) (1962)

 Hamargarren Arte Jaialdiko lehen postua (1970)

 2008. urtean, Kolonbiako Kultura Ministerioak Bizitza eta Obra Saria eman zion, egindako ekarpenengatik eta margolaritzan egindako ibilbide luzeagatik.
 Alejandro Obregonek «samurtasunaren margolaria» deitu zion.
 Kultur etxea 
Bere jaioterrian, Pereiran, Risaraldan, bere izena daraman kultur zentro handi bat dago, Lucy Tejada Kultur Etxea.Galeria nagusiak hasieran izan zuen lekuan dago, eta Pereirako Kultura Institutuaren, Musikarien bandaren, Remigio Antonio Cañarte irratiaren, Udal Liburutegiaren, Erakusketa Aretoaren, musika-, antzerki-, dantza- eta kultura-gaiarekin lotutako merkataritza-lokalen ondoan dago. 2005eko abuztuaren 30ean inauguratu zen, hiriaren urteurrena ospatzeko jaiak zirela eta.

 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Santiago de Cali#Artea eta kultura
 Valle del Cauca

 Kanpo estekak 

 https://web.archive.org/web/20070824044413/http://www.lablaa.org/blaavirtual/coleccionarte/artplasautor/tejada.htm
 https://archive.today/20130103030633/http://www.eltiempo.com/colombia/cali/murio-la-artista-lucy-tejada-saenz-en-cali_10690425-4

Kategoria:Kolonbiako artistak
Kategoria:Emakume artistak
Kategoria:Emakume margolariak
Kategoria:Kolonbiako margolariak