Edith M. Flanigen

Edith Marie Flanigen (Bufalo, New York, 1929ko urtarrilaren 28a - 2026ko urtarrilaren 6a) AEBetako kimikaria izan zen, esmeralden sintesian egindako lanagatik, eta ondoren, Union Carbide enpresan zeolitekin egindako lanagatik ezaguna. Perkin domina jaso zuen lehen emakumea izan zen 1992an. Flanigenek kimika eta fisika ez-organikoan maisutza lortu zuen Syracuseko Unibertsitatean 1952an.

 Haurtzaroa eta hezkuntza 
Edith Marie eta bere bi ahizpak, Joan eta Jane, bigarren hezkuntzako irakaslearekin hasi ziren kimikan, ahizpa Maryrekin. Hirurak kimika ikastera joan ziren D' Youville Collegera Dorothea Fitzgeralden gidaritzapean, kimikako ikastaro guztien arduraduna izan zena. Flanigen ikasle onena bezala graduatu zen.

Joanek eta Edithek kimikako maisutza ikasi zuten Syracuseko Unibertsitatean. Flanigenek kimika fisiko ez-organikoko maisutza jaso zuen 1952an.

 Karrera 
1952an, Union Carbide konpainian sartu zen. Hasiera batean, hainbat silikona-polimero identifikatu, garbitu eta atera zituen. 1956an, baheketa molekularrak aztertzen zituen taldera lekualdatu zen. 1973an, Union Carbiden Ikertzaile Elkartu izendatu zuten lehen emakumea izan zen, eta 1986an, Goi Mailako Ikertzailea. UOPra lekualdatu zen (Union Carbidek eta Allied Signalek elkarrekin egindako enpresa bat) 1988an, eta han ikertzaile nagusi izendatu zuten. Flanigen UOP Fellow mailara igo zen 1991n, eta 1994an erretiratu zen.

UOPn egin zuen karreraren ondoren, eta gutxienez 2004ra arte, Flanigen aktibo mantendu zen profesionalki, UOPko aholkularitza-lanak barne. Union Carbiden elkartekide gisa egindako 42 urteko ibilbidean, 200 substantzia sintetiko baino gehiago asmatu zituen, 36 argitalpen baino gehiago egin zituen eta gutxienez 109 patente erregistratu zituen.

 Kimika 
1956an, bahe molekularrak lantzen hasi zen. Galbahe molekularrak konposatu kristalinoak dira, tamaina molekularreko poroak dituztenak, eta substantzia oso konplexuak iragazi edo bereiz ditzakete. Flanigenek funtsezko ekarpenak egin zituen zeolita Y (Faujasita) produktuak garatzeko, petrolioa eraginkortasunez fintzeko baheketa molekular espezifikoa. Ondoren, Y zeolita X zeolitak gainditu zuen. "Petrolio gordina" fintzen denean, hainbat zatitan edo frakzioetan bereizi behar da. Gasolina petrolio-fintzetik datozen frakzio ugarietako bat da. Flanigengo zeolitak katalizatzaile gisa erabiltzen dira, erreakzio kimikoak hobetzen dituen substantzia. Zeolita Y petroliotik gasolina frakzio kopurua handitzen duen katalizatzaile bat da, beraz, petrolio fintze seguruena eta produktiboena.

Galbahe molekularretan egindako lanaz gain, Flanigenek esmeralda sintetiko bat ere asmatu zuen, Union Carbidek urte askotan ekoitzi eta saldu zuena.

Flanigen Buffalon hil zen, New Yorken, 2026ko urtarrilaren 6an, 96 urte zituela.

 Sariak eta aintzatespenak 
Flanigenek sari eta goraipamen ugari jaso zituen. Adibidez, 1992an Perkin domina jaso zuen lehen emakumea izan zen. Asmatzaile Nazionalen Ospearen Aretoan ere sartu zuten 2004an.

2014an, Berlingo Humboldt Unibertsitateko Ikerkuntza Kooperatiboko Zentroak Edith Flanigen Saria sortu zuen. Saria bere ibilbidearen lehen etapan nabarmendu den emakumezko zientzialari bati ematen zaio urtero. Lehen saria Natacha Krinsi eman zioten Parisko Unibertsitatean egindako lanagatik, 2015ean Céline Chizallek jaso zuen, eta 2016an Julia Stählerrek, Berlingo Fritz Haber Institute of the Max Planck Societykoak.

2014ko azaroaren 20an, Barack Obama presidenteak Teknologia eta Berrikuntzako Domina Nazionala eman zion Flanigeni, zientziari egindako ekarpenengatik.

 Sariak 

 1991 American Institute of Chemists-eko Chemical Pioneer Award.
 1992 Perkin Domina - Edith M. Flanigen Perkin saria jasotzen duen lehen emakumea da .
 1993 Garvan-Olin domina.
 2004 National Inventors Hall of Fame (NIHF).
 2004 Lemelson MIT saria.
 2014 Teknologia eta Berrikuntzako Domina Nazionala.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:New Yorkeko estatuko jendea
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako asmatzaileak
Kategoria:Ameriketako Estatu Batuetako kimikariak
Kategoria:Emakume kimikariak
Kategoria:Emakume asmatzaileak