Lurbinttoko ohoinak

Lurbinttoko ohoinak 2022an Adur Larreak argitaratutako eleberri grafikoa da. Ipar Euskal Herrian kokatuta, liburuak XVIII. mendeko bukaerako "western" moduko istorio bat kontatzen du: Konbentzioaren Gerra 1794an, desertzioak, etxe konfiskatuak, deportazio masiboak Landetara, eta gerraosteko "ohoin" banda baten abenturak gero.

2021ean Adur Larreak Euskal Kultur Erakundeak eta Elkar fundazioak eskainitako literatura beka bat lortu zuen, eta hurrengo urtean marrazkigile ziburutarrak obra berria 2022ko Durangoko Azokan aurkeztu zuen.

 Argumentua 
{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-1.4017, 43.3578]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#008000"
      }
    },    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-1.0514, 43.7069]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F90606"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-1.0514, 43.7069]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F90606"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-1.3294, 43.7514]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F90606"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-1.4322, 43.6419, ]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F90606"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-1.3472, 43.6725]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#F90606"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {"stroke": "#F90606","stroke-width": 2},
      "geometry": {
        "type": "LineString",
        "coordinates": [
          [-1.4017, 43.3578], [-1.3472, 43.6725]
        ]
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {"stroke": "#F90606","stroke-width": 2},
      "geometry": {
        "type": "LineString",
        "coordinates": [
          [-1.4017, 43.3578], [-1.0514, 43.7069]
        ]
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {"stroke": "#F90606","stroke-width": 2},
      "geometry": {
        "type": "LineString",
        "coordinates": [
          [-1.4017, 43.3578], [-1.4322, 43.6419]
        ]
      }
    }
  ]
}Frantziako iraultza eta gero 1793ko Konbentzioaren Gerrara joan behar izan zuten euskaldun askok; beste askok desertatu zuten edo Landetara deportatuak izan ziren. Desertoreen baserri eta etxe anitz konfiskatuak izan ziren. Gerrak aldaketa sakon eta bortitzak eragin zituen Euskal Herrian, izua zabalduz eta 1790ean hasitako errealitate instituzionalaren aldaketa finkatuz: horrek berretsi egin zuen ordu arteko foru sistemaren amaiera Ipar Euskal Herrian. 

1795ean gerra bukatutakoan, gudu-zelaian, deportazio eremuetan edo erbestean egon zirenek etxerako bidea hartu zuten. Herrira iristean, haietarik ainitzek, beren etxe eta lurrak okupatuak, kixkaliak edo barreatuak atzeman zituzten.

Lurbintto aldean (Ezpeleta, Itsasu, Larresoro edo Kanbo inguruak) soldadu ohi zenbait, gerlak eman zien eskarmentuaz eta armez horniturik, deportatu eta erbesteratu ohi batzuekin elkartu ziren, eta mendeku gosez zegoen talde antolatu bat osatu zuten. Talde horren istorioa kontatzen du komikiak.{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-1.4017, 43.3578]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#008000"
      }
    },    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-1.4392, 43.3703]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#008000"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-1.4478, 43.3403]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#008000"
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [-1.4056, 43.3294]
      },
      "properties": {
        "prop0": "value0",
        "marker-size": "small",
        "marker-color": "#008000"
      }
    },

  ]
}Bi urtez, Lapurdi ekialde horretan zenbaitetan konfiskatutako etxeen jabe berriak mehatxatzen zituzten gerra aurreko jabeei itzul ziezazkieten, beste batzuetan kabalak ebatsi, belarrak erre... denbora behar zen gerrako zauriak ongi ixteko.

Deportaziora, erbestera edo gerlara igorri zituztenak bortizki jazarri zituzten. Lurbintto deritzon eremuan gordelekua zuten. Azkenean, harrapatu eta Frantziako epaileen aitzinera eraman zituzten.

Ipar Euskal Herriko historian kokatutako “western” bat dela esan daiteke.
 Gidoiaren jatorria 
Adurrek, Bertsolari aldizkariko kolaboratzaile izan zen garaian, behin Xabier Kaltzakortaren artikulu batean Lurbinttoko Ohoinak izenburuko bertso batzuekin topo egin zuen. Artikuluan Kaltzakortak aztertzen zituen urkaberako bidean edo kartzelan zaudenen bertsoak.

Hortik sortu zituen Adurrek Lurbinttoko ohoinen artikulua, Bertsolari aldizkariko komikien atalean bertso horiek ilustratu zituen. Artikuluan Kaltzakortak erraten zuen ez zekiela istorio asmatua ote zen eta ez zekiela kokatzen testuinguru historikoan. Orduan hasi zen Adurren ikerketa: Lurbintto leku-izenetik hasi zen hariari tiraka eta euskara aldetik, Lapurdi barnealdean kokatu zuen. Azkenean atzeman zuen Itsasuko Lurbintto eremu hori. Hantxe gertatu ziren artean ezagunak ziren bertsoak, baina geroztik ahaztuak izan ziren ekintza batzuk.

Bertsoak zortziko txikiak dira, guztira hamabi bertso. Hauek dira lehenengo biak:

Lurbinttoko larretan ohoinak badire,
Gose-hamikatuak, hogoi bat bedere.
Hogoi bat bedere, chiruri-chirurike,
Hogoi bat bedere, chiruri-chirure...

Handik pasatzen baita errege-bidea,
Sasipetik hor daude beha eta beha.
Beha eta beha, chiruri-chirurika,
Beha eta beha, chiruri-chirura...

 Pertsonaiak 

 Azantza zahar pilotaria, Piarres Sorhondo. Senide batzuk Frantziako Iraultzaren la Terreur garaian hil zizkioten. Perkain arerio nagusiaren aurka Tolosan jokatu zuen,"Bat zen Perkain zaharra..." kantua Espainiako erregeak sorturiko "nafar tertzioetan" aritu zen eta kapitain gradura heldu zela dirudi. Epaiketa haietatik ihes egitea lortu zuen eta Kanboko Azantza etxean hil omen zen.
 Azantza gazte pilotaria, Peio Sorhondo. Euskal Herri osoan plazarik plaza pilotan eta laxoan, batez ere, ibili ondotik Kanbora sartu zen.
 Perkain pilotaria, Xan Inda. Euskal pilotaren historian ezagun izan den pilotaririk ospetsuenetakoa eta historian aipatu diren lehenengoetarikoa da.
 Jacques Pinet. Konbentzioaren garaian Ipar Euskal Herriko agintari nagusietako bat. Lapurdiko deportazioaren arduradunetako bat.
 Jean Pierre Mendiri. Frantsestadaren garaian, euskalduna izanik, Napoleon Bonapartek Iruñeko Polizia Militarraren buru izendatu zuen 1810retik 1812ra. Bertan egin zituen ankerkeriak zirela kausa, harez geroztik, Mendiri badator! oihukatuz izuarazten dituzte iruindarrek beren haurrak.
 Beñat Agerre. Lurbinttoko ohoinen epaiketa bukatu aitzin hil zen 1797ko martxoaren 28an Kanboko "Agerrenia" etxean (egun, "Hôtel Bellevue" izenaz ezaguna da).
 Joana Xurrut. Atxilotua, galdezkatua eta bi hilean presondegian egon ondoren, aske utzi zuten.
 Joana Gorostarzu eta Maddi Gorostarzu
 Dominika Sorhondo "Xaldun". Kanboko apaiza.
 Garaxtegi. Deportazioaz arduratu zen ofizialik krudelenetako bat izan zen. Horren adierazgarri, 1813an Senpereko Oihako zubian (egun desagertua) ingeles soldaduek hil zutenean, haren gorpuak egun anitz eman zituen lekuan berean, nehork lur eman nahi ez ziolako.
 Piarres Iritziti. Euskara-itzultzailea Paueko epaitegian. Lan-karga handia izan zuen euskaldunen epaiketaten. Geroxeago ere, 1828an, Pierre Topet Etxahun koblakari famatuaren kontrako epaiketan ere itzultzaile lanetan aritu zen.
 Erreferentziak 

 Ikus, gainera 

 Lapurdiko deportazioa (1794)
 Azken agurraren negarra
 Jean Baptiste Cavaignac
 Jacques Pinet
 Perkain pilotaria, Xan Inda
 Azantza zahar pilotaria, Piarres Sorhondo
 Azantza gazte pilotaria, Peio Sorhondo
 Joana xurrut

 Kanpo estekak 

 Larrea, Adur.  (2011). «Lurbinttoko Ohoinak (bertsio laburra, bertsoen ilustrazioa). Bertsolari aldizkariak 20 urte.» Bertsolari Aldizkaria (Bertsozale elkartea) Zenbakia:84. Orrialdeak: 30-34.

Kategoria:2022ko liburuak
Kategoria:Elkar argitaletxearen liburuak
Kategoria:Zortziko txikiak
Kategoria:Adur Larrearen komikiak
Kategoria:Euskarazko komikiak