Claudia Sheinbaum

Claudia Sheinbaum Pardo (Mexiko Hiria, 1962ko ekainaren 24 - ) mexikar politikaria, zientzialaria eta akademikoa da. Morena alderdiaren sortzaileetako bat izan zen. 2018ko abenduaren 5etik 2023ko ekainaren 16ra bitarte Mexiko Hiriko gobernuburua izan zen, kargu hori eduki zuen lehenengo emakumea. Lehenago, 2000 eta 2006 bitartean, Barruti Federaleko Ingurumeneko idazkaria izan zen, eta 2015etik 2017ra bitarte Tlalpaneko delegazioko arduraduna. Xochitl Gálvez eta Jorge Máynez aurkariak 2024ko hauteskunde federaletan garaitu ondoren, Sheinbaum ofizialki bere herrialdeko presidente hautetsi bihurtu zen ekainaren 2an, eta garaipen hori lortu zuen lehen emakumea izan zen, boto gehien jaso zituen hautagaia eta herrialdearen historian jatorri judua izan zuen lehena.

2023ko irailaren 6an, Morena alderdiaren barne-prozesuaren irabazle iragarri zuten, eta, hala, 2024ko federazio-hauteskundeetarako alderdi bereko presidente izendatu zuten.

2024ko ekainean %59,03 boto-emaitzarekin irabazi zituen hauteskundeak Mexikon eta  Ipar Amerikako historiako lehen emakume presidentea bihurtu zen, hauteskundeetarako 97 milioi pertsona baino gehiago deituta zeuden hauteskundeen ondoren, %60 inguruk eman zuen botoa. Exekutiboaren buru izango da sei urtez. Hasiera batean faboritoa zen Andrés Manuel López Obradorren (AMLO) gobernu-lerroarekin jarraitu zuen. Haren aurkariak, Xóchitl Gálvez (%27,9 Mexikoko Fortaleza eta Corazón koalizioa) eta Jorge Álvarez Máynez (%10,4 Hiritar Mugimendua) izan ziren.

 Biografia 

 Familia 
Claudia Sheinbaum Pardo 1962ko ekainaren 24an jaio zen Mexiko Hirian, jatorri lituaniar eta bulgariarreko familia judu batean. Carlos Sheinbaum Yoselevitz kimikariaren eta Annie Pardo Cemo biologoaren bigarren alaba izan zen. Carlos Sheinbaum 1920ko hamarkadan Mexikora iritsi zen Lituaniako komunitate judu askenaziko kidea zen. Bere aita bitxi-merkataria zen eta Mexikoko Alderdi Komunistan jardun zuen. Familiak ohitura juduak praktikatzen zituen, jai garrantzitsuak ospatzea eta ohiturak mantentzea barne. Annie Pardo, Claudiaren ama, 1942an Mexikora iritsi ziren Bulgariako judu bulgariarren familia batekoa da. Pardo Mexikoko mundu akademikoko lehen emakume sefardia bihurtu zen. Claudiaren gurasoek aktiboki parte hartu zuten Mexikoko ezkerreko zirkuluetan 1960ko hamarkadan, protestetan, langileen mugimenduetan eta ikasleen matxinadetan.

Claudia 1987an ezkondu zen Carlos Imaz Gispertekin, Iraultza Demokratikoaren Alderdiko (PRD) kide fundatzailearekin eta Tlalpaneko (2003-2004) ordezkaritzako buruarekin, baina 2016an banandu ziren. 2023ko azaroaren 17an Jesús María Tarriba Zientzia Fisikoan doktore eta unibertsitateko kide ohiarekin ezkondu zen.

 Ikasketak 
Bere unibertsitate-ikasketak Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko (UNAM) Zientzia Fakultatean egin zituen, eta bertan, 1989an, fisikako lizentziatura lortu zuen, tesi honekin: «Estudio termodinámico de una estufa doméstica de leña para uso rural (Landa-erabilerarako egur-berogailu baten azterketa termodinamikoa)». Geroago, 1994an, Energia Ingeniaritzako Maestria gradua lortu zuen «Economía del uso eficiente de la energía eléctrica en la iluminación (Energia elektrikoaren erabilera eraginkorraren ekonomia argiztapenean)» tesiarekin. 1995ean, UNAMeko Ingeniaritza Fakultateko «energia-ingeniaritza» doktoregoan sartu zen lehen emakumea izan zen, eta doktore-gradua lortu zuen «Tendencias y perspectivas de la energía residencial en México (Mexikoko etxebizitza-energiaren joerak eta ikuspegiak)» tesiarekin. Urte horretan bertan, Kaliforniara joan zen 4 urtez, Lawrence Berkeley Laboratory-n doktoretza egiteko ikerketa-lana egitera. UNAMek beka eman zion. Egonaldi horretan, hainbat artikulu zientifiko idatzi zituen, besteak beste, Mexikoko burdinaren eta altzairuaren industriako energia-erabilerari eta karbono dioxidoaren emisioei buruzko lanak. 1995ean ere, UNAMeko Ingeniaritza Institutuko talde akademikoan hasi zen lanean, eta energiaren eta klima-aldaketaren arteko lotura dokumentatzeko ikerkuntzan jarri zuen arreta.

2000ko ekainaren 25etik 30era Barruti Federalean egindako Bideo Dokumental Independentearen Milurtekoko Topaketa Hispanoamerikarrean parte hartu zuen epaimahai gisa.

Garapen Jasangarriko eta Ingurumeneko Ikasketa Aurreratuen Programan (LEAD-Mexiko) graduatu zen, Demografia, Hiri eta Ingurumen Gaietarako Ikastegian, eta Mexikoko Ikastetxeko Garapen Jasangarriko Ikasketa Aurreratuen Programan ere bai; halaber, Ikertzaileen Sistema Nazionaleko eta Zientzien Akademia Mexikarreko kidea da.

Energia Aurrezteko Batzorde Nazionalaren eta Elektrizitatearen Batzorde Federaleko Ekonomia Azterlanen Gerentziaren (CFE) aholkularia izan zen.

UNAMeko Ingeniaritza Institutuko ikertzaile titularra da. 2007an, Nazio Batuen Erakundeko (NBE) Klima Aldaketari buruzko Gobernuarteko Adituen Taldean (IPCC) sartu zen energiaren eta industriaren arloan, Laugarren Ebaluazio Txostenaren «Klima-aldaketa arintzea» gaiari egindako ekarpenarengatik. Urte berean, talde horrek Bakearen Nobel saria jaso zuen, Al Gorerekin batera, «gizakiak eragindako klima-aldaketari buruzko ezagutza handiagoa eraikitzeko eta zabaltzeko eta aldaketa horri aurre egiteko beharrezko neurriak hartzeko egiten dituen ahaleginengatik». 2013an, beste hamaika aditurekin batera, IPCCren Bosgarren Ebaluazio Txostenaren «industria» gaian parte hartu zuen.

 Ibilbide politikoa 
ezkerrera|thumb|Manuela Carmena eta Claudia Sheinbaum Cibeles jauregian, Madril 2018.08.08

Plantel Sur, Zientzia eta Giza Zientzien Ikastetxean ikasle gisa egindako ibilbidean, UNAMen sartu nahi zuten eta baztertu egiten zituzten gazteen eskubideen aldeko mobilizazioetan parte hartu zuen.

Unibertsitateko prestakuntzan, UNAMeko CEUko kidea izan zen. Ikasle-talde hori, gerora, Iraultza Demokratikoaren Alderdia sortu zuen gazte-adar bihurtu zen.

2000ko azaroaren 20an Gobernu Buruaren kabinetean sartzeko aurkeztu zen. Andrés Manuel López Obrador, 2000ko abenduaren 5ean Barruti Federaleko Ingurumen Idazkaritza bere gain hartuta.

Idazkaritzaren titular gisa, eguzki-energiaren aprobetxamenduarekin, emisioen kontrolarekin eta inguruko nekazari eta biztanleekin batera kontserbazio-lurzorua sortzearekin lotutako hainbat proiekturen buru izan zen. Gainera, Periferikoko bigarren solairua, Metrobuseko lehen linea eta Barruti Federaleko egiaztapenak kontrolatzeko zenbatze-zentral bat eraikitzeko ardura izan zuen.

Ingurumen Idazkaritzan egindako lorpenen artean, besteak beste, hauexek nabarmentzen dira: atmosfera-kutsaduraren indizeak murriztea eta Batasuneko Erreserba Ekologikoak sortzea. Gainera, edateko uraren sarea sektorizatzeko asmo handiko programa bat jarri zuen martxan.

2006ko maiatzean uko egin zion bere karguari, Andrés Manuel López Obradoren kanpainako taldean sartzeko, 2006ko lehendakaritzako hauteskundeetarako bere kide gisa, eta, ondoren, «Bidezko Gobernua» deritzonaren Ondare Nazionala Babesteko Idazkaritzaz arduratu zen, López Obrador buru zuela. Leku horretan, 2008ko apirilean, beste buruzagi batzuekin batera, Petrolioaren Defentsarako Mugimendua koordinatu zuen, «Adelitak» izeneko emakume-brigadak osatuz, Mexikoko Iraultzan parte hartu zuten emakumeei erreferentzia argia eginez. Errepublikako Senatuaren kanpoalderako erresistentzia zibil baketsuko mobilizazio handiak egin zituzten, energia-erreforma legeztatzeko eta eztabaidatzeko proposatutako denbora laburrarengatik protesta egiteko, eta PEMEX pribatizatzeko ustezko saiakeraren aurka.

2011n, «Birgaitze Nazionaleko Mugimendua» (Morena) Elkarte Zibil gisa eratu zuen. Andrés Manuel López Obrador Mexikoko lehendakaritzarako hautagai izan zen orduan 2012ko hauteskundeetan, eta Ingurumeneko idazkari lanpostua betetzeko kabinete-proposamenean sartu zuen. 2015ean, Tlalpaneko Ordezkaritzako Buru izendatu zuten lehen emakumea izan zen. 2017an, Mexikoko Hiriko Gobernu Buruzagitzaren barne-kontsulta irabazi ondoren utzi zuen kargua, Mugimendu Nazionala (Morena) alderdiak, Lan Alderdiak (PT) eta Alderdi Sozial Bateratuak (PES) osatutako «Juntos Haremos Historia (Historia egingo dugu elkarrekin)» koalizioaren alde.

2018ko uztailean, Mexiko Hiriko gobernuburu hautatu zuten lehen emakumea izan zen. Emandako botoen % 47.08 irabazi zuen, eta bigarren emakumea, berriz, kargu horretan. Rosario Robles izan zen lehena, baina ordezkatzen egon zen 1999an eta 2000n.

 Mexiko Hiriko gobernuburua 
ezkerrera|thumb|Gobernuburu izan ondoren, Claudia Sheinbaum Mexiko Hiriko Antzokira joan zen bere kabinetea eta gobernu-programa aurkeztera.
2018ko uztailean, Claudia Sheinbaum-ek gehiengoa jaso zuen, 2018-2024 eperako Mexiko Hiriko gobernuburu hautetsi gisa akreditatu zuena. 2018ko abenduaren 5ean kargua hartu zuen Mexiko Hiriko Kongresuaren osoko bilkuran.

2019an genero-alerta adierazi zuen hirian, eta SOS *765 lerroa ezarri zuen. 710 kilometro eraiki ziren «Camina libre, camina segura (Ibili aske, ibili seguru!)» bidexketatik. Urte horretan bertan, «Mi beca para empezar (Nire hasteko beka)» programa sortu zen, Bigarren Hezkuntzan jarraitu ahal izateko 1,2 milioi ikaslerentzat, eta, 2022an, politika publiko hori konstituzio-zuzenbidera eraman zen Mexiko Hirian.

COVID-19ren larrialdi sanitarioaren aurrean, herritarren sektore guztietan pandemiaren eraginak prebenitzeko, arintzeko, artatzeko eta kontrolatzeko estrategia bat zabaldu zuen. Mexiko Hirian, nazioarteko txertaketa-tasarik handienetako bat lortu zuen. Pandemiaren kudeaketarengatik, UNESCOk Mexiko Hiria aintzatetsi zuen «Netexplo Linking Cities 2021» sariarekin.

Goi-mailako hezkuntzari dagokionez, Rosario Castellanos Goi-mailako Ikasketen Institutua eta Osasun Unibertsitatea sortu ziren. Gainera, gizarte-garapenaren indize txikiagoko auzo, kolonia eta herrietan, «Pilares (Zutabeak)» izeneko komunitate-zentroak jarri ziren, zeinetan, besteak beste, hezkuntza, autonomia ekonomikorako prestakuntza, kultura eta kirola sustatzen diren.

Mugikortasunari dagokionez, bizikleten erabilera bultzatu zen: 200 kilometro bizikleta, bizikletentzako sei geltoki eta 2500 bizikleta berri jarri ziren Ecobici sistemarako, eta Mexikoko tarifarik baxuenak mantendu ziren garraio publikoan. Metroko 1. linea eta tren arina ere birgaitu ziren. Metrobuseko 3., 4. eta 5. lineek 35 km baino gehiagoko ibilbidea luzatu zuten.

2023ko ekainaren 12an, eskaera bat bidali zuen Mexiko Hiriko Kongresura, ekainaren 16tik aurrera kargutik behin betiko kentzeko, eta, hala, 2024an Morena alderdiko lehendakarigaia definituko zuen inkestan parte hartu ahal izateko.

 Lehendakaritzarako hautagaitza 

2024ko ekainaren 2ko gauean, Hauteskunde Institutu Nazionalak (INE) kontaketa azkarraren emaitza jakinarazi zuen, eta Claudia Sheinbaum-i sufragioen % 58 eta % 60 artean eman zion. Hala, Mexikoko presidente hautetsi birtuala bihurtu zen.

 Eztabaidak 

 Enrique Rébsamen ikastetxea 
Eduardo Ruiz-Healy kazetariak Sheinbaum-i garbi ez jokatzea leporatu zion, 2015eko urriaren 1etik 2017ko abenduaren 6ra arte Tlalpan-eko ordezkaritzako burua izan zenean. Mugimendu telurikoaren ondorioz, higiezin ugari erori ziren, osorik edo partzialki, besteak beste, Enrique Rébsamen ikastetxeak okupatu zuen higiezinaren lurzorua erabiltzeko eta eraikitzeko baimenen eta mantentze-, segurtasun- eta eragiketa-onuren espediente osoa ez zabaltzeagatik, ezta Rancho Tamboreo kaleko 19. zenbakian zegoen eraikina handitzeari buruz ere,  irailaren 19ra arte, egun horretan gertatu baitzen 2017ko Pueblako Lurrikara, non hemeretzi haur eta zazpi heldu hil ziren.

2016ko irailean, Sheinbaum-en gobernu delegazioan, Egiaztapen Administratiborako Institutuak (Invea) erabaki zuen plantelak lurzoruaren erabilera urratzen zuela eta baimendutako mailak gainditzen zituela eta zera ere salatu zuen Mónica García Villegas jabeak, «Miss Moni» izenekoak, dokumentu apokrifoak erakutsi zituela. Bestalde, Enrique Fuentesek, hildako haurren guraso zordunek osatutako «Ángeles contra la Impunidad» taldeko abokatuak, adierazi zuen Tlalpaneko Ordezkaritza «tartean sartutako hirugarren» gisa jakinarazi zela. Ordezkariak jarduteko betebeharra zuela esan zuen, baina abstenitu egin zen; ikastetxeak lanean jarrai zezala utzi zuen.

 Aurrekariak 
1983ko abuztuaren 31n, Tlalpan Ordezkaritzako Hiri Plangintzako Bulegoak, Eraikuntza Lizentzien Atalaren bitartez, goian adierazitako helbidean kokatutako lursailean, eskola bat (Enrique Rébsamen Ikastetxea) eraikitzeko baimena eman zuen, haur-lorategia, eta bi sail, lau mailatan, Barruti Federaleko Sailaren burua Ramón Aguirere Velázquez zela eta Tlapango ordezkaria Guillermo Nieves Jenkin.

2014an, urte horretako apirilaren 18ko 7.2 graduko lurrikararen ondoren, Juan Mario Velarde Gámez arkitekto eta ingeniariak, obraren zuzendari arduradun gisa aurkeztu zenean, adierazi zuen eraikinak bazituela «Eraikuntzen Araudian [orduan], D. F-rako aurreikusitako larrialdi-egoeretarako segurtasun-ekipo eta -sistemak».

 Kapera bat eraistea 
2016ko apirilaren 29an, Tlalpan zuen ordezkaritzaren gidaritzapean, ordezkaritza horretako langileek, José Edwin Cerón Gobernuko zuzendariordeak baimenduta, "Obretako Jauna" izeneko kapera eraitsi zuen; eliztarrek urte batzuk lehenago jarritako latorrizko teilatua zuen estalpea, Tapakan eta Yobain kaleen artean kokatutako lurretan, lurralde mugaketa horretako Maia Kultura Kolonian   eta "Jesusen Bihotz Sakratua" izeneko bertako tenpluaren menpekoa zena, Juan Guillermo Blandón Pérez parrokoaren eskutik, zeinak Sheinbaum eraispenaren arduraduntzat hartu zuen eta ekintza aldez aurretik jakinarazpenik gabe egin zela komentatu zuen.

Kapera eraitsi eta egun batzuetara, orduko ordezkaritzaburua Mexikoko VI. Elizbarrutiko Bikaritzako gotzaina, Crispín Ojeda Márquez monsinorea, Armando Martínez, Pedregaleko Unibertsitateko errektorea, eta Manuel Santiago, demarkazioko lanen zuzendari nagusia bildu ziren. Bilera horretan, hiri-ornibarra erdira banatzea erabaki zuten, kapera bat eta Arte eta Lanbide Zentro bat eraikitzeko.

Kapera eraitsi eta egun batzuetara, orduko ordezkaritzaburua Mexikoko VI. Elizbarrutiko Bikaritzako gotzaina, Crispín Ojeda Márquez monsinorea, Armando Martínez, Pedregaleko Unibertsitateko errektorea, eta Manuel Santiago, demarkazioko lanen zuzendari nagusia bildu ziren. Bilera horretan, onadasun higiezina bitan banatzea erabaki zuten, kapera bat eta Arte eta Lanbide Zentro bat eraikitzeko.

 Kolapsoa Mexiko Hiriko Metroaren 12. linean 
Tláhuac alkatetzan, 2021eko maiatzaren 3an (astelehena), 22:22ak aldera, Mexiko Hiriko metroaren 12. lineako («Urrezko Linea») aire-tarteko bide eta bagoi batzuk kolapsatu ziren, Olivas eta Tezonco geltokien artean, Tapalhuac hiribidearen gainean, Huapa eta Tapalac lurren arteko mugan. Istripuaren ondorioz hogeita sei hildako, laurogei zauritu eta bost desagertu izan ziren.

12. linea 2012ko urriaren 30ean inauguratu zuten garai hartan Mexiko Hiriko gobernuburu zen Marcelo Ebrard Casaubónek, eta orduan Mexikoko presidente zen Felipe Calderón Hinojosak.

Inauguratu baino aste batzuk lehenago, eraikuntza-failak aurkitu ziren. Hori zela eta, hiru urte baino gehiagoan, garraio-zerbitzua hainbat aldiz eten behar izan zen, bide-zati batzuk birprofilatu, errailak ordezkatu eta mantentze-lan handiagoak egin behar izan ziren eta. Lan horietako gehienak Miguel Ángel Mancera Mexiko Hiriko gobernuburu gisa kudeatzen ari zela egin ziren.

Inauguratu baino aste batzuk lehenago, eraikuntza-failak aurkitu ziren. Hori zela eta, hiru urte baino gehiagoan, garraio-zerbitzua hainbat aldiz eten behar izan zen, bide-zati batzuk birprofilatu, errailak ordezkatu eta mantentze-lan handiagoak egin behar izan ziren eta. Lan horietako gehienak Miguel Ángel Mancera Mexiko Hiriko gobernuburu gisa kudeatzen ari zela egin ziren.

Det Norske Veritas (DNV) norvegiar enpresak kolapsoaren arrazoiak ikertu zituen, eta ikusi zuen egun horretan beherantz joan zen habe batek bazituela egitura-failak 2017ko irailaren 19ko lurrikara baino lehenagotik. Faktore horrek arazoak sortu zituen kolapsatu zuen linearen goiko zatian.

2021eko ekainaren 28an, Claudia Sheinbaumek Florencia Serranía Soto Mexiko Hiriko Metroko zuzendari nagusia, 2018ko abenduaren 5ean kargua hartu zuena, kargutik bota egin zuen.

2023ko urtarrilaren 15ean, 12. linearen lurpeko tartea berriro ireki zen bederatzi geltokietan, eta TÜV Rheinland nazioarteko enpresak eta Metroko Aholku Batzordeak ziurtatu zuten irekiera

 Argitalpen akademikoak 
Ehun argitalpen espezializatu baino gehiago eta energiaren, ingurumenaren eta garapen iraunkorraren inguruko liburu bat idatzi ditu, besteak beste:

 Problemática ambiental de la Ciudad de México, Sheinbaum Pardo, Claudia. Limusa-Instituto de Ingeniería, UNAM. 2008. .
 Solís Ávila, Juan Carlos; Sheinbaum Pardo, Claudia (2016). Consumo de energía y emisiones de CO 2 del autotransporte en México y escenarios de mitigación 32 (1). Revista internacional de contaminación ambiental. or. 147-149.  .
 Huesca Pérez, María Elena; Sheinbaum Pardo, Claudia; Köppel, Johann (2016). Social implications of siting wind energy in a disadvantaged region – The case of the Isthmus of Tehuantepec, Mexico 58. Renewable and Sustainable Energy Reviews. or. 952-965. doi:10.1016/j.rser.2015.12.310.
 Sheinbaum Pardo, Claudia (2016). Decomposition analysis from demand services to material production: The case of CO2 emissions from steel produced for automobiles in Mexico 174. Applied Energy. or. 245-255. doi:10.1016/j.apenergy.2016.04.107.
 Martínez Montejo, Samuel A.; Sheinbaum Pardo, Claudia (2016). The impact of energy efficiency standards on residential electricity consumption in Mexico 32. Energy for Sustainable Development. or. 50-61. doi:10.1016/j.esd.2016.02.010.
 Imaz, Mariana; Sheinbaum Pardo, Claudia (2016). Science and technology in the framework of the sustainable development goals 14 (2). World Journal of Science. or. 50-61. doi:10.1108/WJSTSD-04-2016-0030.
 Chatellier-Lorentzen, Diego; Sheinbaum Pardo, Claudia (2017). Assessing the Impacts of Final Demand on CO2-eq Emissions in the Mexican Economy: An Input-Output Analysis 9. Energy and Power Engineering. or. 40-54. doi:10.4236/epe.2017.91004.
 Rojas-Cardenas, JC; Sheinbaum Pardo, Claudia; Hasanbeigi, A.; Price, L. (2017). Energy efficiency in the Mexican iron and steel industry from an international perspective 158. Journal of Cleaner Production. or. 335-348. doi:10.1016/j.jclepro.2017.04.092.
 Rosas, J.; Sheinbaum Pardo, Claudia; Morillón, D. (2010). The structure of household energy consumption and related CO2 emissions by income group in Mexico 14 (2). Energy for Sustainable Development. or. 127-133. doi:10.1016/j.esd.2010.04.002.
 Ruíz Mendoza, B.J.; Sheinbaum Pardo, Claudia (2010). Electricity sector reforms in four Latin-American countries and their impact on carbon dioxide emissions and renewable energy 38 (11). Energy Policy. or. 6755-6766. doi:10.1016/j.enpol.2010.06.046.
 Ruíz, B.J.; Sheinbaum Pardo, Claudia; Ozawa, L. (2011). Energy consumption and related CO2 emissions in five Latin American countries: Changes from 1990 to 2006 and perspectives 36 (6). Energy. or. 3629-3638. doi:10.1016/j.energy.2010.07.023.
 Masera, O.; Sheinbaum Pardo, Claudia (2000). Mitigating Carbon Emissions while Advancing National DevelopmentPriorities: The Case of Mexico 47 (3). Climatic Change. pp. 259-282. doi:10.1023/A:1005610923555.
 Ozawa, L.; Sheinbaum Pardo, Claudia (1998). Energy use and CO2 emissions for Mexico's cement industry 23 (9). Energy. or. 725-732. doi:10.1016/S0360-5442(98)00022-X.
 Ozawa, L.; Sheinbaum Pardo, Claudia; Martin, N.; Worrell, E. (2002). Energy use and CO2 emissions in Mexico's iron and steel industry industry 27 (3). Energy. or. 225-239. doi:10.1016/S0360-5442(01)00082-2.
 Ozawa, L.; Sheinbaum Pardo, Claudia; Martin, N.; Worrell, E. (1999). New trends in industrial energy efficiency in the Mexico iron and steel industry 27 (3). OSTI. or. 225-239.
 Friedmann, R.; Sheinbaum Pardo, Claudia (2003). Mexican electric end-use efficiency: Experiences to date 23 (1). Annual Review of Energy and the Environment. or. 225-252. doi:10.1146/annurev.energy.23.1.225.
 Meyers, S.; Sheinbaum Pardo, Claudia; Sathaye, J. (1994). Transportation energy use in Mexico 23 (1). U.S. Department of Energy OSTI. or. 225-252. doi:10.2172/10180670.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Mexikarrak (Mexiko Hiria)
Kategoria:Emakume politikariak
Kategoria:Mexikoko politikariak
Kategoria:Emakume zientzialariak
Kategoria:Mexikoko zientzialariak