Kattin Txiki

Kattin Txiki oroimen historikoa sustatzeko elkarte bat da, Oiartzunen (Gipuzkoa) 2005ean sortua. 1936ko gerraren inguruko oroimen historikoa berreskuratzeko helburuarekin, ikerketa eta dibulgazio lana egiten du eta Oiartzungo Ondare Mahaiko eragilea da.

 Sorrera 
Iragorriko kanposantuaren hobi komunean egindako indusketek eman zioten hasiera taldeari. Oiartzunen eremu honetan gertatutakoaren berri bazegoen, jakina baizen 36ko gerran fusilatutakoen gorpuzkiak oraindik atera gabeak bazeudela bertan. Bestalde, herrian desagertutakoen senideek haiekin gertatu zenaren berri jakiteko nahia eta beharra zegoen eta lur-jabe berria hobi komuna aurkitzeko prest zegoela baliatuta, ekin zioten bilaketa lanari. Taldearen lan-eremua Oiartzun da eta herrian zer gertatu zen jakin eta herritarrei informazioa helarazteko sortu zen. Honekin batera hurrengo belaunaldiei transmititu nahi die 1936ean gertatutakoa, ahanzturan gera ez dadin.

thumb

Oiartzun da pertsona gehien fusilatu zituzten Gipuzkoako herrietan bigarrena. Ehizaldia ez zen nolanahikoa izan: 5.260 biztanletik 250 atxilotu zituzten herrian sartu eta astebeterako. 21 oiartzuar hil zituzten, haietatik 12 desagerrarazita. Herriko gune franko hiltoki bihurtu zituzten hainbat herritako 200 lagun inguru fusilatuta, eta gainera, torturatuak, kartzelatuak, bortxatuak, kontzentrazio eta lan esparruetara eramandakoak, geroago fusilatutakoak, ondasunik gabe utzitakoak, zigortutakoak eta lotsarazitakoak, zapaltzaileekin borroka egitera behartu zituztenak, ihes egin behar izan zutenak edo seme-alabak urrutira bidali behar izan zituztenak.

1936ko uztailaren 27an Francoren indar faxistek Oiartzungo udalbatza indarrean desegin zuten. Alkatea, alkateordeak, erregidorea eta beste lau zinegotzi San Kristobaleko gotorlekura eraman zituzten eta horietako bi erail.

 Erailen eta desagertuen zerrenda 
Oiartzungo herrian fusilamendu asko izan ziren hainbat guneetan. Esanguratsuenak, eta datuen arabera: Pikoketako parajean, Aritxulegiko errepide bazterrean, Altzibar auzoko baserri-pareta batean, hilerriko paretan, Iragorriko kanposantua deitzen zaion Artikutzako bidean dagoen mendi hegal batean eta Berrondo baserrian. Zerrenda osatu ahal izan da jasotako testigantza eta heriotza-agiriei esker.

 Oiartzunen erailak 

 Desagertuak 
 Bautista Aldai Mitxelena  
 Bizente Irazola Urrutia                     
 Felix Goia Urbieta                             
 Julian Lekuona Etxabeguren                 
 Luis Otaz Lizarralde                        
 Txomin Etxebeste Etxebeguren          
 Zelestino Gaztelumendi Berasategi   

Bestalde, Oiartzundik Iruñeko San Kristobal gotorlekura eraman zituzten Leontzio Aranburu Agirre (udaleko 1. alkateordea) eta Anjel Arizmendi. Tiroz hil zituzten Nafarroa Garaiko Ibero herrian.

 Peña Gantxegiren monumentua 



1977ko azaroaren 1ean inauguratu zuten herriko kanposantuan. Bertan 1936ko urtean Euskadiren defentsan hildakoak omentzen dira, hilerriko horman, fusilamenduen eta herri-sarraskien ohiko pareta izan zenaren lekuan, hain zuzen ere. Luis Peña Gantxegiren frontoi itxurako monumentuan irakur daitezke Manuel Lekuonaren esaldiak:

Monumentuaren albo batean gogoratzen dira 1936an hildako 21 oiartzuarren izenak, “Oroipena zor. Fusilatu eta desagertuen zerrenda” izenburupean.

Herri aitzindaria izan da Oiartzun oroimen historikoa berreskuratzeko lanetan. Francisco Franco diktadorea hil berritan hasi ziren oiartzuarrak eta udala gertatu zenaren egiaren, justiziaren eta erreparazioaren bila. 2007an onartu zuen Espainiako Gobernuak Memoria Historikoaren Legea, eta ondoren hasi ziren toki gehienetan biktimen eskubideak lantzen. Ordurako 30 urteko bidea egina zuen Oiartzunek.

Oiartzungo herriak bertan dauden hezurrak gorde eta zaindu egiten ditu, eta ahal den neurrian identifikatu. 2021ean Kattin Txiki eta udalaren ekimenez hilobian gordeta zeuden hezurrak katalogatzeko proiektua martxan jarri zen, bertan dauden gorpuak identifikatzeko saiakera berria egiteko. Jakina da, oraindik ere, oiartzuar familia asko daudela euren senitarteko errepresaliatuak non dauden jakin gabe eta horretarako Aranzadirekin jarri ziren harremanetan eta lan horretan ibili da elkartea 2021az geroztik. Prozesu konplikatua eta  zaila izan da hainbeste urte dituzten hezurretatik DNA ateratzea. Baina zorionez lortu da biktimetako bati izen-abizenak jartzea. 2023ko abenduaren 16ean jaso zituen Pepi Berasategik, Hipolito, bere aita zenaren hezurrak, bere bila 87 urte pasa eta gero.

 Kattin Txiki, oroimen historikoaren elkarteak egindako lanak 
Ikerketa eta zabalkuntza lanetan, lan-ildo ugari jorratu ditu:

 Liburuak 

 Isiltzen ez den isiltasuna. Lurpetik berreskuratzeko memoria.
 Isiltzen ez den isiltasuna. Agirien txostena.

 Oiartzuarren lekukotasuna jasotzea 

 36ko gerra eta gerraren ondorioei buruzko testigantzak, 18 gizon-emakume oiartzuarraren ahotik.
 Oiartzungo haur erbesteratuei buruzko 4 gizon-emakumeren testigantzak.

 Dokumentalak 

 Gau iluna 1936 (2003).
 Isiltzen ez den isiltasuna (2009).
 Trabajadoriak (2009).
 Haur erbesteratuak (2021).

 Omenaldiak 

 2007ko abuztuaren 29an, omenaldia egin zen Iragorriko kanposantuan, herritarren eta Oiartzungo udal ordezkarien aurrean bertan fusilatu zituztenei.
 2008ko uztailaren 28an. 1936ko gerran eta ondorengo urteetan jasandako errepresioa oroitarazi zuten, gudariei egindako Oroimenaren basoa-ren aurkezpen ekitaldian.
 2015eko uztzailaren 25ean. Trabajadoriak omendu ziren Trabajadoriak. Frankismoaren gatibuak Oarsoaldean, Kattin Txiki elkarteko azken lanaren aurkezpenarekin. 
 2019ko uztailaren 27an. 1936ko hautetsi errepresaliatuei.
 2021ean haur erbesteratuei. Udalak ere parte hartu zuen ekitaldi instituzionalean.
 2021ko azaroaren 13an, Maria Josefa Sansberro Etxeberria (Maddi) oiartzuarra omentzeko ekitaldi instituzionala Oiartzungo udaletxean.
 2023ko abenduaren 1ean. Hipolito Berasategiri omenaldia bere hezurrak familiak jaso ondoren.
 2024ko otsailaren 17an. Oiartzungo udalarekin batera, Gurutzeko errepidea egin zituzten trabajadore-esklabuei. Bizitu eta sufritutakoa ahaztu ez dadin berreraiki da bertan egon zen barrakoiaren erreplika, panel informatiboarekin batera. 
 2024eko ekainean Aste antifaxistaren barnean Maria Josefa Sansberro Etxeberria (Maddi) oiartzuarrari omenaldia.


 Indusketak-erauzketak 
Kattin txikik egindako ikerketei esker, beste bost gorpuzkiren hezurrak aurkitu ziren Iragorriko kanposantuan. Lehen indusketak 1960. urtean egin ziren, eta zortzi gorpuzki atera zituzten handik.

Beste bi indusketa saiakera berri egin ziren biak huts egin bazuten ere. Bata hilerri ondoko milizianoa aurkitzeko eta bestea On Feliz Iturri azpian egindakoa.

 Erakusketak 

2009ko abuztuan. 1936-1942 erakusketa. Udal Areto Nagusian Kattin-Txikik eskuartean zuen material guztia ikusgai jarri zuen.

2019ko uztailean. Lur azpitik lur azalera (San Kristobalgo gotorlekua) Oiartzungo udaletxean.

 Erreportajeak  
Bideo bildumak:
 Aritxulegiko trabajadoriak
 Beldarrain omenaldia
 Iragorri kanposantua
 Luis Ortiz Gursen
 Oiartzungo kanposantuan
 Pikoketako fusilaketak
 Trabajadoriak aurkezpena
 Udala 1936 Belederra

 Errepideetako panelak 


 Iragorriko kanposantuko eraikuntza 
Oroimenaren Basoa izeneko memoriala sortu da gorpuzkiak aurkitu ziren eremuan, hausnarketarako gune bat izateko helburuarekin. 

 Hezkuntzari lotutakoak 
Bi Unitate Didaktiko prestatu dira:

 Oroimenaren harra, batxilergoko 2. mailako ikasleentzat.
 Haur erbesteratuak, Lanbide Heziketako 5. eta 6. mailako eta DBHko 1. mailako ikasleentzat.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Oiartzun
Kategoria:Frankismoa Euskal Herrian
Kategoria:Frankismoaren biktimak
Kategoria:Diktadura frankistak hilaraziak
Kategoria:Oiartzunen hildakoak
Kategoria:Frankismoaren biktimen aldeko oroigarriak
Kategoria:Esklabotza