Jainkoa hil da

«Jainkoa hil da» () Friedrich Nietzsche filosofoaren adierazpen ospetsua da, filosofia modernoaren adierazpenik enblematiko eta eztabaidagarrienetako bat. Esaldi hori Nietzscheren hainbat lanetan agertzen da, batez ere Zientzia alaia (1882) eta Honela mintzatu zen Zaratustra (1883-1885) lanetan, eta ez da jainkotasun baten existentziari buruzko baieztapen soila; mendebaldeko gizarteko aldaketa kultural eta filosofikoari buruzko hausnarketa sakona da.

Friedrich Nietzsche erabateko eraldatze garai batean bizi izan zen. Industria Iraultza, aurrerapen zientifikoak eta sekularizazioa sinesmen tradizionalei eta gizarte-egiturei aurre egiten ari ziren. Testuinguru honetan, "Jainkoa hil da" adierazpenak kristautasunak mendeetan Europan izan zuen autoritate erlijioso eta moralaren kolapsoa islatzen du. Esaldiak iradokitzen du balio absolutu eta unibertsaletan oinarritutako sinesmenak, erlijioan oinarritutakoak, boterea galtzen ari zirela. Nietzschek argudiatzen zuen milaka urtetan nagusi izan zen kristau moralak ezin ziola eutsi Jainko transzendental batenganako fedea gainbeheran zegoen aro bati. "Heriotza" horrek giza bizitzan moraltasunerako eta esanahirako azken oinarri baten galera sinbolizatzen du.

"Jainkoa hil da" esaldia lehen aldiz agertzen da Zientzia alaia lanean, 125 aforismoan, "Eroa" izenekoan. Pasarte honetan, Nietzschek Jainkoaren heriotza aldarrikatuz merkatuan korrika dabilen ero baten irudia aurkezten du. Jendetzaren erreakzioa iseka eta axolagabekeria da, gizarteak ekitaldi honen garrantzia ulertzeko duen ezintasuna sinbolizatuz. Jainkoaren heriotza ez da gertaera teologiko soil bat; Mendebaldeko zibilizazioa eraiki zen oinarrien desintegrazioa adierazten duen gertakari kultural bat da. Eroa, bere lanpara egun betean piztuta, Jainkoaren bila dabil, baina bere bilaketa alferrikakoa da, eta azkenean "Jainkoa hil da eta guk hil dugu" aldarrikatzen du. "Erailketa" ekintza sinbolikoa da, modernitateak, aurrerapen zientifikoekin eta arrazionaltasunarekin, jainkotiarrarekiko fedea nola higatu duen adierazten duena.

Nietzschek nihilismoaren etorrera iragarri zuen, bizitzak berezko esanahirik edo helbururik ez duelako ustea. Unibertsoa ordenatu eta balioak ezartzen dituen Jainkorik gabe, gizateriak nihilismoaren amildegiari aurre egiten dio, non gauza guztiek zentzurik eta helbururik ez duten. Nietzschek arrisku bat bezala ikusi zuen hori, baina baita aukera bat bezala ere. Adierazpenak krisi existentziala ere adierazten du. Jainkoaren heriotzarekin, gizabanakoak ezin dira jada kanpoko autoritate baten menpe egon, zentzua eta norabidea emateko. Beren esanahi eta balio propioak sortzeko erantzukizunari aurre egin behar diote.

Nietzschek deskribatzen duen nihilismoa ez da Jainkoarenganako fede-falta hutsa, esanahi transzendentala eman dezakeen edozerekiko fede-falta baizik. Moraltasun tradizionala eta narratibak, behin kontsolamendua eta zuzendaritza eskainiz gero, desegin egiten dira, gizabanakoak erreferentzia-puntu argirik gabe utziz. Hutsune horrek etsipenera eraman dezake, baina sorkuntza berri baterako aukera ere zabaltzen du. Nietzschek nihilismoa mehatxu gisa ikusteaz gain, gizateriaren garapenerako beharrezko etapa gisa ikusten du. Egitura zaharrak suntsitzeak bizimodu eta pentsaera berriak eraikitzea ahalbidetzen du.

Jainkoaren heriotzari eta ondoriozko nihilismoari erantzunez, Nietzschek Übermensch edo "supergizakia" kontzeptua sartu zuen. Übermensch balio tradizionalak gainditu eta bere borondatearen eta sormenaren bidez balio berriak sortzen dituen gizabanakoa da. Figura horrek giza gaitasuna sinbolizatzen du, nihilista izaera gainditzeko eta bizitza bete-betean eta bene-benetan baieztatzeko. Gaingizakiak ez du kontsolamendurik bilatzen autoritate transzendentalean, baizik eta bere patu propioaren sortzaile bihurtzen da. Nietzscheren ustez, bizitza bere konplexutasun osoan berretsi behar da, sufrimendua eta borroka barne. Übermenschek errealitatea den bezala onartzen du, ilusio kontsolagarrietara jo gabe, eta horren ordez, bere bizitza artelan bihurtzen du. Botere-nahia, Nietzscheren pentsamenduaren beste kontzeptu nagusi bat, Übermensch mugak gainditzera eta balio berriak sortzera bultzatzen duen indarra da.

Nietzscheren aldarrikapenak eragin sakona izan du XX. mendeko filosofian eta haratago. Jean-Paul Sartre eta Albert Camus filosofo existentzialistek nihilismoa eta Jainkorik gabeko unibertso batean esanahia sortzeko beharra aztertu zituzten. Sartrek, adibidez, ideia hau hartu zuen: Jainkorik ezean, gizakiak erabat askeak dira, eta, beraz, beren ekintzen eta beren balioak sortzearen erantzule dira erabat. Camusek, bere aldetik, absurduaren kontzeptua garatu zuen, gure esanahi-bilaketaren eta unibertso axolagabe baten arteko tentsioa, baldintza horren aurka altxatu eta gure askatasun eta erantzukizunaren kontzientzia osoarekin bizi behar dugula iradokiz. Nietzscheren lanak postestrukturalismoan eta postmodernismoan ere eragina izan zuen, ezarritako narratibak eta botere-egiturak zalantzan jartzen baitituzte. Michel Foucault eta Jacques Derrida bezalako pentsalariek aztertu zuten botere-egiturek eta narratiba nagusiek nola eratzen duten gure munduaren ulermena, eta egitura horiek zalantzan jartzeak nola eraman ditzakeen pentsamendu- eta existentzia-modu berriak.

"Jainkoa hil da" esaldia askotan gaizki interpretatu izan da ateismo huts gisa edo Jainkoaren existentziaren ukazio soil gisa. Hala ere, Nietzsche ez zen jainko baten existentziari buruzko baieztapen ontologiko bat egiten ari, giza kulturaren eta moraltasunaren egoerari buruzko iruzkin bat baizik. Jainkoaren heriotza diagnostiko kulturala da, ez aldarrikapen filosofiko hutsa. Gainera, batzuek Nietzsche kritikatu dute nihilismoaren arazoari irtenbide argirik ez emateagatik, nahiz eta Übermensch kontzeptua erantzun posible gisa aurkeztu. Nietzscheren ustez, irtenbidea ez da antzinako ziurtasunetara itzultzea edo idolo berriak sortzea, baizik eta geure balio eta esanahiak sortzeko askatasuna eta erantzukizuna besarkatzea.