Františka Plamínková

Františka Plamínková (Praga, 1875eko otsailaren 5a - Kobylisyko base militarra, 1942ko ekainaren 30a) feminista eta ekintzailea izan zen Txekoslovakiako emakumeen sufragioaren alde. Lanbide hezitzailea izanik, feminismoan inplikatu zen, irakasleek ezin baitziren ezkondu. Aurrerago, kazetaritzan jardunez, genero-desberdintasunari buruzko artikuluak idatzi zituen.

Pragako Udalerako eta Batzar Nazionalerako hautatu zuten, eta Senatuko lehendakaria izan zen, Txekoslovakia Austria-Hungariako Inperiotik banandu zenean. Emakumeen Nazioarteko Kontseiluko eta Emakumeen Nazioarteko Aliantzako lehendakariordea izan zen eta nazioarteko kongresu feminista askotan parte hartu zuen. Gestapok 1942an atxilotu zuen Plaminkova, eta ondoren exekutatu egin zuten.

 Biografia 
Frantiska Faustina Plamínková 1875eko otsailaren 5ean jaio zen Františka Krubnerovaren eta bere senar František Plamineken alaba.  Familia judua zuen; aita zapatagilea zen. Oinarrizko hezkuntza osatu ondoren, Pragako Irakasleen Estatuko Institutura joan zen.

 Hezitzaile karrera eta emakumearen eskubideen aldeko aktibismoa 
Plamínková 1894an hasi zen irakasten, Taborreko oinarrizko eskolan, eta, gero, Soběslaven irakatsi zuen urteko azken sei hilabeteetan. 1895ean Pragara itzuli zenean, 1900ean laneko pasantiak osatu zituen eta Marrazketa, Matematika, Fisika eta Idazketa irakasteko ziurtagiria lortu zuen. Irakasle Txekiarren Elkartearekin bat egin zuen, eta Austro-Hungariako Legearen aurka aritu zen: hezitzaileei, irakasleei ezkontza debekatzen zien zelibatua kentzeko eskatuz. 

1901ean, Plamínkovák Emakumeen Kluba sortu zuen Pragan, eta lau urte geroago Emakumeen Sufragiorako Batzordea sortu zuen.  Plamínková Txekiar presioaren bultzada bihurtu zen eta bozkatzeko eskubidearen beharraz kontzientzia publikoa sortzeko lan egin zuen. Beren kontzentrazioetan, emakumeek sufragio unibertsalerako eskubidea eskatzen zuten, bai gizonezkoentzat bai emakumezkoentzat, Habsburgotarren monarkiak hura ukatzen baitzien. 1907an, hauteskunde inperialetarako sufragio-eskubidea eman zitzaien gizonei, baina emakumeei ukatu egin zitzaien. Plamínková konturatu zen Bohemiako legeak ez zuela debekatu emakumeek probintziako hauteskundeetan parte hartzea, eta zenbait alderdi politiko konbentzitu zituen hauteskundeetarako hautagaiak izendatzeko. Bat ere ez zen hautatu, baina hurrengo hauteskundeetan errepikatu zuten, eta nazionalismo txekiarraren sinbolo bihurtu ziren.  1912an, Boéena Viková-Kuntiká hautatu zuten, eta herri-botoaren bidez hautatutako lehen emakumea bihurtu zen. Gobernadoreak emaitza baliogabetu zuen arren, hautaketak irabazi egin zien Plamínkovári eta feministek nazioarteko onarpena.  Denbora horretan bertan, Plamínková Europako leku guztietara joan zen eta Balkanetako Lehen Gerran korrespontsala izan zen. 

 Bizitza politikoa Txekoslovakiako Lehen Errepublikan 
Austrohungariarrek Lehen Mundu Gerran askatasunak murriztu eta nazionalismo txekiarra deuseztatzeko egindako saiakerek kontrako emaitza izan zuten, eta erbesteratuak mendebaldeko aliatuen laguntza bilatzera behartu zituzten, Txekoslovakia independente baten alde presioa egiteko. "Washingtongo Adierazpenak", Txekoslovakiako Lehen Errepublika ezarriz, noblezia indargabetzen zuen, noblezien lurrak birbanatzen zituen eta eliza eta estatua bereizteko hornidurak barne hartzen zituen. Horrez gain, klase-oztopoak, erlijiosoak eta generokoak ezabatzen zituen, eta emakumeei berdintasun soziala, politikoa eta kulturala ematen zien. Emakumeek sufragiorako eskubidea lortu zuten 1918an, aliatuek Washingtongo Deklarazioa bakea deklaratzeko baldintza bihurtzeko eskatu ondoren. 

Aldaketak berehalakoak izan ziren. Irakasleen zelibatoa behartzen zuen legea 1919an indargabetu zen. Bertako kide liberal Txekoslovakiarra Alderdi Sozialista bezala, Plamínkovák 1919an hartu zuen parte lehen toki-hauteskundeetan. Pragako Udaleko ordezkaria izan zen, eta irakasle karguari uko egin zion.  Gainera, Txekoslovakiako ordezkari izendatu zuten Genevako Nazio Ligako Batzar Nagusirako. 1920ko ekaineko Genevako Feministen Konferentzian, Plamínkovák adierazi zuen 1920ko lehen parlamentu-hautaketan hautesleen %54 emakumeak zirela; probintzia-kurulen %12 emakumeek eskuratu zituzten; Diputatuen Ganberako 302 kideetatik 13 emakumeak ziren; eta 150 senatari hautetsietatik 3 emakumeak ziren. 

1923an, Plamínková konturatu zen legegintzaldiak ez zuela kode zibila aldatu nahi, eta horrek emakumeen berdintasunerako lege-esparrua sortuko zuen. Emakumeen Kontseilu Nazionala (EEE) sortu zuen, eta Emakumeen Sufragioaren aldeko Nazioarteko Aliantzarekin (IWSA) eta Emakumeen Nazioarteko Kontseiluarekin (ICW) bat egin zuen, eta indar talde, kabildeaketa-talde garrantzitsua bihurtu zen. ŽNRk familia- eta ezkontza-legea aldatu nahi izan zuen, ezkontza- eta dibortzio-legeetan legezko berdintasuna lortzeko itxaropenarekin.  Plaminkovaren helburuetako bat amatasunagatiko lan-baimenak benetako eskubide bihurtzea zen; izan ere, ordaindutako hiru hilabeteko etekina lortu beharrean, emakumeak kaleratzearekin mehatxatuta zeuden. Beste foku bat gizona etxe-buru izendatzen zuen kodea aldatzea zen, emakumeak haurren posizio berean jartzen zituen, bizitza ekonomikoan edo haurren zaintzan esateko eskubiderik gabe.  Idazteko gaitasuna helburu feminista aurreratuagoetarako erabili zuen, eta 1923an sortutako argitaletxe bat argitaratu zuen Orbis-en. 

 Senatuko kidea eta lehendakaria 
1925ean, ICWko lehendakariorde hautatu zuten Plamínková.  Urte berean, Txekoslovakiako hauteskunde parlamentarioetan parte hartu zuen, eta Senatuan aulki bat lortu zuen, 1939 arte jarraian berrautatu zuten, 1930erako, IWSAko lehendakariordea zen. 

Depresio Handiak mundu-mailako zurrunbilo ekonomikoa eragin zuen heinean, Txekiar Gobernuak austeritate-proposamenak aurkeztu zituen, Plamínkovák berdintasunerako mehatxu gisa ikusten zituenak. Ez ziren emakumeak bakarrik kaleratzeko hautatu ziren gehienak, baizik eta bikoteak soldata murriztuz mehatxatu zituzten, gurasoekin bizi ziren ezkongabeak bezalaxe. Proposamenek enplegu guztiei aplikatzen zizkieten, bai publikoei, bai pribatuei, eta bikoteen onurak murriztera ere deitu zuten. Plamínkovák eta ŽNRk 1933an gobernuaren ministroen aurkako protesta-sorta bat jarri zuten abian, legedia geldiarazteko asmoz. Legea onartu egin zen, protesta egin arren, hain garai zailetan ezinezkoa zela bi lanpostu zituzten familiei laguntzea, bat ere ez zuten pertsona asko zeudenean.

1936an Senatuko lehendakaria izan arren,[3] Plamínkovák ezin izan zituen bultzatu herrialdeko familia-kodean. 1937an, Plamínkovák bere taldea eta legegintzaldia kritikatu zituen, emakumeak eskubide osoko herritar gisa ez onartzeagatik, alabatzat, amatzat eta emaztetzat hartu beharrean. Urte berean, nazien erregimeneko emakumeek bizi zuten zortearen albisteek Plaminkovari  erakutsi zion naziekin bizitza publikoan berdintasuna izatea ezinezkoa zela.  Bere alderdiak 1926an "Txekoslovakiako Alderdi Nazional Sozialista" izen berria hartu zuen bitartean,[20] ez zuen Alemaniako Sozialisten Nazionalarekin inolako afiliaziorik;[8] alderdiak ez zuen sozialismo kolektiborik bilatzen, baizik eta berdintasun sozioekonomiko eta politikoaren bidezko sistema bat.   Alderdia izan zen Txekoslovakiako Alderdi Komunistako oposiziogile nagusietako bat. Erregimena kritikatzean, behatzeko helburu bihurtu zen, eta 1938. urtean, huts egindako saiakera bat izan zuen Rοena BednáυKová-Turnwaldovak Plamínková ŽNRko zuzendaritzatik kentzeko. BednáυKová-Turnwaldová idazle, editore eta Txekiar Kontseilu Nazionaleko (Národní Rada Česká) (NRČ) zuzendari nagusia zen[22]. Erakunde hori gutxiengoen interes kulturalak alderdi politikoekin integratzeko sortu zen. 1939 eta 1945 artean, Txekiar Errepublikako emakumeek nazioaren historian izandako parte-hartzean jarri zen arreta. 

 Hirugarren Reick-arekiko erresistentzia, deportazioa eta heriotza 
1938 eta 1939 bitartean, Hitlerren tropek Txekoslovakiaren gehiengoa hartu zuten eta Municheko Akordioa sinatu zen.  Plamnikovaren erantzuna Hitlerri gutun ireki bat idaztea izan zen, bere erregimena eta askatasunen ezabapena kritikatzen zituena. [4][5] IWSAren Hamahirugarren Biltzarrera joan zenean, 1939an Copenhaguen , bere lagunek atzerrian geratzeko eskatu zioten, bere segurtasunaren beldur zirelako. Iradokizun horiek baztertu zituen,  Txekiar herriaren alde etxetik lan egiten jarrai zezakeelakoan.  Gestapok atxilotu egin zuen 1939an[26], eta gero askatu egin zuten,[27], baina hala ere zaintzapean eduki zuten. 

Nazien aurkako beste alderdi politiko guztiak ofizialki debekatu ziren bitartean,[29] Sozietate Nazionala, baimendutako alderdi bakarra izanik, Plamínková eta ŽNRa konbentzitzen saiatu zen beren helburuak babesteko, baina eskaintza baztertu egin zuen, eskubide zibilen alde lan egitea nahiago zuela politikoki lerrokatu gabe.  Plamínkova, Karel Werner, kazetari eta jarraitzaile nazi, aldatzearen aurkako isiltasun politikoa oker ulertu ondoren, artikulu bat idatzi zuen Polední Listan , Plamínková eta ŽNR erasoz. Plamínkovák, haserre, artikulua emakumeen antolaketarekin amaituko zela uste zuen, eta hitzaldi sorta bat planifikatu zuen, txekiar nazionalismoa sustatzeko asmoz, emakume idazleak eta artistak eta txekiar hizkuntza eta kultura ardatz hartuta. Azken hitzaldia, erlijioari buruzkoa, ez zen inoiz egin. 

Plamínková 1942an atxilotu zuten berriro, Reinhard Heydrich hilketa ondoren, eta Theresienstadten kontzentrazio-eremura eraman zuten . 1942ko ekainaren 30ean exekutatu zuten Kobylisyko tiro-eremuan. 

 Ohoreak 

 1936an, Julie Reisserová konpositore txekiarrak  (literalki "Jaieguna") eskaini zion Plamínkovári, emakumezkoen abesbatza bati.

 Hil ondoren, Plamínková ohoratu egin zuten IWSAren gerraosteko lehen kongresuan, 1946an. 1950ean, Askatasunaren Ordenako Urrezko Izarra, Txekoslovaco armadaren kondekorazio altuena, eman zioten memoriamean.  Gainera, 1992an eman zioten Tomáςen Garrigue Masaryk Agindua, 1990ean ezarria, giza eskubideei ekarpen nabarmenak egin zizkien txekiarrak ohoratzeko. 

 2016ko otsailean, 141. urteurrena ospatu zuen Googlek.Doodle batekin egin zuen urtebetetze-egunaren urteurrena.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Txekiarrak
Kategoria:Emakume aktibistak
Kategoria:Feministak
Kategoria:Emakumeen eskubideen aldeko ekintzaileak