Juan Bautista Alberdi

Juan Bautista Alberdi Aráoz (1810eko abuztuaren 29a - 1884ko ekainaren 19a) argentinar teorialari politikoa eta diplomatikoa izan zen. Bere bizitzaren zatirik handiena Montevideon (Uruguai) eta Txilen erbestean bizi izan bazen ere, 1853ko Argentinako Konstituzioaren edukian eragin zuen.

Bere ideia konstituzional liberal eta federal klasikoetan oinarrituta, Alberdi, aldi berean, kontrako gizarte-interesak asetzen eta nazio-zentralizazio politikoaren eta probintziako deszentralizazio administratiboaren arteko oreka ezartzen saiatu zen: bi irtenbideek nazio bakarreko jatorrizko izakiaren finkapen eta garapenean lagunduko zutela kontuan hartuta. 

 Biografia 

 Hasierako bizitza 
Juan Bautista Alberdi San Miguel de Tucumanen jaio zen, Argentinako Tucumán probintziako hiriburuan, 1810eko abuztuaren 29an. Aita, Salvador Alberdi, euskal merkataria zen; ama, Josefa Aráoz y Balderrama, euskal jatorriko familia argentinar batean jaioa zen. Ama Juan Bautistaren jaiotzaren ondorioz hil zen. Salvador Alberdik abertzaleen alde egin zuen Argentinako Independentzia Gerran, eta Manuel Belgrano jeneralarekin elkarrizketak izan zituen 1812an eta 1813an Tucuman eta iparraldeko eremuetan borrokatu zen Peru garaiko Bigarren Kanpainan. Luqui-Lagleyze, p. 8. Aita ere hil zitzaion 1822an; oraindik adin txikikoa zenez bere anai-arrebak Felipe eta Tránsita izan ziren bere legezko tutoreak. Lojo, p. 9.

Beka bat lortu zuen Buenos Airesko Zientzia Moralen Eskolan (gaur egungo "Colegio Nacional de Buenos Aires" ), Marco Avellaneda tucumandarrarekin batera. Vicente Fidel López eta Esteban Echeverríarekin batera ikasi zuen . Ezin izan zuen eskolaren diziplina gogorra jasan, eta laburki utzi zituen ikasketak gaixorik zegoela itxuraz. Musikarekin interesatu zen baina nahiago izan zuen bere burua irakastea hezkuntza artistiko formalaren bidez baino. 1832an idatzi zuen bere lehen liburua, El espíritu de la música. Juan Maldesekin lana lortu zuen, bere familiaren lagunarekin, eta bere beste ikasketetako ikasketa informalarekin jarraitu zuen. 1831n ekin zion berriro ikasketei eta Kordobako Unibertsitatera joan zen. Bere probintziara itzuli zen familiaren negozioetarako, eta Memoria descriptiva sobre Tucumán idatzi zuen Alejandro Heredia gobernadoreak eskatuta. Gobernadorearen eskaerari uko egin zion Tucumanen geratzeko, eta Buenos Airesera itzuli zen. Lojo, pp. 9–10. Luqui-Lagleyze, pp. 8–9.

Bizitza publikoan nabarmendu diren beste hainbat argentinar bezala, masoia izan zen. 

 Gerra Zibila 
Behin Buenos Airesen, Alberdi lagun egin zen Juan María Gutiérrezekin eta Esteban Echeverríarekin. " 37ko belaunaldia" sortu zuten, Marcos Sastre literatur aretoan elkartu zen intelektual liberalen taldea. Argentinako Gerra Zibileko bi alderdiak kritikatu zituzten, federalistak bortitzegitzat eta unitarioak gobernatzeko gai ez zirela iritzita. Bi bandoek gatazkak amaitu eta elkarrekin lan egin behar zutela pentsatu zuten. Juan Manuel de Rosas gobernadoreak Marcos Sastre aretoa ixtera behartu zuen. Alberdik emakumeentzako aldizkari bat sortu zuen orduan, "La Moda", non "Figarillo" ezizenez idazten zuen. Moda gai nagusia izan arren, aldizkariak eduki politikoa ere bazuen. Alberdi Argentinako sistema juridikoaz ere kezkatuta zegoen eta Fragmento preliminar al estudio del derecho idatzi zuen arazoak apuntatzeko eta irtenbideak proposatzeko. 37ko Belaunaldiko kideek isilpeko elkarte gisa jarraitu zuten, "Maiatzeko Elkartea" izenez ezagutzen dena (Maiatzeko Iraultzari erreferentzia eginez), baina gobernuak aurkitu zuen. Kide gehienek beste herrialde batzuetara emigratu zuten; Alberdik 1838an Uruguaira emigratu zuen Luqui-Lagleyze, pp. 9–11.
ezkerrera|thumb| Alberdi gaztetan
Montevideon abokatu titulua lortu zuen: Buenos Airesen ikasketak amaituta zituen jada, baina Rosasen gobernuan zina egiteari uko egin zion. Lojo, p. 10. Alberdik uste zuen Argentinako benetako arazoa ez zela Rosas zehazki, hura onartzen zuen gizartea baizik. Ondorioz, 37ko belaunaldiak herri-laguntza horren zergatiak ulertu beharko lituzkeela pentsatu zuen, eta beretzat nola irabazi. Luqui-Lagleyze, pp. 11–12. Argitalpen antirosistetan lan egin zuen, hala nola "El Grito Arjentino" eta "Muera Rosas". Antzezlanak ere idatzi zituen, "La Revolución de Mayo" eta "El gigante Amapolas". Azken horren izena Rosas abizenarekin hitz joko bat zen, gaztelaniaz "Rosas" ere uler baitaiteke "Rosa"-ren, Arrosa lorearen pluralean. Alberdik Juan Lavalleren idazkari gisa lan egin zuen, Rosasen aurkako kanpaina militar bat egin zuen Frantsesen blokeoa Rio de la Platan, baina desadostasun politikoengatik utzi zuen. Manuel Oribe Uruguaiko presidenteak Uruguaiko Gerra Zibilean kargutik kendu eta Rosasen aliatuak Montevideo setiatu zuen 1840an, beraz Alberdik hiria utzi eta Europara joan zen, Juan María Gutiérrezekin batera. Luqui-Lagleyze, p. 12.

Alberdik José de San Martin ezagutu zuen Parisen. Independentzia gerrako jeneral argentinarrak hirurogeita sei urte zituen orduan, Alberdik bere apaltasuna eta bizitasuna goraipatu zituen. Alberdi Ameriketara itzuli zen 1843an. Rio de Janeiron egin zuen egonaldi laburrean Bernardino Rivadavia Argentinako presidente ohiarekin elkartzen saiatu zen, alferrik. Txileko Valparaíson kokatu zen. Abokatu titulua berritu zuen, eta abokatu zein kazetari lanetan aritu zen, berriro ere "Figarillo" ezizenez. Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioa aztertu zuen, Argentinan funtziona dezaketen ideiak bilatuz, eta Sobre la conveniencia de un Congreso General Americano idatzi zuen, 1844an. El Comercio egunkaria sortu zuen eta La República Argentina 37 años después de  de Mayo txostena idatzi zuen, 1847an, alderdien arteko gatazkak amaitzeko eskatuz. Rosas, azkenik, Justo José de Urquizak garaitu zuen 1852an, Caseroseko guduan. Lojo, p. 10. Luqui-Lagleyze, pp. 12–16.

 Diplomazia 
Rosas kargutik kenduta, Urkizak San Nikolaseko Akordioa deitu eta batzar eratzailea deitu zuen. Alberdik proiektuaren alde egin zuen eta Bases y puntos de partida para la organización política de la República Argentina idatzi zuen, konstituzio berriaren zirriborroa. El Mercurio egunkariko inprimategiak argitaratu zuen. Estatu Batuetako Konstituzioak eragin handia du. Alberdik lan hhori Elementos de derecho público provincial Argentino-rekin osatu zuen, 1826ko Argentinako Konstituzioaren eta Estatu Batuetako Konstituzioaren arteko alderaketa bat. Argentinako arazo gehienak bere populazio-dentsitate baxuari egotzi zizkion, herrialdeak oso populazio txikia baitzuen bere tamaina itzelagatik; landa basamortu gisa deskribatzen zuen maiz. Haren irtenbidea Europako immigrazioaren etorrera sustatzea izan zen. Bere aipamen ezagunena "Gobernar es poblar" da. Era berean, portu, errepide eta zubietako azpiegiturak hobetzea eta zuela gutxi asmatutako telegrafia eta tren-garraioa herrialdean sartzea proposatu zuen. Askatasun ekonomikoaren alde ere egin zuen, Rosasen gobernuaren protekzionismoa baztertuz. Luqui-Lagleyze, pp. 16–19.

Urquizak, 1853ko konstituzioaren arabera Argentinako presidente berriak, Alberdiren lanaren alde egin zuen, eta Argentinako Konfederazioko enbaxadore izendatu zuen Txilen. Ordurako, Buenos Aires Konfederaziotik banandu zen Buenos Airesko Estatu gisa. Domingo Faustino Sarmiento idazleak Urkizaren aurka egin zuen eta Alberdiri luzatu zion kritika. Sarmientok uste zuen Urkiza Rosasen antzeko beste kaudillo bat besterik ez zela; eta Alberdik uste zuen Buenos Airesko Estatuak Rosasen politikari eusten ziola Buenos Aires eta gainerako probintzien eta nazio erakundearen arteko harremanei buruz. Alberdik gaiari buruzko ideiak Quillotatik idatzitako Cartas Quillotanas-en zehazten ziren. Sarmientok Las ciento y una-n idatzi zuen bere erantzuna. Lojo, pp. 10–11. Urquizak Alberdi proposatu zuen ogasun sailburu izateko, hark eskaintzari uko egin zion. Urquizak beste hitzordu bat eman zion: Europara joan eta 1816ko Argentinako Independentzia Adierazpena eta bere konstituzioa aintzat hartzea eta Buenos Airesko estatua beste herrialde gisa aitortzea eragoztea. Alberdik Ameriketako Estatu Batuak bisitatu zituen Europarako bidean eta Franklin Pierce presidente estatubatuarrarekin elkarrizketa bat izan zuen. Londres bisitatu zuen, Victoria erregina ezagutuz, eta azkenean Parisen kokatu zen. 24 urtez geratuko zen hiri honetan. Luqui-Lagleyze, pp. 19–22.

Alberdik Napoleon III.a Frantziako enperadorea ezagutu zuen, eta honek Frantziako aitorpena eman zion Konfederazioari. Alberdik bera ere konbentzitu zuen Frantziako diplomazialaria Buenos Airesko Estatuan kentzeko eta horren ordez beste bat Konfederaziora bidaltzeko. Alberdik Pedro José Pidal markesarekin Argentinako independentzia onartzeko negoziazioak hasi zituen 1857an. Bi herrialdeen arteko bi itun proposatu zituen: lehenengoan, Espainiak Argentinako lurraldearen gaineko subiranotasun-eskaera gehiago atzera botako zituen, eta bigarrenak herrialdea merkataritzara ireki zuen. Proposatu zuen, halaber, Konfederazioak lehengo Río de la Plata erregeordetzaren nazioarteko zorra hartuko zuela, Espainiaren menpeko Argentinako Estatu aurrekoa; Bolivia, Paraguai eta Uruguaikoak (erregeordetza izan zirenak, baina herrialde ezberdin bihurtu zirenak) baztertuz. Itunak 1857 eta 1859an sinatu eta 1860ko otsailaren 26an berretsi ziren. Isabel II.a Espainiako erreginak itunak berretsi zituen. Hala ere, Carlos Tejedor Buenos Airesko gobernadoreak baztertu egin zituen Alberdiren negoziazioak. Luqui-Lagleyze, pp. 22–23.

Rosas ere ezagutu zuen, boterea utzi zuenetik Southamptonen bizi zena. 1861ean Argentinako Konfederazioa eta Buenos Aires Estatua elkartu ziren, eta Alberdiren enbaxadore lana utzi zuen. Aliantza Hirukoitzaren Gerraren aurka egin zuen eta horren inguruko eztabaida hasi zuen Bartolomé Mitre presidentearekin. Garai honetan, El crimen de la guerra idazten hasi zen, amaitu ez zuen eta 1895ean hil ostean argitaratu zen liburua Lojo, p. 11.

 Bizitza berantiarra 
Alberdi 1879an itzuli zen Argentinara, berrogei urte baino gehiago atzerrian bizi izan ondoren. Tucumanen ordezkari izendatu zuten baina Carlos Tejedorrek Julio Argentino Rocaren aurkako matxinadan baztertu zuten. Gerra zibila 1880an amaitu zen Buenos Airesen federalizazioarekin . Alberdik hainbat aitortza jaso zituen ordurako. Santa Fe probintziako Alberdi herriari (gero Rosarion Alberdi auzoa bezala sartu zen) haren izena jarri zioten, eta Roca presidenteak Kongresura bidali zuen Alberdiren lan guztiak argitaratzeko lege-proiektua. Mittrek sortutako La Nación egunkariak kritikatu zituen aitorpen horiek. Alberdi Europara bidali zuten, iktusa izan zuen bidaian. Bere osasunak azkar behera egin zuen, eta Parisetik gertu hil zen 1884ko ekainaren 19an Lojo, pp. 11–12.

 Ondarea 
eskuinera|thumb|124x124px| Alberdiren monumentua Constitucion-en, Buenos Airesen .
Juan Bautista Alberdi izan zen 1837ko belaunaldiko adierazle nabarmenetako bat, askatasun osoz Argentina oparo baten eraikuntza irudikatu eta hastea ahalbidetu zuena. Ideien alorrean, Alberdik garaipena lortu eta argentinar guztiei herrialde proiektu bat, arauetan, arauetan, balioetan eta etikan oinarritutako antolakuntza eta bizikidetza eredua utzi zien. Jurista handi gisa ere aitortzen zaio. 

Bere proiektu politiko zein ekonomikoak Argentinako ekonomialari liberal klasiko eta libertario garaikideek babesten dituzte, hala nola Javier Milei, Agustín Etchebarne, Roberto Cachanosky, besteak beste. 

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Argentinako hargin beltzak
Kategoria:1884ko heriotzak
Kategoria:1810eko jaiotzak
Kategoria:Eusko-argentinarrak
Kategoria:Hargin beltzak