Epistemologia feminista

Epistemologia feminista epistemologiaren azterketa da (ezagutzaren azterketa) ikuspegi feministatik. Elizabeth Andersonek honela definitzen du epistemologia feminista: generoak gure ezagutzaren kontzeptuari eragiten dion moduan interesatuta egotea, eta "ikerketaren praktikak eta teoria oinarritzeko irizpideak".

 Ikuspegi orokorra 
Epistemologia feministak dio balio etiko eta politikoak garrantzitsuak direla praktika epistemikoak eta ebidentzien interpretazioak eratzeko. Epistemologia feministak 25 urte baino gehiago daramatza. Aztertzen duena da nola eragiten duen generoak gure ezagutzaren ulermenean, justifikazioan eta ezagutzaren teorian; deskribatzen du nola jakintzak eta justifikazioak emakumeei kalte egiten dien. Epistemologia feminista feminismo eta epistemologia terminoetatik dator. Feminismoa genero- eta sexu-desberdintasunen abolizioaz arduratzen da, emakumeek bakarrik pairatzen baitituzte desberdintasunak; eta epistemologia ezagutzaren esanahiaren ikerketa da.

Adituen esanetan, ezagutza-teoria batzuek emakumeak diskriminatzen dituzte, ikerketatik baztertuz, beren estilo kognitiboak bidegabeki kritikatuz, eta emakumeen eta gizarte-fenomenoen teoriak sortuz, genero-hierarkiak indartzen dituztenak eta emakumeak beheragokotzat irudikatzen dituztenak. Puntu erraz eta eztabaidaezina da ezagutzat hartu eta ingurune akademiko eta industrialetan transmititu denaren zati handi bat gizonek sortu dutela. Beraz, haien esperientziek eta kezkek haren norabidea finkatzeko balio izan dute. Epistemologo feministen arabera, ezagutza menderatzailearen porrot horiek metodologia zientifiko akastunen eta ezagutza-kontzeptuen ondorio dira. Horregatik, epistemologo feministek askapenari eta berdintasunezko arrazoiei laguntzen dioten teoriak zabaltzen saiatzen dira. 

Epistemologia feministaren ideia nagusia da ezagutzak teoriaren ikuspegi partikularrak islatzen dituela. Filosofo feministen interes nagusia da genero-estereotipoek gai jakinak nola kokatzen dituzten. Interes hori hiru ikuspegitatik jorratzen dute: ikuspuntu feministaren teoria, postmodernismo feminista eta enpirismo feminista. Enpirismoa feminismoaren ideia nagusiak eta haien behaketak uztartzean oinarritzen da, teoria feministak ebidentziaren bidez frogatzeko.

Miranda Fricker filosofo feminista ingelesak argudiatu du bidegabekeria sozial edo politikoez gain, injustizia epistemikoak ere egon daitezkeela bi modutara: injustizia testimoniala eta injustizia hermeneutikoa. Lekukotasunezko bidegabekeria aurreiritzietan datza. Aurreiritzi horiek eragiten dute "hiztun baten hitzak baino sinesgarritasun-maila txikiagoa ematea". Frickerrek bere generoagatik negozio-bilera batean sinesten ez den emakume baten adibidea jartzen du. Kasu on bat egin dezake, baina aurreiritziek entzuleei sinestarazten diete bere argudioak ez direla hain trebeak edo zintzoak eta, beraz, ez direla hain sinesgarriak. Kasu honetan, Frickerrek argudiatzen du, emaitza posibleek eragindako bidegabekeria bat egoteaz gain (adibidez, emakumeak merezitako igoerarik ez jasotzea), lekukotasunezko bidegabekeria bat dagoela: "injustizia mota bat, non norbait iraintzen den aditu gisa duen gaitasunagatik”.

Injustizia hermeneutikoaren kasuan, hiztunen ezagutza-nahiak eskura dauden baliabide kontzeptualen hutsuneetan erortzen dira, eta, horrela, interpretatzeko gaitasuna blokeatzen zaie, eta, beraz, beren esperientzietarako audientzia bat ulertzeko edo aldarrikatzeko gaitasuna ere bai. Adibidez, "sexu-jazarpena" edo "homofobia" mintzaira normalean ez zegoenean, bidegabekeria horiek jasan zituztenek ez zuten baliabiderik moralki garrantzitsuak diren bideetatik irainduak izan zirela baieztatzeko.

 Enpirismo feminista 
Zientziaren praktika positibistetan gizonezkoen joerari arreta jartzen zion kritika feminista batetik sortu zen enpirismo feminista. Enpirista feministek positibismoaren kontzeptuan sinesten dute, ezagutza oro objektiboki uler daitekeela eta ikerketa enpirikoaren bidez eskura daitekeela. Esaten dute positibismo prefeminista ez zela batere objektiboa, positibismo tradizionalaren "joera androzentrikoak" munduaren ezagutza partziala edo "subjektiboa" baino ez zekarrelako. Funtsean, ikerketa enpiriko oro, bere baitan, baliozko judizioek eta ebidentzien interpretazio lerratuak osatzen dute gizonekiko joera duten agintarien aldetik.

Londa Schiebingerrek dio, ikerketa enpirikoak "oinarrizko balio feminista asko" islatzen dituela, enpirista feministek ikerketa esplotatzailea bilatzen eta ezabatzen dutela datuen azalpen estrategiko eta zapaltzaileei aurre egiten dieten bitartean. Enpirismo feminista kritikatzen da. Datu kuantitatiboen eta kualitatiboen arteko banaketak "gogorra/biguna, emozionala/arrazionala, duina/baliogabea" ren dikotomia jendetsuak indartu ditu historikoki. Askok esaten dute "egia objektiboa" kontzeptu faltsua dela, eta enpirismo feministek, beraz, gehiegizko balioa eman diezaiokete objektibotasuna handitzeari. Gainera, positibismoa eta ikerketa kuantitatiboa esparru filosofiko "bereizi" gisa kritikatu dira, bere baitan bere ikergaiak objektibatzen dituena.

Enpirista feministek balio-neutraltasunaren arazoari erantzuten diote Quineren argudioa luzatuz: teoria ez da ebidentzien bidez zehazten. Edozein behaketa da tesi partikularraren froga aurrekarien presuntzio batzuekin lotuta badago bakarrik, antzeko behaketak hipotesi ezberdinak balia ditzakeelako. Eguneroko bizitzan, zientzialariek zenbait murrizketari egin behar izaten diete aurre sakoneko hipotesiak hautatzeko orduan, balio kognitiboetan oinarritzen direnak gizarte establezimendu tradizionalak gordetzean oinarritzen den filosofia politiko eta sozialean. Enpirista feministek diote printzipio logiko edo metodologiko bakar batek ere ez diela erabat debekatzen zientzialariei beren oinarrizko hipotesiak aukeratzea, balio politiko eta sozial edo bestelako interes gisa. Beraz, zientzialari feministek beren usteak hauta ditzakete balio feminista batzuei buruz dituzten iritziengatik.

 Bi paradoxa 
Bi paradoxa nagusi daude enpirismo feministarekin: partzialtasunaren paradoxa eta eraikuntza sozialaren paradoxa. 

 Partzialtasunaren paradoxa 
Enpirista feminista askok ikerketa zientifikoan dauden joera androzentrikoak eta sexistak azaleratzearen alde egiten dute, hau da, jendeak genero-desberdintasunarekiko eta sexualitatearekiko duen joera. Hala ere, enpirista feministek, ikerketa feministak zientziaren garapenean laguntzen duela esango balute ere, beren ikuspegiak generoari eta zientziari buruzko zenbait joera hartzen ditu. Partzialtasunaren paradoxa sortzen da ikerketan inpartzialtasun eta objektibotasun kontzeptuak berrikusten edo baztertzen dituzten argudioetatik. Alde hori enpirismo feministaren bi konpromiso nagusien artean dago. Lehenik, enpirismo feminista proiektu feministarekin konprometituta dago. Hau da, feministek zapalkuntza mota guztiak agerian jarri, irauli eta gainditu nahi dituzte. Bigarren konpromisoa enpirismoa da, non feministek filosofia analitikoaren metodo eta tresnekiko leialtasuna aldarrikatzen duten. 

Beraz, bada aurreiritzi-paradoxa bat, enpirismoari eta ikuspegi epistemologikoei aurre egiten diena, ezagutza lortzean subjektibotasuna eta objektibismoa orekatzen saiatzen direnak. Besterik gabe esanda, partzialtasunaren paradoxa feministen eta feministen arteko tentsioa da, inpartzialtasunik eza kritikatzen baitute. Azken horiek objektibotasuna eta neutraltasuna eskuraezinak direla diote, eta hori problematiko bihurtzen da euren ikuspuntuen objektibotasuna aldarrikatzean. 

 Gizarte-eraikuntzaren paradoxa 
Zientzia feministaren kritikari askok diote zientzia, oro har, faktore politiko eta sozialek eragiten dutela. Kritiko horiek teoria sexistak eta androzentrikoak aurreratzen dituzte, balio sexistek gizartean duten eraginagatik. Horrek esan nahi du zientzia feministan joera sozialak daudela, epistemologia indibidualaren bidez ezaba daitezkeenak. Hala ere, feminista askok uste dute praktika zientifikoak askotariko gizarte-eraginetara irekita daudela, eta horrek gizarte-eraikuntzaren paradoxa eragiten du.

 Enpirismoaren teoriaren kritika 
Besteek gehien kritikatzen duten teoria da, bere hipotesien arabera ezagutzaren subjektu transhistorikoa determinazio sozialetik kanpo existitzen delako (Harding 1990). Enpirismo feministaren teoriak ere esaten du zientziak bere kabuz zuzenduko dituela emakumeen eta beste talde batzuen teorien aurreiritzi eta akats guztiak. Hardingen arabera, kritika hau joera sexista ezabatzea nahikoa dela uste izatetik dator, metodo zientifiko tradizionalak gehiago aldatu gabe.

 Epistemologia ikuspuntua 
Oinarrizko maila batean, epistemologiak dio emakumeak bezalako talde baztertuei "pribilegio epistemikoa" ematen zaiela. Metodologia honek ideia berri asko aurkezten dizkio nagusitasun eta joera androzentrikoek mundua osatugabe ulertzen dutela dioen nozio enpirista feministari. "Ikuspuntu" bat ez da subjektu baten ikuspegi lerratua, botere-harreman sozialak egituratzen dituzten "errealitateak" baizik.

Ikuspuntu teorikoek unibertsoa ikuspegi zehatz batetik irudikatzen dute. Ikuspuntu guztien teoriak honako hauek zehaztu behar ditu: kokapen soziala ikuspegi feministatik, bere pribilegioen irismena, ezagutza sortzen duen rol soziala eta identitatea eta pribilegio horien justifikazioa. Ikuspuntu feministaren teoriak genero-harremanen pribilegioa adierazten du, hainbat teoria egoera feministetan dagoen pribilegio epistemikoari buruzko baieztapenean oinarritzen dira. Ikuspuntu feministaren teoria da teoria kritikoaren motetako bat, haien asmo nagusia da haien egoera hobetzea. Helburu kritiko hori lortzeko, gizarte-teoriek arazo feministen ulermena irudikatu behar dute eta haien egoera hobetzen saiatu. Teoria kritikoa aztergaien teoria da. Metodo horien bidez, epistemologia feministak gainditu egiten du enpirismo feministaren oinarrian dagoen alborapenaren arteko tentsioa. 

Ikuspuntuen teoriaren kritika: Helen Longino filosofoa ikuspuntuen teoriaren aurka dago, bere esanetan, ikuspuntuen teoriak ezin duelako eman zein ikuspuntu diren pribilegiatuenak. Bar On (1993) humanitateetako irakasleak esan zuen zaintzaren etika femeninoak moraltasunaren gaineko ikuspegi pribilegiatua ematen badu, gure ezagutza morala genero-harremanen existentziak bakarrik konbentzitzen duela. Horrez gain, aurreratuen eta ez hain garatuen arteko harreman estrukturala azaltzen duen teoria hori, pribilegio epistemikoa agintzen duena, ezin zaie emakumeei aplikatu. Marxek zioen klase-gatazkak beste gatazka batzuk sortzen dituela, hala nola arrazismoa, sexismoa, gatazka nazionalak eta erlijiosoak. Epistemologia feminista filosofo ezberdinek kritikatzen dute. Postmodernista feministek enpirista feministei leporatzen diete gizabanako baten existentzia onartzea eta esperientziaren kontzeptu akritiko bat onartzea. 

 Postmodernismoa 
Postmodernismoa Lyotard eta Foucalt bezalako teoriko postmodernista eta postkulturalistek inspiratzen dute, unibertsaltasuna eta objektibotasuna egoera gainditzeko modu gisa zalantzan jartzen dituztenak. Hau da, postmodernismoak mundu-ikuspegien alderdikeria, kokapena eta lehiakortasuna biltzen ditu.

Pentsamendu postmodernoak talde feminista bat markatzen du, ideia nagusi, positibista, objektibotasun eta ulermen unibertsaletatik aldenduz. Horren ordez, giza ikuspegi berezien aniztasuna aitortzen du, eta horietako bakar batek ere ezin du ezagutza absolutuaren autoritatea aldarrikatu. Horrela, feminismo postmodernoari kritika egin zaio jarrera erlatibizatzailea izateagatik, non identitate nagusien arteko botere-harreman etengabeak askotan alde batera utzi diren. Postmodernismo feministak praktika sexistak justifikatzen dituzten teoria tradizionalen aurka egiten du. Horrelako teoriek betikotzen dituzte gizonen eta emakumeen arteko desberdintasunak naturalak direla edo emakumeek gizartean duten maila apalagoa justifikatzen duten berezko ezaugarriak dituztela dioten ideiak. Adibidez, esentzialismoak genero-identitatea unibertsala dela dioen bitartean, postmodernismo feministak teoria horiek talde marjinalak baztertzen dituztela iradokitzen du, homosexualak, esaterako. 

Donna Harawayk, feminista postmodernoak, dio feminismo postmodernoak positibismoa ideologia bere baitan zapaltzaile gisa onartzen duela, non ustez zientziaren egiaren erretorika erabili zen baztertutako pertsonen agentzia hondatzeko eta egiaren kontakizun "gorpuztuak" deslegitimatzeko. Gainera, objektibotasuna kanpoko ikuspuntua dela argudiatzen dute, gorpuzgabea, gorputz pribilegiatuei (gorputz markatugabeei) bakarrik uzten zaiena, zeren baztertuak (gorputz markatuak) ezin baitu "nor diren" tik bereizitako perspektibarik izan. Nahiz eta kritika erlatibista postmodernoa izan, teoria honek erlatibismoari gogor egiten dio botere-harremanak irmoki onartzean, objektibotasuna gorputz markatugabeen pribilegioa delako. Harawayren "ezagutza lokalizatuen" teoriak ideologia postmodernoari eusten dio, non ezagutza testuinguruan kokatu beharko litzatekeen; horrek ezagutza eremu mugatuagoa sortzen du "objektibotasun" teorikoa baino, baina aberatsagoa da esperientzia indibidualen arteko ulermena trukatzeko. Positibismoak ezagutza-posizio autoritarioei bide ematen die, eztabaida oztopatzen dutenak eta munduaren ulermena mugatzen dutenak. Bai zientzia positibista bai erlatibismoa pentsamendu feminista postmodernoaren kontrakotzat hartu dira, biek ere testuinguruaren (geografikoa, demografikoa, boterea) esanahia minimizatzen baitute ezagutza-aldarrikapenen gainean.

Postmodernismoaren kritika: Postmodernismo feminista kritikatua izan da, emakumea azterketa-kategoria gisa arbuiatzen duelako eta perspektibak zatikatzen dituelako. Emakumeek sexismoa beste modu batean bizi duten arren, ezaugarri komuna izaten jarraitzen duela diote (MacKinnon 2000). Emakume-klase ezberdinen artean desberdintasunak dauden bitartean, sexismo mota ezberdinak intersekzionalki molda daitezke. Postmodernismoaren teoriak talde guztiak desegiten ditu, eta edozein iturritatik ezagutza bat bera ere ez baino hobea dela dioten ideiei eusten die (Bordo 1990).

 Haragiaren teoria 
Postmodernoa" Ezagutza kokatuen feminismo postmodernoaren baieztapena ondo uztartzen da Cherrie Moragaren “Theory in the Flesh” (Haragiaren teoria) artikuluan, non baieztatzen baita herri indigenen bizitzetako" errealitate fisikoak direla politika dekoloniala sortzeko bidea, ezagutza ekoizteko metodo akademiko eurmendebaldar zapaltzaile eta eskuraezinen aurka. Bere artikuluan, Moragak diskriminazio mota desberdinetatik eratortzen diren zapalkuntza moduak nabarmentzen ditu. Emakume beltzak neurriz kanpo estigmatizatuta dauden arren, emakume guztiek, oro har, gizartearen errepresioa jasaten dute. Moragak dio barneratutako arrazakeriak eta klasismoak beltz eta zurien arteko tratu-desberdintasuna baldintzatzen dutela.

 Feminismoaren bertute epistemikoaren teoria 
Teoria hau boterearen eta genero-harremanen portaeran oinarritzen da, balioen teoriari eta epistemologiari dagokienez. Bordo-k (1990) eta Lloyd-k (1984) aztertu zuten nola erabiltzen diren "maskulinitatea" eta "feminitatea" teoria filosofikoetan eta erlazioari buruzko eztabaidetan, hala nola, arrazoia/arrazoigabetasuna, arrazoia/emozioa eta objektibotasuna/subjektibotasuna. Lorena-ren kodeak, beste lankide feminista batzuekin batera, erabaki zuen nola eratzen dituen gure munduaren eta, bereziki, generoaren identitate eta ikuspegiak errutina politiko eta sozialak, nola eramaten duen erantzukizun epistemikoa ulertzera. 

 Kritika zientifiko feminista eta zientzia feminista 

 Kritika zientifiko feminista: joera akats gisa 
Kritika zientifiko feministak generoari eta zientziari buruzko bost ikerketa mota ditu, bost joera identifikaturi aurre egiteko. Ikasketak hauek dira:

 Emakume zientzialarien bazterketak edo marjinazioak aurrerapen zientifikoari kalte egiten dio. 
 Zientziaren eta teknologiaren aplikazioek emakumeak eta beste talde kaltebera batzuk desabantailatzen dituzte eta beren interesak garrantzi gutxiagokotzat jotzen dituzte.
 Zientziak ez ditu kontuan hartzen emakumeak eta generoa, eta gai horiei arreta jarriz gero, baliteke teoriak onartzea.
 Estilo kognitibo "maskulinoekin" (eta kasu batzuetan horiekin lotutako hitzekin ere bai) lan egiteko joera, ikuspegi mugatzaile, partzial edo osatugabearen bidez, hutsegiteak edo justifikaziorik gabeko ondorioak ekar ditzaketenak.
 Sexu-desberdintasunei buruzko ikerketa, sexu-estereotipoak eta praktika sexistak indartzen dituena, ez da zientzia onaren mailara iristen.

 Zientzia feminista: alborapena baliabide gisa 
Ikerketa partziala edo mugatzailea da, baina ez okerra arrakasta enpirikoa badu eta erroretik aldentzen bada. Joera hori onargarritzat eta egokitzat jo daiteke ikerketa epistemikorako oinarri gisa. Mundua hobeto ulertzen laguntzen dute hipotesi, metodo eta kontzeptu berriak sortuz, eta horrela baliabide epistemikoak dira. Filosofo feministen arabera, ikerkuntzan ez dira joera mugatzaile gutxi egon behar, beste ikuspuntu sortzaile batzuk baztertzen dituztenak, eta horrek ikerketa-gaien kontzepzio zabalagoak ekarriko lituzke.

 Erreferentziak 

 Kanpo estekak 

Kategoria:Teoria postmodernoa
Kategoria:Postmodernismoa
Kategoria:Filosofia feminista
Kategoria:Gizarte epistemologia
Kategoria:Feminismoa